Obraz rodziny w Księdze Rodzaju

Obraz rodziny w Księdze Rodzaju
Wyższa Szkoła Teologiczno-Społeczna w Warszawie
Wydział: Teologiczny
Wojciech Wysopal
Obraz rodziny w Księdze Rodzaju
Praca końcowa napisana
pod kierunkiem
dr Elżbiety Bednarz
Warszawia 2013
SPIS TREŚCI
WYKAZ SKRÓTÓW ............................................................................................................................ 3
Skróty biblijne .................................................................................................................................................. 3
Skróty serii ....................................................................................................................................................... 3
WSTĘP .................................................................................................................................................. 5
1. Metodologia badań ...................................................................................................................................... 5
2. Osnowa bibliograficzna ................................................................................................................................ 5
ROZDZIAŁ I – RODZINA W OKRESIE PRZEDPATRIARCHALNYM ...................................... 6
1.1 Okres przedpatriarchalny ........................................................................................................................... 6
1.2 Adam i Ewa – archetyp rodziny .................................................................................................................. 7
1.3 Od monogamii do poligamii ....................................................................................................................... 8
1.4 Synowie Noego i ich żony ........................................................................................................................... 9
1.5 Abram i Saraj ............................................................................................................................................ 10
1.6 Podsumowanie ......................................................................................................................................... 14
ROZDZIAŁ II RODZINA CZASÓW PATRIARCHALNYCH ...................................................... 15
2.1 Od Abrama do Abrahama ......................................................................................................................... 15
2.2 Lot i jego gościnność ................................................................................................................................. 15
2.3 Ismael i Izaak ............................................................................................................................................ 16
2.4 Izaak i Rebeka ........................................................................................................................................... 17
2.5 Izaak i jego dziedzictwo ............................................................................................................................ 18
2.6 Biblijna rodzina a narody ościenne ........................................................................................................... 19
2.7 Podsumowanie ......................................................................................................................................... 21
1
ROZDZIAŁ III CZASY JAKUBA PATRIARCHY .......................................................................... 23
3.1 Nowy patriarcha nadchodzi ..................................................................................................................... 23
3.2 Gdy zabraknie dziedzica ........................................................................................................................... 24
3.3 Nie mieczem lecz słowem ......................................................................................................................... 25
3.4 Kain i Abel czasów patriarchalnych ........................................................................................................... 27
3.5 Gdy nowy naród powstaje ........................................................................................................................ 27
3.6 Józef w kręgach rodzinnych ...................................................................................................................... 28
3.7 Tamar i boska sprawiedliwość .................................................................................................................. 29
3.8 Podsumowanie ......................................................................................................................................... 32
ZAKOŃCZENIE ................................................................................................................................. 34
1. Rodzina Kluczem Księgi Rodzaju ................................................................................................................. 34
2. Jednolitość kulturowa i historyczna ............................................................................................................ 34
BIBLIOGRAFIA ................................................................................................................................ 36
Słowniki, leksykony i encyklopedie ................................................................................................................ 36
Opracowania .................................................................................................................................................. 36
Przekłady źródeł ............................................................................................................................................. 37
Internet .......................................................................................................................................................... 37
2
Wykaz skrótów
Skróty biblijne
ST
Rdz
Wj
Kpł
Lb
Pwt
Prawa
Joz
Sdz
Rt
1 Sm
2 Sm
1 Krl
2 Krl
1 Krn
2 Krn
Ezdr
Ne
Est
Hi
Ps
Prz
Kz
Salomona
Iz
Jr
Tr
Ez
Dn
Oz
Jl
Am
Ab
Jon
Mi
Na
Ha
So
Ag
Za
Ml
NT
Mt
–
–
–
–
–
–
Stary Testament
Księga Rodzaju
Księga Wyjścia
Księga Kapłańska
Księga Liczb
Księga Powtórzonego
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Księga Jozuego
Księga Sędziów
Księga Rut
1 Księga Samuela
2 Księga Samuela
1 Księga Królewska
2 Księga Królewska
1 Księga Kronik
2 Księga Kronik
Księga Ezdrasza
Księga Nehemiasz
Księga Estery
Księga Hioba
Księga Psalmów
Przypowieści Salomona
Księga Kaznodziei
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Księga Izajasza
Księga Jeremiasza
Księga Trenów
Księga Ezechiela
Księga Daniela
Księga Ozeasza
Księga Joela
Księga Amosa
Księga Abdiasza
Księga Jonasza
Księga Micheasza
Księga Nahuma
Księga Habakuka
Księga Sofoniasza
Księga Aggeusza
Księga Zachariasza
Księga Malachiasza
Nowy Testament
Ewangelia św. Mateusza
Mk
Łk
J
Dz
Rz
Rzymian
1 Kor
Koryntian
2 Kor
Koryntian
Ga
Galacjan
Ef
Efezjan
Flp
Filipian
Kol
Kolosan
1 Tes
Tesaloniczan
2 Tes
Tesaloniczan
1 Tm
Tymoteusza
2 Tm
Tymoteusza
Tt
Hbr
1P
2P
Jud
1J
2J
3J
Ap
Apokryfy
Hen
–
–
–
–
–
Ewangelia św. Marka
Ewangelia św. Łukasza
Ewangelia św. Jana
Dzieje Apostolskie
List św. Pawła do
–
1 List św. Pawła do
–
2 List św. Pawła do
–
List św. Pawła do
–
List św. Pawła do
–
List św. Pawła do
–
List św. Pawła do
–
1 List św. Pawła do
–
2 List św. Pawła do
–
1 List św. Pawła do
–
2 List św. Pawła do
–
–
–
–
–
–
–
–
–
List św. Pawła do Tytusa
List do Hebrajczyków
1 List św. Piotra
2 List św. Piotra
List św. Judy
1 List św. Jana
1 List św. Jana
1 List św. Jana
Apokalipsa św. Jana
–
Księga Henocha
Skróty serii
LXX
–
Septuaginta
PŚST
–
Pismo Święte Starego
testamentu, tom 1, cz. 1.
3
Obraz rodziny w Księdze Rodzaju
4
Wstęp
1. Metodologia badań
Księga Rodzaju dostarcza wielu informacji dotyczących życia rodziny, na bliskim
wschodzie. Jest skarbnicą informacji, które zdają się pozornie wykluczać i łączyć, tworząc
niespotykanie zróżnicowane źródło informacji. Ukazuje ona świat, w którym monogamia
przenika się z poligamią, życie rodzinne konfliktuje z religią oraz racjonalizm walczy z
irracjonalizmem. Obfituje w wiele przerażających i niemoralnych w dla człowieka
współczesnego czynów. Czy jednak typu teza nie jest wysuwana zbyt pochopnie?
Tekst Księgi Rodzaju podzielony zostanie na trzy rozdziały, w których wnikliwie
przeanalizowane zostaną wszystkie aspekty życia rodziny. Okres przedpatriarchalny,
patriarchalny oraz czasy Jakuba patriarchy stanowić będą podział tekstu w przestrzeni,
którego będą prowadzone badania. Niniejszy podział wynika z tego, iż każdy z okresów
zawiera, kluczowe elementy ukazujące przeobrażenie rodziny. Pokazane zostanie w jaki
sposób stosunkowo niewielka grupa ludzi, powiązana więzami rodzinnymi rozwija się i
rozrasta tworząc podwaliny pod elementy narodowości a później państwowości. Wiele uwagi
zostanie poświęcone kulturze, odniesieniom do panujących na bliskim wschodzie zwyczajów
i prawom dotyczącym życia rodzinnego. Wszystkie wnioski i elementy ostatecznie zostaną
połączone i przeanalizowane w podsumowaniu każdego rozdziału.
2. Osnowa bibliograficzna
Dzisiejsze czasy znacząco różnią się od tych, które opisuje Księga Rodzaju. Kultura,
zachowania i zasady panujące na bliskim wschodzie same w sobie różnią się znacząco, od
kultury europejskiej. Najważniejszym punktem w badaniach nad obrazem rodziny będzie
oparcie się na pozycji, która wyjaśnia zachowania, różnice i zależności czasów, o których
mówi księga. Pierwszą pozycją, na której należy się oprzeć będzie Komentarz Historyczno
Kulturowy do Biblii Hebrajskiej opracowany przez J. H. Walton, V. H. Matthews, M. W.
Chavalas oraz pomniejsze komentarze. Niniejsza pozycja jest jedną z lepszych, które są
obecnie dostępne na rynku. Nie zabraknie również tekstów źródłowych takich jak Kodeks
Hammurabiego, Lipit-Ishtar, Iliada, Odyseja, Septuaginta, Biblia Hebrajska. Ważnym
elementem badań będzie bazowanie na opracowaniach dotyczących najnowszych odkryć
archeologicznych, pomniejszych opracowaniach i oczywiście słownikach i encyklopediach.
5
Rozdział I – Rodzina w okresie przedpatriarchalnym
1.1 Okres przedpatriarchalny
Niniejszy rozdział zostanie poświęcony na analizę obrazu rodziny jaki prezentuje
Biblia w Księdze Rodzaju. Uwaga zostanie poświęcone na okresie od stworzenia do zawarcia
przymierza z Abramem – czas przedpatriarchalny. Jest to trudny okres, który należy podzielić
na dwie epoki – przed i po potopie. Dodatkową trudność w badaniu może stanowić problem z
datacją Księgi Rodzaju i jej poszczególnymi redakcjami. Spośród wielu teorii1 w obecnej
chwili najbardziej prawdopodobna jest dotycząca wspólnego rdzenia (który mógł być
autorstwa Mojżesza). Uważa się, iż do rdzenia Pięcioksięgu (w tym Księgi Rodzaju)
dodawane były przez redaktorów różne elementy tj. historie, nazewnictwo, komentarze i
oceny sytuacji, uwspółcześnione pozycje geograficzne i znane nazwy ludziom danej epoki.
Trudno określić kiedy i kto dokonywał tych redakcji. Bardzo prawdopodobnym jest, iż Tora
w obecnej formie została zredagowana podczas niewoli babilońskiej2. Badając obraz rodziny
okresu przedpatriarchalnego należy skupić się na ogólnym przekazie jaki niesie z sobą tekst,
starając się tworzyć odniesienia do obrazów innych interesujących nas epok. Nie zabraknie
też odwołań do zwyczajów i literatury znanej na bliskim wschodzie oraz odniesień do
poszczególnych praw i kodeksów. Tego typu analiza pozwoli lepiej poznać strukturę biblijnej
rodziny, o której opowiada tekst.
1
Powszechną teorią dotyczącym autorstwa Tory jest przyjmowany pogląd mówiący o długotrwałym procesie jej
powstawania. Uważa się, że wpływ na kształt Pięcioksięgu miały źródła Jahwistyczne, Elohistyczne,
Deutronomistyczne i Kapłańskie. Tradycyjny pogląd przypisuje autorstwo Mojżeszowi. Problem stanowią liczne
zwroty, które nie mogły wyjść spod ręki Mojżesza, Księga Powtórzonego Prawa, została zapisana po śmierci
domniemanego autora Pięcioksięgu oraz nazewnictwo wielu opisanych w tekście miejscowości powstało
dopiero w czasach sędziów i królów ( źródło - L. Jańczuk, Wstęp do Starego Testamentu, b.m i d.w.,s. 18-24).
Podważanie autorstwa Mojżesza zostało zakwestionowane przez współczesną archeologię. Teza zakładająca
istnienie jednego autora (poszczególnych ksiąg w tym Pięcioksięgu przez Mojżesza) staje się faktem. Nie
wyklucza to istnienia późniejszych nieznanych nam redaktorów, wprowadzających drobne zmiany i
uwspółcześniających materiał dla swojej epoki. Dowodem są odkrycia archeologiczne potwierdzające zdarzenia
opisane w Pięcioksięgu i innych księgach biblijnych. Za przykład może posłużyć historia o potopie, istnienie
sodomy i gomory (które są faktami archeologicznymi), opis podboju Kanaanu przez Jozuego opisany w listach z
Tell El – Amarna i tunel Ezechiela, na którym zachowała się Hebrajska inskrypcja. Faktem przemawiającym za
istnieniem jednego autora Księgi Rodzaju jest analiza językowa przeprowadzona przy pomocy komputera w Tel
Avivie w latach 80. Wynik mający na celu udowodnić istnienie dwóch autorów Elohisty i Jachwisty okazał się
zaskoczeniem, gdyż wykazano, że 1 Mojżeszowa wyszła spod ręki jednego pisarza (źródło - J. Grzesik,
Chronologia Biblijna porównana z orientalną, żydowską i chrześcijańską, Lubin 2006, s. 11-12 i 16-17).
2
Pięcioksiąg, [w:] Religie Świata Encyklopedia PWN wierzenia bogowie święte księgi, red. B. Kaczorowski,
Warszawa 2006, s. 631-632.
6
1.2 Adam i Ewa – archetyp rodziny
Już w Księdze Rodzaju Biblia opisuje potrzebę życia we wspólnocie. Stworzenie
fauny, flory i kobiety (Rdz 2,18-25)3 ukazuje, iż człowiek nie może właściwie funkcjonować,
jako samotny organizm. Nawet prozaicznie mało znaczące nazwanie przez Adama zwierząt,
wpisuje się w swojej podstawie w relację między człowiekiem a stworzeniem. To właśnie
słowo relacja stanowi zalążek wspólnoty, jaką tworzy małżeństwo. Potrzeba bliskość a w
konsekwencji współistnienia i relacji zaowocowała ustanowieniem instytucji rodziny4. Warto
tutaj zwrócić uwagę na imiona i słowa określające Adama i Ewę oraz mężczyznę i kobietę,
gdyż ukazują one nieznane na pierwszy rzut oka znaczenie. Imię Ewa oznacza tą, która
powołuje do życia lub obdarzającą życiem5. Imię Adam oznacza proch ziemi lub ziemię6.
