Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stegna na lata 2016

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stegna na lata 2016
Gminny Program
Opieki nad Zabytkami
Gminy Stegna
na lata 2016-2019
Opracowanie wykonane przez:
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
SPIS TREŚCI
1
WSTĘP ........................................................................................................ 5
2
PODSTAWA PRAWNA ................................................................................ 6
3 UWARUNKOWANIA PRAWNE OCHRONY I OPIEKI NAD ZABYTKAMI
W POLSCE ....................................................................................................... 19
4 UWARUNKOWANIA ZEWNĘTRZNE OCHRONY DZIEDZICTWA
KULTUROWEGO ............................................................................................. 28
5 UWARUNKOWANIA WEWNĘTRZNE OCHRONY DZIEDZICTWA
KULTUROWEGO ............................................................................................. 43
6 OCENA STANU DZIEDZICTWA KULTUROWEGO GMINY. ANALIZA
SZANS I ZAGROŻEŃ (SWOT) ......................................................................... 77
7
ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE ................................................................... 79
8 INSTRUMENTARIUM REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU OPIEKI
NAD ZABYTKAMI GMINY STEGNA................................................................. 86
9 ZASADY OCENY REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU OPIEKI NAD
ZABYTKAMI ..................................................................................................... 87
10 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA GMINNEGO PROGRAMU OPIEKI NAD
ZABYTKAMI ..................................................................................................... 87
Gmina Stegna
3
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
Gmina Stegna
4
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
5
1 WSTĘP
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
(t.j., Dz. U. z 2014 r. poz. 1446 z późn. zm.) nakłada na Gminy obowiązek
sporządzenia programu opieki nad zabytkami. Mówi o tym artykuł 87 ustawy.
Głównym beneficjentem realizacji programu jest społeczność lokalna, która
bezpośrednio powinna odczuć efekty jego wdrażania. Dotyczy to nie tylko
właścicieli i
użytkowników obszarów i obiektów zabytkowych, ale również
wszystkich mieszkańców.
Przyjęty przez Radę Gminy w formie uchwały, Gminny Program Opieki nad
Zabytkami jest elementem polityki samorządowej. Będzie służyć podejmowaniu
planowych działań dotyczących inicjowania, wspierania, koordynowania badań
i prac
z
dziedziny
ochrony
zabytków
i
krajobrazu
kulturowego
oraz upowszechniania i promowania dziedzictwa kulturowego.
Program opieki nad zabytkami ma pomóc w aktywnym zarządzaniu zasobem
stanowiącym dziedzictwo kulturowe Gminy. Wskazane w programie działania
są skierowane na poprawę stanu zabytków, ich rewaloryzację oraz zwiększenie
dostępności do nich mieszkańców i turystów. Gminny Program Opieki nad
Zabytkami, m.in. poprzez działania edukacyjne, ma też budzić w lokalnej
społeczności świadomość wspólnoty kulturowej, roli i znaczenia lokalnych
wartości i wspólnych korzeni. Wspólna dbałość o zachowanie wartości
kulturowych wzmacnia poczucie tożsamości, wspiera identyfikacje jednostki
z tzw. małą ojczyzną.
Gminny Program Opieki nad Zabytkami jest opracowywany na 4 lata.
Z
realizacji
programu
Wójt
co
dwa
lata
sporządza
sprawozdanie,
które przedstawia Radzie Gminy. Kolejne sporządzane programy opieki powinny
uwzględniać pojawiające się nowe uwarunkowania prawne i administracyjne,
zmieniające się warunki społeczne, gospodarcze i kulturowe, nowe kryteria
oceny i aktualny stan zachowania zasobu oraz prowadzone okresowo oceny
efektów wdrażania obowiązującego programu.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
6
2 PODSTAWA PRAWNA
Podstawę prawną sporządzenia Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami
stanowią:
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
(Dz.U. Nr 78 poz. 483 w przepisach art.5, art. 6 ust. 1 i art. 86)
Ochrona zabytków jest konstytucyjnym obowiązkiem państwa i każdego
obywatela.
Ustawa
zasadnicza
stanowi
fundament
systemu
ochrony
dziedzictwa kulturowego w Polsce:
„Rzeczpospolita Polska (...) strzeże dziedzictwa narodowego oraz
zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego
rozwoju (art. 5), (...) stwarza warunki upowszechniania i równego
dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego,
jego trwania i rozwoju (art.6. ust. 1), oraz każdy jest obowiązany
do dbałości
o
za spowodowane
stan
środowiska
przez
siebie
i
ponosi
jego
odpowiedzialność
pogorszenie.
Zasady
tej odpowiedzialności określa ustawa (art. 86)”.
Ustawa
z
dnia
8
marca
1990
r.
o
samorządzie
gminnym
(t.j., Dz. U. z 2015 r. poz. 1515)
Zgodnie z art. 7 ust.1 pkt 9 Ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie
gminnym, zaspokajanie potrzeb wspólnoty należy do własnych zadań gminy.
W szczególności zadania własne gminy obejmują zagadnienia związane z
ochrona zabytków jak i opieką nad zabytkami.
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami (t.j., Dz. U. z 2014 r. poz. 1446 z późn. zm.).
Ustawa stanowi podstawę prawną ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce,
określa politykę zarządzania zabytkami oraz wyznacza główne zadania
państwa oraz obywateli (właścicieli i użytkowników obiektów zabytkowych).
Szczegółowe zapisy określają przedmiot, zakres i formy ochrony zabytków
oraz opieki nad nimi, zasady tworzenia krajowego programu ochrony
zabytków i opieki nad zabytkami oraz finansowania prac konserwatorskich,
restauratorskich i robót budowlanych przy zabytkach, a także organizację
organów ochrony zabytków. Wprowadza pojęcia ochrony i opieki.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
7
Ochrona zabytków (art. 4) polega w szczególności na podejmowaniu przez
organy administracji publicznej działań mających na celu:
zapewnienie
warunków
prawnych,
organizacyjnych
i
finansowych
umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie
i utrzymanie;
zapobieganie
zagrożeniom
mogącym
spowodować
uszczerbek
dla wartości zabytków;
udaremnienie niszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków;
przeciwdziałanie
kradzieży,
zaginięciu
lub
nielegalnemu
wywozowi
zabytków za granicę;
kontrolę stanu zachowania i przeznaczenia zabytków;
uwzględnienie zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu
przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska.
Natomiast opieka nad zabytkami (art. 5) sprawowana przez jego właściciela
lub posiadacza polega w szczególności na zapewnieniu warunków:
naukowego badania i dokumentowania zabytku;
prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych
przy zabytku;
zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym
stanie;
korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego
wartości.
Opiece i ochronie podlegają, bez względu na stan zachowania (art. 6):
zabytki
nieruchome
-
krajobrazy
kulturowe,
układy
urbanistyczne
i ruralistyczne, zespoły budowlane, dzieła architektury i budownictwa,
dzieła budownictwa obronnego, obiekty techniki, cmentarze, parki, ogrody
i inne formy zaprojektowanej zieleni, miejsca upamiętniające wydarzenia
historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji,
zabytki ruchome –dzieła sztuk plastycznych, rzemiosła artystycznego
i sztuki
użytkowej,
kolekcje
stanowiące
zgromadzonych
Gmina Stegna
zbiory
przedmiotów
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
8
i uporządkowanych, numizmaty oraz pamiątki historyczne, wytwory
techniki, materiały biblioteczne, wytwory sztuki ludowej, rękodzieła
oraz inne obiekty etnograficzne, przedmioty upamiętniające wydarzenia
historyczne, bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji,
zabytki
archeologiczne
–pozostałości
terenowe
pradziejowego
i historycznego osadnictwa, cmentarzyska, kurhany, relikty działalności
gospodarczej, religijnej i artystycznej. Ochronie ustawodawczej mogą
podlegać również nazwy geograficzne, historyczne lub tradycyjne nazwy
obiektu budowlanego, placu, ulicy lub jednostki osadniczej.
Ustawa wskazuje także formy ochrony zabytków (art. 7), do których należą:
wpis
do
rejestru
zabytków
prowadzonego
przez
Wojewódzkiego
Konserwatora Zabytków, na podstawie decyzji wydanej przez WKZ
z urzędu
bądź
na
wniosek
właściciela
zabytku
lub
użytkownika
wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy;
uznanie za Pomnik Historii przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej,
na wniosek
ministra
właściwego
do
spraw
kultury
i
dziedzictwa
narodowego;
utworzenie parku kulturowego przez Radę Gminy na podstawie uchwały;
ustalenia
ochrony
w
miejscowym
planie
zagospodarowania
przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu
publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu
na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii
kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie
lotniska użytku publicznego.
Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r.
wprowadziła obowiązek sporządzenia przez samorządy programów opieki nad
zabytkami. Zgodnie z art. 87 tej Ustawy zarząd województwa, powiatu lub wójt
(burmistrz, prezydent miasta) sporządza odpowiednio wojewódzki, powiatowy
lub gminny program opieki nad zabytkami. Program ten, po uzyskaniu opinii
wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków, przyjmowany jest
odpowiednio przez Sejmik Województwa, Radę Powiatu i Radę Gminy (art.
87.3). Na poziomie powiatu, województwa i gminy program taki sporządza
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
9
się na okres 4 lat (art. 87.1.), z czego po okresie 2 lat zarząd województwa,
powiatu i burmistrz sporządzają sprawozdanie, które odpowiednio przedstawia
się Sejmikowi Województwa, Radzie Powiatu lub Radzie Gminy (art. 87.5),
a następnie przekazywane jest Generalnemu Konserwatorowi Zabytków
i właściwemu Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków w celu jego
wykorzystania przy opracowywaniu, aktualizacji i realizacji krajowego
programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami (art. 87.6).
Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami określa główne cele
gminnych programów opieki nad zabytkami, do których należą:
włączenie
problemów
strategicznych,
ochrony
zabytków
wynikających
do
koncepcji
systemu
zadań
przestrzennego
zagospodarowania kraju;
uwzględnienie uwarunkowań ochrony zabytków, w tym krajobrazu
kulturowego i dziedzictwa archeologicznego, łącznie z uwarunkowaniami
ochrony przyrody i równowagi ekologicznej;
zahamowanie procesów degradacji zabytków i doprowadzenie do poprawy
stanu ich zachowania;
wyeksponowanie poszczególnych zabytków oraz walorów krajobrazu
kulturowego;
podejmowanie działań zwiększających atrakcyjność zabytków dla potrzeb
społecznych, turystycznych i edukacyjnych oraz wspieranie inicjatyw
sprzyjających wzrostowi środków finansowych na opiekę nad zabytkami;
określenie warunków współpracy w właścicielami zabytków, eliminujących
sytuacje konfliktowe związane z wykorzystaniem tych zabytków;
podejmowanie przedsięwzięć umożliwiających tworzenie miejsc pracy
związanych z opieką nad zabytkami;
Program opieki nad zabytkami jest dokumentem uzupełniającym w systemie
planowania. Wyznacza cele i określa instrumentarium służące do ich
osiągnięcia.
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska
(t.j., Dz. U. z 2015 r. poz. 122 z późn. zm.)
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
10
Zgodnie z zapisami Ustawy, prognoza oddziaływania na środowisko
sporządzana przy okazji opracowywania polityk, strategii, planów lub
programów powinna:
„określać, analizować i oceniać przewidywane znaczące oddziaływania,
(..)] na środowisko, a w szczególności na (...) zabytki, jak również w
przypadku odstąpienia od przeprowadzenia postępowania w sprawie
oceny oddziaływania na środowisko, Ustawa nakłada obowiązek
sprawdzenia, czy decyzja o odstąpieniu uwzględnia: (...) „cechy
obszaru objętego oddziaływaniem na środowisko, w szczególności
obszaru o szczególnych właściwościach naturalnych lub posiadających
znaczenie dla dziedzictwa kulturowego wrażliwe na oddziaływania,
istniejące przekroczenia standardów jakości środowiska lub intensywne
wykorzystywanie terenu. Niezwykle ważne są przepisy dotyczące
planowanych
przedsięwzięć
mogących
znacząco
oddziaływać
na środowisko i wymagających sporządzenia „raportu o oddziaływaniu
przedsięwzięcia na środowisko”.
Dla ochrony dziedzictwa kulturowego przepis ten jest istotny w kontekście
budowy wież telefonii komórkowej oraz stosunkowo nowej inicjatywy, jaką jest
budowa farm wiatrowych i ich oddziaływanie na krajobraz kulturowy, a więc
przestrzeń historycznie ukształtowaną w wyniku działalności człowieka,
zawierającą wytwory cywilizacji oraz elementy przyrodnicze.
Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu
przestrzennym (t.j., Dz. U. z 2015 r. poz. 199 z późn. zm.)
Ustawa precyzuje, co powinno być uwzględniane podczas sporządzania
studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego,
miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, a także ustaleniach
lokalizacji inwestycji celu publicznego. W istotnym z punktu widzenia opieki
nad zabytkami obszarze planowania i zagospodarowania przestrzennego
uwzględniania się:
„wymagania ochrony dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr
kultury współczesnej” (art. 1). W studium uwzględniać należy
uwarunkowania wynikające ze: (...) „stanu środowiska, w tym stanu
rolniczej i leśnej przestrzeni produkcyjnej, wielkości i jakości zasobów
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
11
wodnych oraz wymogów ochrony środowiska, przyrody i krajobrazu
kulturowego, stanu dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr
kultury współczesnej” (art. 10).
Studium oraz plany zagospodarowania przestrzennego powinny określać:
(...) „obszary oraz zasady ochrony środowiska i jego zasobów, ochrony
przyrody, krajobrazu kulturowego i uzdrowisk, obszary i zasady ochrony
dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz dóbr kultury współczesnej”.
Istotne jest nałożenie na wójtów i burmistrzów obowiązków zarówno
zawiadomienia m.in. wojewódzkiego konserwatora zabytków o przystąpieniu
do
sporządzania
studiów,
planów
zagospodarowania
przestrzennego
i występowania o opinie i wnioski oraz uzgodnienia.
Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (t.j., Dz. U. 2013 r. poz.
1409 z późn. zm.)
Ustawa traktuje zabytki w sposób szczególny i podkreśla fakt, że obiekt
budowlany należy projektować i budować zapewniając:
„ochronę obiektów wpisanych do rejestru zabytków oraz obiektów
objętych ochroną konserwatorską”.
Wymienione są rodzaje czynności w procesie budowlanym, również
w kontekście obiektów wpisanych do rejestru zabytków, znajdujących się
na obszarze wpisanym do rejestru zabytków, obiektów i obszarów objętych
ochroną konserwatorską na podstawie miejscowego planu zagospodarowania
przestrzennego, a także ujętych w gminnej ewidencji zabytków. Budynki
podlegające takiej ochronie prawnej nie wymagają świadectwa charakterystyki
energetycznej. W przypadku obiektów wpisanych do rejestru zabytków
wymagane jest uzyskanie pozwolenia na remont tych obiektów lub ich
rozbiórkę (w tym wypadku dopiero po skreśleniu obiektu z rejestru zabytków
przez Generalnego Konserwatora Zabytków). Podobnie jest w przypadku
chęci zainstalowania na takim obiekcie tablic i urządzeń reklamowych. Ustawa
nakazuje wprost wymóg uzyskania pozwolenia WKZ przed wydaniem
pozwolenia na budowę.
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami
(t.j., Dz. U. 2015 r. poz. 1774 z późn. zm.)
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
12
Jednym z wymienionych celów publicznych jest
„(…)opieka nad nieruchomościami stanowiącymi zabytki w rozumieniu
przepisów o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami”.
Kolejne
zapisy
precyzują,
jakie
działania
wymagają
pozwolenia
Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Są to sprzedaż, zamiana, darowizna
lub oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości wpisanych do rejestru
zabytków,
stanowiących
własność
Skarbu
Państwa
(tu
wyjątkiem
są nieruchomości będące we władaniu Agencji Nieruchomości Rolnych)
lub jednostki samorządu terytorialnego oraz wnoszenie tych nieruchomości
jako wkładów niepieniężnych do spółek, podział nieruchomości wpisanej
do rejestru zabytków. Ponadto dopuszczono możliwość nałożenia na nabywcę
nieruchomości gruntowej, oddawanej w użytkowanie wieczyste, obowiązku
(zapisanego w umowie) odbudowy lub remontu położonych na niej
zabytkowych obiektów budowlanych. Taki sam obowiązek można nałożyć
w decyzji o ustanowieniu trwałego zarządu.
Ważne dla właściciela zabytku i zarządcy nieruchomości będącej w trwałym
zarządzie są zapisy mówiące o obniżce o 50% ceny nieruchomości lub
jej części wpisanej do rejestru zabytków, chociaż dopuszczono tu także
możliwość podwyższenia lub obniżenia tej bonifikaty oraz o obniżce o 50%
opłat z tytułu trwałego zarządu, która to bonifikata również może być
podwyższona
lub
obniżona.
Gminie
przysługuje
prawo
pierwokupu
w przypadku sprzedaży nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków
lub prawa użytkowania wieczystego takiej nieruchomości.
Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (t.j., Dz. U. z 2015
r. poz. 1651)
Określenie „tereny zieleni”, ustawa definiuje jako „tereny wraz z infrastrukturą
techniczną i budynkami funkcjonalnie z nimi związanymi, pokryte roślinnością,
znajdujące się w granicach wsi o zwartej zabudowie lub miast, pełniące
funkcje estetyczne, rekreacyjne, zdrowotne lub osłonowe, a w szczególności
parki, zieleńce, promenady, bulwary, ogrody botaniczne, zoologiczne,
jordanowskie i zabytkowe oraz cmentarze, a także zieleń towarzyszącą
ulicom,
placom,
zabytkowym
fortyfikacjom,
Gmina Stegna
budynkom,
składowiskom,
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
13
lotniskom oraz obiektom kolejowymi przemysłowym”. Zezwolenie na usunięcie
drzew lub krzewów z terenu nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków
wydaje WKZ; dotyczy to również drzew owocowych. Ustawodawca posłużył
się również pojęciem „wartości historycznych”, „kulturowych”, które są jednym
z czynników ważnych przy tworzeniu parków krajobrazowych, zespołów
przyrodniczo-krajobrazowych, ustanawianiu pomników przyrody i innych
czynnościach.
Ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu
działalności kulturalnej (t.j., Dz. U. z 2012 r. poz. 406 z późn. zm.)
W Ustawie zapisano, że prowadzenie działalności kulturalnej jest zadaniem
własnym jednostek samorządu terytorialnego o charakterze obowiązkowym,
natomiast państwo, jako mecenas, wspiera tę działalność, a minister właściwy
do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego może wspomóc
finansowo realizację planowanych na dany rok zadań.
Sprawowanie opieki nad zabytkami jest jednym z podstawowych zadań
instytucji kultury, szczególnie tych wyspecjalizowanych w opiece nad
zabytkami, których celem statutowym jest sprawowanie opieki nad zabytkami.
Stąd też szeroko pojęta opieka nad zabytkami niekoniecznie musi oznaczać
bezpośrednie czynności przy zabytku, ale również gromadzenie wiedzy
o zabytkach, jej udostępnianie poprzez np. organizację wystaw, edukację
społeczeństwa
dotyczącą
ochrony
zabytków,
uświadomienie
istnienia
odziedziczonych po dawnych mieszkańcach dóbr kultury, uwrażliwienie
na wyjątkowy charakter tego dziedzictwa.