Ciekawa jest również gra słów, która dotyczy hebrajskich określeń oznaczających mężczyznę
i kobietę – on isz, ona iszah, te nazwy można by oddać słowami mąż i mężyna7. Z
powyższego nazewnictwa należy jednoznacznie stwierdzić, iż ukazuje wielką współzależność
jaka istniała między pierwszymi ludźmi. Warto też zwrócić uwagę na to, że imiona zdają się
określać przymioty, jakie towarzyszą dzisiejszej rodzinie. Kobieta była uważana za tą, co daje
życie – zradza potomstwo, natomiast los mężczyzny związany jest z ziemią, z której według
Księgi Rodzaju pochodzi.
Księga Rodzaju w historii o stworzeniu ukazuje archetyp rodziny, którego motywy
przejawiać się będą na karach ST i NT. Niemniej na uwagę w całej historii o stworzeniu,
grzechu i wygnaniu z raju zasługuje postawa Boga. Tekst w trzecim rozdziale pokazuje, że
przy całej ilości konsekwencji, jaką było poznanie dobra i zła, Stwórca usuwa człowieka z
raju. Co ciekawe wydaje się to być motywowane raczej troską niż chęcią zemsty czy odwetu 8.
Uwagę może przykuć fakt, iż ludzie zostali wydaleni razem. Bóg nie odesłał każdego z
osobna w swoją stronę ale tak jak razem ich stworzył, razem zgrzeszyli, tak też razem ponieśli
tego konsekwencje. Zatem łatwo stwierdzić, że rodzina stanowi jednolity organizm, a nawet
ciało, doznające chwały i ponoszące konsekwencję jednakowo. Człowiek od momentu
upadku tylko razem – jako mężczyzna i kobieta mógł przetrwać trud jaki przynosiło życie.
3
Wszystkie cytaty i fragmenty zaczerpnięte zostały z Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy
przekład z języków oryginalnych, Częstochowa 2009.
4
L. Boadt, Księga Rodzaju, [w:] Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego, red. W. R. Farmer, Warszawa,
2001, s. 179-280.
5
E. Jezierska, Kobiety w Starym Testamencie (przykłady wybrane), Papieski Wydział Teologiczny, Wrocław
b.d.w., s. 4.
6
Adam, [w:] Słownik biblijny dla dzieci i rodziców, C. Northcott, Warszawa 1996, s.3.
7
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 280.
8
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 40.
7
Rodziny zobowiązane były do wspólnej pracy na polu, warsztacie czy pastwisku, ponieważ
przeżycie obojga zależało od poniesienia wspólnego wysiłku9.
1.3 Od monogamii do poligamii
Już w czwartym rozdziale Księgi Rodzaju można trafić na ciekawe zjawisko. W
dziewiętnastym wersecie wyraźnie widoczne jest, iż Lamek prawnuk Henocha wziął sobie
dwie żony Adę i Sillę. To wydarzenie może wzbudzić liczne kontrowersje ponieważ wydaje
się odstępować od pierwotnej monogamii. Szukając przyczyny zaistniałego wydarzenia łatwo
natrafić na różne argumentacje. Stanisław Łach uważa, iż powodem było zdziczenie
obyczajów, które nastąpiło dwa pokolenia po Henochu10. Takie stanowisko wydaje się być
słabo uzasadniona. Należy zwrócić uwagę, że w żadnym z tekstów dotyczącym czasu
przedpatriarchalnego Bóg nie potępia poligamii. Nigdzie nie znajduje się stwierdzenie, że
było to grzechem lub złem w oczach Pana. Uzasadnienia musimy szukać gdzie indziej. John
Walton uważa, że powodem, dla którego odstąpiono od monogamii było przetrwanie:
W okresie starożytnym istniała nierówna liczba mężczyzn i kobiet11,
potrzeby posiadania dużej ilości dzieci do pracy na polu i pasterstwa,
pragnienia podniesienia własnego prestiżu i zamożności rodu przez
zawieranie licznych kontraktów i wysokiej śmiertelności kobiet podczas
porodów12.
Im więcej żon tym większe szanse na liczniejsze potomstwo, od którego zależało przetrwanie
i ciągłość rodu13. Powyższe twierdzenie wydaje się doskonale korespondować z warunkami,
jakie panowały na bliskim wschodzie już za czasów patriarchalnych, gdzie wielkość rodziny
stanowiła o przetrwaniu14. Jeśli założymy, że sytuacja rodziny przed potopem była taka sama
jak po, to dostrzeżemy uzasadnienie dla poligamii. Można uznać, że przyczyną zawierania
małżeństw z wieloma kobietami nie było jak podaje S. Łach zdziczenie człowieka, lecz
potrzeba przetrwania. Wiele wskazuje na to, iż w tamtym czasie znana wszystkim „Piramida
9
J. H. Walton, V. H. Matthews, M. W. Chavalas, Komentarz Historyczno Kulturowy do Biblii Hebrajskiej,
Warszawa 2005, s. 12.
10
S. Łach, Księga Rodzaju. Wstęp – przekład z oryginału, komentarz, PŚST, Poznań 1962, s. 236).
11
Problemem w tamtych czasach były dzikie zwierzęta tj. lwy, psy, niedźwiedzie (1 Sm 17,34, Sdz 14,5, 1 Krl
16,4), z którymi musieli zmagać się podczas obrony stad i pól pasterze. Duża śmiertelność wśród mężczyzn,
którzy stanowili siłę militarną (Rdz 14,14-15) rodziny. Powyższe czynniki doprowadzały do dysproporcji
między mężczyznami a kobietami.
12
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 14.
13
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 41.
14
Rodzina, [w:] Encyklopedia Biblii, Źródła, historia, tradycja, red J. Drane, Warszawa 2000, s. 94-95.
8
Maslowa”15, określająca hierarchiczność naszych potrzeb funkcjonowała w nieco innym
świetle. Patrząc na nią z perspektywy rodziny z łatwością dostrzeże się ludzi, którzy musieli
realizować się w innym środowisku i sytuacjach niż współczesny człowiek. Możemy tutaj
ponownie zauważyć, iż rola kobiety była zgodna z imieniem, jakie otrzymała w raju Ewa
(powołująca do życia). Źródłem szacunku i uznania oraz samorealizacji płci pięknej w
rodzinie było wydanie na świat potomstwa, co doskonale będzie można zaobserwować w
przypadku Saraj, Tamar i Anny (Rdz 17; 38, 1Sm 1, 9-19). Jak zauważył wspomniany
wcześniej John Walton istniała wtedy dysproporcja sił. Przeważająca ilość kobiet, które
posiadały swoją hierarchię potrzeb nie mogła przejść niezauważona. Efektem takiego stanu
rzeczy musiała być poligamia, która będzie kreowała obraz rodziny nie tylko w okresie
przedpariarchalnym ale także w czasach Prawa Mojżeszowego z wyszczególnieniem okresu
królestwa władanego przez Salomona.
1.4 Synowie Noego i ich żony
W opowieści o potopie znajduje się bardzo ciekawa wzmianka dotyczącą tego, iż
Noe16 i jego Synowie posiadali tylko po jednej żonie. Jest to bardzo ważna informacja,
zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę omówioną już sytuację z Lamekiem i jego żonami oraz
późniejszą dotyczącą okresu patriarchalnego. Wspomniane zostało wcześniej, iż o
przetrwaniu stanowiła wielkość rodziny. Tymczasem Noe posiadał ją stosunkowo nieliczną,
co wydaje się kłócić z dotychczas zaprezentowanym obrazem. Najprostszym wyjaśnieniem
niewielkiej rodziny, jaką posiadał Noe, może być stwierdzenie, iż powyższy fragment jest
tylko dziełem literackim17 – bajką, której ostatnie redakcje należałoby przypisać w okolicach
II-I wiek przed Chr., ponieważ na ten okres datuje się rozpowszechnienie monogamii w
Izraelu18. Innym wytłumaczeniem nie poruszającym kwestii datacji a skupiającym się na
samym tekście będzie stwierdzenie, iż Noe był po prostu biednym człowiekiem o mało
15
Piramida hierarchii potrzeb stworzona przez Abrahama Maslowa opisuje zapotrzebowania oraz motywacje
jakie kierują człowiekiem. Stworzył on piramidę, w której dokonał hierarchizacji potrzeb człowieka ze względu
na ich wartości: fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności, szacunku i uznania, samorealizacji (źródło http://www.edpsycinteractive.org/topics/conation/maslow.html).
16
Według pseudoepigraficznej Księgi Henocha (Hn 106), nowonarodzony Noe był kimś wyjątkowym. Lamek
nie mogąc uwierzyć, iż jest to jego syn, wysłał swojego ojca Matuzalema do Henocha aby wydał swoją opinie na
temat wyjątkowego dziecka. Henoch prorokował wtedy, iż Noe od samych narodzin został wybrany przez Pana,
on i jego rodzina mieli, jako jedyni przeżyć nadchodzący kataklizm. Jest to ciekawa informacja, która pokazuje
Noego w sposób mitologiczny, jako osobę predestynowaną do ocalenia i stania się nowym ojcem wszystkich
ludzi. To mogłoby w pewien sposób wyjaśniać dlaczego Noe nie zakładał wielkiej rodziny. Nie wykluczone, że
było to spowodowane troską o ich przyszły los (Źródło –R.H. Charles, Book of Enoh,Oxford 1995, s. 63-64).
17
L. Ryken, Biblia Jako dzieło literackie [w:] Słownik Wiedzy Biblijnej, red. B. M. Metzger, M. D. Coogan,
Warszawa 2007, s. 58-60.
18
Małżeństwo i wesele, [w:] Encyklopedia Biblii…, dz. cyt., s. 96.
9
znaczącej pozycji społecznej. Najwidoczniej nie posiadał wielkiego majątku aby utrzymać
harem przypominający ten, którym władał Salomon19. Należy zwrócić uwagę, że tego typu
wnioski korespondują z obrazem rodziny jaki kreują nam autorzy biblijni w okresie
przedpartiarchalnym. Nabierają one dodatkowego znaczenia jeśli weźmie się pod uwagę, że
Bóg w historii niejednokrotnie używał ludzi słabych i nieprezentujących sobą szczególnych
zdolności do czynienia rzeczy wielkich. Za przykład może posłużyć nam historia prostytutki
Rachab, Dawida i Goliata oraz Eliasza na górze Karmel (Joz 2, 1 Sm 17, 1 Krl 18).
Ostatecznie trudno jest określić status społeczny Noego oraz monogamie, jaka panowała w
jego rodzinie. Nie można sprecyzować, czy dzieło o potopie zawiera umyślne zabiegi
literackie z czasów, krótko przed przyjściem Pana Jezusa. Nie należy też jednoznacznie
stwierdzać, że Noe był po prostu człowiekiem ubogim, którego rodziny nie było stać na
utrzymanie większej ilości żon. Jedyny fakt, który można z całą pewnością wyartykułować
dotyczy tego, że tekst biblijny w historiach opisanych przed potopem przeplata monogamie z
poligamią.
1.5 Abram i Saraj
Pozostawiając dyskusje dotyczące poligamii i monogamii należy przejść do obrazu
rodziny, jaki można dostrzec w życiu Abrama i jego żony Saraj. Pomimo, że Abram jest
zaliczany do grona patriarchów to ważne aby się skupić na okresie kiedy jeszcze nim nie był.
Należy przeanalizować jego sytuację rodziną od wyjścia z Charanu do zawarcia przymierza z
Bogiem. Pierwsza godna uwagi wzmianka na temat tego związku znajduje się już w Rdz. 11 i
dotyczy bezpłodności Saraj – żony Abrama. Niniejszy fragment zdaje się wyraźnie
podkreślać, iż niepłodność dla ludzi tamtejszej epoki była czymś nienaturalnym. Stanowiła
ona tragedię dla całej rodziny, gdyż przerywała linię dziedziczenia. Brak potomstwa oznaczał
również trudną starość, gdyż nie miał kto zajmować się rodzicami, gdy osiągnęli podeszły
wiek20. Kolejną rzeczą, jaka rzuca się w oczy jest zależność żony od swojego męża.
Przywołane zostaną dwie historie, które znajdują się w Rdz. 12. Pierwszą z nich będzie
opuszczenie po usłyszeniu Bożego głosu, przez Abrama Charanu. Wydaje się, iż mąż – ojciec
posiadał władzę absolutną rodzinie21. Można dostrzec, że w tym wypadku tekst biblijny nie
wspomina o obawach jakie mogła mieć przed wyruszeniem w drogę Saraj. Należy zwrócić
uwagę, iż decyzja o wyruszeniu w miejsce wskazane przez Boga wiązała się z wielkim
19
R. Fuller, Małżeństwo [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 496-497.
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 24.
21
D. F. Wright, Rodzina [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 688.
20
10
ryzykiem. Można uznać, że Abram wyrzekł się miejsca w domu swojego ojca i
zabezpieczenia, jakie się z tym wiązało. Dziedzictwo było jednym z najważniejszych
elementów świata starożytnego, dawało bezpieczny start oraz pewne miejsce w
społeczeństwie22. Abram zaryzykował zagładę swojej rodziny, która musiała podążać wraz z
nim. Za drugi z dowodów zależności całej rodziny od męża – ojca, posłuży przykład
przedstawienia przez przyszłego patriarchę swojej żony, jako siostry. Tego typu sytuacja
doprowadza do tego, że Saraj trafia do haremu faraona, jako jedna z nałożnic. Sam fakt
sugeruje, iż została narażona na zniewagę23. Wymienienie jaj za zwierzęta gospodarcze
oznacza wielkie prawdopodobieństwo, iż Faraon współżył nią. Milczenie tekstu na powyższy
temat może być spowodowane oczywistością zajścia stosunku między władcą Egiptu a Saraj.
Może też być celowym zabiegiem starającym się ukryć możliwość zaistnienia tego zdarzenia.
Niemniej kary, jakie spadły na Egipt mogą być dowodem cudzołóstwa, którego dopuścił się
faraon24. Kolejnym argumentem świadczącym o domniemanym zbliżeniu żony przyszłego
patriarchy z faraonem będzie przestrzegane przez Abrama prawo. W dalszej części badań
będzie można jednoznacznie dostrzec, że w swoim postępowaniu powoływał się na Kodeks
Hammurabiego, Lipit – Ishtar lub teksty dokumentów z Nuzi. Jeśli pójdzie się tym tropem
będzie można dojść do kultu bogini Asztarte25, jednego z najbardziej rozpowszechnionych w
starożytnym świecie. Ważnym prawem, którym podlegali jej czciciele był nakaz dotyczący
żony. Każda z nich raz w życiu zobowiązana była do oddania się innemu mężczyźnie, co
można ujrzeć w na przykładzie Tamar26. Zakładając, że tego typu praktyki religijne były
czymś normalnym, nie dostrzeże się nic złego w stosunku Saraj z faraonem. Należy wziąć
pod uwagę, że żona Abrama na dworze faraonowym przebywała, co najmniej kilka dni27,
może tygodni. Świadczy o tym zwrot dotyczący zesłania plag na Egipt. Biorąc pod uwagę, iż
były to plagi a nie jedna plaga, oznacza to, że musiały być rozłożone w czasie, być może na
wzór plag za czasów Mojżesza28. Konsekwencją tak długiego przebywanie Saraj na dworze
faraona będzie prawie stuprocentowa pewność, iż doszło między nimi do zbliżenia. Należy
22
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 24
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 53.
24
E. Jezierska, dz. cyt., s. 9.
25
Kult Astarte (Asztarte) – semicka bogini miłości, płodności, wegetacji i patronka myśliwych.
Charakteryzowała go prostytucja sakralna przy świątyniach. Dla świątyń Asztarte utrzymywane były hierodule,
niewolnice uczestniczące w kultach orgiastycznych (źródło - C. Bonnet, Asztarte, [w:] Religia Encyklopedia
PWN tom 1, red. T. Gadacz, B. Milerski, Warszawa 2001, 372-373).
26
S. Łach, dz. cyt., s. 475.
27
Można też zauważyć, że w momencie opuszczenia Egiptu przez Abrama nie znajdziemy nigdzie nawet
wzmianki o ciągle panującym głodzie i nieurodzaju. Zatem bardzo możliwe, że pobyt w Egipcie trwał aż do
końca kataklizmu, jaki nawiedził okoliczne ziemie.
28
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 53
23
11
zaznaczyć, że ponownie tekst Biblijny nie poddaje ocenie postawę głównego bohatera.
Wydaje się również, że tło kulturowe usprawiedliwia zachowanie Abrama. Musiał wtedy
istnieć zwyczaj, który dawał możliwość wykupu siostry z pod opieki brata. Tymczasem
podawanie się za męża w takiej sytuacji mogło oznaczać śmierć29. Bardzo wyraźnie można
dostrzec, że rodzina w okresie przedpatriarchalnym ukazana przez Pismo Święte preferuje
model autorytarny, w którym ojciec, jako głowa rodu może uczynić cokolwiek zechce z
domownikami – w tym żoną30. Warto też wspomnieć, że Abram mówiąc o swojej żonie, iż
jest jego siostrą nie skłamał. Prawda jest taka, że była jego przyrodnią siostrą (Rdz. 20,20)31.
Pytanie, jakie warto postawić dotyczyć będzie relacji Saraj z Abramem, po incydencie w
Egipcie. Widzimy, że tekst na ten temat całkowicie milczy. Nie zawiera on nigdzie
wzmianek, że cokolwiek w relacji małżeńskiej uległo zmianie.
Bardzo ciekawą rzecz dotyczącą zasad dziedziczenia można dostrzec w zachowaniu
Abrama. Zrezygnowany swoim podeszłym wiekiem i brakiem potomstwa wspomina w Rdz.
15, iż jego dziedzictwo przejmie sługa Eliezer. Warto zauważyć, że Abram powołał się w tym
wypadku na mezopotamskie prawo, o czym możemy przeczytać w staro babilońskim tekście
z Larsa32. Oznaczało to, że sługa lub niewolnik przyszłego patriarchy zostanie adoptowany i
uznany za potomka – dziedzica33. Strapienie rodziny przyszłego patriarchy osiąga swoje
apogeum w momencie decyzji oddania przez Saraj swojemu mężowi służącej Egipcjanki –
Hagar. Tego typu zachowanie było dopuszczalne a nawet prawnie legalne w starożytnym
świecie, tylko za obopólną zgodą małżonków34. Podobny zwyczaj widzimy, że funkcjonował
w pochodzącym z XVIII w. przed Chry. kodeksie Hammurabiego i dotyczył zastępczych
matek kapłanek, które nie mogły mieć dzieci35. Można tutaj dostrzec w poczynaniach rodziny
Abrama pewien rodzaj poligamii. Nie jest on, co prawda tak wyeksponowany jak w
przypadku Lameka ale mimo to istnieje w tekście biblijnym. Tego typu krok desperacji
pokazuje, jak wielką wagę w świecie starożytnym przykładano do potomstwa. Jest to jeden z
najważniejszych obrazów, jaki przekazuje tekst opisujący czasy przedpatryiarchalne. Waga i
znaczenie potomstwa wydaje się być na tyle istotna, że małżonkowie są wstanie przekroczyć
bariery monogamicznego związku. Należy wziąć pod uwagę, że obraz takiej rodziny nie
składał się wyłącznie z relacji między mężem a żoną ale jeszcze żonami. W wypadku kiedy
29
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 24
S. Łach, dz. cyt., s. 333.
31
A. Zaremba, Sara [w:] Encyklopedia Kościelna rytuał - Seleucja, t. XXIV, red. Michał Nowodworski,
Warszawa 1900, s.379.
32
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 28
33
S. Łach, dz. cyt., s. 350.
34
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 291.
35
Kodeks Hammurabiego, przek. Marek Stępień, Warszawa 1996, s. 44-45.
30
12
zastępczą matką zostawała służąca wymagane było aby darzyła swoją panią szacunkiem – do
czego nie stosowała się Hagar36. W tekście można dostrzec jeszcze jedno nawiązanie do
kodeksu Hammurabiego. Jest nim mianowicie postawa Hagar wobec Saraj. Warto zauważyć,
że służąca po zajściu w ciąże wyraźnie zaczęła się wywyższać nad swoją panią. Jak wskazuje
tekst reakcja prawowitej żony Abrama jest gwałtowna. Żona przyszłego patriarchy w
konsekwencji do tego stopnia poniża swoją służąca, iż ta postanowiła uciec. Ciekawym jest,
że Saraj po prostu nie wyrzuciła Hagar. Kiedy zajrzy do ww. kodeksu, dostrzeże się, iż
takiego czynu dokonać nie mogła. Karą za wywyższanie się zastępczej matki, która urodziła
dziecko, mogła być najwyżej zmiana statusu ze sługi na niewolnika37.
Podsumowując obraz rodziny, jaki ukazuje tekst Pisma Świętego na przykładzie
małżeństwa Abrama z Saraj, można zauważyć, że na pierwszy plan wysuwa się bezwzględny
autorytet mężczyzny. Jego władza była do tego stopnia silna, iż mogła ingerować w
bezpośrednie decyzje swojej żony, czego przykład widzimy w historii pobytu w Egipcie.
Drugą ważną rzeczą jest potrzeba posiadania potomstwa, głównie ze względów
ekonomicznych. Potomstwo im liczniejsze tym silniejsza rodzina. Wiązało się to z większą
ilościom rąk do pracy, większą ilościom wojowników walczących podczas toczenia różnych
bitew. W reszcie dawało też możliwość spokojnej starości, choć w przypadku Abrama i Saraj
to raczej słaby argument, gdyż teks biblijny opisuje ich już jako ludzi w podeszłym wieku. Na
pewno też jednym z ważnych elementów były pobudki religijne. U Abrama była to obietnica
Boga choć w kulturze i krajach ościennych, jeden z wymogów stawianych przez boginie
Asztarte, której główną aktywność kultu możemy datować na czasy X w. przed Chry. Jej
początki sięgają aż III tysiąclecia przed Chry. 38, więc oznacza to, iż jej kult był znany za
czasów Abrama. Jako, iż Asztarte była boginią płodności, urodzaju i rodzicielstwa jej
czciciele zobowiązani byli do wydania potomstwa, nawet kosztem prostytucji o czym będzie
można przeczytać w rozdziale trzecim39. Bardzo ważną rzeczą kształtującą obraz biblijnej
rodziny było prawo jakie panowało za czasów Abramowych. Mowa tutaj oczywiście o
wymienionym już Kodeksie Hammurabiego, który był doskonale znany rodzinie przyszłego
patriarchy. Jest to ukazane zwłaszcza w momencie kiedy Hagar miała stać się matką
zastępczą. Na samym końcu można też wspomnieć, iż rodzina Abrama swoją spójność i
trwałość zawdzięczała licznym interwencjom Bożym. Osoba patriarchy z czasów przed i po
zawarciu przymierza ukazuje człowieka omylnego, popełniającego liczne błędy przez,
36
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 30
Kodeks…, dz. cyt., s. 45.
38
Asztarte [w:] Religie…, dz. cyt., s. 58.
39
Astarte [w:] Encyklopedia Kościelna a – baranek, t. I, red. Michał Nowodworski, Warszawa 1873, s. 453-453.
37
13
którego cierpią różne osoby – faraon, Hagar, Abimelek. Można powiedzieć, że gdyby nie
Boża opaczność rodzina Abrama do niczego by nie doszła.
1.6 Podsumowanie
Obraz Starotestamentowej rodziny nie jest bardzo zróżnicowany. Wydaje się, iż czasy
przed potopem za wyjątkiem stworzenia człowieka w ogrodzie Eden ukazują rodzinę
przypominającą swoimi przymiotami klan, na czele, którego stał Ojciec. Jest to widoczne
zwłaszcza w momentach, których tekst ujmuje związki poligamiczne i suwerenne decyzje
głowy rodu (np. Noego). Ilość członków w rodzinie stanowiła o jej sile i przetrwaniu40, choć
wyjątkiem od tej reguły może być Noe41. Warto zwrócić uwagę, że postać Noego może
stanowić pewien łącznik między czasem przed i po potopie. Jeśli faktycznie przyjmie się, że
monogamia prezentowana przez Noego była wynikiem kiepskiego stanu sakiewki i
niezaradności życiowej to będzie można dostrzec, iż podobną osobą był Abram. Mimo
popełnienia licznych złych decyzji Bóg ciągle czuwał nad rodziną przyszłego patriarchy.
Podobnie Boża opieka wydaje się tyczyć samego Noego. To co ich może łączyć to
początkowe niewielkie znaczenie dla środowiska, w którym żyli, ze względu na różne
negatywy, które prezentowali swoim życiem oraz Bóg, który bezustannie czuwał nad każdą z
rodzin. Okres przedpatriarchalny ukazuje obraz rodziny, której przetrwanie zależne jest od
Boga42. W tekście można dostrzec, że na kształt rodziny duży wpływ posiadała kultura
licznych państw i plemion otaczających Bożych wybraków. Dlatego nie może dziwić, iż
wiele biblijnych zwyczajów jest przełożeniem praw i zasad kultur panujących w danym
momencie na bliskim wschodzie. Należy też zauważyć, że szereg informacji dotyczących
rodziny
okresu
przedpatriarchalnego
jest
subiektywnym
przekazem
redaktorów
wpływających na tekst Księgi Rodzaju. Wiele informacji może być aktualne dla epoki, której
żyli ludzie dokonujący redakcji ksiąg biblijnych i opisywać zdarzenia przez pryzmat swoich
czasów43.
40
Rodzina, [w:] Encyklopedia…, dz. cyt., s. 94-95.
Noego można przyrównać do Adama zwłaszcza w strukturze rodziny. Noe tak jak Adam był monogamistą co
jest przeciwieństwem wszystkich późniejszych postaci Księgi Rodzaju.