Akty wykonawcze do ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
z dnia 23 lipca 2003 r. (t.j., Dz. U. z 2014 r. poz. 1446 z późn. zm.):
Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 14
października 2015 r. w sprawie prowadzenia prac konserwatorskich, prac
restauratorskich, robót budowlanych, badań konserwatorskich, badań
architektonicznych i innych działań przy zabytku wpisanym do rejestru
zabytków
oraz
badań
archeologicznych
(Dz. U. 2015 poz. 1789)
Gmina Stegna
i
poszukiwań
zabytków
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
14
Rozporządzenie określa sposób i tryb wydawania pozwoleń na prowadzenie
prac konserwatorskich przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków, prac
restauratorskich przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków, robót
budowlanych
przy
zabytku
wpisanym
do
rejestru
zabytków,
badań
konserwatorskich przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków, badań
architektonicznych przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków. Określa
również sposób i tryb wydawania pozwoleń na przemieszczenie zabytku
nieruchomego, trwałe przeniesienie zabytku ruchomego wpisanego do rejestru
zabytków, z naruszeniem ustalonego tradycją wystroju wnętrza, w którym
zabytek ten się znajduje, dokonywanie podziału zabytku nieruchomego
wpisanego do rejestru zabytków, zmianę przeznaczenia zabytku wpisanego
do rejestru zabytków lub sposobu korzystania z tego zabytku, umieszczanie
na zabytku wpisanym do rejestru zabytków urządzeń technicznych, tablic,
reklam oraz napisów, poszukiwanie ukrytych lub porzuconych zabytków
ruchomych, w tym zabytków archeologicznych, przy zabytkach wpisanych
do rejestru zabytków przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych
i technicznych
oraz
sprzętu
do
nurkowania,
prowadzenie
badań
archeologicznych, wykonywanie robót budowlanych w otoczeniu zabytku.
Rozporządzenie określa też kwalifikacje, jakie powinny posiadać osoby
uprawnione do prowadzenia prac konserwatorskich, prowadzenia prac
restauratorskich, prowadzenia badań konserwatorskich, prowadzenia badań
architektonicznych oraz prowadzenia badań archeologicznych, dodatkowe
wymagania, jakie powinny spełniać osoby kierujące robotami budowlanymi
oraz wykonujące nadzór inwestorski, przy zabytkach nieruchomych wpisanych
do rejestru zabytków, standardy, jakim powinna odpowiadać dokumentacja
prac konserwatorskich i prac restauratorskich, przy zabytku ruchomym
wpisanym do rejestru zabytków, oraz badań archeologicznych.
Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26
maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej,
wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu
zabytków
skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie
z prawem (Dz. U. Nr 113, poz. 661)
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
15
Rozporządzenie określa sposób prowadzenia rejestru zabytków, krajowej
ewidencji zabytków, wojewódzkich ewidencji zabytków, gminnych ewidencji
zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych
za granicę niezgodnie z prawem. Rejestr zabytków prowadzi się w trzech
księgach (A – zabytki nieruchome, B – zabytki ruchome oraz C – zabytki
archeologiczne)
o określonych wymiarach(46x30). Przedstawione zostały
dokładne informacje o tym co powinno się znajdować w karcie zabytku
nieruchomego, ruchomego i archeologicznego oraz w karcie adresowej
zabytku
i
w
karcie
informacyjnej
wykazu
zabytków
skradzionych
lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Zostały też przedstawione
w załączeniu przykładowe karty dla wszystkich wymienionych wcześniej kart.
Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 6
czerwca
2005r. w
sprawie
udzielania
dotacji
celowej na
prace
konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy zabytku
wpisanym do rejestru zabytków (Dz.U. z 2014 r. poz. 399)
Dotacje na prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy
zabytku wpisanym do rejestru zabytków udzielają organy wymienione
w art. 74 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami. Wniosek składa właściciel lub posiadacz zabytku do:
1. urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw kultury i ochrony
dziedzictwa narodowego, o dotację udzielaną przez ministra;
2. wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków, właściwego dla miejsca
położenia albo przechowywania zabytku o dotację udzielaną przez
wojewódzkiego konserwatora zabytków.
W pierwszym wypadku istnieją trzy terminy składania wniosków:
• do dnia 31 marca roku, w którym dotacja ma być udzielona,
na dofinansowanie
prac
przeprowadzonych
w
okresie
3
lat
poprzedzających rok złożenia wniosku,
• do dnia 31 października roku poprzedzającego realizację prac,
na dofinansowanie prac, które zostaną przeprowadzone,
• do dnia 31 marca roku, w którym dotacja ma być udzielona,
na dofinansowanie prac, które zostaną przeprowadzone;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
16
Wnioski składane do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków muszą być
dostarczone do:
• dnia 30 czerwca roku, w którym dotacja ma być udzielona
na dofinansowanie
prac
przeprowadzonych
w
okresie
3
lat
poprzedzających rok złożenia wniosku
• dnia
28
lutego
roku,
w
którym
dotacja
ma
być
udzielona,
na dofinansowanie prac, które zostaną przeprowadzone
Rozporządzenie określa również dokładne informacje o tym co powinno
znaleźć się we wniosku.
Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 25 sierpnia 2004 r. w sprawie
organizacji i sposobu ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego
i sytuacji kryzysowych (Dz.U. Nr 212, poz. 2153)
Rozporządzenie określa kierunki jakie mają powziąć odpowiednie organy
państwowe i instytucje na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych.
Główny cel został określony następująco ochrona zabytków, na wypadek
konfliktu
zbrojnego
przygotowaniu
i
i
sytuacji
realizacji
kryzysowych,
polega
przedsięwzięć
na
planowaniu,
zapobiegawczych,
dokumentacyjnych, zabezpieczających, ratowniczych i konserwatorskich,
mających na celu ich uratowanie przed zniszczeniem, uszkodzeniem
lub zaginięciem. Przedstawia również kroki mające na celu zmniejszenie
ryzyka nieszczęśliwych wypadków tj. pożar, zwarcie instalacji technicznej.
Zaleca przygotowanie planów ochrony zabytków na wypadek:
• pożaru;
• powodzi, ulewy lub zalania z innych przyczyn;
• wichury;
• katastrofy budowlanej, awarii technicznej, chemicznej;
• demonstracji i rozruchów ulicznych, rabunku lub aktu wandalizmu;
• ataku terrorystycznego;
• konfliktu zbrojnego.
Dokładane zalecenia kto przygotowuje plan ochrony zabytków na wypadek
konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych określa w całości § 4:
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
17
1. Plan ochrony zabytków jednostki organizacyjnej na wypadek konfliktu
zbrojnego i sytuacji kryzysowych opracowuje kierownik jednostki
organizacyjnej posiadającej zabytki, w uzgodnieniu z wojewódzkim
konserwatorem zabytków, oraz przedstawia do zatwierdzenia wójtowi
(burmistrzowi, prezydentowi miasta).
2. Gminny plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego
i sytuacji kryzysowych opracowuje wójt (burmistrz, prezydent miasta);
plan ten podlega uzgodnieniu
z wojewódzkim
konserwatorem
zabytków oraz właściwym terenowym organem obrony cywilnej
na obszarze powiatu.
3. Powiatowy plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego
i sytuacji
kryzysowych
opracowuje
starosta;
plan
ten
podlega
uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków oraz właściwym
terenowym organem obrony cywilnej na obszarze województwa.
4. Wojewódzki plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego
i sytuacji kryzysowych opracowuje wojewódzki konserwator zabytków,
w uzgodnieniu z wojewodą i Szefem Obrony Cywilnej Kraju.
5. Krajowy plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego
i sytuacji kryzysowych opracowuje minister właściwy do spraw kultury
i ochrony dziedzictwa narodowego.
Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 12 maja 2004 r. w sprawie
odznaki "Za opiekę nad zabytkami" (Dz. U. Nr 124, poz. 1304)
Rozporządzenie określa sposób w jaki należy złożyć wniosek o przyznanie
odznaki „Za opiekę nad zabytkami”, w jaki zostaje wręczona, noszenia
oraz wygląd odznaki. Wymagania formalne wniosku sprawdza Generalny
Konserwator Zabytków, wystawia też opinię. Odznaka jest dwustopniowa:
złota
–
wyższy
lub upoważniona
stopień
przez
w Międzynarodowym
oraz
niego
Dniu
srebrna
osoba
Ochrony
–
wręcza
Zabytków
niższy
stopień.
wyróżnionemu
lub
w
czasie
Minister
odznakę
innych
uroczystości związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego.
Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 18
kwietnia
2011
r.
w
sprawie
wywozu
(Dz. U. Nr 89, poz. 510)
Gmina Stegna
zabytków
za
granicę
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
18
Rozporządzenie
lub wielokrotny,
Oględzinami
określa
stały
zabytku
tryb
bądź
składania
czasowy
zajmuje
się
wniosków
wywóz
wojewódzki
na
zabytku
jednorazowy
poza
konserwator
granice.
zabytków.
Po zakończeniu czynności przesyła ustalenia wraz z wnioskiem do ministra
właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Paragraf 17
informuje o tym, że „Zezwolenia, pozwolenia i zaświadczenia na wywóz
zabytków za granicę lub przedmiotów o cechach zabytków wydane
na podstawie dotychczas obowiązujących przepisów zachowują ważność,
wyłącznie na wywóz z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na terytorium
innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, na czas określony w tych
dokumentach”.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
19
3 UWARUNKOWANIA PRAWNE OCHRONY I OPIEKI NAD
ZABYTKAMI W POLSCE
3.1 Obowiązek sporządzania gminnych programów opieki nad
zabytkami
Obowiązek sporządzania gminnych Programów opieki nad zabytkami określa
zapis art. 87 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami (T.j., Dz. U. z 2014 r. poz. 1446 z późn. zm.).
W myśl art. 87 tej ustawy:
o Zarząd województwa, powiatu lub wójt (burmistrz, prezydent miasta)
sporządza na okres 4 lat odpowiednio wojewódzki, powiatowy
lub Gminny Program Opieki nad Zabytkami.
o Programy, o których mowa w ust. 1, mają na celu, w szczególności:
Włączenie problemów ochrony zabytków do systemu zadań
strategicznych,
wynikających
z
koncepcji
przestrzennego
zagospodarowania kraju;
Uwzględnianie
uwarunkowań
ochrony
zabytków,
w
tym
krajobrazu kulturowego i dziedzictwa archeologicznego, łącznie
z uwarunkowaniami ochrony przyrody i równowagi ekologicznej;
Zahamowanie procesów degradacji zabytków i doprowadzenie
do poprawy stanu ich zachowania;
Wyeksponowanie
poszczególnych
zabytków
oraz
walorów
krajobrazu kulturowego;
Podejmowanie działań zwiększających atrakcyjność zabytków
dla potrzeb społecznych, turystycznych i edukacyjnych oraz
wspieranie
inicjatyw
sprzyjających
finansowych na opiekę nad zabytkami;
Gmina Stegna
wzrostowi
środków
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
20
Określenie warunków współpracy z właścicielami zabytków,
eliminujących sytuacje konfliktowe związane z wykorzystaniem
tych zabytków;
Podejmowanie przedsięwzięć umożliwiających tworzenie miejsc
pracy związanych z opieką nad zabytkami.
o Wojewódzki, powiatowy i Gminny Program Opieki nad Zabytkami
przyjmuje odpowiednio sejmik województwa, rada powiatu i rada
Gminy, po uzyskaniu opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków.
o Programy, o których mowa w ust. 3, są ogłaszane w wojewódzkim
dzienniku urzędowym.
o Z realizacji programów zarząd województwa, powiatu i wójt (burmistrz,
prezydent
miasta)
sporządza,
co
2
lata,
sprawozdanie,
które
przedstawia się odpowiednio sejmikowi województwa, radzie powiatu
lub radzie Gminy.
3.2 Definicje
Z uwagi na konieczność precyzyjnego odnoszenia się w Gminnym Programie
Opieki nad Zabytkami do zapisów ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie
zabytków i opiece nad zabytkami, przyjęto za ustawą następujące definicje:
o Zabytek - nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły,
będące
dziełem
człowieka
lub
związane
z
jego
działalnością
i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których
zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną
wartość historyczną, artystyczną lub naukową;
o Zabytek
nieruchomy
-
nieruchomość,
jej
część
lub
zespół
nieruchomości, o których mowa w pkt. 1;
o Zabytek ruchomy - rzecz ruchomą, jej część lub zespół rzeczy
ruchomych, o których mowa w pkt. 1;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
21
o Zabytek archeologiczny - zabytek nieruchomy, będący powierzchniową,
podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności
człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich
wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy, będący tym
wytworem;
o Instytucja kultury wyspecjalizowana w opiece nad zabytkami –
instytucję
kultury
w
rozumieniu
przepisów
o
organizowaniu
i prowadzeniu działalności kulturalnej, której celem statutowym jest
sprawowanie opieki nad zabytkami;
o Prace konserwatorskie - działania mające na celu zabezpieczenie
i utrwalenie substancji zabytku, zahamowanie procesów jego destrukcji
oraz dokumentowanie tych działań;
o Prace restauratorskie - działania mające na celu wyeksponowanie
wartości artystycznych i estetycznych zabytku, w tym, jeżeli istnieje
taka
potrzeba,
uzupełnienie
lub
odtworzenie
jego
części,
oraz dokumentowanie tych działań;
o Roboty budowlane - roboty budowlane w rozumieniu przepisów Prawa
budowlanego, podejmowane przy zabytku lub w otoczeniu zabytku;
o Badania konserwatorskie - działania mające na celu rozpoznanie
historii i funkcji zabytku, ustalenie użytych do jego wykonania
materiałów i zastosowanych technologii, określenie stanu zachowania
tego zabytku oraz opracowanie diagnozy, projektu i programu prac
konserwatorskich, a jeżeli istnieje taka potrzeba, również programu
prac restauratorskich;
o Badania architektoniczne - działania ingerujące w substancję zabytku,
mające na celu rozpoznanie i udokumentowanie pierwotnej formy
obiektu
budowlanego
oraz
ustalenie
przekształceń;
Gmina Stegna
zakresu
jego
kolejnych
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
22
o Badania
archeologiczne
rozpoznanie,
-
działania
udokumentowanie
mające
i
na
celu
zabezpieczenie
odkrycie,
zabytku
archeologicznego;
o Historyczny układ urbanistyczny lub ruralistyczny - przestrzenne
założenie miejskie lub wiejskie, zawierające zespoły budowlane,
pojedyncze budynki i formy zaprojektowanej zieleni, rozmieszczone
w układzie historycznych podziałów własnościowych i funkcjonalnych,
w tym ulic lub sieci dróg;
o Historyczny zespół budowlany - powiązaną przestrzennie grupę
budynków wyodrębnioną ze względu na formę architektoniczną, styl,
zastosowane
materiały,
funkcję,
czas
powstania
lub
związek
z wydarzeniami historycznymi;
o Krajobraz kulturowy - przestrzeń historycznie ukształtowaną w wyniku
działalności człowieka, zawierającą wytwory cywilizacji oraz elementy
przyrodnicze;
o Otoczenie - teren wokół lub przy zabytku wyznaczony w decyzji
o wpisie tego terenu do rejestru zabytków, w celu ochrony wartości
widokowych
zabytku
oraz
jego
ochrony
przed
szkodliwym
oddziaływaniem czynników zewnętrznych.
3.3 Sposoby opieki nad zabytkami w świetle przepisów ustawy
z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami
Według zapisów art. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków
i opiece
nad
zabytkami,
ochrona
zabytków
polega
w szczególności
na podejmowaniu przez organy administracji publicznej, działań mających
na celu:
o Zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych
umożliwiających
trwałe
zachowanie
zagospodarowanie i utrzymanie;
Gmina Stegna
zabytków
oraz
ich
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
o Zapobieganie
zagrożeniom
23
mogącym
spowodować
uszczerbek
dla wartości zabytków;
o Udaremnianie niszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków;
o Przeciwdziałanie kradzieży, zaginięciu lub nielegalnemu wywozowi
zabytków za granicę;
o Kontrolę stanu zachowania i przeznaczenia zabytków;
o Uwzględnianie zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu
przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska.
Zgodnie z art. 5 ustawy opieka nad zabytkiem sprawowana przez jego
właściciela lub posiadacza polega w szczególności na zapewnieniu warunków:
o Naukowego badania i dokumentowania zabytku;
o Prowadzenia
prac
konserwatorskich,
restauratorskich
i
robót
budowlanych przy zabytku;
o Zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak
najlepszym stanie;
o Korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego
wartości;
o Popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego
znaczeniu dla historii i kultury.
W myśl art. 6 ustawy ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan
zachowania:
o Zabytki nieruchome będące, w szczególności :
Krajobrazami kulturowymi,
Układami
urbanistycznymi,
budowlanymi,
Gmina Stegna
ruralistycznymi
i
zespołami
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
24
Dziełami architektury i budownictwa, dziełami budownictwa
obronnego,
Obiektami
techniki,
a
zwłaszcza
kopalniami,
hutami,
elektrowniami i innymi zakładami przemysłowymi,
Cmentarzami,
Parkami, ogrodami i innymi formami zaprojektowanej zieleni,
Miejscami
upamiętniającymi
wydarzenia
historyczne
bądź
działalność wybitnych osobistości lub instytucji;
o Zabytki ruchome będące, w szczególności:
Dziełami sztuk plastycznych, rzemiosła artystycznego i sztuki
użytkowej,
Kolekcjami stanowiącymi zbiory przedmiotów zgromadzonych
i uporządkowanych według koncepcji osób, które tworzyły te
kolekcje,
Numizmatami oraz pamiątkami historycznymi, a zwłaszcza
militariami, sztandarami, pieczęciami, odznakami, medalami
i orderami,
Wytworami techniki, a zwłaszcza urządzeniami, środkami
transportu
oraz
maszynami
o kulturze
materialnej,
i
narzędziami
charakterystycznymi
świadczącymi
dla
dawnych
i nowych form gospodarki, dokumentującymi poziom nauki
i rozwoju cywilizacyjnego,
Materiałami bibliotecznymi, o których mowa w art. 5 ustawy
z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz.U. 2012 r. poz. 642
z późn. zm.),
Instrumentami muzycznymi,
Wytworami sztuki ludowej i rękodzieła oraz innymi obiektami
etnograficznymi,
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
25
Przedmiotami upamiętniającymi wydarzenia historyczne bądź
działalność wybitnych osobistości lub instytucji;
o Zabytki archeologiczne będące, w szczególności:
Pozostałościami terenowymi pradziejowego i historycznego
osadnictwa,
Cmentarzyskami,
Kurhanami,
Reliktami działalności gospodarczej, religijnej i artystycznej.
Art. 6 ustawy mówi również, iż ochronie mogą podlegać nazwy geograficzne,
historyczne lub tradycyjne nazwy obiektu budowlanego, placu, ulicy lub
jednostki osadniczej.
W ustawie znajdują się zapisy precyzujące formy ochrony zabytków. Art. 7
ustawy o ochronie zabytków stanowi, iż formami ochrony zabytków są:
• Wpis do rejestru zabytków;
• Uznanie za pomnik historii;
• Utworzenie parku kulturowego;
• Ustalenia
ochrony
w
miejscowym
planie
zagospodarowania
przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu
publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na
realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii
kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie
lotniska użytku publicznego.
3.4 Opieka nad zabytkami jako zadanie własne Gminy
Obowiązki jednostek samorządowych określają zarówno przepisy ustawy
z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, jak
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
26
również ustawy z dnia 12 października 2001 r. o samorządzie gminnym (t.j.,
Dz. U.
z 2015 r. poz. 1515). Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami określa obowiązki oraz kompetencje Gminy w zakresie ochrony
zabytków i opieki nad zabytkami. Obowiązki są określone m.in. w art. 22, pkt.4
narzucającym obowiązek prowadzenia gminnej ewidencji zabytków, art.87
regulującym sporządzenie na okres czteroletni gminnych programów opieki
nad zabytkami, oraz w art.18 i 19 nakazujących uwzględnianie zapisów tych
programów przy sporządzaniu i aktualizacji strategii rozwoju, studiów
uwarunkowań
i
kierunków
zagospodarowania
przestrzennego
oraz
miejscowych planów zagospodarowania.
Ponadto w nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
z dnia z dnia 18 marca 2010 r., która weszła w życie 5 czerwca 2010 r., do art.
19
dodano
ust.1a
wskazujący
zabytki,
których
ochrona
musi
być
bezwarunkowo uwzględniona w decyzjach o ustaleniu inwestycji celu
publicznego, decyzjach o warunkach zabudowy, decyzjach o zezwoleniu na
realizację inwestycji drogowej, decyzjach o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej
oraz decyzjach o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska
użytku publicznego. Są to zabytki wpisane do rejestru wraz z ich otoczeniem
oraz zabytki nieruchome, znajdujące się w gminnej ewidencji zabytków.
Dodatkowo w artykułach 5, 25, 26, 28, 30, 31, 36, 71 i 72 ustawy o ochronie
zabytków i opiece nad zabytkami zawarte są szczegółowe określenia
obowiązków samorządu dla objętych ochroną zabytków, które są własnością
Gminy lub są w jej posiadaniu.
Dodatkowo art. 81 i 82 regulują możliwość udzielania dotacji na prace
konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym
do rejestru przez organ stanowiący Gminy, na zasadach określonych
w podjętej przez ten organ uchwale.
Na podstawie art. 96 istnieje także możliwość, iż wojewoda, na wniosek
wojewódzkiego
konserwatora
zabytków,
może
powierzyć,
w
drodze
porozumienia, prowadzenie niektórych spraw z zakresu swojej właściwości,
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
27
w tym wydawanie decyzji administracyjnych, gminom i powiatom, a także
związkom gmin i powiatów, położonym na terenie województwa.
W Ustawie o samorządzie gminnym, w rozdziale 2, określone są zadania
odnoszące się wprost lub pośrednio do ochrony zabytków. Art. 6. 1. mówi,
iż do zakresu działania Gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu
lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów, co za tym
idzie również opieka nad zabytkami. Art. 7. 1. doprecyzowuje, że zaspokajanie
zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych Gminy, co może
się przekładać na działania związane z opieką nad zabytkami w kontekście:
ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska
i przyrody oraz gospodarki wodnej, gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz
organizacji ruchu drogowego, kultury, w tym bibliotek gminnych i innych
placówek upowszechniania kultury, kultury fizycznej i turystyki, zieleni gminnej
i
zadrzewienia,
cmentarzy
gminnych,
utrzymania
gminnych
obiektów
i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych, promocji
Gminy i współpracy z organizacjami pozarządowymi.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
28
4 UWARUNKOWANIA ZEWNĘTRZNE OCHRONY
DZIEDZICTWA KULTUROWEGO
4.1 Strategiczne cele polityki państwa w zakresie ochrony
zabytków i opieki nad zabytkami
Podstawowym dokumentem opisującym strategiczne cele polityki państwa
w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego powinien być „Krajowy program
ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”. Obowiązek jego sporządzenia
ustanawiają art. 84 i 86 oraz art. 90. ustawy o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami, natomiast zgodnie z art. 146 dokument ten powinien zostać
opracowany w przeciągu 12 miesięcy od momentu wejścia ustawy w życie.
W rzeczywistości jednak program wejdzie w życie dopiero w roku 2014.
W 2004 r. powstały „Tezy do opracowania Krajowego Programu Ochrony
Zabytków i Opieki nad Zabytkami” (zatwierdzone przez Ministra Kultury 10
maja 2004 r.) Według tez Krajowy Program powinien uwzględniać:
• ocenę stanu zachowania poszczególnych grup zabytków, określenie
kategorii i stopnia zagrożeń oraz kierunki działań mających na celu
pełną inwentaryzację zasobów (krajowa
ewidencja w systemie
cyfrowym), monitoring ich stanu oraz zagrożeń;
• funkcjonowanie służb konserwatorskich, opisane przez kierunek działań
„wzmocnienie organizacyjne, kadrowe i finansowe na poziomie
krajowym i regionalnym”;
• określenie celów i kierunków działań tworzących systemową ochronę
i opiekę nad zabytkami poprzez powiązanie ochrony zabytków
z polityką
ekologiczną,
ochrony
przyrody,
architektoniczną
i przestrzenną, celną i polityką bezpieczeństwa państwa;
• ocenę i wytyczne do systemu finansowania ochrony i opieki nad
zabytkami (cel: stworzenie sprawnego systemu finansowania ochrony
i opieki nad zabytkami);
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
29
• określenie celów i kierunków edukacji dot. zabytków w szerokim
aspekcie.
Tezy te zostały uwzględnione przy opracowaniu projektu Krajowego programu
ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2013-2016, którego projekt
został poddany konsultacjom społecznym ogłoszonym 20 września 2013 r.
i zakończonym 25 października 2013 r. Zgodnie z „Raportem z konsultacji
społecznych” dot. programu z dn. 26 listopada 2013 r. do projektu wniesiono
452 wnioski dot. poprawek, z których uwzględniono 52,3%, zaś odrzucono
47,7%.
•
Krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 20142017 (przyjęty uchwałą nr 125/2014 Rady Ministrów dnia 24 czerwca
2014 r.)
Krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2014–2017
jest programem wieloletnim, w rozumieniu art. 136 ustawy z dnia 27 sierpnia
2009 r. o finansach publicznych, i stanowi program rozwoju określony w art.
15 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.
Program wpisuje się w system dokumentów planistycznych państwa,
określony w 2009 r. w Planie uporządkowania strategii rozwoju, jako
instrument wykonawczy dla Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020.
Jego projekt został zmodyfikowany po zakończeniu trybu konsultacji
społecznych
Rolą Krajowego Programu jest tworzenie warunków dla wypracowania
rozwiązań modelowych oraz ich upowszechnienie np. poprzez system
konferencji i spotkań z przedstawicielami jednostek samorządu terytorialnego.
Natomiast od stopnia zaangażowania tych podmiotów będą zależały realne
efekty podejmowanych działań.
Celem
głównym
krajowego
programu
ochrony
zabytków
i
opieki
nad zabytkami jest: „Wzmocnienie roli dziedzictwa kulturowego i ochrony
zabytków w rozwoju potencjału kulturowego i kreatywnego Polaków”.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
30
Do jego realizacji opracowano trzy cele szczegółowe wraz z kierunkami
działań prowadzącymi do ich realizacji:
• Cel szczegółowy 1. Wspieranie rozwiązań systemowych na rzecz
ochrony zabytków w Polsce. Kierunki działań:
• Porządkowanie rejestru zabytków nieruchomych (księgi rejestru A
i C);
• Przygotowanie
ratyfikacji
„Konwencji
UNESCO
ds.
ochrony
dziedzictwa podwodnego”;
• Wypracowanie jednolitych standardów działania konserwatorskiego
w
odniesieniu
do
wybranych
typów
i
kategorii
zabytków
nieruchomych;
• Wzmocnienie instrumentów ochrony krajobrazu kulturowego;
• Opracowanie diagnozy prawnej ochrony zabytków ruchomych;
• Opracowanie kompleksowego raportu o stanie zachowania zabytków
nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków (księgi rejestru A i C);
• Realizacji badań w ramach AZP na obszarach szczególnie istotnych
ze względu na zagrożenia dla dziedzictwa archeologicznego.
• Cel szczegółowy 2. Wzmocnienie synergii działania organów ochrony
zabytków;
• Zwiększenie efektywności zarządzania i ochrony zabytków poprzez
wdrażanie infrastruktury informacji przestrzennej o zabytkach;
• Wypracowanie standardów pozwalających na lepszy przepływ
informacji pomiędzy organami ochrony zabytków a społecznościami
żyjącymi w otoczeniu zabytków objętych ochroną;
• Podniesienie jakości procesów decyzyjnych w organach ochrony
zabytków;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
• Merytoryczne
wsparcie
31
samorządu
terytorialnego
w
ochronie
zabytków.
• Cel szczegółowy 3. Tworzenie warunków do aktywnego uczestnictwa
w kulturze, edukacji na rzecz dziedzictwa kulturowego oraz jego
promocji i reinterpretacji;
• Przygotowanie
ratyfikacji
„Konwencji
ramowej
Rady
Europe
w sprawie znaczenia dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa”,
Faro 2005;
• Wspieranie budowania świadomości społecznej funkcji dziedzictwa
kulturowego jako podstawy kształtowania się tożsamości narodowej
i społeczności lokalnych;
• Promocja zasobu dziedzictwa za pośrednictwem Internetu;
• Zwiększanie dostępu do zasobu dziedzictwa i ułatwienie jego odbioru
społecznego.
Warto nadmienić, że istotnym rozwiązaniem porządkującym zagadnienia
przedstawione w programie i uwzględnionym na każdym etapie prac
nad dokumentem są zagadnienia horyzontalne, czyli tematy wiodące, których
problematyka została poruszona w co najmniej dwóch obszarach diagnozy
oraz dwóch celach szczegółowych. Są to:
1) podniesienie sprawności i skuteczności działań organów ochrony
zabytków, w tym jakości merytorycznej decyzji administracyjnych
(szkolenia, standaryzacja działań, itp.)
2) dostosowanie
prawa
i
praktyki
ochrony
zabytków
w
Polsce
do standardów międzynarodowych – ratyfikacja konwencji, ochrona
zabytków ruchomych, wdrożenie podejścia krajobrazowego, w tym
podkreślenie roli parków kulturowych – jako jednej z kluczowych form
ochrony zabytków,
3) wzmocnienie
realizacji
w szczególności
w
konstytucyjnej
odniesieniu
do
zasady
zadań
pomocniczości,
realizowanych
zaangażowaniu obywateli lub skierowanych bezpośrednio do nich
Gmina Stegna
przy
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
32
4) zwiększenie efektywności ochrony lokalnego dziedzictwa kulturowego –
poprzez lepszy przepływ informacji pomiędzy organami ochrony
zabytków a społecznościami żyjącymi w ich otoczeniu
5) zwiększenie
zaangażowania
nad zabytkami
oraz
samorządów
wzmocnienie
w
ochronę
zaangażowania
i
opiekę
społecznego
na rzecz ochrony zabytków
6) działania administracyjne na rzecz zwiększania dostępności obiektów
zabytkowych dla osób niepełnosprawnych – likwidowanie barier
i łagodzenie
uciążliwości
związanych
z
niepełnosprawnością
ma istotne znaczenie dla przeciwdziałania wykluczenia tej grupy
społecznej z dostępu do dóbr kultury, w tym dostępu do zabytków
Zagadnienia horyzontalne nie tworzą dodatkowego poziomu w hierarchicznej
strukturze dokumentu zgodnie z jego podziałem na cel główny, cele
szczegółowe i kierunki działania. W sposób istotny jednak wskazują
zagadnienia priorytetowy w obszarze ochrony zabytków.
•
Narodowa strategia rozwoju kultury na lata 2004–2013 z perspektywą
do roku 2020 r.
Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stegna, jest zbieżny
z głównymi zadaniami Programu Operacyjnego nr 9 „Dziedzictwo kulturowe”,
do których należy intensyfikacja ochrony i upowszechniania dziedzictwa
kulturowego, w tym kompleksowa poprawa stanu zabytków oraz rozwój
kolekcji muzealnych, poprawa stanu zachowania zabytków, zwiększenie
narodowego zasobu dziedzictwa kulturowego (w tym także dziedzictwa
archeologicznego), kompleksowa rewaloryzacja zabytków i ich adaptacja na
cele inne niż kulturalne, zwiększenie roli zabytków i muzealiów w rozwoju
turystyki i przedsiębiorczości poprzez tworzenie zintegrowanych narodowych
produktów turystycznych, poprawa warunków instytucjonalnych, prawnych
i organizacyjnych
w
zakresie
ochrony
zabytków
i
ich
dokumentacji,
zabezpieczenie zabytków, muzealiów i archiwaliów przed skutkami klęsk
żywiołowych,
kradzieżami
i
nielegalnym
wywozem
za
granicę
oraz
na wypadek sytuacji kryzysowej i konfliktu zbrojnego. Główne założenia
strategii dokumentu, wytyczające kierunki przy tworzeniu gminnego programu
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
33
opieki nad zabytkami to m.in. działania zmierzające do aktywnego
zarządzania
zasobami
materialnego
dziedzictwa
kulturowego
poprzez
poprawę stanu zabytków, zwiększenie ich dostępności dla turystów,
inwestorów,
atrakcyjności
mieszkańców,
regionów
m.
poprzez
in.
poprzez
adaptacje,
wykorzystanie
przez
zwiększenie
nie
wartości
wynikających z lokalnego zasobu dziedzictwa kulturowego oraz edukacja
i wdrażanie metod nowoczesnego administrowania związane z ochroną
i zachowaniem zabytków.
Beneficjentami programu mogą być m.in. samorządowe instytucje kultury
i jednostki samorządu terytorialnego. Zadania programu będą realizowane
poprzez:
• Priorytet 1. Rewaloryzacja zabytków nieruchomych i ruchomych,
realizowany
bez
udziału
środków
europejskich,
dotyczący
bezpośrednio:
• rewitalizacji historycznych obszarów miejskich;
• ochrony i zachowania krajobrazu kulturowego wsi;
• rewitalizacji, rewaloryzacji, konserwacji, renowacji, modernizacji
i adaptacji na cele inne niż kulturalne historycznych obiektów
i zespołów zabytkowych wraz z ich otoczeniem, w tym zespołów
fortyfikacyjnych oraz budowli obronnych, parków i ogrodów;
• rewaloryzacji i konserwacji zabytków budownictwa drewnianego;
• rewaloryzacji zabytkowych cmentarzy oraz renowacji, ochronie
i zachowaniu miejsc pamięci i martyrologii w kraju i za granicą;
• prowadzenia badań archeologicznych i zabezpieczenia zabytków
archeologicznych;
• konserwacji zabytków ruchomych (niewchodzących w skład zasobów
muzealnych), w tym w szczególności wystroju i historycznego
wyposażenia kościołów w kraju i zagranicą;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
34
• dokumentowania
zabytków
(w
tym
badania
naukowe
i inwentaryzacja) w kraju i za granicą;
• zabezpieczenia przed skutkami klęsk żywiołowych, zniszczeniem,
kradzieżą i nielegalnym wywozem za granicę zabytków ruchomych
i nieruchomych;
• ochrony zabytków na wypadek sytuacji kryzysowych i konfliktu
zbrojnego.
• Priorytet 2. Rozwój i konserwacja kolekcji muzealnych, realizowany bez
udziału środków europejskich, dotyczący bezpośrednio:
• zakupu dzieł sztuki i kolekcji dla instytucji muzealnych;
• zakupu starodruków i archiwaliów;
• konserwacji i digitalizacji muzealiów, archiwaliów, starodruków,
księgozbiorów oraz zbiorów filmowych w kraju i za granicą;
• wspierania muzealnych pracowni konserwatorskich oraz nowych
technik konserwacji zabytków ruchomych;
• dofinansowania wykonania kopii starodruków i inkunabułów.
4.2 Relacje
gminnego
z dokumentami
programu
wykonanymi
na
opieki
nad
poziomie
zabytkami
województwa
i powiatu
Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stegna wykazuje zgodność
zarówno z programami o charakterze wojewódzkim jak i powiatowym,
a w szczególności z następującymi programami strategicznymi i ich celami:
•
Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego do roku 2020 (Uchwała
Nr 458/XXII/12 przyjęta dnia 24 września 2012 r. przez Sejmik
Województwa Pomorskiego)
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
35
Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego do roku 2020 stanowi
aktualizację
poprzedniego
dokumentu
przygotowania
nowej
dokumentacji
europejskiego
zrównoważonego
z
roku
wynikła
rozwoju
z
2005.
Konieczność
nowych
uwarunkowań
regionu
(m.in.
uwzględnia
przystąpienie Polski do Unii Europejskiej) oraz analizy doświadczeń
i dotychczasowego dorobku rozwoju regionalnego. Strategia ta określa sposób
realizacji głównych celów, wśród nich zachowanie wartości środowiska
kulturowego i przyrodniczego przy uwzględnieniu potrzeb przyszłych pokoleń.
Zawiera
ona
cele
gospodarcze,
społeczne,
kulturowe
i
ekologiczne
na przyszłe lata.
Treść Strategii Województwa Pomorskiego określają następujące założenia:
o Jest narzędziem kreowania rozwoju, ukierunkowującego dostępne
instrumenty finansowe i regulacyjne;
o Obejmuje wyłącznie te zagadnienia, na które Samorząd Województwa
Pomorskiego i jego partnerzy w regionie mają rzeczywisty wpływ;
o Nie obejmuje kwestii czysto lokalnych, chyba, że zachodzi ścisły
związek między potrzebami i potencjalnymi lokalnymi interesami
regionalnymi lub gdy lokalne deficyty istotnie ograniczają możliwości
rozwojowe;
o Nie skupia się na sprawach o charakterze rutynowym, należących do
sfery
bieżącego
funkcjonowania
oraz
wykonywania
zadań
i obowiązków prawnych przez podmioty działające w regionie;
o Jest selektywna i skoncentrowana na definiowaniu celów i kierunków
działania, odzwierciedlając dokonane wybory strategiczne;
o Wyznacza cele poddające się weryfikacji i ustanawia zobowiązania
do określonych działań i efektów;
o Zarysowuje kryteria identyfikacji przedsięwzięć wpisujących się w jej
realizację;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
36
o Uwzględnia specyfikę uwarunkowań rozwojowych różnych części
województwa, wskazując, że nie wszystkie wyzwania rozwojowe mają
wszędzie taki sam charakter i ciężar gatunkowy.
Wymienione zostały również zasadnicze przesłanki, które spowodowały
aktualizację strategii. Są to między innymi:
o Dynamiczne procesy w globalnym, europejskim i bałtyckim otoczeniu
regionu związane głównie z problemami gospodarki światowej, którym
to problemom będzie musiało sprostać województwo pomorskie;
o Potrzebę określenia strategicznych celów rozwoju województwa
w związku z programowaniem i ukierunkowaniem środków UE
w kolejnej perspektywie finansowej 2014-2020 r.
o Zmiany prawne i strategiczno-rozwojowe w kraju oraz w całej Unii
Europejskiej, związane z przyjęciem przede wszystkim przez sejm RP
„Ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju”;
o Potrzeba
dynamizacji
przekształceń
społeczno-gospodarczych
w regionie w celu zmniejszenia dystansu do silniejszych gospodarczo
regionów kraju;
o Potrzeba wypracowania standardu co do zakresu, struktury i procedury
przygotowania i realizacji dokumentów strategicznych.
o Skala i kierunki zmian sytuacji społeczno-gospodarczej w województwie
i
kraju,
spowodowany
między
innymi
zmieniającymi
się uwarunkowaniami i przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej.
•
Zmiana
Planu
Zagospodarowania
Przestrzennego
Województwa
Pomorskiego (Uchwała Nr 1004/XXXIX/2009 przyjęta przez Sejmik
Województw Pomorskiego dnia 26 października 2009 r.)