42
Można dostrzec, że Bóg w przypadku Noego ochronił go przed potopem i uczynił nowym Adamem. Łaska
Boża była z Noe wyratowując go z kataklizmu, jaki przeszedł przez ziemię. Podobnie sprawa ma się z Abramem
w jego licznych wędrówkach i popełnianych przez niego błędach. Za sztandarowy przykład można podać
otrzymany ratunek w Egipcie, gdy Saraj znajdowała się w haremie faraona (źródło - J. Nowodworski, Noe [w:]
Encyklopedia Kościelna neander – obrzędy, t. XVI, red. Michał Nowodworski, Warszawa 1885 s. 291-295;
S. Łach, dz. cyt., s. 334-335).
43
C. Westermann, Księga Rodzaju [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 384-385.
41
14
Rozdział II Rodzina czasów patriarchalnych
2.1 Od Abrama do Abrahama
Główny nacisk w drugim rozdziale zostanie poświęcony na czasach od zawarcia
przymierza do narodzin Jakuba. Jednym z punktów zwrotnych w życiu Abrama było zawarcie
przymierza z Bogiem, o którym można przeczytać w Rdz. 17. Następuje tam bardzo ważne
wydarzenie. Bóg zmienia imiona patriarchy i jego żony. Abram staje się Abrahamem a imię
Saraj zostaje zmienione na Sara. Ten zabieg podkreśla zawarcie przymierza między Bogiem a
ludźmi i oznacza, iż teraz Bóg posiada władzę nad rodziną patriarchy44. Należy zwrócić
uwagę, że zawarcie przymierza przez Abrama posiada liczne podobieństwa między
przymierzem Boga z Noem. Otrzymuje on podobnie, jak Noe określone wymogi moralne,
przymierze będzie przechodzić na jego potomków45. Od tego momentu możemy do obrazu
rodziny dodać jeszcze jedną ważny element – obrzezanie (bĕrit). Było ono znakiem
przymierza i jednym z nierozłącznych aspektów, jaki towarzyszył biblijnej rodzinie46. Co
ciekawe nie istniał analogiczny rytuał dotyczący kobiety. Być może dlatego, że wczasach
Starotestamentowych kobieta była zawsze pod panowaniem ojca, brata lub męża47.
2.2 Lot i jego gościnność
Zostawiając na chwilę wątek Abrahama warto przejść do sytuacji w rodzinie jego
bratanka Lota. Jak opisuje Rdz. 19 był on mieszkańcem Sodomy i jak ukazuje tekst, obrazem
doskonałego gospodarza, gdyż był gotowy poświęcić to co najcenniejsze – dziewictwo
swoich córek48. W razie przyjęcia oferty Lota przez zdziczały tłum, jego córki skazane byłby
na samotność, gdyż wartość takiej kobiety znacznie spadała o czym mówi Wj. 22,16-1749. W
przypadku Lota potomstwo wydane na świat przez jego córki zamknęło by linię rodowodu,
gdyż nie możliwym byłoby do określenia kto jest ojcem dzieci. Warto wspomnieć, że tego
typu homoseksualizm prezentowany przez lud Sodomy był uświęcony przez kult Baala i
Asztarte50 oraz powtórzył się za czasów Sędziów51. Ciekawe wydają się być też koligacje
44
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 31.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 53.
46
G. W. Buchanan, obrzezanie, [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 574.
47
M. Nowodworski, obrzezanie [w:] Encyklopedia Kościelna neander – obrzędy…, dz. cyt., s.629.
48
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 61-62.
49
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 92.
50
S. Łach, dz. cyt., s. 375.
51
Podobne wydarzenie miało miejsce w starożytnym Izraelu. Dotyczy ono przypadku beniaminitów próbujących
zgwałcić lewitę z Gabaa (Sdz 19. 22-25).
45
15
rodzinne, które nakazywały żenić się i za mąż wychodzić w obrębie własnego rodu, o czym
zaprezentowane zostanie więcej na przykładzie Izaaka. Zwróćmy uwagę, że Lot
prawdopodobnie chciał złamać tą zasadę, próbując wydać swoje córki za mieszkańców
Sodomy (Rdz 19,14). Lot jako cudzoziemiec mało prawdopodobne, iż był spokrewniony z
kimkolwiek z miasta (Rdz 19,9). Po wyjściu z Sodomy córki Lota postanawiają współżyć z
własnym Ojcem. Tego typu związki są całkowicie zakazane w Kpł. 18. Co w świetle prawa
wyraźnie stanowiło grzech52. Tekst w księdze rodzaju zdaje się nie poddawać ocenie całego
zajścia. J. H. Walton twierdzi, że niniejsza historia służy temu aby pokazać etiologie
pochodzenia Ammonitów i Moabitów53. Takiej możliwości nie mozna wykluczyć. Niemniej
warto zaznaczyć, iż tego typu czyn byłby uzasadniony w przypadku braku możliwości
wyjścia za mąż za kogoś z linii rodowej. Rodzina Lota mogła mieć z tym podobny problem,
co kilka lat później Abraham gdy wysłał swojego sługę na poszukiwania żony dla Izaaka
(Rdz. 24). Uzasadnienia można również szukać w wymienionym wcześniej kulcie Asztarte,
który nakazywał kobietom posiadanie potomstwa. Podsumowując historię Lota można
odnieść wrażenie, iż w tamtych czasach ponad dobro swoje i swoich dzieci stawiano
zapewnienie odpowiedniej gościnności. Co więcej wydaje się, iż małżeństwa między
niespokrewnionymi rodami były zakazane.
2.3 Ismael i Izaak
Księga Rodzaju w dwudziestym rozdziale opisuje analogiczną sytuację do tej, która
wydarzyła się w Egipcie. Największą różnica między wcześniejszą historią jest wzmianka
świadcząca o zachowaniu Sary w czystości (Rdz. 20,6). Należy zwrócić uwagę, iż tekst
dotyczący pobytu Sary w haremie faraona nie zawiera nigdzie tego typu wzmianki. Na dowód
swojej niewinności zgodnie z panującym w tamtym okresie zwyczajem Abimelek przekazuje
Abrahamowi hojne dary, 11,5 kg. srebra oraz możliwość zamieszkania na swoich ziemiach,54
co jest przeciwieństwem zachowania faraona w Egipcie55. Tuż po tym incydencie następuje
moment narodzin długo wyczekiwanego syna. Abraham dopełnia przymierza i obrzezuje
Izaaka dnia ósmego. Warto zauważyć, że jeden z tekstów Ugaryckich opisuję analogiczną
historię. Opowiada ona o bezdzietnym królu Kircie, który w końcu z błogosławieństwem
bogów doczekał się licznego potomstwa lub poemat o patriarsze Danel, który będąc
52
J. F. Craghan, Księga Wyjścia [w:] Międzynarodowy…, dz. cyt., s. 379.
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 33.
54
S. Łach, dz. cyt., s. 384-385.
55
Bardzo możliwe, że zachowanie faraona podyktowane było tym, że współżył z żoną Abrahama. Efektem
czego było, jak najszybsze wydalenie ze swoich ziem. Faraon nie uiścił też żadnego zadośćuczynienia, co może
sugerować, iż uważał, że dokonał pełnoprawnej transakcji z domniemanym bratem Sary.
53
16
sprawiedliwy nie mógł doczekać się potomstwa. Między tymi postaciami możemy dostrzec
wiele podobieństw. Warto wziąć za przykład boskie odwiedziny, których doświadczył
Abraham i Danel. Wspólna wydaje się być obietnica własnego potomka, która łączy oba
dzieła, choć występuje w różnej chronologii56.
To co może bardzo zastanawiać w danej perykopie, to fakt oddalenia Hagar. Według
kodeksu Hammurabiego Sara nie miała żadnych prawnych podstaw ku takiemu czynowi.
Takie prawo wydaje się potwierdzać dokument z Nuzi57. Wszystko wskazuje na to, że Boża
rodzina znalazła obejście takiego rozwiązania. Można dostrzec, że wygnania dokonuje
Abraham a nie Sara. Co więcej Hagar odzyskuje wolność, co wydaje się być zgodne z
Kodeksem Lipit-Isztar. Należy dodać, iż w myśl tego kodeksu Hagar uzyskawszy wolność,
pozbawiona została możliwości dziedziczenia przez swoje potomstwo58. Warto zwrócić
uwagę, że mimo wydziedziczenia Ismaela, Bóg tak jak obiecał – zatroszczył się o niego i
jego i jego matkę. Warto zaznaczyć, że Hagar jest jedyną kobietą w ST, do której bardzo
wyraźnie przemawia Bóg59. Boży dialog z Egipcjanką jest oznaką troski i opieki jaką
obdarzył tą kobietę i jej syna60. Należy też zauważyć, że historia z Ismaelem stara się
wyjaśnić etnologię pochodzenia Ismaelitów.
2.4 Izaak i Rebeka
Bardzo ważną historią czasów patriarchalnych jest opowieść o małżeństwie syna
Abrahama – Izaaka (Rdz 24). Warto dostrzec, że tekst pokazuje, iż przykładano od
najdawniejszych czasów wagę do endogamii. Związki wybranej przez Boga rodziny nie
mogły krzyżować się z ludem Kanaanu61. Perykopa zdaje się sugerować jeszcze jedną bardzo
ważną rzecz. Mianowicie, ciągłą opiekę i prowadzenie Pańskie, nawet w doborze małżonki
dla Izaaka62. Najbardziej zastanawiającym faktem wydaje się być prezentowana endogamia.
Powód jej występowania w tekście wydaje się być niejasny. Z jednej strony widzimy Boży
zakaz mieszania się z obcymi ludami. Tego typu zachowanie tekstu może sugerować, iż
redaktorzy chcieli podkreślić czystość narodu wybranego. Jest to wystarczająco sensowne
56
M. Majewski, UGARIT – historia, literatura, język na tle biblii Starego Testamentu, Kraków 2010, s. 29.
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 34-35.
58
F. R. Steele, The Code of Lipit – Ishtar, Philadelphia 1948, s. 19.
59
W Starym Testamencie występują jeszcze tylko dwie wzmianki, że Bóg za pośrednictwem anioła lub osobiście
przemawiał do kobiety. Jedna opisuje śmiejącą się Sarę na wieść o macierzyństwie, druga opisuje w Księdze
Liczb historię z Aronem i Miriam, którzy wystąpili przeciwko Mojżeszowi. Każda z historii różni się od sytuacji
z Hagar tym, iż Bóg przemawia do kobiet, kiedy w pobliżu znajdują się mężczyźni, Bóg nie przemawia do nich
bezpośrednio, za każdym razem Bóg gani kobiety za ich postępowanie (Rdz 18, 13-15, Lb 12).
60
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 65.
61
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 37.
62
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 295.
57
17
wyjaśnienie, gdyż późniejsze opowiadanie o Jakubie wskazuje, że rodzina Rebeki wyznaje
lub wyznawała tą samą religię63. Rzeczą nadzwyczajną, która występuje w tekście jest
rodzina Rebeki, która pyta się o jej zgodę na wyjazd i poślubienie Izaaka. Podobną sytuacje
widzimy w przypadku Sychem i Samsona z tą różnicą, że to oni wyszli z propozycją wyboru
swojego partnera. Do tej pory przyjmowano, że za aranżację i kontrakty małżeńskie
odpowiadali rodzice. Tutaj natomiast w niektórych przypadkach głos mogły zabrać dzieci64.
Warto wspomnieć, iż negocjacje dotyczące kontraktów małżeńskich zazwyczaj trwały
długo65. W przypadku negocjacji kontraktu przez emisariusza Abrahama widzimy, iż były one
stosunkowo krótkie, co wywołało duży niepokój w rodzinie pani młodej. Należy też
wspomnieć o dwóch ważnych zwyczajach, które opisuje tekst biblijny. Pierwszym z nich jest
zakrycie twarzy przez Rebekę na widok swojego przyszłego męża. Po pierwsze oznacza to, że
przez całą podróż miała ona odkrytą twarz. Po drugie zakryła ją przed swoim oblubieńcem na
znak, iż jest jego wybranką. Tego typu zachowanie mogło mieć charakter praktyczny, gdyż
podróż z zasłoniętą twarzą w upale mogła być bardzo męcząca. Podobne zjawisko widzimy
na malowidłach grobowych z II tyś. przed Chr. w Beni Hasan66, gdzie kobiety mają odkrytą
twarz. Prawo Asyryjskie nakazywało by wszystkie darzące się szacunkiem kobiety nosiły
nakrycie twarzy67. Po raz drugi w tekście wspomniana zostaje studnia Lachaj-Roj, przy której
Hagar doznała Teofanii. Oznacza to, że to miejsce musiało mieć ważne znaczenie w tamtych
czasach. Drugim ze zwyczajów było wprowadzenie swojej przyszłej żony do namiotu swojej
zmarłej matki. Powyższe zjawisko niesie ze sobą ważną informację dla całej rodziny,
ponieważ oznacza, że miejsce po pani zostało zastąpione. Podobne sytuacje można znaleźć w
tekstach
Ugaryckich,
gdzie
praktykowano
paralelne
zwyczaje68.
2.5 Izaak i jego dziedzictwo
Istotne informacje zawiera Rdz 25. Ukazuje ona powiązania Abrahama z okolicznymi
ludami, za sprawą związku ze swoją konkubiną Keturą. Autor perykopy stara się ukazać, iż
Bóg zrealizował swoją obietnicę, czyniąc patriarchę ojcem wielu narodów69. Mowa tutaj o
potomstwie zrodzonym z Hagar, Ketury i Sary, której syn jako jedyny posiadał prawo do
dziedziczenia. Takiej możliwości pozbawiona była reszta potomstwa, gdyż tylko Izaak został
63
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 37.
Małżeństwo i wesele, [w:] Encyklopedia Biblii…, dz. cyt., s. 96.
65
G. J. Wenham, Zaślubiny, [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 815.
66
T. Maliszewski, J. Cieślak, W cieniu piramid [w:] Gazeta Wyborcza, Olsztyn, nr. 49, 27.02.1999, s. 6.
67
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 37.
68
Tamże.
69
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 72.
64
18
synem jego prawowitej żony. Konkubiny, którymi były dwie pierwsze z wcześniej
wymienionych kobiet, nie wnosiły posagu, mogły być niewolnicami lub służącymi70. Można
dostrzec, że kolejną ważną informacją, jaką podaje tekst Księgi Rodzaju jest śmierć
Abrahama, której towarzyszyła spokojna i błogosławiona przez Boga starość. Interesujące, że
zaraz po śmierci patriarchy i ukazaniu zależności oraz powiązań między ludami ościennymi,
przechodzimy do narodzin potomstwa, jakie wydał związek jego syna z Rebeką. Tekst
ukazuje analogie między Sarą a swoją synową, ponieważ obie były bezpłodne i długo
oczekiwały nadejścia potomka71. Warto zaznaczyć, że postać Rebeki łączy się w pewien
sposób z osobą Anny (1Sm 1, 9-19), która również długo oczekiwała potomstwa. Należy
zauważyć, że tekst biblijny zdaje się wskazywać, iż żona Izaaka udała się do nieznanego nam
sanktuarium lub miejsca kultu, w którym wołała do Boga – podobnie było z Anną72. Może to
sugerować, że był to znany zwyczaj, który zachował się do czasów królów. Na pewno
powyższa sytuacja ukazuje, że przychylność Boża była kluczowym elementem życia rodziny.
Niewykluczone, że sanktuarium, do którego udała się Rebeka nie miało nic wspólnego z
kultem, który wyznawał Izaak. Należy pamiętać, że pochodziła ona z ludu, który
prawdopodobnie słyszał tylko z opowieści o teofanii jakiej doświadczał Abraham. Istnieje
zatem możliwość, iż redaktor celowo nie wspomniał, gdzie znajdowało się miejsce, do
którego udała się Rebeka zasięgnąć rady wyroczni Pana.
2.6 Biblijna rodzina a narody ościenne
Należy przejść teraz do narodzin Ezawa i Jakuba. Szczególnie ważna wydaje się
kwestia pierworództwa. Kontrakt małżeński z Ugarit informuje, że istniała w tamtych czasach
możliwość, wyboru przez matkę syna, który zostanie dziedzicem73. Podobną sytuację można
dostrzec w poemacie o królu Kirte, którego najmłodsza z córek74 staje się pierworodną pośród
swoich sióstr75. Zatem należałoby wywnioskować, iż zwyczaj zmiany pierworództwa, na
któreś z potomstwa był możliwy w tamtym czasie. W takim wypadku należy możliwym jest,
że była to znana praktyka na bliskim wschodzie lub Abrahama i jego rodzinę łączyły jakieś
powiązania z ludem Ugarit. Jak się okazuje druga opcja jest bardzo możliwa. Wystarczy, że
spojrzymy na grę słów, którą tworzy autor przy narodzinach Ezawa. Zapisane jest, że starszy
70
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 39-40.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 73.
72
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 297.
73
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 41.
74
W starożytnym Izraelu istniała możliwość, która pozwalała w przypadku braku męskiego potomka dziedziczyć
najstarszej z córek (źródło - Rodzina, [w:] Encyklopedia…, dz. cyt., s. 94-95).
75
M. Majewski, dz. cyt., s. 79.
71
19
z braci był czerwony i pokryty owłosieniem. Warto zaznaczyć, że znaczenie tych słów –
czerwony, to po hebrajsku Edom, natomiast owłosiony, to sa’arr, co jest bliskie innej nazwie
dla Edomu – Seir76. Kiedy przejdzie się do genealogii rodu Ezawa (Rdz. 36) będzie można
dostrzec, że zamieszkał wraz ze swoimi licznymi żonami i potomstwem u podnóża gór Seir.
Co ciekawe należy wspomnieć, iż ojciec Edomitów wziął sobie za żonę Chorytkę o imieniu
Oholibama. Tekst trzykrotnie podaje, że była ona córką Any, syna Sibeona, syna władcy –
Seira Choryty77. Na temat Any można dowiedzieć się z tekstu, że znalazł gorące źródła gdy
pasł owce swojego ojca. Tego typu wzmianka oraz powtórzenia linii genealogicznej
Oholibamy mogą sugerować, że było to bardzo ważne małżeństwo. Zaciekawić może fakt
wymieszania się rodziny reprezentowanej przez Ezawa z ludami żyjącymi u podnóża Seir. Jak
już wcześniej było wspomniane związki z ludami niespokrewnionymi były zakazane. W
przypadku Ezawa oznaczać będzie to dwie możliwości. Ojciec Edomitów mógł złamać znane
wszystkim prawo albo związać się z ludem spokrewnionym z rodziną Abrahama, którą
stanowiły ludy Seiru. Prawdopodobnie ustalenie, która z opcji jest prawdziwa będzie
niemożliwe. Można jednak zostać zaskoczonym z innego powodu. Jest wielce
prawdopodobne, że wymienieni w tekście Choryci to w rzeczywistości znani historycznie
Huryci78. Tego typu interpretacja jest bardzo możliwa, gdyż w historii poza przekazem
biblijnym nigdzie nie spotyka się śladów Chorytów. Warto też zauważyć, że historyczni
Huryci posiadali rozległe kontakty handlowe m.in. dotarli do wymienionego wcześniej
Ugarit79. Zatem istnieje możliwość, że historia o patriarsze nie mającym dziedzica z powodu
bezpłodności żony zanieśli do Ugarit Huryci80. Warto zaznaczyć, że istnieją liczne
76
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 297.
W tekście biblii hebrajskiej możemy doszukać się pewnej sprzeczności, która ukazuje nam najpierw
Oholobamę, jako córkę Any a wnuczkę Sibeona Chiwwity. Problem zaczyna się w od Rdz. 36,20, gdzie te same
postacie zostały określone mianem Chorytów. Jedynym sensownym wyjaśnieniem takiego zjawiska jest
uznanie, iż Chiwwici i Choryci to dwa różne określenia tego samego narodu. Nie jest rzeczą możliwą, że
Izraelscy redaktorzy przykładający wielką uwagę do genealogii mogli popełnić tutaj błąd. Zdarzało się, że w
niektórych przypadkach redaktorzy umyślnie dokonywali zmian aby odróżnić postać złą od dobrej – tak było w
przodku Amona i Amosa. Tutaj prawdopodobnie przyczyna jest inna, niemniej nie posiadamy podstaw by
stwierdzić, że chodzi o dwa różne narody ( źródło - C. S. Keener, Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego
Testamentu, Warszawa 2000, s. 9). Należy też zwrócić uwagę, że współczesne przekłady tłumaczą słowo
Chiwwita, jako Chetyta, co jest niewątpliwym błędem gdyż biblia Hebrajska jak i Septuaginta tłumaczą tą nazwę
jako Chiwwita lub rzecz. w dop. lp. poj. Chiwijczyka (źródło – Biblia Hebraica Stuttgartensia, red. R. Kittel,
Stuttgart 1997, s.57; LXX, C.L. Brenton, The Septuagint with Apocrypha Greek and English, London 1851, s.
47).
78
M. Popko, Huryci, Warszawa 1992, s.98.
79
M. Majewski, dz. cyt., s. 8, 19.
80
Między XIII-XII wiekiem przed Chr. zostało podbite Ugarit, co oznacza, iż jego kultura musiała rozwijać się
długo wcześniej (źródło – M. Żydek, Egipt, [w:] Starożytność, red. L. Tomczak. nr. 01.2011, s. 10). Ważna
informacja dotyczy samego Ugarit, którego najstarsze warstwy datuje się już na VII tysiąclecie przed Chr., co
oznacza, że miasto istniało już w okresie neolitu. Swój złoty wiek i rozkwit przeżywało w XXI – XVI przed
Chr., czyli dokładnie za czasów Patriarchalnych (źródło - M. Majewski, dz. cyt., s. 14).
77
20
podobieństwa między językiem hebrajskim i ugaryckim. Są one do siebie tak bardzo zbliżone,
że wiele z nieznanych słów hebrajskich zostało wyjaśnione dzięki ich ugaryckim
odpowiednikom. Należy też powiedzieć, że języki aramejski, hebrajski i ugarycki zostały
zaliczone do tego samego grona północno-zachodnich języków semickich81. Może to
oznaczać, że powyższe narodowości wywodzą się z jednego wspólnego rdzenia. Ze
stuprocentową pewnością stwierdza się, że posiadały one między sobą dobry kontakt, czego
opis
pośrednio
można
znaleźć
w
rodowodzie
Ezawa.
Dodatkowych
dowodów
potwierdzających kontakty patriarchów z Hurytami można doszukać się w źródłach
archeologicznych. Przykładem mogą być dokumenty z Nuzi, Huryckiego miasta, które
nawiązują do wielu biblijnych zwyczajów. Na samej podstawie dokumentów znalezionych w
Nuzi można spróbować przesunąć okres patriarchów na II tyś. przed Chr., a coraz liczniejsze
świadectwa ich obecności w ojczyźnie Abrama mogą być dowodem na to, że byli oni
spokrewnieni z Hebrajczykami (ḫâbiru). Usprawiedliwiłoby to w pewien sposób poczynania
Ezawa dotyczące łączenia się z Chorytami żyjącymi u podnóża Seir82.
Niemniej należy zaznaczyć, iż interesującym faktem w życiu starszego z synów
Izaaka, jest przejście z układu rodzinnego do państwowości. Ezaw bez wątpienia stworzył nie
tylko silną rodzinę ale państwo, o którym usłyszymy niejednokrotnie na kartach ST.
Niezależnie od tego czy Edomici faktycznie pochodzą od patriarchy Abrahama, to biblia
ukazuje nam przekształcenie się z układu rodziny do struktur państwowości. Jest to kolejny z
ważnych elementów biblijnego obrazu rodziny, której celem wydaje się, że jest nieustanny
wzrost.
2.7 Podsumowanie
Drugi rozdział ukazuje nieustanny rozwój i wzrost rodziny. Mozna tutaj dostrzec
wypełnianie się Bożej obietnicy, która została dana Abrahamowi. Tworząca się narodowość i
tożsamość rodu Abrahama ukazana jest na tle innych kultur, wzajemnych relacji i powiązań
jakie łączą patriarchów z ościennymi ludami. Jak się okazuje koniugacje rodzinne stanowią
jeden z ciekawszych elementów drugiego rozdziału. Związki z tajemniczym ludem żyjącym u
podnóża Seiru i nakaz endogamii wydają się dawać wiele powodów do różnych spekulacji.
Dochodzą do tego związki i pokrewieństwa ludem Ammonitów, Ismaelitów i Moabitów Z
drugiej strony tekst bardzo wyraźnie pokazuje, jak wiele w zawartym przymierzu zależy od
człowieka. Bóg ukazuje swoją wierność i wyrywa z każdej opresji lud, który sobie upodobał,
81
82
C. L. Seow, Ugarycki, [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt.,s. 785-787.
B. L. Eichler, Tabliczki z Nuzi [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 754-755.
21
pod warunkiem, że wypełnia on Jego wolę. Należy zwrócić uwagę na aspekt wierności i
poddania człowieka wobec Boga, bez którego nie można absolutnie mówić o jakimkolwiek
przymierzu. Można to zaobserwować na przykładzie endogamii praktykowanej przez kolejne
pokolenia (Izaak i Rebeka), wierność w narodziny długo wyczekiwanego potomka
(Abraham), czy też monoteizm, który wyraźnie artykułuje tekst Księgi Rodzaju.
22
Rozdział III Czasy Jakuba patriarchy
3.1 Nowy patriarcha nadchodzi
Zostawiając Ugarit i powiązania Ezawa z innymi ludami bliskiego wschodu, czas
przejść do postaci patriarchy Jakuba. Imię Jakub to skrócona forma imienia znaczącego –
Niech Bóg chroni83. Warto zaznaczyć, że istnieje gra słów z określeniem Jakub. Ponieważ
brzmi ono jak hebrajskie pięta (‘aqeb) lub rzecz zakrzywiona84. Pewnym jest, że tego typu
nazewnictwo miało znaczenie, którego nie do końca rozumiemy. Warto tutaj przedstawić
kolejny ważny fakt dotyczący życia rodziny. Mianowicie swoim potomkom nadawano
imiona, które określały charakter dziecka, co można dostrzec na podstawie ww. nazw. Każde
z nowonarodzonych dzieci zazwyczaj otrzymywało nazwę dotyczącą jakiejś z ich cech
charakteru. Wierzono też, że nadanie imienia będzie wpływać na przyszłe losy człowieka oraz
da możliwość w jakimś stopniu kontroli nad potomkiem85. Elementem kluczowym dla historii
Jakuba jest wykupienie pierworództwa i kradzież błogosławieństwa ojca. Dotyka się tutaj
ważnej sfery życia rodziny w Księdze Rodzaju, którą było dziedzictwo. W normalnej sytuacji
pierworodnemu z synów Izaaka powinna przypaść podwójna część majątku. Bycie
pierworodnym wiązało się z dziedziczeniem około 2/3 tego, co przypadało na dziecko w
wypadku dwóch potomków86. Nie możemy się też dziwić, że Ezaw rozgniewał się na swojego
młodszego brata, ponieważ sprzedawszy swoje pierworództwo stracił też błogosławieństwo.