Dokument ten nawiązując do Strategii Województwa Pomorskiego, określa
zasady kształtowania struktury przestrzennej województwa w dalekiej
perspektywie czasowej w tym m.in.: wymagania w zakresie ochrony
środowiska
przyrodniczego
i
ochrony
Gmina Stegna
dziedzictwa
kulturowego
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
37
z uwzględnieniem obszarów podlegających szczególnej ochronie. W planie
tym znajdziemy następujące wytyczne:
o Zachowanie
i
eksponowanie
przestrzennych
świadectw
tradycji
morskich kraju i województwa, najwartościowszych zespołów i obiektów
środowiska kulturowego wzmacniających wizerunek regionu jako
integralnego elementu środowiska kulturowego Europy Bałtyckiej;
o Zachowanie różnorodności kulturowej województwa oraz zapewnienie
dostępności zasobów i walorów dziedzictwa kulturowego jako atutu
w rozwoju
zrównoważonym
i
konkurencyjności
przestrzeni
województwa;
o Ukształtowanie ciągłości struktury ekologicznej obszaru aglomeracji,
zapewniającej trwałość i bioróżnorodność zasobów przyrodniczych
i krajobrazowych, zwłaszcza wynikających z położenia w strefie
brzegowej morza;
o Kształtowanie nowych walorów krajobrazowych, w tym odtworzenie
krajobrazów
zdegradowanych
oraz
przeciwdziałanie
procesom
zagrażającym walorom krajobrazu;
Wytyczne te będą realizowanie m.in. poprzez następujące działania:
o Kształtowanie i rozwój spójnego systemu przestrzeni publicznej
i obszaru aglomeracji w oparciu o strefy śródmiejskie o wysokim
zasobie i potencjale kulturowym;
o Obejmowanie ochroną miejsc o wyjątkowych wartościach, gdzie została
zachowana historyczna struktura przestrzeni i szczególne walory
przyrodniczo-krajobrazowe – zalecane formy ochrony to odpowiednie
zapisy
miejscowych
planów
zagospodarowania
przestrzennego
lub powołanie parku kulturowego.
Plan ten zawiera 46 propozycji tego typu dla obszarów krajobrazu kulturowego
o wyjątkowych wartościach z postulatem ich ochrony w planach miejscowych
lub w ramach parków kulturowych.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
38
• Program Opieki nad Zabytkami Województwa Pomorskiego na lata 20112014 (Uchwała Nr 852/XXXVI/09 z dnia 29.06.2009 r.)
Obecny Wojewódzki Program Opieki nad Zabytkami jest kontynuacją założeń
zawartych w programie na lata poprzednie, tj. 2007-2010. Dokument ten, jak
i poprzedni, powstał podejmować planowane działania dotyczące inicjowania,
wspierania
oraz koordynowania
prac
z
dziedziny ochrony
zabytków
i krajobrazu kulturowego. Obejmuje on między innymi takie zagadnienia jak
analizę
uwarunkowań
programowymi,
prawnych,
szczegółowe
analizę
przedstawienie
z
innymi
dziedzictwa
dokumentami
kulturowego
województwa, diagnozę dotyczącą stanu ochrony tych zasobów, a także cele
strategiczne w zakresie opieki nad zabytkami. Są tam także zawarte zapisy
dotyczące sposobu wdrażania jak i monitorowania działań.
W Programie Opieki nad Zabytkami Województwa Pomorskiego na lata 20112014 określono kierunku działań głównych oraz wspierających. Przedstawiono
zapisy, które zmierzają do ochrony zasobów dziedzictwa kulturowego poprzez
wykorzystanie ich w działaniach prorozwojowych podejmowanych przez
samorząd wojewódzki jak i zarówno samorząd lokalny przy udziale partnerów
prywatnych.
W
Programie
wielokulturowości
podkreślono
regionu,
znaczenie
związki
tożsamości
zagadnień
regionalnej,
ochrony
środowiska
kulturowego z celami rozwojowymi regionu i ustalonymi w strategii rozwoju
województwa.
Strategiczny cel programu zdefiniowano jako „Wzmocnienie poziomu ochrony
i opieki nad dziedzictwem kulturowym województwa pomorskiego służące
zachowaniu zabytków, budowaniu tożsamości regionalnej oraz promocji
turystycznej regionu”. Cel ten będzie realizowany w ramach 3 następujących
priorytetów:
o Zachowanie dziedzictwa kulturowego miast i wsi;
o Zachowanie kulturowego dziedzictwa morskiego i rzecznego;
o Badanie, dokumentacja i promocja dziedzictwa kulturowego.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
39
Priorytety, cele oraz działania zakładają kontynuowanie prowadzonej przez
samorząd województwa pomorskiego polityki w dziedzinie ochrony i opieki
nad dziedzictwem kulturowym zmierzającej do:
o Konsekwentnej
samorządu
i
planowej
województwa
realizacji
poprzez
zadań
wykonywanie
kompetencyjnych
wojewódzkiego
programu opieki nad zabytkami;
o Włączenia dziedzictwa kulturowego w obszar interwencji i wsparcia
samorządów terytorialnych zgodnie z zasadami planowania i wdrażania
programów prorozwojowych;
o Stymulowania zasad partnerstwa publiczno-prywatnego z sektorem
przedsiębiorców działających
na
rzecz
dziedzictwa
kulturowego
(zagospodarowanie obiektów zabytkowych);
o Współpracy w zakresie ochrony i opieki nad zabytkami z właścicielami
i użytkownikami zabytków, społecznościami i władzami lokalnymi,
instytucjami, stowarzyszeniami, związkami wyznaniowymi, a także
z organami administracji państwowej i unijnej;
o Zachowania zasobów i walorów dziedzictwa kulturowego;
o Dbałości o krajobraz kulturowy regionu, w tym zachowania jego
charakterystycznych elementów przestrzennych i przyrodniczych;
o Rewaloryzacji cennych elementów dziedzictwa kulturowego, które
uległy degradacji;
o Ochrony i propagowania tradycyjnych form i cech architektury
regionalnej (w zakresie bryły, detalu architektonicznego, rozwiązań
konstrukcyjnych, materiałowych, kolorystyki);
o Kontynuacji wykorzystania środków finansowych na zachowanie,
rewaloryzację, zabezpieczenia i ekspozycji obiektów o szczególnych
wartościach zabytkowych;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
40
o Umożliwienia kreowania i realizowania regionalnych i lokalnych
projektów związanych z kompleksowymi pracami konserwatorskimi
i restauratorskimi oraz chroniącymi krajobraz kulturowy;
o Propagowania i wspierania popularyzacji, badań i dokumentowania
dziedzictwa kulturowego;
o Wykorzystania dziedzictwa kulturowego w promocji kultury i dla rozwoju
turystyki w regionie;
o Kreowania
modelu
odpowiedzialności
za
zasoby
dziedzictwa
kulturowego w regionie w społecznościach lokalnych i we władzach
samorządowych;
o Kreowania standardów i dobrych praktyk w dziedzinie ochrony
zabytków (w tym także prac konserwatorskich);
o Wspierania aktywności lokalnej w działaniach mających na celu
poszanowanie materialnego dziedzictwa oraz zachowanie własnej
odrębności i tożsamości (odbudowa i wzmocnienie regionalnej
tożsamości.)
• Regionalny Program Operacyjny Województwa Pomorskiego na lata
2014-2020 (Uchwała Nr 311/339/14 zarządu województwa pomorskiego
z dnia 27 marca 2014r.)
Jednym z celów tematycznych wybranych do RPO WM jest „Ochrona
środowiska i promowanie efektywnego gospodarowania zasobami”. Związany
on jest z wyzwaniem, które niesie za sobą stan znacznej części pomorskich
zasobów
dziedzictwa
wykorzystanie.
kulturowego,
Dotyczy
w charakterystycznych
dla
to
uniemożliwiający
zarówno
województwa
jego
turystyczne
budynków
osadzonych
pomorskiego
kontekstach
krajobrazowych, jak i przestrzeni publicznych w ramach cennych układów
urbanistycznych
i
ruralistycznych.
Rozpoznawalne
w
skali
krajowej
i międzynarodowej obszary i obiekty zabytkowe stanowią atrakcje turystyczne,
których potencjał nadal nie jest w pełni wykorzystany.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
41
Odpowiednie wykorzystanie dziedzictwa kulturowego regionu może przyczynić
się do wzrostu zatrudnienia, jak również do bardziej zrównoważonego
wykorzystania środowiska. Dla osiągnięcia tego stanu konieczna jest poprawa
stanu zachowania dziedzictwa, jak również stworzenie możliwości jego
bezpiecznej eksploatacji i nowoczesnych mechanizmów zarządzania.
Dlatego też wyznaczono dwa priorytety inwestycyjne obejmujące swoim
zakresem działania poprawę stanu zachowania dziedzictwa kulturowego:
o Priorytet inwestycyjny 6.3 Ochrona, promocja i rozwój dziedzictwa
kulturowego i naturalnego.
Cel szczegółowy: Stworzenie kompleksowej, rozpoznawalnej oferty
turystycznej opartej na charakterystycznych walorach dziedzictwa
kulturowego.
Interwencją objęte zostaną przedsięwzięcia obejmujące ratowanie,
przywracanie wartości i ochronę charakterystycznych zabytków lub ich
zespołów wraz z otaczającym je kontekstem krajobrazowym, poprzez
m.in.
prace
rehabilitacyjne
i
modernizacyjne
służące
nadaniu
im nowych funkcji (usług turystyki lub kultury), przy możliwym
jednoczesnym zachowaniu funkcji dotychczasowych, jak również
wdrażanie nowych form zarządzania (tworzenie parków kulturowych).
Ponadto
wsparciem
objęte
zostaną
projekty
ukierunkowane
na podnoszenie jakości przestrzeni publicznej obejmujące realizację
prac
służących
estetyzacji
i
podkreśleniu
walorów kulturowych
tej przestrzeni w ramach układów urbanistycznych i ruralistycznych
wpisanych do rejestru zabytków.
Wsparciem objęte będą również projekty umożliwiające bezpieczną
eksploatację zasobów materialnego i niematerialnego dziedzictwa
kulturowego
i popularyzacji,
regionu,
w
tym
inwentaryzacji
z wykorzystaniem
i
w
zakresie
udostępniania
nowoczesnych
technologii
dokumentowania
zasobów
kultury
informacyjno-
komunikacyjnych (w szczególności digitalizacja zasobów, tworzenie
nowych treści cyfrowych).
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
42
o Priorytet
inwestycyjny
9.2
Wspieranie
rewitalizacji
fizycznej,
gospodarczej i społecznej ubogich społeczności na obszarach
miejskich i wiejskich.
Cel szczegółowy: Wspieranie rewitalizacji fizycznej, gospodarczej
i społecznej ubogich społeczności na obszarach miejskich i wiejskich.
Interwencja w zakresie kompleksowej rewitalizacji dotyczyć będzie
nadawania
i
przywracania
obszarom
miejskim.
funkcji
Realizowane
społecznych
w
ujęciu
zdegradowanym
kompleksowym
przedsięwzięcia – wynikające z programów rewitalizacji – będą
obejmowały
zawodowej
w
mieszkańców
rewaloryzację,
wspieranie
szczególności
zdegradowanych
modernizację
zagospodarowanie
i
przestrzeni
adaptację
publicznych,
integracji
obszarów
istniejącej
działania
społecznomiejskich,
zabudowy,
związane
z ochroną zabytków, w tym prace konserwatorskie i restauratorskie
oraz dostosowanie budynków do funkcji społecznych, gospodarczych,
rekreacyjnych, kulturalnych i edukacyjnych.
Wszystkie realizowane projekty oprócz działań infrastrukturalnych
powinny obejmować również bezpośrednio z nimi powiązane działania
społeczne skierowane do mieszkańców zdegradowanych obszarów.
Realizowane w ramach finansowania krzyżowego działania społeczne
powinny dotyczyć, w szczególności kształtowania postaw społecznych
i włączenia lokalnej społeczności w działania rewitalizacyjne.
Wszystkie przedsięwzięcia realizowane będą w sposób partnerski.
Partnerami w projektach koordynowanych przez jednostki samorządu
terytorialne będą m.in. organizacje pozarządowe, instytucje kultury,
instytucje edukacyjne, szkoły wyższe, kościoły i związki wyznaniowe,
wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe, oraz inne podmioty, których
udział jest istotny dla realizacji projektu.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
5 UWARUNKOWANIA
43
WEWNĘTRZNE
OCHRONY
DZIEDZICTWA KULTUROWEGO
5.1 Relacje
gminnego
programu
opieki
nad
zabytkami
z dokumentami wykonanymi na poziomie Gminy.
Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stegna wykazuje zgodność
z celami zawartymi w następujących gminnych dokumentach strategicznych.
• Strategia Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Gminy Stegna na lata
2007-2020 (Uchwała Nr XIV/131/2008 przyjęta przez Radę Gminy dnia 17
marca 2008 r.)
Podstawą do stworzenia Strategii Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Gminy
Stegna była potrzeba ukierunkowanego rozwoju określającego misję, cele
oraz kierunku działania do 2020 r. Dokument ten zawiera również opcje jak
i wariant rozwoju. Cele i kierunki działania odnoszące się do ochrony
dziedzictwa kulturowego oraz zabudowy zabytkowej przedstawiają się
następująco:
o Podejmowanie działań dążących w kierunku odnowy obszarów
wiejskich, rewitalizacji dóbr kultury oraz dziedzictwa kulturowego.
Będzie to możliwe poprzez następujące działania:
• Renowacja obiektów zabytkowych występujących na terenie
gminy;
• Tworzenie Parków Kulturowych we współpracy z sąsiednimi
gminami;
• Tworzenie Planów Odnowy Miejscowości.
o Wykorzystywanie istniejących walorów krajobrazowo-przyrodniczych
do rozwoju gospodarczego gminy poprzez następujące działania:
• Promocja walorów krajobrazowo-przyrodniczych gminy w oparciu
o krajowe media oraz Internet;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
44
• Stworzenie instrumentów ekonomicznych na poziomie lokalnym
dla
powiększania
bazy
turystycznej
w
obszarze
usług
noclegowych i gastronomicznych na terenie gminy
• Opracowanie
Strategii
Rozwoju
Turystyki
dla
obszarów
turystycznych gminy w celu określenia kierunków wsparcia
finansowego
poszczególnych
obszarów
oraz
wskazania
na dodatkowe możliwe źródła dochodów gminy;
o Działania mające na celu tworzenie oraz aktualizowanie dokumentów
planistycznych dających na bieżąco podstawy do realizacji nowych
inwestycji:
• Opracowanie
i
aktualizowanie
planów
zagospodarowania
przestrzennego;
• Tworzenie
wydzielonych
stref
aktywności
gospodarczej
o korzystnych warunkach do inwestowania;
• Uaktywnianie
nowych
przestrzeni
pod
względem
infrastrukturalnym pod potrzeby inwestorów tworzących nowe
miejsca pracy.
• Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego
Gminy Stegna (Uchwała nr XL/397/2010 przyjęta przez Radę Gminy dnia
20 Lipca 2010 r.)
Obszar objęty w studium znajduje się w obrębie mikroregionu historycznokulturowego pasma nadmorskiego (części obejmujące Mierzeje Wiślaną
i dolny taras Gdańska), na terenach charakteryzujących się wysokimi
wartościami kulturowymi.
Studium
to
wyznacza
obszary
problemowe
jeśli
chodzi
o
politykę
przestrzennej ochrony dziedzictwa kulturowego. Są to obszary historyczne:
o Mierzeja Wiślana;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
45
o Delta Szkarpawy;
o Wyspa Przemysław.
Wyróżnia się także obszary polityki sektorowej, w której wyróżnia się:
o Ochronę dziedzictwa kultury gospodarowania przestrzenią:
• Osadnictwo rybackie typu wyspowego w strefie dawnej mierzei
i delty Szkarpawy (Junoszyno, Stegna, Rybina);
• Osadnictwo fryzyjskie i mennonickie w strefie delty Szkarpawy;
• Ochrona historycznych systemów kanałów i polderów;
o Ochronę dziedzictwa architektonicznego:
• Tradycyjnej zabudowy fryzyjskiej i mennonickiej;
• Wiatraków i domów podcieniowych.
o Ochronę dziedzictwa bursztynu:
• Rezerwatów archeologicznych związanych ze zbieractwem
i obróbką bursztynu;
• Kultywowanie
tradycyjnych
metod
zbieractwa
i
obróbki
bursztynu;
• Ochrony szlaków bursztynowych.
o Ochronę techniki dziedzictwa techniki i inżynierii:
• Mostów zwodzonych;
• Stacji pomp;
• Śluz, kanałów i innych elementów tradycyjnego systemu
polderowego;
• Kolei wąskotorowych.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
46
W ramach studium wyróżnia się również zasady polityki przestrzennej ochrony
dziedzictwa kulturowego. Obszarami objętymi lub wskazanymi do objęcia
szczególnej ochrony na podstawie przepisów szczególnych są m.in.:
o Przestrzenne Ekomuzeum Bursztynu -
chronione jako system
rezerwatów archeologicznych i kulturowych;
o Rezerwat Kulturowy Twierdzy i Śluzy „Gdańska Głowa”;
o Rezerwat Kulturowy Wsi Żuławki;
o Park Kulturowy Delty Szkarpawy.
Tworzenie parków kulturowych ma na celu lepszą ochronę potencjału
kulturowego i odpowiednie wykorzystanie go dla rozwoju rekreacji i turystki na
obszarach o wysokich walorach historyczno-kulturowych. Krajobraz tych
obszarów charakteryzuje się zachowaną historyczną strukturą przestrzenną
i historycznym charakterem.
o Obszary,
dla
których
sporządzenie
miejscowych
planów
zagospodarowania przestrzennego jest obowiązkowe ze względu
na istniejące
uwarunkowania
w
zakresie
ochrony
dziedzictwa
kulturowego i kształtowania środowiska kulturowego:
• Obszary rezerwatów archeologicznych, rezerwatów kulturowych
o parków kulturowych;
• Obszary historyczne niw siedliskowych.
o Obszary rekomendowane przez Gminę Stegna do realizacji zadań
i programów wynikających z polityki przestrzennej państwa w zakresie
ochrony dziedzictwa kulturowego (pomniki historii, rezerwaty kulturowe,
parki kulturowe):
• Przestrzenne Ekomuzeum Bursztynu z głównymi stacjami:
Brzeg morski na granicy miejscowości Mikoszewo i
Jantar;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
47
Rezerwaty archeologiczne w Jantarze-Junoszynie;
Połączenie drogowe przez Szkarpawę pomiędzy
Chorążówką a Wiśniówką;
Rezerwat
archeologiczny
Niedźwiedzica
–
Stare
Babki;
Rezerwat archeologiczny Zamek Szkarpawa;
• Rezerwat Kulturowy Gdańska Głowa – Żuławki;
• Park Kulturowy Delty Szkarpawy;
• Park Kultury Żuławskiej (skansen) po wschodniej stronie wsi
Żuławki.
Ponadto, studium wyznacza następujące cele dotyczące ochrony dziedzictwa
kulturowego, określone w dokumencie mianem „celów kulturowych”:
• Ochrona dziedzictwa narodowego jako nośnika pamięci oraz
nośnika wartości wspólnych (wspólnoty europejskiej, narodowej,
regionalnej);
• Ochrona tożsamości kulturowej miejsca (miejscowości, regionu);
• Ochrona procesu dziejowego budowy środowiska kulturowego
(w kontekście filozofii zrównoważonego rozwoju)
• Monitorowanie procesu przemian środowiska kulturowego;
• Wpływanie
na
tempo
i
kierunki
procesów
transformacji
środowiska kulturowego (zasada „dobrej kontynuacji”).
5.2 Charakterystyka zasobów oraz analiza stanu dziedzictwa
i krajobrazu kulturowego Gminy
Gmina Stegna jest jedną z największych gmin wiejskich w Polsce oraz ważnym
węzłem komunikacyjnym Mierzei Wiślanej. Położona jest w północnowschodnim krańcu województwa pomorskiego, pomiędzy Zatoką Gdańską,
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
48
Przekopem Wisły, skrajem Żuław Wiślanych i Mierzei Wiślanej. Obszar gminy
Stegna obejmuje północną część Żuław Wiślanych, będących rozległą równiną
położoną w delcie Wisły, którą stanowią łąki i pola uprawne, poprzecinane
licznymi odnogami Wisły (największa z nich to Szkarpawa) oraz gęstą siecią
kanałów i rowów melioracyjnych, odwadniających bardzo żyzne gleby powstałe
z osadów wiślanych. Jej wschodnie obszary wchodzą w skład Parku
Krajobrazowego Mierzeja Wiślana. Największe miejscowości w gminie
to Stegna, Mikoszewo, Jantar, z czego ta pierwsza jest zarazem największym
ośrodkiem wypoczynkowym na tym terenie.
5.2.1 Rys historyczny gminy
(Sekcja opracowana na podstawie „Programu opieki nad zabytkami dla gminy
Stegna na lata 2009-2012”)
Osadnictwo na Żuławach związane było bezpośrednio z przyrastaniem lądu
kosztem morza. W okresie neolitu (2500 – 1700 lat p.n.e.) na Żuławach
Malborskich istniały prawdopodobnie sezonowe osady łowców fok kultury
rzucewskiej. W północnej strefie Żuław najwcześniej powstała Mierzeja
Wiślana. Uformowała się z łańcucha wysp utworzonych w wyniku akumulacji
osadów niesionych przez prądy morskie.
W okresie wpływów rzymskich, datowanym na początek naszej ery,
funkcjonował „szlak bursztynowy” prowadzący z wybrzeża Bałtyku (z Sambii
przez Mierzeję) aż do północnej Italii. Szlak ten istniał także we wczesnym
średniowieczu. W tym okresie mierzeja wynurzała się ponad poziom morza poprzecinana była głębiami odprowadzającymi wodę z Zalewu Wiślanego
do Zatoki Gdańskiej, podczas gdy reszta terenu była jeszcze pokryta wodami
Zalewu. Przyrost delty Wisły Elbląskiej i Królewieckiej w późnym średniowieczu
rozpoczął proces tworzenia się żuławskiej części dzisiejszej gminy Stegna.
Tereny na północ od Wisły Gdańskiej i Elbląskiej (Szkarpawy) określano
w średniowieczu jako Mierzeję Gdańską. Jej środkowo-wschodnią częścią był
obszar znajdujący się obecnie w granicach gminy Stegna, zwany Starą
Mierzeją Wewnętrzną. Na terenie tym leżą obecnie wsie: Drewnica, Mikoszewo,
Przemysław, Jantar. Na wschód od Starej Mierzei Wewnętrznej rozciągała
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
49
się Mierzeja Tylna. Na jej zachodnim skraju leży obecnie Stegna. Na początku
XIII wieku, przed kolonizacją niemiecką, Mierzeję Gdańską zamieszkiwali
Prusowie i Pomorzanie. Wchodziła ona w skład Księstwa Pomorskiego.
W wyniku podboju Prus przez Zakon Krzyżacki, w latach 30. i 40. XIII wieku
wytworzyła się na mierzei granica krzyżacko-pomorska. Część krzyżacka
mierzei weszła prawdopodobnie w skład diecezji sambijskiej. Granica
z Państwem Zakonnym nie była trwała. W wyniku agresji krzyżackiej Księstwo
Pomorskie utraciło wschodnią część Mierzei Gdańskiej. Cała Mierzeja Gdańska
została przejęta przez Krzyżaków po dokonanym przez nich w 1308 r. podboju
Pomorza Wschodniego. Tym samym dzisiejsze Żuławy Malborskie (Wielkie)
zostały włączone do komturii malborskiej. Północna część komturii podlegała
urzędowi rybackiemu w Szkarpawie.
W czasach krzyżackich nastąpiło decydujące przekształcenie krajobrazu Żuław.
Prace regulacyjne w delcie Wisły prowadzono już wprawdzie w XIII w., jednak
zasadnicza ich część została wykonana w XIV i XV w. W 1407 r. władze
Zakonu wydały rozporządzenie „Die gemeine Landtafel”, które stanowiło
prawną
podstawę
na Żuławach.
organizacji
systemu
regulacyjnego
i
melioracyjnego
Dla sprawnej kontroli i organizowania prac przy wałach
wprowadzono urzędy starosty żuławskiego i przysięgłych wałowych, którym
podlegała w zakresie ich kompetencji ludność ze wszystkich wsi żuławskich.
Mieszkańcy poszczególnych wsi mieli obowiązek opiekować się wyznaczonymi
odcinkami wałów. Musieli także brać udział we wznoszeniu nowych obwałowań.
Urzędnicy tego tzw. zarządu tam byli wybierani przez miejscową ludność
i zatwierdzani przez władze Zakonu lub miast do których dane tereny należały.
Z regulacją Żuław związana była szeroka akcja lokacyjna wsi, połączona
w znacznym
stopniu
z
napływem
kolonistów
z
zachodniej
Europy,
prawdopodobnie przede wszystkim z Fryzji. Kolonizacja ta miała decydujące
znaczenie dla ukształtowania się oblicza etnicznego i kulturowego Żuław.
Rybacy nie płacili czynszu gruntowego ale podymne oraz dwa razy w roku, tzw.
„Strantzins”, czyli zwyczajową opłatę odpowiadająca czwartej części połowu.
Ściąganiem opłat zajmowali się ćwiartnicy, a sądy sprawował rybicki. Opłata
„holzgwlt” („drzewne”) była pobierana od rybaków za pozyskiwanie drewna, a jej
wysokość była uzależniona od wielkości łodzi. Na posiadanie narzędzi
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
50
rybackich takich jak niewód, sieci zastawne, czy włók (zwany kajtlem)
potrzebne były zezwolenia. Zezwoleniami tymi handlowano. Uprawnienia
do połowu jesiotra miał jedynie Zakon Krzyżacki, a początkowo także trzy
klasztory: dominikanów z Gdańska oraz cystersów z Pelplina i Oliwy.
Przypadkowo złowione jesiotry, a także szczupaki, łososie i karpie, rybacy
musieli oddawać rybickiemu. W Kobbelgrube („stadninie klaczy”), miejscowości
z której wydzieliła się współczesna Stegna, od co najmniej 1465 roku
funkcjonowała parafia.
Innym ważnym źródłem dochodu mieszkańców mierzei był bursztyn, który był
uważany za regale, czyli dziedzinę gospodarki zastrzeżoną dla panującego.
Zebrany bursztyn był sprzedawany Zakonowi lub pośrednikom, którzy także
musieli sprzedać go Zakonowi. Złamanie monopolu na posiadanie i handel
bursztynem groziło nawet karą śmierci.
Wojna trzynastoletnia, tak jak i wszystkie następne wojny włącznie z II wojną
światową, przyczyniła się do znacznego zniszczenia systemu irygacyjnego
Żuław. Mieszkańcy nie zawsze byli w stanie w sposób dostateczny dbać o wały,
tamy przeciwpowodziowe i kanały irygacyjne, gdy na ich ziemiach miały miejsce
manewry wojenne. W trakcie wojen dochodziło także do celowych zalań
i podtopień
przystosowujących
teren
do
walki.
Na
początku
wojny
trzynastoletniej chłopi żuławscy zorganizowani dzięki uczestnictwu w zarządzie
tam zostali przyjęci do Związku Pruskiego, co świadczyło o ich dobrej
samoorganizacji oraz dużym znaczeniu społecznym i politycznym. W 1457 r.
Kazimierz Jagiellończyk zastawił okręg szkarpawski spółce kupców gdańskich
za 7 tysięcy florenów. Mimo tak wysokiej kwoty dzierżawnej i mimo zniszczeń
wojennych dzierżawcy uzyskiwali z okręgu znaczne dochody. W 1505 r.
doprowadziło to do sporu Gdańszczan z biskupem warmińskim o Szkarpawę.
Od XV wieku gmina Stegna po raz kolejny zyskała na znaczeniu, tym razem
poprzez uruchomienie szlaku pocztowego (Nehrungstasse, Poststrasse),
łączącego Gdańsk z Królewcem (m.in. przez Kobbelgrube).
W XVI wieku rozpoczęła się druga faza kolonizacji – sprowadzeni zostali
na Żuławy osadnicy niderlandzcy, tzw. Olędrzy (większość z nich była
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
mennonitami – anabaptystami z
51
Niderlandów). Odegrali oni wybitną rolę
w regulacji delty Wisły Elbląskiej. Pojawienie się na Żuławach Olędrów utrwaliło
dominujące na tym terenie stosunki społeczne, charakteryzujące się m.in.
brakiem poddaństwa osobistego chłopów oraz pańszczyzny. Zasadniczą formą
opłat na rzecz zarządcy patrymonium był czynsz. Olędrzy udoskonalili
gospodarkę rolną na Żuławach – wprowadzili hodowlę wysokomlecznych krów,
produkcję serów twardych.
W XVII w. istotną rolę w wojnach szwedzkich odegrała Twierdza Gdańska
Głowa, która usytuowana została w rozwidleniu Wisły Gdańskiej i Elbląskiej
(niedaleko obecnej śluzy). Zbudowana przez Gdańszczan, została w 1655 r.
zdobyta i rozbudowana przez Szwedów. Po kapitulacji Szwedów w 1659 r.
twierdza nie odgrywała już znaczącej roli i została pod koniec wieku rozebrana.
Problemem dla całej Mierzei stało się wycinanie porastających je lasów.
Spowodowało to uruchomienie wydm i zasypywanie przez piasek miejscowości
i lasów. Niebezpieczeństwo udało się zażegnać dzięki metodzie stopniowego
opanowywania wydm przez sadzenie traw, a później lasów. Metodę
tę zastosował w I połowie XIX w. Duńczyk Sören Biörn. W XVIII wieku
we wszystkich wsiach Żuław były szkoły. W 1895 roku ukończono prace przy
regulacji Leniwki (dolny bieg Wisły, poniżej odpływu Nogatu) i jej ramion
ujściowych – Wisły Gdańskiej i Elbląskiej. W wyniku tych działań oba te ramiona
zostały odgrodzone od koryta Leniwki oraz zbudowano śluzy umożliwiające
żeglugę nimi w Gdańskiej Głowie i w Przegalinie. W 1905 r. zbudowano linię
kolejki wąskotorowej łączącą Gdańsk przez Mikoszewo i Stegnę ze Sztutowem.
Połączenie z Nowym Dworem uzyskano w 1906 r.
Pod koniec II wojny światowej, Niemcy wycofując się z Żuław, zniszczyli wały
przeciwpowodziowe i stacje pomp. Tereny Żuław zostały ponownie zalane,
a ich osuszanie zabrało po wojnie sporo czasu. W 1973 roku w wyniku reformy
administracyjnej utworzona została gmina Stegna. Do 1975 roku tereny gminy
Stegna należały do województwa gdańskiego, potem do elbląskiego. Reforma
administracyjna
z
1999
r.
zreorganizowała
dotychczasową
strukturę
administracyjną: gmina Stegna weszła w skład powiatu nowodworskiego,
województwa pomorskiego.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
52
5.2.2 Zabytki nieruchome
Charakterystycznym
elementem
krajobrazu
Żuław
jest
budownictwo
mieszkalne. Przeważają domy drewniane i murowane z okresu od XIX do I ćw.
XX wieku. Na przestrzeni lat spora część zabudowy uległa zniszczeniu, inna dla
poprawienia
warunków
bytowych
została
przebudowana,
ocieplona
i otynkowana, co w wielu przypadkach wpłynęło niekorzystnie na żuławski
krajobraz.
Budownictwo drewniane
Na terenie gminy Stegna zachowała się bardzo duża ilość budynków
drewnianych wpisanych do rejestru zabytków oraz ujętych w gminnej ewidencji
zabytków. Budynki powstałe na terenie gminy są charakterystyczne dla
osadnictwa mennonickiego. Są to przeważnie obiekty jednokondygnacyjne
z użytkowym poddaszem, wykonaną często w konstrukcji ryglowej, czasem
oszalowaną pionowo deskami. W fundamentach zazwyczaj używano kamieni
polnych, cegły i betonu. Najpopularniejszym rodzajem konstrukcji była
konstrukcja zrębowa, w węgłach następowało łączenie na jaskółczy ogon.
Często stosowano dekoracje zakrywające naroża, tworzące pionowe pasy
na wzór pilastrów lub lizen. Oczepy bywały bogato profilowane, a wystające
końcówki belek
stropowych
zaciosywano
w ćwierćwałki lub
ozdobnie
profilowano. Szczyty budynków najczęściej stawiano w konstrukcji ryglowej,
którą
oszalowano
pionowo
deskami
i
dekorowano
laubzekinem.
Najpopularniejsze formy dekoracji od zewnątrz laubzekin, płaskorzeźba, lub
wycięcia, np. w postaci kotary, draperii czy festonu, zdobiono też ganki, tarasy,
werandy i podcienie. Dachy były przeważnie dwuspadowe wysokie tak aby była
możliwość zamieszkania na poddaszu. Najpopularniejszą metodą krycia była
trzcina i dachówka. Po II wojnie światowej, zaczęto kryć eternitem bądź
blachodachówką.
Spotkać
można
również
dachy
naczółkowe
oraz
w nielicznych wypadkach dachy mansardowe i o ryglowych szczytach.
Większe domy posiadają ryglową facjatę, która daje dodatkową przestrzeń
mieszkalną. Niektóre facjaty mogą być pozostałością po rozebranych
podcieniach W celu wzbogacenia efektu wizualnego stosowano kontrasty
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
kolorystyczne,
żywymi
kolorami
53
pokrywano
przestrzeń
wokół
otworów
okiennych (głównie okiennice), wyróżniając je od reszty budynku.
Najstarsze na terenie gminy budynki drewniane pochodzą z końca XVIII wieku
i znajdują się w miejscowości Żuławki. Najcenniejszym przykładem tego typu
zabudowy jest budynek o numerze 32/33 z 1797 r. z dużym podcieniem.
Budownictwo murowane
Na terenie gminy Stegna, jak i na całych Żuławach, budownictwo murowane
zostało rozpowszechnione pod koniec XIX wieku. Najprostsze domy mieszkalne
są niewielkich
rozmiarów,
zbudowane
na
planie
prostokąta,
piętrowe
z użytkowym poddaszem. Niekiedy dekoracyjnie oddzielone zostały te dwie
kondygnacje, poprzez zastosowanie gzymsu kostkowego, krzyżowego, bądź
gzymsu innego typu. W przeważającej ilości posiadały dach dwuspadowy.
Zdarzało
się,
że
posiadały
dekoracje
charakterystyczne
dla
domów
drewnianych, czyli laubzekinem. Bogatsze domy posiadały wysuniętą część
wejściową. Często pojawiały się dekoracje naczółkowe nad oknami. Dziś część
obiektów jest otynkowana, co niekorzystnie wpływa na wygląd otoczenia, jak
i oczywiście samego zabytku. Do wyróżniających się ceglanych budynków
należą także pastorówki oraz dawne plebanie i pełniące nadal tę funkcję (np.
w Drewnicy). Cegła była również materiałem budowlanym wykorzystywanym
do budowy budynków gospodarczych.
Zagrody
Charakterystycznym elementem krajobrazu Żuław są zagrody holenderskie.
Na terenie gminy Stegna zachowały się w całości zagrody oraz niekompletne
np. tylko domy podcieniowe. Taki typ zagrody cechuje się tym, że budynek
mieszkalny, obora i stodoła były ze sobą połączone. Badacze zabytków
osadnictwa holenderskiego. O. Kloeppel sformułował trzy zasadnicze typy
zagród:
•
Wzdłużną (langhof), w której wszystkie budynki ustawione były w jednej
linii,
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
54
•
Kątową (winkelhof), w której do budynku obory prostopadle przylega
z jednej strony stodoła,
•
Krzyżową (kreuzhof), kiedy to do obory z dwóch stron przylegają dwie
stodoły.
Najlepszym przykładem tego typu gospodarstwa jest zagroda wpisana
do rejestru zabytków w Stegnie na ulicy Cisowej 6. Obiekt wybudowany w 1801
r. wzdłużnie, czyli wszystkie budynki są ustawione wzdłuż jednej linii, obora
i stodoła wyżej. W całości wykonany z drewna w konstrukcji ryglowej. Obiekty
gospodarcze
oszalowane.
Założenie
przykryte
wysokim
dachem
(niepełne)
zagrody
dwuspadowym, krytym strzechą, w bardzo dobrym stanie.
Na
terenie
miejscowości
Drewnica
zachowały
się
holenderskie. Na ulicy Zielonej 32, Wiślanej 52, Kasztanowej 11.
Rysunek 1. typy zagród holenderskich
Domy podcieniowe
Na terenie gminy Stegna zachowały się jedne z najlepszych przykładów domów
podcieniowych na Żuławach. Na szczególną uwagę zasługują najstarsze domy
mieszkalne na terenie Żuławki. Budynek o adresie Żuławki 32/33 z 1779 r. oraz
Żuławki 6 z 1825 r. Gmina liczy w przybliżeniu 9 budynków podcieniowych.
Są to m.in. w miejscowości Przemysław budynek nr 3 (XIX w.) oraz 4 (XVIII/XIX
w.), Rybina dom nr 12 (I ćw. XIX w.), Izbiska budynek o numerze 12 (1778 r.),
Mikoszewo dwa domy na ulicy Gdańskiej 55 d. 105 (XVIII/XIX w.) i 68 (XIX w.),
dom w Wiśniówce Gdańskiej o numerze 2 (1890 r.), w Żuławkach domy
o numerze 6 (1825 r.) i 75 (1859 r.). Stan ich zachowania jest zadowalający.
Wyjątek stanowi dom nr 12 w miejscowości Izbiska. Obiekt powstał w roku
1778, jest ujęty w rejestrze zabytków, a mimo to podcienie z dwóch stron
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
55
zostały otoczone przeszkloną ścianą. Zachowano kolumny, jednak przez ten
zabieg nastąpiło znaczące zubożenie formy artystycznej zabytku. Dom
w Mikoszewie na ulicy Gdańskiej 55 posiada zawalony dach w części
murowanej. Część podcieniowa jest nienaruszona.
Najczęściej domy podcieniowe na Żuławach były budowane w konstrukcji
murowano – drewnianej. Jedynym murowanym domem podcieniowym na trenie
gminy jest obiekt w Wiśniówce Gdańskiej, reszta jest przeważnie zbudowana
w konstrukcji szkieletowej wypełnioną cegłą. Niektóre domy powstały wyłącznie
z drewna.
Budynki są zazwyczaj dwukondygnacyjne z użytkowym poddaszem. Element
wysunięty był często dekorowany bardziej dekoracyjnie niż pozostała część
budynku. Większość domów posiadała bogate zdobienia typu: laubzekin,
nadokienniki, wymyślne konstrukcje szkieletowe
w szczytach budynków. W
celu wzbogacenia efektu wizualnego stosowano kontrasty kolorystyczne,
żywymi kolorami pokrywano przestrzeń wokół otworów okiennych (głównie
okiennice), wyróżniając je od reszty budynku. Domy były w większości kryte
dachem dwuspadowym. Wyjątek stanowi obiekt murowany w Wiśniówce
Gdańskiej, gdzie zastosowano dach łamany.
Najbardziej znanym budowniczym żuławskich domów był Peter Loewen,
którego stolarka drzwiowa i okienna sprawia do dziś ogromne wrażenie.
Układy przestrzenne gminy
Od XIV do XV wieku kształtowały się układy przestrzenne miejscowości
na terenie gminy Stegna, ukształtowane zostały podstawowe sieci osadnicze.
Wtedy też rozpoczął się proces melioracyjny. Na okres od XVI do XVIII w.
przypada typowe osadnictwo mennonickie, utrwala się też gospodarka rolna,
silnie uzależniona od systemu melioracyjnego. Do czasu zakończenia II wojny
światowej teren gminy został już ostatecznie obwałowany w okolicy ramion
ujściowych Wisły. Następowało też osuszanie zalanych przez Niemców
terenów.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
56
Warte wymienienia są układy ruralistyczne wsi Drewnica (wielodrożny,
prawdopodobnie rozwinięty z łańcuchówki lub ulicówki) i nieodległej wsi Żuławki
(łańcuchówka przywałowa), które są wpisane do rejestru zabytków.