Podobne zdarzenie mogliśmy zaobserwować w Ugarit oraz przeczytać w poemacie o królu
Kirte. Być może jest to jeden z ważniejszych dowodów wskazujący na kontakty z ludem
Ugarit. Niemniej należy dostrzec, że tekst ukazuje jeszcze jeden element zewnętrzny. Historia
wydaje się zawierać podobieństwa ze starą opowieścią ludową o sporze między myśliwymi a
pasterzami87, ponieważ jak będzie można zobaczyć w tekście, Jakub zwiąże się na stałe z
pasterstwem. Ezaw już wcześniej został ukazany jako myśliwy.
W dalszej części tekstu znajduje się potwierdzenie tezy dotyczącej zawierania
małżeństw rodowych. Izaak i Rebeka wysyłają Jakuba do Labana, brata jego matki
mieszkającego obecnie w Charanie aby poją jedną z jego córek za żonę. Ciekawa wydaje się
być wzmianka dotycząca Ezawa, który widząc negatywną reakcję ojca 88 związaną z żonami z
83
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 73.
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 297.
85
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 41.
86
Rodzina, [w:] Encyklopedia…, dz. cyt., s. 95.
87
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 298.
88
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 79.
84
23
Kanaanu, postanowił poślubić jedną z córek Ismaela89. Należy zauważyć, że Ezaw posiadał
już żony, o czym wspomina tekst. Oznacza to, że jego związek opierał się na rozbudowanej
poligamii, na co wskaże jego rodowód. Kolejnym krokiem Jakuba jest podróż do ziemi
przodków i kontynuacja praktykowanej endogamii.
Rdz 28 pokazuje kolejną ważną rzecz, dotyczącą życia rodziny. Jest nim Boże
prowadzenie. Podczas snu Jakub widzi drabinę, która sięgała aż do nieba, po której wchodzili
i schodzili Boży aniołowie. Tego typu sen można było odebrać, jako dobry omen
ponadnaturalnego prowadzenia. Podobnie sytuacja miała się w momencie gdy Jakub
wychodził od brata swojej matki – Labana (Rdz 31). Wyraźnie można zauważyć, że
przepowiednia Pana lub wyroczni miała wpływ na czyny, których dokonywali ludzie w
Księdze Rodzaju. Należy wspomnieć, że podobne obrazy można znaleźć w Akadyjskiej
mitologii, gdzie schody z miejsca kultu prowadziły do bramy nieba90.
3.2 Gdy zabraknie dziedzica
Należy dostrzec, że dziedzictwo przekazywane było w tamtych czasach uprawnionej
do tego osobie91, którą jak można było dostrzec wcześniej był najstarszy syn. Natomiast jeśli
chodzi o Labana można wysnuć śmiałą hipotezę. Rachela w Rdz 29 ukazana jest, jako
pasterka. Tego typu sytuacja w tamtych czasach była olbrzymim wyjątkiem, który stosowany
był w wypadku kiedy ród pozbawiony był męskiego dziedzica92. Brak męskiego potomka
sygnalizuje, że na daną chwilę Labanowi zależało na tym aby zatrzymać przy sobie Jakuba.
Warto wspomnieć, że wyprowadzka wraz z jego jedynymi córkami oznaczałaby, że
dziedzicem będzie musiał zostać ktoś z najbliższych krewnych albo adoptowany sługa lub
niewolnik. Nic dziwnego, że Jakub został przyjęty jak domownik. Był on bliskim krewnym a
dodatkowo Laban mógł mieć nadzieje, że po przez mariaż małżeński zostanie spadkobiercą
jego majątku93. Warto zauważyć, że syn Rebeki nie posiadał żadnych zasobów materialnych,
zatem nie mógł wnieść opłaty, która stanowiła zabezpieczenie bytu swojej żony na wypadek
śmierci lub porzucenia94. Było to bardzo mądre rozwiązanie dające gwarancje bezpieczeństwa
89
Należy zwrócić uwagę, że imię córki Ismaela zamieszczone w Rdz 28,9 brzmi Machalat. W rodowodzie
Rdz 36,4 nosi ona imię Basmat. Wyjaśnienie dotyczące różnic nazw i imion patrz przypis 77.
90
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 44.
91
J. R. Porter, Dziedzictwo [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 127.
92
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 45.
93
Tego typu teoria jest tylko hipotezą, gdyż w Rdz 31 wyraźnie określone jest, że Laban miał męskich
potomków w momencie wyprowadzki Jakuba. Można przypuszczać, że urodzili się oni w trakcie pobytu syna
Izaaka, co wskazywałoby, że mogli mieć momencie, kiedy wspomina o nich tekst maksymalnie 20 lat.
94
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 81.
24
płci pięknej na wypadek rodzinnej tragedii95. Wiele wskazuje na to, że praca Jakuba
kosztowała dwukrotnie więcej. Oznacza to, że patriarcha przepłacił za nabycie swoich żon,
chyba, że weźmie się pod uwagę koszty utrzymania samego siebie przez 20 lat. Wtedy praca
syna Izaaka stanie się współmierna do majątku jaki nabył.
Inne ciekawe zjawisko zaobserwować można w zwyczaju wydawania za mąż starszej
z córek w pierwszej kolejności. Oszukanie Jakuba przez swojego teścia stanowi swoistą
analogię do kradzieży błogosławieństwa, które przypadało dla Ezawa. W związku z tym, że
kobieta miała zakrytą twarz podczas ślubu Jakub mógł się pomylić. Podobnie było z jego
niedowidzącym ojcem96 udzielającym błogosławieństwa. Co ważne Laban zrobił to w trosce
oswój majątek i zgodnie ze zwyczajem, który do dzisiaj jest praktykowany przez niektóre
ludy semickie. Takie zachowanie miało zapobiec przed utrzymywaniem córki, która była
starą panną, chroniło ją przed zniewagą i konkurencją ze strony młodszej i atrakcyjniejszej
siostry97.
3.3 Nie mieczem lecz słowem
Brat Rebeki jak się okazuje był bardzo przebiegłym człowiekiem, podobnie jak Jakub.
Ukazane przez autora postacie zdają się wskazywać swoim zachowaniem i podstępnością, że
są ze sobą spokrewnione. Dowodem tego może być układ pozwalający stać się Jakubowi
wolnym człowiekiem. Należy zaznaczyć, że patriarcha wraz ze swoją rodziną nie posiadając
majątku i pracując u swojego krewnego nie miał praw, jako wolny obywatel w
Mezopotamii98. Jego jedyną nadzieją mogło być uniezależnienie, które dawało mu posiadanie
trzody lub przejęcie dziedzictwa. W tekście możemy dostrzec, że Laban (Rdz 30,25-34)
skorzystał na pracy Jakuba. Po raz kolejny zdaje się wchodzić w grę Boże błogosławieństwo,
jakim otoczona została rodzina patriarchy. Należy wziąć też pod uwagę, że syn Izaaka był od
samego początku pasterzem i wychowywał się w pasterskiej rodzinie, dlatego mógł znać
wiele sposobów i sztuczek na powiększenie hodowli. Najciekawszym elementem, który Jakub
wyniósł ze swojego domu lub nabył od okolicznych ludów jest wprowadzenie do rozrodu
elementów magii sympatycznej. Polegała ona na tym, że potomstwo przyjmowało ubarwienie
95
Podobny zwyczaj możemy zaobserwować w tekstach z Nuzi, gdzie cena za oblubienice wynosiła od
trzydziestu do czterdziestu syklów srebra. Dziesięć syklów srebra było typową roczną zapłatą dla robotnika.
Oznaczało to, że wdowa lub porzucona kobieta otrzymywała rekompensatę pozwalającą utrzymać się od trzech
do czterech lat (źródło - J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 45).
96
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 81.
97
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 46.
98
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 300.
25
lub charakter przedmiotu, na który patrzeli się rodzice zwierząt podczas zbliżenia99. Tekst
(Rdz 31, 14-16) również zdaje się wskazywać, że Lea i Rachela zostały pozbawione
zabezpieczenia majątkowego, które przypadało na kobiety w wypadku wydania za mąż100.
Oznacza to, że Laban potraktował swoje córki, jak rzecz, którą zwyczajnie sprzedał101. Jest to
zrozumiały fakt, ponieważ posiadał w tamtym czasie już męskich potomków. Oznaczało to,
że Jakub nie będzie dziedziczył dobytku swojego teścia. Posiadałby taką możliwość ze
względu na bliskie pokrewieństwo102. Wszystko wskazuje na to, że warunki opuszczenia
posiadłości teścia musiały być dla Labana bardzo korzystnym układem. Najwidoczniej sztuk
nakrapianych, pstrych, czarnych, pręgowanych było znacznie mniej. Jakub zyskawszy wielki
majątek w postaci trzody mógł wyruszyć bez przeszkód do swoich rodzimych ziem. Problem
polegał na tym, że kiedy patriarcha zyskiwał, to jego teść tracił. W całej historii ponownie
można zobaczyć Bożą opaczność, która czuwała nad synem Rebeki. W normalnych
sytuacjach ucieczka skończyłaby się krwawo a Jakub zostałby najprawdopodobniej poniżony
i zgładzony. Boska interwencja w tej sytuacji zmieniła postawę Labana i spotkanie
zakończyło się konfrontacją słowną.
Sama rozmowa zawiera w sobie wiele cennych informacji. Ukazuje ona, że Bóg,
którego czcił Abraham był także Bogiem ojca Labana – Nachora103. Tekst wyraźnie zaznacza
bliskość religijną, jaka łączyła obie rodziny i uzasadnia zawieranie związków w myśl
endogamii, jaka panowała w tamtym okresie. Dyskusja między obiema stronami kończy się
ostatecznie zawarciem przymierza. Co ciekawe przypomina ono przymierze zawarte w XII
przed Chr. Między Ramzesem II a Hattusilisem III. Na świadków wezwane zostały bóstwa i
zjedzono tradycyjny rytualny posiłek, świadczący o zawarciu przymierza. Warto zaznaczyć,
że ustanowione zostały między Jakubem a Labanem granice o czym mówi ustawienie
kopców104. Zabranie przez Rachelę bożków wskazuje na to, że rodzina Labana poza Bogiem
swojego ojca Nachora, czciła też lokalne bóstwa opiekuńcze, które funkcjonowały jak
wyrocznie105. Potwierdza też istnienie możliwych sanktuariów innych Bogów, do którego jak
wspomniano wcześniej Rachela mogła udać się poradę. Oznacza to, że rodziny żyjące w
tamtym okresie były bardzo podatne na lokalne kulty a politeizm był czymś normalnym.
Należy wziąć pod uwagę jeszcze jeden warunek przymierza, o którym można przeczytać w
99
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 84.
Patrz przypis 91.
101
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 47.
102
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 83-84.
103
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 300.
104
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 48-49.
105
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 300.
100
26
wymienionych wielokrotnie dokumentach z Nuzi. Mowa tutaj o zakazie brania przez Jakuba
innych żon. Prawdopodobnie miało to na celu ochronę praw i pozycji obecnych małżonek 106.
Cały konflikt między dwoma domami kończy się pokojowo i bez rozlewu krwi.
3.4 Kain i Abel czasów patriarchalnych
Powrót Jakuba w rodzinne strony oznacza konfrontację ze swoim pokrzywdzonymi i
oszukanym wcześniej bratem. Całość tekstu wydaje się posiadać chiastyczny układ 107. W tym
wypadku dostrzega się go w ponownym doświadczeniu anielskiej teofanii108, po przez
spotkanie z boskimi wysłannikami109. Jakub jak zwykle wykazał się niezwykłą przebiegłością
posyłając z przodu dar dla swojego brata. Chcąc przeżyć i wyjść zwycięsko ze starcia uknuł
fortel, który miał za zadanie spowolnienie poruszania się brata. Polegał on na przyjęciu
darów, które miały osłabić jego czujności, ułaskawić go i przekupić najemników. Jak widać
cena pokoju, którą był wstanie zapłacić była wysoka. Analogicznie można przyrównać ją do
daru złożonego przez miasto Hindanu królowi Asyryjskiemu w IX w. przed Chr 110. Ta
biblijna historia ukazuje, że zwycięstwo jest możliwe bez użycia siły. Niemniej dary
patriarchy były zbędne gdyż Ezaw okazał swojemu bratu wiele serdeczności i spotkanie
posiadało charakter pojednania dwóch skłóconych rodzin111. Paralelnie można historię dwóch
braci przyrównać do Kaina i Abla z tą różnicą, iż potomkowie Izaaka doczekali się
pozytywnego zakończenia.
3.5 Gdy nowy naród powstaje
Jedna z historii opisuje ciekawe wydarzenie. Sychem syn Chamora Chiwwity112
porywa i gwałci córkę Jakuba i Lei (Rdz 34). Pomimo złego czynu, jaki popełnił postanowił
związać się na stałe z rodziną patriarchy. Należy zauważyć, że gwałt był w czasach biblijnych
zbrodnią o wielkim znaczeniu. Kobieta niezamężna ani niezaręczona po utracie dziewictwa
przez gwałt, traciła znacząco na wartości. W niektórych kulturach gwałciciel zobowiązywany
był do ożenienia się ze swoją ofiarą lub zapłacenia kuriozalnie wysokiej ceny za hańbę jakiej
106
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 48-49.