Zabytkowe mosty, śluzy i wiatraki
Na terenie Żuław, silnie powiązanych z wodą, oczywiste jest występowanie
obiektów odnoszących się w swym założeniu do akwenów. Człowiek
od początków osadnictwa na tym terenie musiał radzić sobie z tą potężną siłą
natury, ale czerpał z niej również korzyści. Dlatego na Żuławach nie trudno
znaleźć śluzy, kanały, mosty, wiatraki oraz przepompownie. Często można
spotkać wały przeciwpowodziowe.
Na terenie gminy Stegna znajdują się m.in. takie zabytki:
•
Drewnica, śluza
Została zbudowana w 1895 r. Jej głównym celem było odcięcie rzeki
Szkarpawy od głównego nurtu Wisły. Zwana jest „Gdańską Głową”. Jest
to śluza jednokomorowa, o wymiarach 61 x 12,5 m. Maksymalna
wysokość śluzowa wynosi 3 m. Wrota przeciwpowodziowe oraz most
obrotowy znajdują się od strony Wisły.
•
Rybina, most zwodzony, nr rej. 1530 z dnia 03.03.1995, 1933 r.
Wybudowany w 1933 r. Znajduje się nad Wisłą Królowiecką. Wykonany
w konstrukcji żelbetowo – drewnianej, aby most się unosił zastosowano
przeciwwagę. W latach 70 zamknięty z uwagi na potrzebę gruntowego
remontu. Z uwagi na to, że droga wodna przestała być, aż tak istotna jak
we wcześniejszych latach, most pozostawał długo nieczynny.
•
Rybina, most zwodzony, nr rej. 1533 z dnia 07.04.1995, 1933 r.
Wybudowany w 1933 r. Znajduje się nad Szkarpawą. Wykonany
w konstrukcji żelbetowo – drewnianej, aby most się unosił zastosowano
przeciwwagę.
•
Rybina, most kolejowy, nr rej. 1625 z dnia 3.04.1997, 1905 r.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
57
Most wybudowany w 1905 r. nad rzeką Szkarpawą. Zaprojektowany
i wykonany
przez
firmę
Stahlwerke
Dortmund
AG.
Po
wojnie
uruchomiony w 1948 r. Główny mechanizm maszyny znajduje się
w filarze ustawionym pośrodku ruchomego przęsła. Operacja obrotowa
wykonywana jest ręcznie. Przęsło liczy sobie 43 metry długości.
Obracany jedynie w lato. Znajduje się na linii Stegna – Nowy Dwór
Gdański.
•
Stobiec most drogowy zwodzony, nr rej, 1561 z dnia 07.08.1995, 1934 r.
Most wykonany w 1934 r. Wykonany w konstrukcji żelbetowo –
drewnianej, aby most się unosił zastosowano przeciwwagę. Pod mostem
płynie rzeka Tuga. Obiekt w kiepskim stanie.
5.2.3 Zabytki archeologiczne
Ze względu na swoje położenie geograficzne, w krajobrazie gminy Stegna
dominują nisko położone i płaskie obszary Żuław Wiślanych, bezpośrednio
przylegających do prawego brzegu Wisły. Pierwotne obniżenie żuławskie
uformowane w epoce glacjalnej, wypełnione zostało utworami akumulacji Wisły,
a w ostatnim etapie również Nogatu i Szarpawy. Z osadów rzecznych delty
Wisły, które stanowiły główny budulec Żuław, wykształciły się cenne pod
względem użytkowym mady próchniczne i mułowe oraz gleby torfowe i
murszowe. Trudny do zagospodarowania teren Żuław oraz rozległa delta Wisły
długo uniemożliwiały rozwój stałego osadnictwa. Dopiero wielowiekowe
przekształcenia środowiska naturalnego Żuław oraz działalność w zakresie
regulacji systemu delty Wisły, umożliwiły trwałe zagospodarowanie terenu.
W ramach programu badań powierzchniowych AZP, przebadano następujące
arkusze, obejmujące całość obszaru gminy Stegna - arkusz AZP: 12-47, 12-48,
12-49, 13-48, 13-49, 14-47, 14-48. W sumie zinwentaryzowano 40 stanowisk,
z czego 15 stanowisk jest archiwalnych. Wszystkie zarejestrowane stanowiska
określone zostały chronologicznie dzięki występowaniu charakterystycznej
ceramiki, narzędzi kamiennych, krzemiennych i przedmiotów bursztynowych.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
58
Na terenie gminy Stegna znajdują się dwa stanowiska o szczególnym
znaczeniu nie tylko dla dziejów regionu, które objęte zostały ochroną
konserwatorską poprzez wpis do rejestru zabytków:
o Zespół
neolitycznych
obozowisk
sezonowych
związanych
z eksploatacją i obróbką bursztynu w Niedźwiedzicy, nr 67/A/82
i 68/A/82 z dnia 5 maja 1982 roku;
o Neolityczna osada bursztyniarska w miejscowości Wybicko, nr 63/A/82,
64/A/82, 65/A/82, 66/A/82 z dnia 5 maja 1982 roku.
Aktywność osadnicza na tych terenach występowała już w młodszej epoce
kamienia (4500 – ok.1800 lat p.n.e.), za sprawą działań grupy ludności kultury
rzucewskiej. Liczne ślady występowania osadnictwa neolitycznego związane
były z wydobyciem i obróbką bursztynu. Szeroko-płaszczyznowe rozpoznanie
strefy
brzegowej
starorzecza
wykazało
istnienie
ogólnej prawidłowości
w wyborze miejsca do sezonowego zasiedlenia grup poszukiwaczy bursztynu.
Wybierano suche, piaszczyste i lekko wyniesione łachy nadbrzeżne, na których
lokowano osady sezonowe i pracownie obróbki bursztynu. Część z nich mogła
mieć także charakter stałych obozów o czym świadczą drewniane konstrukcje,
odkrywane często przez współczesnych bursztyniarzy. W początkach okresu
halsztackiego, w wyniku podniesienia się poziomu wód obozowiska te zostały
zalane wodą.
Do największych i najbardziej znaczących należą stanowiska w Niedźwiedzicy
(AZP 14-47 stan. 1, 2), Wybicku (AZP 14-48, stan. 1) i Wiśniówce (AZP 13-48,
stan. 1). Ponadto ślady osadnictwa z tego okresu, związane z działalnością
bursztynniczą
ludności
kultury
rzucewskiej
zarejestrowano
w
rejonie
miejscowości: Stegna (AZP 12-48, stan. 1, być może osada; stan. 3),
Mikoszewie (AZP 12-47, stan. 2, 4), Jantar (AZP 12-47, stan. 1), Rybina (AZP
13-48, stan. 1), Popowo (AZP 13-48, stan. 1), Nowotna (AZP 13-48, stan. 1).
Większość informacji na temat tych stanowisk pochodzi ze znalezisk luźnych
bądź informacji od poszukiwaczy bursztynu.
Szczegółowe rozpoznanie stanowisk w Niedźwiedzicy i Wybicku rozpoczęło się
w roku 1981 w związku z permanentnym ich niszczeniem w wyniku poszukiwań
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
59
bursztynu. Rozpoczęte wówczas prace rozpoznawcze miały na celu ustalenie
zasięgu stanowisk oraz wstępne rozpoznanie ich stratygrafii. W wyniku
przeprowadzonych badań zlokalizowano ciąg stanowisk, na przestrzeni
kilkunastu
kilometrów,
krótkotrwałych
w
obozowisk
obrębie
i
których
pracowni
wszędzie
bursztyniarskich
występują
ludności
ślady
kultury
rzucewskiej. Zespół owych warsztatów obróbki bursztynu ma niewątpliwie
istotne znaczenie dla poznania wielu zagadnień epoki neolitu i początków epoki
brązu w tej części Europy, gdyż duża część wytwarzanych tu form ozdób
bursztynowych trafiała w drodze wymiany, na odległe obszary. Zagrożenie orką,
melioracją oraz przede wszystkim dziką eksploracją nielegalnych poszukiwaczy
bursztynu zadecydowały o objęciu tych stanowisk bezwzględną ochroną
konserwatorską poprzez wpis do rejestru zabytków: Niedźwiedzica (nr rej.
67/A/82, 68/A/82), Wybicko (nr rej. 63/A/82, 64/A82, 65/A/82, 66/A/82). Z uwagi
na kapitalne wyniki prac oraz ogrom informacji jakie przyniosły prowadzone
wówczas badania ratownicze, prace badawcze w obrębie kolejnych stanowisk
bursztynniczych kontynuowane są do dzisiaj.
Wczesne
okresy
epoki
brązu,
nie
ujawniły
się
wyraźniej
podczas
przeprowadzonych badań powierzchniowych. Być może warstwy schyłkowej
fazy kultury rzucewskiej, można by odnieść już do I lub II okresu epoki brązu.
Niewątpliwie jest to obecnie
jeden z ważnych problemów badawczych
do wyjaśnienia, w odniesieniu do tych obszarów.
Z całą pewnością zainteresowanie obszarem Ujścia Wisły, bogatym w surowiec
bursztynowy istniało w okresie rzymskim. Niestety nie dysponujemy dużą ilością
materiałów (stanowiska archeologiczne, znaleziska luźne) potwierdzających
penetrację osadniczą, ale liczne źródła pisane z tego okresu, dowodzą licznych
kontaktów handlowych. Świadczyć może o tym także znalezisko luźne monety
Marka Aureliusza (160-180 n.e.) w Mikoszewie. Najprawdopodobniej fakt ten
związany jest z rozwijającym się szlakiem bursztynowym i funkcjonującymi
licznymi warsztatami bursztynniczymi lokowanymi na terenie dzisiejszej gminy
Stegna oraz sąsiedniej gminy Sztutowo.
Okres wczesnego średniowiecza przyniósł nieco większe zainteresowanie tymi
niedostępnymi dla stałego osadnictwa terenami.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
60
Na podstawie badań powierzchniowych ustalono, że na omawianym obszarze
osady o metryce wczesnośredniowiecznej zlokalizowano jedynie w Mikoszewie
(Mikoszewo Kolonia AZP 12-47, stan. 5), która datowana jest na XI-XII wiek.
Pozostałe informacje pochodzą ze znalezisk luźnych: Jantar (AZP 12-47, stan.
2) oraz skarbu monet arabskich (724 – 813 n.e.) znalezionego w miejscowości
Stegna (AZP 12-48, stan. 2).
Pierwsze niewielkie wzmianki związane z konkretną miejscowością pochodzą
z XIII wieku i mogą dotyczyć wsi Przemysław, założonej przez księcia
Przemysława.
Późne
zasiedlenie
tych
obszarów
nadal
wiązało
się
z niedostępnym, podmokłym terenem Żuław oraz podziałem administracyjnym
terenu i wynikającym z tego konflikcie pomorsko-prusko-krzyżackim. Przejęcie
tego obszaru przez Zakon Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego
przyniosło
powolną
kolonizację
tych
terenów.
Przystąpiono
wówczas
do osuszania i melioracji obszaru Żuław. Na przygotowanych do stałego
osadnictwa
obszarach
rozpoczęto
lokację
wsi.
Powstały
wówczas
najprawdopodobniej wsie: Drewnica, Mikoszewo, Przemysław, Żuławki i Jantar.
Wszystkie wsie otoczone zostały wałem przeciwpowodziowym, a mieszkańcy
objęci zostali obowiązkiem utrzymywania wałów. Rozpoczęto działalność
gospodarczą opartą na urodzajnych glebach Żuław. Bogactwa dostarczały
także lasy (łowiectwo, drewno), rzeki (rybołówstwo) oraz wydobycie bursztynu,
na które Zakon wprowadził monopol. Rozwijały się szklaki wodne i tak np.
w Drewnicy istniał wzmiankowany w 1404 roku przewóz przez Wisłę Elbląską.
W
XVI
wieku
Krzyżacy
rozpoczęli
akcję
kolonizacyjną,
sprowadzając
na obszary Żuław osadników niderlandzkich. W wyniku ożywionej akcji
osadniczej i działaniom melioracyjnym przeprowadzonym na szeroką skalę
nastąpił rozwój najprawdopodobniej już istniejących osad (Mikoszewo Kolonia
AZP 12-47, stan. 3, 5, 6), Jantar (AZP 12-47, stan. 2, 3), Przemysław (AZP 1247, stan. 2), Stegienka (AZP 12-48, stan. 1).
Wojny polsko-szwedzkie w XVII i początkach XVIII wieku przyniosły żuławskim
osadom spore zniszczenia. Szczególnie ważne walki rozegrały się o twierdzę
Gdańska Głowa, której zdobycie dawało kontrolę nad gdańskim handlem.
Twierdza Gdańska Głowa nie należy do kategorii zabytków archeologicznych,
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
61
jednak w myśl współczesnej doktryny konserwatorskiej, z uwagi na swoje
szczególne walory poznawcze w zakresie architektury obronnej objęta została
nadzorem archeologicznym.
Znaczące dla historii osadnictwa tego obszaru były XVIII i XIX wiek. Świadczą
o tym liczne ślady (z tego okresu) znajdowane w okolicach Stegny (AZP 12-48,
stan. 4) oraz Junoszyna (AZP 12-48, stan. 1). Z pewnością wpływ na rozwój
osadnictwa miały przeprowadzone od końca XIX i pocz. XX wieku reorganizacje
sieci wodnej dorzecza Wisły (przekopanie nowego ujścia Wisły i odcięcie
starych odnóg: Nogatu, Wisły Gdańskiej, Wisły Elbląskiej). Budowa śluz
i przepraw umożliwiły także łatwiejszą komunikację pomiędzy terenami
położonymi w tej części Żuław a wnętrzem kraju.
Ocena wartości archeologicznego dziedzictwa kulturowego na obszarze
Gminy Stegna
Ocena przedstawiona w „Programie opieki nad zabytkami dla Gminy Stegna
na lata 2009-2012” nie straciła na aktualności.
Wiele informacji na temat lokalizacji stanowisk, (często nie ujętych w ewidencji
archeologicznej AZP), głównie pradziejowych, pochodzi od bursztyniarzy,
nielegalnie wydobywających bursztyn. Teren gminy Stegna, w odniesieniu
do stanowisk pradziejowych, wyróżnia się specyficznym rodzajem zagrożeń.
Największym wyzwaniem dla służb konserwatorskich jest ochrona stanowisk
przed dziką eksploatacją bursztynu, w obrębie neolitycznych stanowisk
pradziejowych związanych z wydobyciem i obróbką bursztynu.
Od
1981
roku
na
obszarze
pracowni
bursztynniczych
w
Wybicku
i Niedźwiedzicy (również niszczonych przez nielegalne wydobycie surowca)
prowadzone są systematyczne, archeologiczne prace badawcze. Badania te
przyniosły pierwszorzędne informacje na temat organizacji, technik obróbki
i wydobycia bursztynu w największych w Europie neolitycznych warsztatach
bursztynniczych.
Niestety na terenie gminy nie zidentyfikowano stanowisk o własnej formie
terenowej
(grodziska,
kurhany),
które
objęte
są
szczególną
opieką
konserwatorską. Na uwagę jednak zasługuje nowożytny obiekt architektury
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
62
obronnej Twierdza Gdańska Głowa. Jest to obiekt wpisujący się w walory
krajobrazowe gminy oraz kulturowy szlak turystyczny. Z uwagi na szczególne
znaczenie dla historii nowożytnej architektury obronnej Twierdza znajduje się
pod ścisłą ochroną konserwatorską. Wynika z tego, że wszelkie prace
wykonywane przy obiekcie powinny odbywać się również przy udziale
archeologów, obserwacji i dokumentacji stratygrafii stanowiska.
Oceniając zasób archeologicznego dziedzictwa kulturowego na terenie gminy
Stegna należy zwrócić uwagę na kilka istotnych miejsc, których początki sięgają
najprawdopodobniej średniowiecza (na podstawie badań AZP). Dotyczy
to głównie
Wszelkiego
większych
rodzaju
archeologicznych
osad:
Mikoszewo,
inwestycje
należy
Stegna,
planowane
uzgadniać
z
na
Jantar,
Przemysław.
terenie
Pomorskim
stanowisk
Wojewódzkim
Konserwatorem Zabytków, który każdorazowo określi zasięg i zakres
niezbędnych do wykonania badań archeologicznych.
W związku z tym, iż topografia terenu zajmowanego dzisiaj przez gminę
Stegna, zmieniała się na przestrzeni wieków, istnieje prawdopodobieństwo
istnienia wielu stanowisk np. dawne przystanie, porty rybackie, pomosty,
w miejscach dzisiaj niedostępnych (zalane wodą, dawne koryta rzek).
Na te miejsca należałoby zwrócić szczególną uwagę podczas wykonywanych
inwestycji lub z większym wyczuleniem przyjmować wszelkie zgłoszenia
o przypadkowym odkryciu.
W zakresie działań konserwatorskich w sektorze badawczo – poznawczym
należy wymienić przede wszystkim badania wykopaliskowe na stanowiskach
w Wybicku i Niedźwiedzicy. Ich wyniki pokazują z jakim potencjałem źródłowym
należy się liczyć w momencie prowadzenia szeroko-płaszczyznowych prac
badawczych i z jaką uwagą należy śledzić wszelkie nielegalne działania
w obrębie stanowisk, głównie tych pradziejowych.
5.2.4 Zabytki w zbiorach muzealnych i innych
Najważniejszym ośrodkiem muzealnym na terenie gminy jest Muzeum
Bursztynu „Bursztynowa Komnata” zlokalizowane w Stegnie. Muzeum posiada
eksponaty brył bursztynu i inkluzji pochodzące z prywatnych zbiorów właściciela
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
63
Muzeum - Wojciecha Głodzika. Kolekcja powstaje od ponad piętnastu lat.
Zgromadzone eksponaty wystawiane są w siedzibie muzeum, będącą
rekonstrukcją żuławskiego domu podcieniowego w Stegnie. Zwiedzający
muzeum mogą m.in. obejrzeć kolekcję unikatowych brył bursztynu bałtyckiego
oraz uwięzionych w nich owadów i roślin; zapoznać się z początkami
bursztynnictwa i nauczyć się odróżniać bursztyn od falsyfikatów.
5.2.5 Dziedzictwo niematerialne
W rozumieniu Konwencji UNESCO, której tekst został przyjęty na 32 sesji
w październiku 2003 roku, dziedzictwo niematerialne oznacza praktyki,
wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności – jak również związane z nimi
instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową – które wspólnoty,
grupy i w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego
dziedzictwa kulturowego.
Głównym ośrodkiem animującym kulturę na terenie gminy jest Gminny Ośrodek
Kultury w Stegnie. W jego obrębie działa Gminna Biblioteka Publiczna, która
rozpoczęła swoją działalność w roku 1948, jako jedna z pierwszych placówek
kulturalnych. Księgozbiór biblioteki to 700 woluminów. Pod GOK podlega także
Stowarzyszenie
„Kulturalni”,
organizujące
m.in.
Warsztaty
Pasjonatów
Rękodzieła, Warsztaty twórcze „Tańcowała igła z nitką” czy współorganizujące
wraz z ośrodkiem i Polską Filharmonią Bałtycką im. Fryderyka Chopina
w Gdańsku
„Międzynarodowy
p.w. Najświętszego
Serca
Pana
Festiwal
Jezusa
Organowy”
w
Stegnie
oraz
w
kościele
w
kościele
w Niedźwiedzicy (w tym roku odbyła się jego trzydziesta druga edycja).
Ponadto na terenie gminy organizowany jest „Przegląd Zespołów Artystycznych
Mierzei Wiślanej”, zrzeszający zespoły muzykujące, śpiewające, teatralne,
taneczne i interdyscyplinarne, „Konkurs specjałów karnawałowych” oraz
coroczny Jarmark Wielkanocny.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
64
5.3 Zabytki objęte prawnymi formami ochrony
5.3.1 Zabytki
nieruchome
w
rejestrze
zabytków
nieruchomych
woj. pomorskiego
Na terenie Gminy Stegna istnieje trzydzieści sześć obiektów wpisanych
do wojewódzkiego rejestru zabytków. W Tabeli 1. przedstawiono szczegółowe
ich zestawienie.