Można to zaobserwować w przypadku relacji Jakuba i Ezawa Rdz 25,19-34 , 33,1-20; 27,1-46 ; 28,19.
Doświadczeniu teofanii 28,1-30; 32,1-32. W opowiadaniu o Jakubie i Labanie 29,1-30; 30,25-31,55.
108
L. Boadt, Księga Rodzaju …, dz. cyt., s. 300-301.
109
Wcześniej w Rdz 28 widział anioły wchodzące i schodzące z nieba po drabinie, w Rdz 32 napisane jest, że
spotkali go aniołowie.
110
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 48-49.
111
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 89.
112
Zależności między Chiwwitami a Chorytami i Hurytami opisane zostały w rozdziale drugim. Wiele wskazuje
na to, że można ich łączyć jako jeden naród (źródło - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s.
90).
107
27
doznawała kobieta113. W tekście biblijnym widać bardzo ciekawe zjawisko, gdyż Sychem
zakochał się w swojej ofierze. Cena obrzezania, jaką zgodził się zapłacić Chamor i jego syn
zdaje się być bardzo wysoka. Obrzezanie całego narodu wiązało się z czasową niedyspozycją
bojową dorosłych mężczyzn. Synowie Jakuba podobnie, jak Odyseusz w Iliadzie i Odysei
Homera postanowili zawalczyć o swoją siostrę wykorzystując podstęp i czasowe osłabienie
wroga114. Zemsta za zniewagę, jaką ponieśli biblijni Chiwwici115 była straszliwa. Tekst
wskazuje na to, że Jakub nic nie wiedział o poczynaniach swoich synów. Symeon i Lewi
działali na własną rękę o czym mówi Rdz. 34,30. Jest to reakcja, co najmniej zastanawiająca,
ponieważ wydaje się, że Jakub, jako głowa rodu powinien coś na ten temat wiedzieć.
Tymczasem z tekstu wynika, że czyn jego synów postawił go w trudnym położeniu. Po raz
kolejny w tekście można znaleźć analogię do mitów i historii zapisanych przez inne kultury.
Warto zauważyć, że władza głowy rodziny nad swoimi potomkami zaczyna spadać. Można to
zaobserwować już za czasów Izaaka i oszustw, jakie dokonał Jakub. Tym razem widoczne są
postacie niezsubordynowane, którymi stali się Symeon z Lewi. Sam czyn jakiego dopuścił się
Sychem był straszliwy lecz kara, jaką poniósł jego ród była jeszcze bardziej przerażająca.
Wydaje się, że tekst biblijny powolnymi krokami zaczyna ukazywać przekształcanie się
struktur rodzinnych w narodowość. Cała rodzina zaczyna posiadać wspólne cele, gotowa jest
do obrony i walki za zdefiniowane wcześniej interesy oraz odczuwa silną przynależność116.
Obserwację tego typu zachowań można dostrzec już w przypadku Abrama walczącego o
odbicie z rąk wroga bratanka Lota. Należy się zatem zastanowić, czy tekst biblijny nadal
opisuję rodzinę, czy może mowa jest już o narodowości.
3.6 Józef w kręgach rodzinnych
Historia Józefa opisana została w Rdz 37. Wydaje się, że po raz kolejny tekst ukazuje
pewnego rodzaju tendencyjności. Na pierwszym planie znajduje się młodszy z synów, który
miał panować nad swoimi starszymi braćmi. Podobne zjawisko można zaobserwować po
części u Abrahama, w pełnym wymiarze u Izaaka a teraz u Jakuba – Izraela. Było to bardzo
nietypowe, jak na tamte czasy, ponieważ jak zostało już powiedziane, to starszy otrzymywał
największą część dziedzictwa117. Otrzymywał błogosławieństwo ojca, co oznaczało, że to on
113
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 51.
Homer, Iliada, przekł., F. K. Dmochowski, s. 31; Homer, Odyseja, przekł., L. Siemieński, Gdańsk 2000, 88.
115
Chiwwici, który są opisani w tej historii – Sychem i Chamor nie znajdują nigdzie miejsca w genealogii Ezawa
z Rdz 36. Nie byli wymienieni, jako naczelnicy rodów i najprawdopodobniej nie łączyło ich żadne
pokrewieństwo z rodziną, którą w związki wszedł starszy z synów Izaaka.
116
http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3945889
117
Rodzina, [w:] Encyklopedia…, dz. cyt., s. 95.
114
28
będzie posiadał wszelkie predyspozycje do panowania nad swoimi młodszymi braćmi118.
Można też zauważyć, że wielkie znaczenie dla ludzi tamtych czasów miały sny. W
starożytności uważano, że pochodzą one od bóstw, które komunikują się ze śmiertelnikami w
taki sposób119. Nie można się dziwić, że bracia Józefa rozgniewali się na niego. Kwestie snów
traktowano wtedy bardzo poważnie. Józef wybijając się ponad szereg stał się wrogiem dla
swojego rodzeństwa. Przeciwko niemu przemawiała jeszcze jedna rzecz. Jako jedyny z całego
potomstwa był synem zrodzonym przez Rachelę. Szata, którą otrzymał Józef od ojca była
kolejnym argumentem budującym nienawiść. Wiele wskazuje na to, że dawała ona Józefowi
władzę i przywileje, co potwierdzałoby, że ojciec upodobał sobie go, jako swojego
następcę120. Ciekawym zjawiskiem jest ocalenie życia Józefa. Wydaje się, że pozbywając się
konkurencji przez śmierć byłoby najlepszym rozwiązaniem. Tymczasem jak, widać w tekście
wrzucono go do pustego zbiornika służącego do przechowywania deszczówki121, tego typu
zbiorniki czasami służyły do przetrzymywania więźniów (Jr 38, 6-13). Można przypuszczać,
że zabójstwo brata wiązałoby się z klątwą. Być może Jakub mógł przekazać synowi
błogosławieństwo podobne do tego, które otrzymał sam od ojca (Rdz 27). Wiązało się ono z
przekleństwem każdego, kto skrzywdziłby patriarchę. Niewykluczone, że podobnie mogło
być z Józefem. Sprzedaż go Ismaelitą122 była najlepszym rozwiązaniem, ponieważ chroniła
przed konsekwencjami przekleństwa. Cała historia nabiera wiarygodności, gdyż w
starożytności półwysep synajski był przecinany przez różne szlaki handlowe. Zazwyczaj takie
karawany wiozły z sobą kadzidło i niewolników123. Na taką karawanę natrafili synowe
Jakuba.
3.7 Tamar i boska sprawiedliwość
Tamar jest jedyną kobietą opisaną w Księdze Rodzaju, o której wspomina rodowód w
Nowym Testamencie. Mateusz już w trzecim wersecie nawiązuje do kobiety imieniem Tamar
(palma)124. Jej historia jest umiejscowiona w nietypowym momencie bo, jak można zauważyć
118
J. R. Porter, Dziedzictwo [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 127.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 95.
120
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 54.
121
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 96.
122
Biblijny przekaz zawiera pewną nieścisłość. Rdz 37, 27-28 podaje informacje, że karawana należała do
Ismaelitów, lecz Józef sprzedany został kupca Midiańskim. Niedorzecznością jest podawanie tekstu, jako
przekazu łączącego dwie różne tradycje. Raczej tekst wydaje się sugerować związki między dwoma narodami
(źródło - Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 97). Możliwe, że karawana należała do
Ismaelitów, wśród których znajdowali się kupcy Midiańscy. Niewykluczone, że karawana ochraniana przez
wojska Ismaelitów.
123
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 54.
124
Tamar, [w:] Leksykon Biblijny, F. Rienecker, G, Maier, Warszawa 2001, s. 806.
119
29
między sprzedaniem do niewoli Józefa, a zakupieniem go przez Potyfara w Egipcie. Tekst
wydaje się być wtrętem do historii o synu Racheli i nie ma z nią bezpośredniego związku.
Być może chodzi tutaj o ukazanie powiązań Judy z Kananejczykami125. Tradycja żydowska
uznaje cały incydent za grzech Judy, natomiast Tamar oceniona została, jako kobieta
prowadzona przez Ducha Bożego126. Z tekstu wynika, że była ona żoną Era, syna Judy, który
zmarł, ponieważ nie podobał się Bogu. Według najprawdopodobniej praktykowanego już
wtedy prawa lewiratu127, Onan zobowiązany był do wzbudzenia potomstwa bratu, jednak nie
wywiązał z obowiązku. Według tekstu biblijnego Onan widząc, iż potomstwo nie będzie
należeć do niego, podczas współżycia z żoną swojego brata przerywał stosunek. Bogu takie
postępowanie się nie podobało, dlatego poniósł karę, którą była śmierć.
Z tekstu wynika, że Juda potraktował Tamar jak wdowę. Prawda jest taka, iż nie mógł
tego zrobić, gdyż żył jego trzeci syn. Pytanie, jakie należy, zadać, tyczyć się będzie
późniejszego czynu Tamar. Czemu służył podstęp, którego się dopuściła, okłamując Judę
i doprowadzając do poczęcia z nim dziecka? Bardzo możliwe, że była to zmyślna intryga
uknuta tylko po to, aby złożyć ofiarę bogini płodności128, Asztarte. Dowodem może być
złożenie przez Judę koźlątka, które mogło być ceną za współżycie 129. Podobną sytuacje
można zaobserwować w Sdz 15,1, gdzie osobą składającą ofiarę był Samson. Tamar w
wersecie 21 nazwana zostaje słowem “‫ – קךשה‬kadesza“, które określało hierodule130. Tamar
nie była prostytutką, ale zachowywała się jak prostytutka131. Taka postawa miałaby
oczywiście sens, gdybyśmy zestawili ją ze słowami Judy, świadczącymi, że Tamar była
sprawiedliwsza od niego. To wyjaśnienie wydaje się być bliższe prawdzie, ponieważ
pojmowanie świata wczesno-judaistycznego w tekstach zazwyczaj nie skupiało się na
uczuciach i przeżyciach jednostek ale opisywało fakty mające znaczenie dla ogółu populacji.
Jak wiadomo, szczególnie w czasach, Księgi Rodzaju, szanse na przeżycie miały tylko
125
126
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 97.
L. Boadt, Księga Rodzaju, [w:] Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego, red. W. R. Farmer, s.1146.
127
Prawo lewirackie – (od łac. Levir- “szwagier”; hebr. jãbam- ”pełnić obowiązki szwagra”), Jeśli mąż umarł, nie
pozostawiając po sobie potomka, wdowa po nim zobowiązana była do poślubienia brata swojego zmarłego
męża. Dziecko, które urodziło się z tego związku miało utrwalić, zachować pamięć o zmarłym. Jak pokazuje
tekst biblijny, zwyczaj ten był praktykowany na długo przed powstaniem Prawa Mojżeszowego (Pwt 25,5, Rt
4,5). Było ono bardzo surowo przestrzegane w starożytności. Późniejsze ustawodawstwo złagodziło ten
obowiązek zwyczajowy ( T. M. Willis, Prawo lewirackie, [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s.620; S. Łach, dz.
cyt., s. 472-473).
128
J. Conrad, Das Alte Testament Mit Erklärungen nach der Übersetzung Martin Luthers, Berlin und Altenburg
1982, s. 93; S. Łach, dz. cyt., s. 475.
129
S. Łach, dz. cyt., s. 475-476.
130
Hierodula – prostytutka świątynna, służyła celom sakralnym. Praktyka potępiona w Izraelu, ale funkcjonująca
w państwach ościennych (J. Eisenberg, dz. cyt., s.167).
131
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 69.
30
rodziny lub inaczej mówiąc klany, w których skład wchodzili dalecy krewni, a nawet służba,
powiększając predyspozycje militarne grupy132. Podobnie dzieje się w powyższej sytuacji,
która posiada ogromne znaczenie dla rodziny Judy i całego Izraela, zwłaszcza, gdy spojrzy się
na nią z perspektywy czasu.
Warto skupić uwagę na drugiej z możliwych interpretacji tego zdarzenia. W
niektórych komentarzach można znaleźć, iż motywacje Tamar były powodowane
przemożnym pragnieniem posiadania dziecka, ze względu na instynkt macierzyński 133.
Niestety, badając interesującą nas perykopę, nie możemy uzyskać jednoznacznej odpowiedzi.
Jedyną linią obrony dla powyższego twierdzenia wydaje się być odwołanie do kobiecej
natury. Z biologicznego punktu widzenia każda zdrowa kobieta powinna nosić w sobie
pragnienie posiadania dziecka. Taka interpretacja jest bardzo wątpliwa, ponieważ nie
wskazują na nią żadne świadectwa tekstowe134.
Czytając rodowód znajdujący się w Ewangelii Mateusza, można być pewnym
jednego – Kananejka Tamar znalazła swoje miejsce w genealogii Zbawiciela. Zwróćmy
uwagę na dwa szczególne fragmenty znajdujące się w całej historii. Wersety siódmy i
dziesiąty mówią o tym, że dwaj synowie Judy nie podobali się Bogu, dlatego zginęli. Juda,
nie wiedząc o postępowaniu swoich synów, mógł sądzić, że na Tamar ciąży jakaś klątwa 135. Z
Bożej perspektywy wyglądało to inaczej. Nigdzie nie jest napisane, że Tamar nie podobała się
Bogu lub zgrzeszyła. Może to oznaczać, że dopełniła ona wszelkiej sprawiedliwości.
Ponieważ jak powiedział Juda: Ona jest sprawiedliwsza ode mnie, bo przecież nie dałem jej
za żonę mojemu synowi Szelli (Rdz 38, 26).
Zatem można przypuszczać, że to właśnie sprawiedliwość Tamar sprawiła, iż Bóg
włączył ją do swojego planu zbawienia. Pytanie, jakie można postawić brzmi: względem,
jakiej wiary Tamar okazała się sprawiedliwa? Boga Judy czy Asztarte? Jeśli weźmiemy pod
uwagę pierwszą z opcji, zobaczymy, że Tamar była zaznajomiona z prawem lewiratu –
świadczy o tym fakt, iż poślubiła Onana. Problem polega na tym, że Juda nie miał zamiaru
wydawać ostatniego syna za Tamar, a do tego zobowiązywało prawo. Kobieta postąpiła
przeciwko zasadom, Boga Judy. Z tego powodu nie można uznać Tamar za sprawiedliwą,
ponieważ będąc cudzołożnicą grzeszyła przeciwko Bogu136.
Inaczej wygląda sytuacja sprawiedliwości Tamar wobec Asztarte. Jej obowiązkiem
132
Rodzina, [w:] Encyklopedia…, dz. cyt., s. 94.
C. Schedl, Historia Starego Testamentu. Lud Bożego Przymierza, Tuchów 1996, t. 2, s. 72.
134
S. Łach, dz. cyt., s. 475.
135
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 98.
133
136
W. Barclay, Ewangelia św. Mateusza, Warszawa 1977, s. 26-27.
31
było posiadanie dziecka na chwałę swojej bogini. Dodatkowo można dostrzec, iż Tamar nie
bała przebrać się za hierodule, co świadczy o przywiązaniu do swojego kultu. Te fakty mogą
okazać się kluczowe do tego, aby stwierdzić, iż Tamar cały czas była wierna swoim
przekonaniom. By wypełnić swój obowiązek, nie bała się zaryzykować swojej reputacji, a
nawet życia137. Co do samej Kananejki warto wspomnieć, że narodziny potomstwa, które go
ojcem był Juda, stanowią analogię do narodzin Ezawa i Jakuba138. Fares i Zyra rodzą się w
podobny sposób, co zdaje się wskazywać na związek z rodem Abrahamowym.
Podsumowując, można stwierdzić, że Juda, mówiąc o sprawiedliwości Tamar, miał na
myśli jej postawę wobec obowiązującego ją prawa. Ona, w przeciwieństwie do Judy,
wypełniła obowiązujące ją prawa. Juda nie zamierzał dostosować się do lewiratu. Dlatego
okazał się niesprawiedliwy wobec własnych przekonań i Boga. Można przypuszczać, że to
właśnie ośmieszająca Judę postawa Tamar doprowadziła do tego, iż jej czyn spodobał się
Bogu. Kobieta ufała do końca, a Juda zwątpił. Być może to właśnie wierność i poświęcenie
Kananejki doprowadziło do tego, że znalazła swoje miejsce w rodowodzie. Co więcej, jej syn
Fares jest przodkiem Dawida. Jak można dostrzec, zamysł Boży objawia się niekiedy dopiero
w następnych pokoleniach i można go odczytać z perspektywy czasu139. W wypadku Tamar
jej sprawiedliwość została doceniona i uznana przez Boga140.
3.8 Podsumowanie
Cała historia już kolejny raz pokazuje jak wielkie znaczenie posiada dziedzictwo w
biblijnej rodzinie. W wypadku synów Izaaka gra toczyła się o władzę nad tworzącym się
narodem, który wybrał sobie sam Bóg141. Warto zaznaczyć, że w tekście można dostrzec
wszystkie wcześniej wymieniane aspekty. U każdego z braci występuje poligamia, ukazana
jest moc słowa (błogosławieństwa, zawieranie przymierza), podkreślona jest waga i znaczenie
potomstwa. Warto wspomnieć, że tekst w wielu miejscach należy odwołać do istniejących na
bliskim wschodzie historii z Nuzi, Ugarit i innych dokumentów państwowych.
To co
najbardziej zastanawia to treść, która ukazuje elementy tworzącej się narodowości i
wypełnianie Bożej obietnicy. Treść Księgi Rodzaju doskonale koresponduje ze znaleziskami
archeologicznymi na bliskim wchodzie. Wiadomo, że figurki prawdopodobnie takie, jak te
137
J. Conrad, dz. cyt., s. 93.
S. Łach, dz. cyt., s. 477.
139
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu…, dz. cyt., s. 99.
140
L. Boadt, Księga…, dz. cyt., s. 323.
141
J. R. Porter, Dziedzictwo [w:] Słownik wiedzy…, dz. cyt., s. 127.
138
32
które ukradła Rachela, były już wytwarzane VII w. przed Chr.142 i mogły być obrazem bóstw
opiekuńczych lub przedstawiać swoich przodków143. Duży nacisk należy położyć na związki
z ludami ościennymi. Tekst ukazuje, że zachowania postaci Księgi Rodzaju nie są autorskimi
pomysłami ale odzwierciedleniem praw i zasad panujących na bliskim wschodzie. Głównym
problemem tekstu wydaje się być obraz relacji Ezawa z Jakubem. Motyw rywalizacji między
braćmi przeplata się przez całe opowiadanie. Nawet podczas pobytu Jakuba u Labama nie
trudno dostrzec analogie i odwołania do oszustw, jakich dopuścił się młodszy z braci.
Ostatecznie nie wiadomo do końca dlaczego Ezaw postanowił pojednać się z bratem. Mimo,
przeważającej siły militarnej, przypuszczalnie licznych kontaktów dyplomatycznych, mógł
zniszczyć swojego brata w każdej dziedzinie, od ekonomii po siłę militarną. Tekst wydaje się
sugerować, że to Bóg w swojej suwerenności podjął decyzję o wyborze Jakuba.
142
143
M. Majewski, dz. cyt., s. 79.
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 48.
33
Zakończenie
1. Rodzina Kluczem Księgi Rodzaju
Wiele tekstów biblijnych ukazuje życie rodzinne, jednak żadna z ksiąg ST lub NT nie
poświęca jej życiu tyle, co Księga Rodzaju. Swoją obszernością i bogactwem historycznym i
kulturowym wprowadza ona czytelnika w świat tego, co w życiu każdego człowieka powinno
być jedną z najważniejszych wartości – rodziny. Wydaje się, że nie bez powodu Biblia
poświęca tyle uwagi na życiu rodzinnemu. Pokazuje ona wartość i więzy, które łączą
domowników, siłę grupy w obliczu niebezpieczeństw i mozole codziennego życia. Tylko
kiedy domownicy trzymają się razem, żyjąc w jedności i spójności mogą coś osiągnąć. Jednak
i to do końca nie gwarantuje sukcesu biblijnej rodzinie. W ciągłości całej historii o
początkach wielkiego narodu jest jeszcze jeden element, który nie ma prawa być pominięty.
Bóg, który wyratowuje z każdej sytuacji, opresji i prowadzi, w nieznanej człowiekowi
mądrości144. Należy zwrócić uwagę, że Bóg swoją opiekę otacza nad całą rodziną, nawet jeśli
tekst wskazuje, że teofanii doświadcza tylko głowa rodu. Doskonale widać, że korzyści
rozciągają się na wszystkich domowników i nad każdym roztoczona zostaje Boża opieka.
Warto zauważyć jeszcze jedną rzecz. Tekst już od samego początku wskazuje na to, że
człowiek nie jest zdolny do funkcjonowania w samotności. Widzimy to od czasów Adama aż
do momentu wejścia do Egiptu. Życie w samotności było czymś przerażającym i
nienaturalnym, dlatego posiadanie potomstwa stało się nadrzędnym nakazem kierowanym
przez Boginie Asztarte, jedyną szansą na spokojną starość, nadzieją na zachowanie ciągłości
rodu. To właśnie słowo ród posiada ogromne znaczenie, gdyż rodzina Księgi Rodzaju w
zamyśle Bożym miała stworzyć ogromne struktury narodowościowe, które stanowić będą
podwaliny pod późniejsze państwo.
2. Jednolitość kulturowa i historyczna
Obraz rodziny w Księdze Rodzaju dostarcza szereg informacji dotyczących historii i
kultury, jaka panowała w starożytności. Wszystkie zachowania, zwyczaje i tradycje, jakie
ukazuje tekst wydają się korespondować z zachowaniami ludów ościennych, czego dowody
dostarcza nam archeologia145. Warto powiedzieć, że całość tekstu tworzy spójny i jednolity
materiał, który wydaje się idealnie do siebie pasować. Jak można zauważyć w omówionych
aspektach życia rodzinnego przez cały czas przewijają się te same zasady, prawa,
144
145
G. v. Rad, Teologia Starego Testamentu, Warszawa 1986, s. 18-19.
J. H. Walton, (..), Komentarz…, dz. cyt., s. 2.
34
uwarunkowania. Wskazuje to na wspólny rdzeń, który łączy ze sobą ludy zamieszkujące
starożytny bliski wschód. Księga Rodzaju w połączeniu z znaleziskami archeologicznymi
dostarcza wielu dowodów na to, że życie kulturowe i rodzinie każdej z narodowości było ze
sobą ściśle powiązane. Wskazują na to odwołania do znalezisk z Nuzi, Ugarit, kodeks
Hammurabiego, Lipit-Ishtar, czy nawet pewne powiązania z takimi dziełami jak Iliada i
Odyseja. Obraz rodziny ST można odczytywać dwuwarstwowo, jako dzieło niosące ze sobą
wartości teologiczne lub historyczno-kulturowe, na co przybywa dowodów z każdym
rokiem146.
146
Tamże, s. 3.
35
Bibliografia
Słowniki, leksykony i encyklopedie
1. Encyklopedia biblijna, red. Achtemeier P. J., Warszawa 2004.
2. Encyklopedia Kościelna a – baranek, t. I, red. Michał Nowodworski, Warszawa 1873
3. Encyklopedia Kościelna rytuał - Seleucja, t. XXIV, red. Michał Nowodworski, Warszawa
1900.
4. Northcott C., Słownik biblijny dla dzieci i rodziców, Warszawa 1996.
5. Religia. Encyklopedia PWN, red. Gadacz T, Milerski B., Warszawa 2001, t.1.
6. Religie Świata Encyklopedia PWN wierzenia bogowie święte księgi, red. Kaczorowski B.,
Warszawa 2006.
7. Słownik wiedzy biblijnej, red. Metzger B. M., Coogan M. D., Warszawa 1996.
Opracowania
1. Conrad J., Das Alte Testament Mit Erklärungen nach der Übersetzung Martin Luthers, Berlin
und Altenburg 1982.
2. Barclay W., Ewangelia św. Mateusza, Warszawa 1977, t. 1.
1. Eisenberg J., Kobieta w czasach Biblii, Gdańsk 1996.
2. Encyklopedia Biblii. Źródła, historia, tradycja, red J. Drane, Warszawa2000.
3. Grzesik J., Chronologia Biblijna porównana z orientalną, żydowską i chrześcijańską, Lubin
2006.
4. Homer, Iliada, przekł.F. K. Dmochowski, Gdańsk 2000.
5. Homer, Odyseja, przekł., L. Siemieński, Gdańsk 2000.
6. Jańczuk L., Wstęp do Starego Testamentu, b.m i d.w.
7. Jezierska E., Kobiety w Starym Testamencie (przykłady wybrane), Papieski Wydział
Teologiczny, Wrocław b.d.w.
8. Keener C. S., Komentarz Historyczno-Kulturowy do Nowego Testamentu, Warszawa 2000.
9. Łach S., Księga Rodzaju. Wstęp – przekład z oryginału, komentarz, PŚST, Poznań 1962, t. 1,
cz. 1.
36
10. Majewski M., UGARIT – historia, literatura, język na tle biblii Starego Testamentu, Kraków
2010
11. Maliszewski T., Cieślak J., W cieniu piramid [w:] Gazeta Wyborcza, Olsztyn, nr. 49,
27.02.1999.
12. Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego, red. Farmer W. R., Warszawa 2001.
13. Popko M., Huryci, Warszawa 1992
14. Rad G. von, Teologia Starego Testamentu, Warszawa 1986.
15. Ryken L., Wilhoit J.C., Słownik symboliki biblijnej, Warszawa 1996.
16. Schedl C., Historia Starego Testamentu. Lud Bożego przymierza, Tuchów 1996, t. 2.
17. Starożytność, red. L. Tomczak. nr. 01/2011.
18. Walton J. H.,. Matthews V. H,. Chavalas M. W, Komentarz Historyczno Kulturowy do Biblii
Hebrajskiej, Warszawa 2005
Przekłady źródeł
1. Biblia Hebraica Stuttgartensia, red. R. Kittel, Stuttgart 1997
2. Brenton C. L., The Septuagint with Apocrypha Greek and English, London 1851.
3. Charles R.H., Book of Enoh, Oxford 1995.
4. Kodeks Hammurabiego, przek. Marek Stępień, Warszawa 1996.
5. Steele F. R., The Code of Lipit – Ishtar, Philadelohia 1948.
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z
komentarzem, Częstochowa 2009.
Internet
1. http://www.edpsycinteractive.org/topics/conation/maslow.html
2. http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3945889
37
Was this manual useful for you? yes no
Thank you for your participation!

* Your assessment is very important for improving the work of artificial intelligence, which forms the content of this project

Download PDF

advertising