LP MIEJSCOWOŚĆ
ULICA
NUMER
1
Drewnica
-
2
Drewnica
Kasztanowa
11
3
4
5
6
7
8
Drewnica
Drewnica
Izbiska
Izbiska
Jantar
Mikoszewo
Miłosza
-
Rybacka
Gdańska
13
12A
54
17
9
Mikoszewo
Gdańska
47
10
11
12
Mikoszewo
Mikoszewo
Mikoszewo
Gdańska
Gdańska
Gdańska
55
55
68
13
Niedźwiedzica
-
-
14 Niedźwiedziówka
15
Przymysław
16
Przymysław
17
Przymysław
18
Rybina
-
9
1
4
63
12
19
Rybina
-
-
20
Rybina
-
-
21
Rybina
-
-
OBIEKT
układ ruralistyczny wsi
Drewnica
gburski dom holenderski z
zagrody holenderskiej
typu wzdłużnego wraz z
działką , na której zabytek
jest zlokalizowany
wiatrak - koźlak
wiatrak holender
budynek gospodarczy
dom podcieniowy
budynek mieszkalny
karczma
teren cmentarza
ewangelickiego ob.
rzymskokatolickiego z
dzwonnicą i
starodrzewem wraz z
częścią działki
budynek mieszkalny
budynek mieszkalny
dom podcieniowy
kościół parafialny PW.
Św. Jakuba
kościół menonicki
dom
budynek mieszkalny
dom
budynek mieszkalny
most zwodzony na rz.
Szkarpawie w
miejscowości Rybina w
ciągu drogi państwowej nr
502
most drogowy zwodzony
na rz. Wiśle Królewieckiej
w ciągu drogi państwowej
nr 502
most kolejowy obrotowy w
ciągu linii kolei
wąskotorowej nad rzeką
Gmina Stegna
NR
DATA WPISU
REJESTRU
DO
ZABYTKÓW REJESTRU
874
28.11.1977
1867
28.09.2010
282
129
331
219
1056
1363
23.02.1962
04.12.1959
26.09.1962
25.03.1961
7.06.1984
14.05.1992 r.
1874
29.03.2011
240
240
1003
27.09.1961
22551
30.04.1982
242
28.09.1961
332
799
248
1006
1349
26.09.1962
21.12.1973
2.10.1961
14.05.1982
29.04.1991
1530
3.03.1995
1533
7.04.1995
1625
3.04.1997
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
LP MIEJSCOWOŚĆ
ULICA
NUMER
OBIEKT
65
NR
DATA WPISU
REJESTRU
DO
ZABYTKÓW REJESTRU
Szkarpawą
22
Stegna
23
Stegna
24
Stegna
25
Stegna
26
Stobiec
27
RybinaChłodniewo
(obecnie
Świerznica)
28
Żuławki
29
30
31
32
Żuławki
Żuławki
Żuławki
Żuławki
33
Żuławki
34
35
Żuławki
Żuławki
36
Żuławki
37
Żuławki
zagroda nr 6 (dom,
797
stodoła, obora)
plebania przy kościele
parafialnym p.w.
Gdańska
1
249
Najświętszego Serca
Pana Jezusa
kościół parafialny p.w.
Gdańska
20
Najświętszego Serca
249
Pana Jezusa
Gdańska
66
budynek mieszkalny
1351
most drogowy zwodzony
na rz. Tudze w ciągu drogi
1561
lokalnej Tujsk-Chełmek
(nr 09167)
budynek przepompowni
wraz zachowanymi
1
urządzeniami
1513
technicznymi w
Świerznicy
kościół p.w. Narodzenia
NMP wraz z otaczającym
cmentarzem; układem
wysokiej zieleni
41
1449
cmentarnej; ogrodzeniem
cmentarza i dwoma
dzwonami na terenie
cmentarza
52
budynek mieszkalny
736
64
budynek mieszkalny
187
75
dom podcieniowy
737
79
budynek mieszkalny
1505
kaplica cmentarna wraz z
cmentarzem
1450
ewangelickim
32/33
dom podcieniowy
1812
50B
dom podcieniowy
735
układ ruralistyczny wsi
874
Żuławki
Zagroda holenderska
(budynek mieszkalny,
budynek inwentarski,
80
1912
stodoła, spichlerz, zieleń
komponowana oraz teren
pod zagrodą)
Tabela 1 . Gmina Stegna – wojewódzki rejestr zabytków
Cisewo
6
21.12.1973
21.12.1973
3.10.1961
16.05.1991
7.08.1995
1.02.1995
12.04.1994
21.12.1976
30.06.1960
21.12.1972
16.01.1995
12.04.1994
7.08.2007
21.12.1972
28.11.1977
2015-03-26
5.3.2 Zabytki nieruchome w wojewódzkiej ewidencji zabytków
Wykaz zabytków nieruchomych ujętych w wojewódzkiej ewidencji zabytków,
został ujęty w wykazie gminnej ewidencji zabytków, który stanowi załącznik
nr 1 do Programu.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
66
5.3.3 Zabytki ruchome w wojewódzkim rejestrze zabytków
W rejestrze zabytków ruchomych Pomorskiego Wojewódzkiego Urzędu
Ochrony Zabytków na terenie gminy Stegna wpisanych jest 47 obiektów,
z czego dwa wskazane są do wykreślenia z tegoż rejestru. Ich dokładne
zestawienie przedstawia tabela nr 2.
LP
MIEJSCOWOŚĆ
1.
Stegna
2.
Stegna
3.
Niedźwiedzica
4.
Niedźwiedzica
5.
Niedźwiedzica
6.
Niedźwiedzica
7.
Niedźwiedzica
MIEJSCE POŁOŻENIA
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
DATOWA
NIE
NR. REJ.
strop
XVII w.
B - 90/72
strop
XVII w.
wyposażen
ie kościoła
(rzeźby)
XVII w.
B - 159/75
1975-05-31
XV w.
B - 159/75
1975-05-31
XVI w.
B - 159/75
1975-05-31
B - 160/75
1975-05-31
B - 160/75
1975-05-31
OBIEKT
rzeźba:
"Matka
Boska z
Dzieciątkie
m" z
ołtarza
bocznego
płd.
rzeźba:
"Krucyfiks"
z ołtarza
bocznego
płd.
wyposażen
ie kościoła
(rzeźby)
rzeźba:
"Matka
Boska z
Dzieciątkie
m" z
ołtarza
bocznego
płn.
XIV/XV w.
Gmina Stegna
DATA WPISU
UWAGI
1972-03-06
1972-03-06
Obiekt do
skreśl. z rej.
Obiekt do
skreśl. z rej.
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
LP
8.
9.
MIEJSCOWOŚĆ
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
10.
Niedźwiedzica
11.
Niedźwiedzica
12.
Niedźwiedzica
13.
Niedźwiedzica
14.
15.
MIEJSCE POŁOŻENIA
Niedźwiedzica
Niedźwiedzica
16.
Niedźwiedzica
17.
Niedźwiedzica
18.
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82 - 113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82 - 113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82 - 113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82 - 113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82 - 113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82 - 113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82 - 113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
OBIEKT
rzeźba:
"Św.
Paweł" z
ołtarza
bocznego
płn.
rzeźba:
"Św.
Maciej" z
ołtarza
bocznego
płn.
67
DATOWA
NIE
NR. REJ.
XVI w.
B - 160/75
1975-05-31
XVI w.
B - 160/75
1975-05-31
wyposażen
ie kościoła
DATA WPISU
1982-07-26
ołtarz
główny
XVIII w.
1982-07-26
ołtarz
boczny płd.
XV-XVIII
w.
1982-07-26
ołtarz
boczny płn.
XVIII w.
1982-07-26
XVI w.
1982-07-26
XVIII w.
1982-07-26
XVII, XVIII
w.
1982-07-26
rzeźba:
"Matka
Boska z
Dzieciątkie
m"
feretron z
obrazami:
"Św.
Antoni
Padewski",
"Matka
Boska z
Dzieciątkie
m"
ambona
wyposażen
ie kościoła
chrzcielnic
a
XVIII w.
Gmina Stegna
B - 10/82
1982-07-26
B - 10/82
1982-07-26
UWAGI
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
68
LP
MIEJSCOWOŚĆ
19.
Niedźwiedzica
20.
Niedźwiedzica
21.
Niedźwiedzica
22.
Niedźwiedzica
23.
Niedźwiedzica
24.
Niedźwiedzica
25.
Niedźwiedzica
26.
Niedźwiedzica
27.
Niedźwiedzica
28.
Niedźwiedzica
29.
Niedźwiedzica
30.
Niedźwiedzica
MIEJSCE POŁOŻENIA
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
DATOWA
NIE
NR. REJ.
empora
organowa
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
prospekt
organowy
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
konfesjonał
y
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
stalle
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
stalle
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
balustrada
komunijna
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
obraz:
"Wniebowz
ięcie Matki
Boskiej"
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
obraz:
"Ukrzyżow
anie"
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
obrazy:
"Stacje
Męki
Pańskiej"
XIX w.
B - 10/82
1982-07-26
świeczniki
XVIII w.
B - 10/82
1982-07-26
B - 10/82
1982-07-26
B - 10/82
1982-07-26
OBIEKT
dzwon
portal
zakrystii
(wewnętrz
ny)
XIV w.
Gmina Stegna
DATA WPISU
UWAGI
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
LP
MIEJSCOWOŚĆ
31.
Niedźwiedzica
32.
Niedźwiedzica
33.
Stegna
34.
Stegna
35.
Stegna
36.
Stegna
37.
Stegna
38.
Stegna
39.
40.
Stegna
Stegna
MIEJSCE POŁOŻENIA
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw. Św.
Jakuba w Niedźwiedzicy,
82-113 Drewnica,
Niedźwiedzica
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
69
DATOWA
NIE
NR. REJ.
kropielnica
XIV w.
B - 10/82
1982-07-26
kropielnica
XV w.
B - 10/82
1982-07-26
OBIEKT
wyposażen
ie kościoła
ołtarz
główny
DATA WPISU
1983-06-08
XVIII w.
1983-06-08
XVII w.
1983-06-08
chrzcielnica
XVII w.
1983-06-08
obraz:
"Nieznany
Biskup"
XVIII w.
1983-06-08
obraz: "Św.
Wacław"
XVIII w.
1983-06-08
obraz na
szkle:
"Widok
kościoła w
Stegnie"
XVII w.
1983-06-08
rzeźba:
"Św.
Zachariasz
"
XVIII w.
1983-06-08
Gmina Stegna
UWAGI
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
70
LP
MIEJSCOWOŚĆ
41.
Stegna
42.
Stegna
43.
Stegna
44.
Stegna
45.
Stegna
46.
Stegna
47.
Stegna
MIEJSCE POŁOŻENIA
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
Kościół Parafialny
Rzymskokatolicki pw.
Najświętszego Serca Pana
Jezusa w Stegnie, ul.
Gdańska 1, 82 - 103
Stegna
OBIEKT
DATOWA
NIE
NR. REJ.
DATA WPISU
rzeźba:
"Chrystus
Zmartwych
wstały"
XVIII w.
1983-06-08
kurdyban
XVII w.
1983-06-08
model
okrętu
żaglowego
XIX w.
1983-06-08
świecznik
korpusowy
XVII w.
1983-06-08
świecznik
XVIII w.
1983-06-08
świecznik
XIX w.
1983-06-08
ornat
XVIII w.
1983-06-08
UWAGI
Tabela 2 .Gmina Stegna – wojewódzki rejestr zabytków, zabytki ruchome
5.3.4 Zabytki archeologiczne
Wykaz zabytków archeologicznych stanowi załącznik nr 2 do Programu.
5.4 Gminna ewidencja zabytków
Nowelizacja ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 18
marca 2010 r., która weszła w życie 5 czerwca 2010 r., wzmocniła rolę gminnej
ewidencji zabytków, czyniąc z niej źródło prawa miejscowego. Do art. 19
dodano ust.1a wskazujący zabytki, których ochrona musi być bezwarunkowo
uwzględniona w decyzjach o ustaleniu inwestycji celu publicznego, decyzjach
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
71
o warunkach zabudowy, decyzjach o zezwoleniu na realizację inwestycji
drogowej, decyzjach o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej oraz decyzjach
o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego.
Są to zabytki wpisane do rejestru wraz z ich otoczeniem oraz zabytki
nieruchome, znajdujące się w gminnej ewidencji zabytków.
Po wejściu w życie nowelizacji gmina Stegna przystąpiła do prac związanych
z aktualizacją Gminnej Ewidencji Zabytków.
Zgodnie z ustawą o ochronie
zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003r. (t.j., Dz. U. z 2014 r.
poz. 1446 z późn. zm.) oraz Rozporządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa
Narodowego z dnia 26 maja 2011 r., w sprawie prowadzenia rejestru zabytków
krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu
zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem
(Dz. U. Nr 113, poz. 661), jest prowadzona w formie zbioru kart adresowych
zabytków nieruchomych z terenu gminy.
Karta ewidencyjna zabytku zawiera w szczególności dane umożliwiające
określenie zabytku oraz jego miejsce położenia lub przechowywania. Gminna
ewidencja zabytków stanowi część wojewódzkiej ewidencji zabytków, która
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
72
z kolei
jest
częścią
krajowej
ewidencji
zabytków
prowadzonej
przez
Generalnego Konserwatora Zabytków. Ewidencja zabytków jest podstawą
do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty
Gminy. Gminna Ewidencja Zabytków Gminy Stegna została przygotowana
według specyfikacji przygotowanej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.
Podczas prac nad Gminną Ewidencją Zabytków dokonano weryfikacji zasobu
znajdującego się w wykazie Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora
Zabytków
pod
kątem
stanu
faktycznego.
Efekt
weryfikacji
obiektów
wchodzących w skład gminnej ewidencji zabytków gminy Stegna na podstawie
dokumentacji udostępnionej przez gminę zawarty jest w załączniku nr 1
do Programu.
5.5 Najważniejsze zabytki gminy
Na terenie gminy Stegna zdecydowanie wyróżniają się następujące obiekty
Drewnica
Układ ruralistyczny wsi
Układ przestrzenny wsi Drewnica jest pierwotny, ale nieznanego pochodzenia.
Obecnie wieś jest wielodrożna, z cmentarzem zamienionym na park
w północno wschodniej części wsi. Układ powstał w końcu XIX w i pocz. XX w.,
posiada zachowany odcinek brukowanej drogi.
Wiatrak typu „Koźlak”
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
73
Datowany na 1718 r. jest jedną z ostatnich na Żuławach tego typu budowlą.
Wykonany jest prawie całkowicie z drewna, którego bryła wzorowana jest
na kształt odwróconej łodzi i nawisem nad galeryjką ze schodami.
Niedźwiedzica
Kościół Św. Jakuba
Wybudowany w stylu gotyckim w XIV w. Jest to budowla jednonawowa
przykryta płaskim, drewnianym stropem. We wnętrzu kościoła na uwagę
zasługują trzy ołtarze z XVIII i XIX w., XVII-wieczna ambona oraz dzwon
z 1590 r. Dzwon ten zdobią liczne napisy, inicjały, wizerunki aniołów, postacie
z podniesionymi mieczami, a także sylwetka niedźwiedzia wspinającego się
na drzewo. Na uwagę zasługują organy, które zostały zbudowane przez Paula
Frolicha z Fromborka w 1753 r., przebudowane i powiększone w 1914 r. przez
Eduarda Wittka z Elbląga. W 2013 roku rozpoczęto remont zadaszenia
świątyni.
Rybina
Most obrotowy na Szkarpawie
Most kolejowy nad rzeką Szkarpawą, znajdujący się na linii Stegna – Nowy
Dwór Gdański, należącej do sieci Żuławskiej Kolei Dojazdowej.
Most został zaprojektowany i wybudowany przez firmę Stahlwerke Dortmund
AG w roku 1905. W roku 1945 został uszkodzony, a w 1948 ponownie
uruchomiony. Główna część konstrukcji to 43-metrowe ruchome przęsło
z punktem podparcia w ustawionym pośrodku rzeki centralnym filarze, w którym
mieszczą się łożyska i mechanizm napędowy. Most na stałe otwarty jest dla
żeglugi, jedynie w sezonie letnim dwa razy dziennie jest obracany w celu
umożliwienia ruchu pociągów wąskotorowych.
Most zwodzony na Szkarpawie
Most drogowy znajdujący się w ciągu drogi wojewódzkiej nr 502 Nowy Dwór
Gdański - Stegna. Został zbudowany w 1933/34 roku, a poprzedzała
go drewniana konstrukcja z 1874 roku. Pod koniec II wojny światowej most
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
74
został niemal całkowicie zniszczony. Na podstawie zachowanej, istniejącej
dokumentacji starego mostu, w latach 40. XX wieku dokonano jego odbudowy.
W roku 1999 został wykonany kompleksowy remont. Naprawiono układ
podnoszenia, wzmocniono podpory, wymieniono zwodzone przęsło stalowe
i zwiększono nośność mostu z 15 do 30 ton.
Most zwodzony na Wiśle Królewieckiej
Most drogowy znajduje się w ciągu drogi wojewódzkiej nr 502 Nowy Dwór
Gdański – Stegna. Żelbetowy, wybudowany w 1933/36 roku z rozwiązaniami
typowymi dla tego rodzaju mostów (przeciwwagą). Poprzedzała go drewniana
konstrukcja z 1874 roku. Most funkcjonował w latach powojennych, został
jednak
zamknięty
dla
ruchu
wodnego
w
latach
siedemdziesiątych,
gdy wymagany był jego generalny remont. Zbiegło się to w czasie z degradacją
wielu szlaków wodnych w okolicy i coraz mniejszą rolą transportu wodnego,
przez co most przez długi czas był nieczynny.
Oba mosty zwodzone są posadowione na drewnianych palach wbitych w dno
rzeki, na których wsparto po cztery przęsła betonowe. Ostatnie przęsła –
ruchome – mają konstrukcję stalową, kratownicową, nitowaną. Pierwotnie
przęsła ruchome podnoszone były ręcznie, z czasem uzupełniono go o napęd
mechanicznych za pomocą silników elektrycznych.
Stacja pomp
W miejscowości Rybina-Chłodniewo (ob. adres Świerznica 1) znajduje się
zabytkowa stacja pomp. Została zbudowana w latach 20-tych XX w. Instalacja
powstała
w
celu
zamknięcia
ujścia
Linawy
do
Szkarpawy.
W marcu 1945 r. przepompownia została uszkodzona przez wycofujące się
wojska niemieckie, wskutek czego ogromne obszary, aż po Tczew i Malbork
zostały zalane na kilka lat.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
75
Stegna
Kościół rzymsko-katolicki Najświętszego Serca Pana Jezusa
Jest to budynek w konstrukcji szkieletowej (wypełnienie cegłą) tzw. mur pruski,
zbudowany przez protestantów w latach 1681-1683. Powstał on na miejscu
małego drewnianego kościółka, który spłonął w 1676 r. Pracę nad budową
kościoła były prowadzone pod nadzorem Petera Willera – architekta, geodety
oraz mechanika Miasta Gdańsk. Budowla jest typowym dla Pomorza
przykładem budownictwa ryglowego – w zewnętrznych fasadach kościoła widać
wyraźnie „szachownicę” konstrukcji. Posiada ona jedną wieżę, nawę, ołtarz
główny z 1572 r. oraz barokowe organy. Na uwagę zasługuje sufitowe płótno,
które jest jednym z największych obrazów tego typu w Europie. Na wieży
znajduje się gałka z chorągiewką wietrzną na której widnieje data 1682 r.
Organy
pneumatyczne
z najnowocześniejszych
w
wykonane
w
1914
tamtym
czasach.
r.
Zabytkowa
były
jest
jednymi
również
chrzcielnica z 1666 r. oraz ambona wykonana przez Marcina Glabitzkiego,
która została ukończona w 1687 r.
Zagroda holenderska –Cisewo 6
Obiekt wybudowany w 1801 r. wzdłużnie, czyli wszystkie budynki są ustawione
wzdłuż jednej linii, obora i stodoła wyżej. W całości wykonany z drewna
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
76
w konstrukcji ryglowej. Obiekty gospodarcze oszalowane. Założenie przykryte
wysokim dachem dwuspadowym, krytym strzechą. Obiekt w bardzo dobrym
stanie.
Żuławki
Układ ruralistyczny wsi
Żuławy są jedynym regionem w Polsce, gdzie formy przestrzenne wsi
są zachowane
od
czasów
średniowiecza
i
doskonale
czytelne
nawet
we współczesnym materiale kartograficznym oraz w przestrzeni. Układ wsi
Żuławki, wpisany do rejestru zabytków pod nr 874, decyzją z dn. 28.11.1977,
reprezentuje
typ
łańcuchówki
przywałowej,
w
której
zabudowania
rozmieszczone są przy wale przeciwpowodziowym.
Śluza „Gdańska Głowa”
Zbudowana w miejscu rozwidlenia się Wisły na dwa ramiona. Budowla
ta została zbudowana razem z Przekopem Wisły w 1885 r. i miała na celu
odcięcie Wisły Elbląskiej. Śluza ta przetrwała II Wojnę Światową niemal
nieuszkodzona i stanowi cenny zabytek hydrotechniczny zachowany w formie
pierwotnej.
Wizytówką Stegny stanie się z pewnością starannie remontowany dom
z ryglowym szczytem i „koronkową” werandą, usytuowany przy skrzyżowaniu
ul. Gdańskiej z szosą do Nowego Dworu. Do 1945 roku mieścił się w nim
zajazd Eugena Wechmanna.
Domy podcieniowe
Zachowane budynki podcieniowe stanowią jedne z najcenniejszych zabytków
na terenie gminy. Są najbardziej charakterystyczną częścią krajobrazu Żuław.
Szerzej opisane zostały w rozdziale 5.2 Charakterystyka zasobów oraz analiza
stanu dziedzictwa i krajobrazu kulturowego Gminy. Przykłady:
•
Przemysław, budynek nr 3 (XIX w.)
•
Przemysław, budynek nr 4 (XVIII/XIX w.)
•
Rybina, dom nr 12 (I ćw. XIX w.)
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
77
•
Izbiska, budynek o numerze 12 (1778 r.),
•
Mikoszewo, dom na ulicy Gdańskiej 55 d. 105 (XVIII/XIX w.)
•
Mikoszewo, dom na ulicy Gdańskiej 68 (XIX w.)
•
Wiśniówka Gdańska, dom o numerze 2 (1890 r.),
•
Żuławki, dom o numerze 6 (1825 r.)
•
Żuławki, dom o numerze 75 (1859 r.).
•
Żuławki, 32/33 (1797)
Obiekt wybudowany w 1801 r. wzdłużnie, czyli wszystkie budynki są ustawione
wzdłuż jednej linii, obora i stodoła wyżej. W całości wykonany z drewna
w konstrukcji ryglowej. Obiekty gospodarcze oszalowane. Założenie przykryte
wysokim dachem dwuspadowym, krytym strzechą. W bardzo dobrym stanie.
6 OCENA STANU DZIEDZICTWA KULTUROWEGO GMINY.
ANALIZA SZANS I ZAGROŻEŃ (SWOT)
Analizując stan krajobrazu kulturowego Gminy Stegna rozpoznano następujące
czynniki determinujące jego dalszy rozwój:
Silne strony
o Bardzo bogate dziedzictwo historyczno-kulturowe Żuław, obejmujące
m.in. tradycyjne budownictwo drewniane i murowane pod postacią
np. domów podcieniowych, czy zagród;
o Ciekawe zabytki hydrotechniki wchodzące w skład węzła wodnego
w Rybinie, śluza „Gdańska Głowa” w Żuławkach;
o Położenie
w
regionie
atrakcyjnym
turystycznie
kulturalnie
i przyrodniczo;
o Dobrze udokumentowany zasób zabytkowy gminy;
o Prężnie działające Stowarzyszenie „Kulturalni” oraz Gminny Ośrodek
Kultury;
o Bliskość Aglomeracji Gdańskiej oraz Elbląga;
o Brak zakładów i instalacji szkodliwych dla środowiska;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
78
o Kluczowe dokumenty planistyczne będące w opracowaniu;
o Bardzo dobrze utrzymane budynki tj. zagroda holenderska w Stegnie
na ul. Cisowej 6, dom podcieniowy w miejscowości Żuławki o numerze
32/33, co świadczy o silnej tożsamości lokalnej mieszkańców
Słabe strony
o Tendencja do modernizacji obiektów zabytkowych bez liczenia się
z wartością oryginalnej substancji zabytkowej, unikalnej dla tego
regionu;
o Ocieplanie budynków zabytkowych poprzez nakładanie warstwy
izolacyjnej (np. styropianu) na ściany budynku, a następnie pokrywanie
ich tynkiem lub tzw. sidingiem;
o Pogarszający się stan techniczny dużej części obiektów zabytkowych;
o Brak programów wspierania ochrony środowiska kulturowego;
o Niski poziom wydatków na ochronę dziedzictwa kulturowego;
o Niewystarczające wykorzystanie potencjału środowiska kulturowego
dla celów społecznych i gospodarczych;
Szanse
o Wykorzystanie
rosnącego
popytu
na
turystykę
kulturową
dla przedłużenia sezonu turystycznego;
o Wykorzystanie zasobów dziedzictwa kulturowego dla rozwoju turystyki;
o Włączenie
dziedzictwa
kulturowego
w
budowanie
tożsamości
społeczności lokalnej;
o Większa dbałość o przestrzeń publiczną, krajobraz, architekturę w celu
podniesienia atrakcyjności turystycznej gminy;
o Stworzenie szlaków turystycznych promujących architekturę żuławską;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
79
o Bogato udokumentowana historia gminy i jej zabytków dająca podstawy
do tworzenia narzędzi promocji, m.in. stron internetowych, wydawnictw
papierowych.
Zagrożenia
o Groźba daleko idących niekorzystnych przekształceń przestrzennych
w miejscowościach pasa nadmorskiego i zatracenie ich tradycyjnego
układu;
o Trudny dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania opieki nad
zabytkami;
o Niewystarczające fundusze na dalszy rozwój turystyczno-rekreacyjny;
o Postępująca dekapitalizacja zasobu zabytkowego gminy i zanikanie
regionalnej specyfiki budownictwa występującego na jej terenie.
7 ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE
7.1 Priorytety
W toku analizy określono trzy priorytety realizacji Gminnego Programu Opieki
nad Zabytkami. Są to:
o Priorytet I
Rewaloryzacja dziedzictwa kulturowego
społeczno-gospodarczego gminy.
jako
element
rozwoju
o Priorytet II
Badanie i dokumentacja dziedzictwa kulturowego oraz promocja
i edukacja służąca budowaniu tożsamości lokalnej.
o Priorytet III
Ochrona i świadome kształtowanie krajobrazu kulturowego.
7.2 Kierunki działań i zadania
W ramach wymienionych priorytetów wytyczono kierunki działań i na tej podstawie
wyodrębniono poszczególne zadania.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
80
Priorytet I: Rewaloryzacja dziedzictwa kulturowego, jako element rozwoju
społeczno-gospodarczego gminy
Kierunki działań
Zahamowanie
Zadania
Wykonawca
Źródła
finansowania
Zwiększenie wsparcia
Gmina Stegna,
Budżet Gminy,
procesu degradacji
finansowego ze strony gminy na
Jednostki
Dotacje unijne,
zabytków
rzecz ratowania zagrożonych
Gminne.
Dotacje Urzędu
i doprowadzenie do
obiektów zabytkowych
Marszałkowskiego
poprawy stanu ich
charakterystycznych dla obszaru
Województwa
zachowania
Żuław, w szczególności domów
Pomorskiego,
żuławskich;
Dotacje
Podejmowanie starań o uzyskanie
Wojewódzkiego
środków zewnętrznych na
Konserwatora
rewaloryzację zabytków;
Zabytków, Dotacje
Prowadzenie prac remontowo-
Ministra Kultury i
konserwatorskich przy obiektach
Dziedzictwa
zabytkowych stanowiących
Narodowego.
•
•
•
własność gminy;
•
Ustalenie zasad współpracy z
właścicielami zabytków, które
przyczynią się do poprawy stanu
zachowania zabytków;
•
Wykorzystanie środków prawnych
i organizacyjnych dla
zabezpieczenia obiektów
zabytkowych;
•
Uczestnictwo urzędników
odpowiedzialnych w gminie za
zabytki w seminariach,
konferencjach dotyczących
ochrony zabytków
•
Szkolenia dla właścicieli obiektów
zabytkowych, zwłaszcza
drewnianych, z ochrony
przeciwpożarowej
•
Reagowanie na widoczne oznaki
degradacji substancji zabytkowej;
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
81
Priorytet II: Badanie i dokumentacja dziedzictwa kulturowego oraz promocja
i edukacja służąca budowaniu tożsamości lokalnej
Kierunki działań
Zintegrowana ochrona
Zadania
•
dziedzictwa kulturowego
Konsekwentne egzekwowanie
zapisów dotyczących działalności
inwestycyjnej na obszarach
objętych ochroną określonych w
miejscowych planach
zagospodarowania
przestrzennego („MPZP”);
•
Regularna aktualizacja MPZP
m.in. pod kątem optymalizacji jej
względem istniejącego zasobu
zabytkowego i zachodzących w
nim zmian;
•
Wykonanie remontów i
konserwacji obiektów będących
własnością gminy;
•
Opracowanie lokalnych
programów rewitalizacji, planów
odnowy miejscowości;
•
Bieżąca współpraca z
Wojewódzkim Konserwatorem
Zabytków
•
Współpraca z użytkownikami
obiektów zabytkowych,
polegająca m.in. na udzielaniu
pomocy i informacji o możliwych
dofinansowaniach na prace
konserwacyjne, szkoleniu z
procedur prawnych związanych
ochroną zabytków
•
Organizacja spotkań z
użytkownikami obiektów
zabytkowych i służb
Gmina Stegna
Wykonawca
Gmina Stegna
Źródła
finansowania
Budżet Gminy
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
82
konserwatorskich
Rozszerzenie zasobu
Wystąpienie do Pomorskiego
Gmina Stegna,
Budżet Gminy,
i ochrony dziedzictwa
Wojewódzkiego Konserwatora
Jednostki
Dotacje unijne,
kulturowego gminy
Zabytków o utworzenie i
Gminne.
Dotacje Urzędu
•
•
•
•
rozszerzenie istniejących stref
Marszałkowskiego
ochrony krajobrazowej;
Województwa
Utworzenie parków kulturowych
Pomorskiego,
na terenie gminy Stegna;
Dotacje
Widoczna ekspozycja
Wojewódzkiego
turystyczna zabytków położonych
Konserwatora
na terenie gminy przy pomocy
Zabytków, Dotacje
tablic informacyjnych, ;
Ministra Kultury i
Rozpoznanie granic układów
Dziedzictwa
ruralistycznych i objęcie ich
Narodowego.
ochroną na mocy planów
miejscowych;
•
W celu zachowania oryginalnej
substancji zabytkowej należy
poinformować właścicieli
obiektów zabytkowych, żeby
konsultowali się w sprawie
remontów budynków z
Wojewódzkim Pomorskim
Konserwatorem Zabytków.
Zwłaszcza
•
Wspieranie działań
zmierzających do wykorzystania i
właściwej adaptacji obiektów
zabytkowych dla potrzeb turystyki
i usług.
•
Zaleca się, aby gmina złożyła
wniosek do Wojewódzkiego
Pomorskiego Konserwatora
Zabytków o włączenie do rejestru
zabytków budynków w: Rybinie
58, Wiśniówce Gdańskiej 2,
Stegience 26, Drewnicy zagroda
na ul. Wiślanej 52
•
Współpraca z uczelniami, mająca
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
83
na celu zachęceniu studentów do
zajęcia się historią i ochroną
krajobrazu kulturowego gminy
np. w pracach mgr
•
Priorytet III: Ochrona i świadome kształtowanie krajobrazu kulturowego
Kierunki działań
Specjalistyczne
Zadania
Wykonawca
Prowadzenie monitoringu i
Gmina Stegna,
rozpoznanie badawcze
weryfikacji obiektów
Jednostki
poszczególnych
uwzględnionych w gminnej
Gminne.
obiektów, zespołów
ewidencji zabytków
oraz obszarów
(z zastosowaniem komputerowej
zabytkowych związane
bazy danych)
z przygotowywanym
•
•
Pomoc badaczom zajmującym
lub realizowanym
się historią Żuław lub zabytków
procesem
pragnącym skorzystać z
inwestycyjnym
materiału zabytkowego
znajdującego się na terenie
gminy, ułatwienie dostępu do
zabytków
•
Pomoc w organizowaniu
projektów badawczych
Gmina Stegna
Źródła
finansowania
Budżet Gminy
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
84
Szeroki dostęp do
Udostępnienie informacji o
Gmina Stegna,
Budżet Gminy,
informacji o
zabytkach gminy w Internecie na
Jednostki
Dotacje unijne,
dziedzictwie
stronie www.stegna.pl lub innej,
Gminne.
Dotacje Urzędu
kulturowym gminy
dedykowanej;
Marszałkowskie
Utworzenie gminnego systemu
go
informacji i promocji (bazy
Województwa
danych) środowiska kulturowego
Pomorskiego,
opartego o stronę internetową;
Dotacje
Utworzenie tablic informacyjnych
Pomorskiego
dla turystów przez wartościowymi
Wojewódzkiego
obiektami zabytkowymi.
Konserwatora
•
•
•
Zabytków,
Dotacje Ministra
Kultury i
Dziedzictwa
Narodowego
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
Edukacja i
85
Organizowanie imprez
Gmina Stegna,
Budżet Gminy,
popularyzacja wiedzy o
plenerowych promujących
Jednostki
Dotacje unijne,
regionalnym
zabytki położone na terenie
Gminne.
Dotacje Urzędu
dziedzictwie
gminy;
Marszałkowskie
Rozwijanie działalności
go
wystawienniczej powiązanej z
Województwa
zabytkami Gminy Stegna i ich
Pomorskiego,
historią;
Dotacje
Organizowanie i wspieranie
Pomorskiego
realizacji konkursów, wystaw i
Wojewódzkiego
innych działań edukacyjnych;
Konserwatora
Wydawanie i wspieranie
Zabytków,
publikacji (w tym opracowań
Dotacje Ministra
historycznych, folderów
Kultury i
promocyjnych, przewodników)
Dziedzictwa
poświęconych problematyce
Narodowego.
kulturowym
•
•
•
•
dziedzictwa kulturowego gminy
•
We współpracy z innymi gminami
zaleca się stworzenie
dodatkowych szlaków
turystycznych np. szlak domów
podcieniowych
•
Organizacja prelekcji na temat
historii i roli zabytków w gminie
połączonej ze spacerem
(uwzględnieniającym zwłaszcza
miejscowości Żuławki, Stegna,
Drewnica)
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
86
8 INSTRUMENTARIUM
PROGRAMU OPIEKI
STEGNA
REALIZACJI
GMINNEGO
NAD ZABYTKAMI GMINY
Zadania określone w Gminnym Programie Opieki nad Zabytkami Gminy Stegna będą
wykonywane przy pomocy następujących instrumentów:
o instrumentów prawnych – wynikających z przepisów ustawowych,
obejmujących
między
innymi
uchwalanie
miejscowych
planów
zagospodarowania przestrzennego, stref ochrony konserwatorskiej,
wykonywanie decyzji administracyjnych wojewódzkiego konserwatora
zabytków;
o instrumentów finansowych obejmujących między innymi finansowanie
prac konserwatorskich, remontowych i archeologicznych, udzielanie
dotacji na finansowanie prac konserwatorskich i restauratorskich,
korzystanie z programów uwzględniających finansowanie z funduszy
europejskich oraz dotacje, subwencje, dofinansowania dla właścicieli
i posiadaczy obiektów zabytkowych;
o instrumentów koordynacji obejmujących między innymi realizacje
zapisów dotyczących ochrony dziedzictwa kulturowego zapisanych
w dokumentach strategicznych Województwa Pomorskiego;
o instrumentów społecznych obejmujących między innymi działania
edukacyjne promocyjne, współdziałanie z organizacjami społecznymi;
o instrumentów kontrolnych obejmujących między innymi aktualizację
gminnej ewidencji zabytków, monitoring stanu zagospodarowania
przestrzennego oraz stanu zachowania dziedzictwa kulturowego.
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
87
9 ZASADY OCENY REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU
OPIEKI NAD ZABYTKAMI
Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stegna, po zaopiniowaniu
przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, zostanie przedstawiony
Radzie Gminy, w celu przyjęcia go uchwałą. Program został opracowany na
okres czterech lat i stanowi dokument uzupełniający w stosunku do innych
dokumentów planistycznych i aktów prawa miejscowego. Co dwa lata Wójt
będzie sporządzał sprawozdania z realizacji zadań Programu i przedstawiał je
Radzie Gminy.
Głównym odbiorcą programu jest społeczność lokalna, która bezpośrednio
powinna odczuć efekty jego wdrażania. Dotyczy to nie tylko właścicieli
i użytkowników obszarów i obiektów zabytkowych, ale również wszystkich
mieszkańców. Program powinien służyć podejmowaniu planowych działań
dotyczących: inicjowania, wspierania, koordynowania badań i prac z dziedziny
ochrony zabytków i opieki nad zabytkami oraz upowszechniania i promowania
dziedzictwa kulturowego.
10 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA GMINNEGO PROGRAMU
OPIEKI NAD ZABYTKAMI
Obowiązującym wyznacznikiem sposobu finansowania opieki nad zabytkami
są zasady zawarte w rozdziale 7 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie
zabytków i opiece nad zabytkami. Nakładają one obowiązek finansowania
prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku
na osobę fizyczną, lub inną jednostkę organizacyjną w tym także na jednostki
z sektora finansów publicznych, posiadające tytuł prawny do zabytku.
Zadania związane z opieką nad zabytkami mogą być finansowane m.in.
z następujących źródeł:
o
Z budżetu Gminy Stegna - finansowanie dotyczy obiektów będących
własnością gminy, lub pozostających w trwałym zarządzie jej jednostek
lub zakładów budżetowych, jak również w ramach przyznanej dotacji na
Gmina Stegna
Gminny Program Opieki nad Zabytkami na lata 2016-2019
88
prace zgodne z art. 81 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r.
o
Z budżetu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego
w ramach przyznanej dotacji na prace zgodne z art. 77 ustawy
o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r.
o
Z budżetu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na prace, zgodne
z art. 77 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23
lipca 2003 r.
o
Z budżetu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w ramach dotacji
przyznanej zgodnie z art.77 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r. w oparciu o ogłaszane corocznie
przez Ministerstwo aktualne programy.
o
Z dotacji unijnych w ramach:
Regionalnego
Programu
Operacyjnego
Województwa
Pomorskiego na lata 2007- 2013 oraz 2014-2020;
Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko;
Norweskiego
Mechanizmu
Finansowego
i
Mechanizmu
Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego.
Gmina Stegna
Was this manual useful for you? yes no
Thank you for your participation!

* Your assessment is very important for improving the work of artificial intelligence, which forms the content of this project

Download PDF

advertisement