Czas pracy i warunki pracy w relacjach nauczycieli

Czas pracy i warunki pracy w relacjach nauczycieli
RAPORT TEMATYCZNY Z BADANIA
Czas pracy
i warunki pracy
w relacjach
nauczycieli
Warszawa, czerwiec 2013
Autorzy:
dr hab. Michał Federowicz
dr Jacek Haman
dr Jan Herczyński
Kamila Hernik
Magdalena Krawczyk-Radwan
Karolina Malinowska
Mateusz Pawłowski
dr Paweł Strawiński
dr Dominika Walczak
Andrzej Wichrowski
Recenzenci:
prof. dr hab. Henryk Domański
prof. dr hab. Kazimierz Zbigniew Kwieciński
dr Iga Magda
dr hab. Jacek Pyżalski
Dziękujemy prof. Henrykowi Domańskiemu, prof. Zbigniewowi Kwiecińskiemu, dr Idze Magdzie
i dr hab. Jackowi Pyżalskiemu za wnikliwe i inspirujące recenzje raportu, a także za czas poświęcony
na wspólne dyskusje. Dziękujemy również dr Jackowi Hamanowi za wkład w tworzenie koncepcji
badania i interpretacji wyników.
.
Wydawca:
Instytut Badań Edukacyjnych
ul. Górczewska 8
01-180 Warszawa
tel. (22) 241 71 00; www.ibe.edu.pl
© Copyright by: Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2013
Publikacja opracowana w ramach projektu systemowego: Badanie jakości i efektywności edukacji
oraz instytucjonalizacja zaplecza badawczego współfinansowanego przez Unię Europejską ze
środków Europejskiego Funduszu Społecznego, realizowanego przez Instytut Badań Edukacyjnych
ISBN wersja .pdf - 978-83-61693-38-3
Egzemplarz bezpłatny
2
Spis treści
Spis treści ................................................................................................................. 3
1. Wprowadzenie ...................................................................................................... 5
Główne wyniki ................................................................................................................................. 11
2. Podstawowe założenia metodologiczne ............................................................14
3. Warunki pracy i charakterystyka nauczycieli....................................................21
3.1.Charakterystyka badanych nauczycieli ........................................................................21
3.1.1. Podstawowe informacje o badanych nauczycielach............................................................. 21
3.1.2. Ścieżka edukacyjna nauczycieli............................................................................................ 25
3.1.3. Pochodzenie społeczne nauczycieli ..................................................................................... 27
3.1.4. Sytuacja rodzinna nauczycieli ............................................................................................... 30
3.1.5. Awans zawodowy ................................................................................................................. 31
3.1.6. Przerwy w wykonywaniu zawodu nauczyciela...................................................................... 34
3.1.7. Dodatkowa praca nauczycieli ............................................................................................... 36
3.1.8. Poglądy na temat pracy nauczyciela .................................................................................... 38
3.1.9. Aktywność społeczna nauczycieli ......................................................................................... 39
3.2. Warunki pracy.............................................................................................................41
3.2.1. Miejsca pracy indywidualnej nauczycieli ............................................................................... 42
3.2.3. Wyposażenie szkół ............................................................................................................... 46
3.2.4. Stała sala lekcyjna ................................................................................................................ 47
3.2.5. Wyposażenie sal lekcyjnych ................................................................................................. 48
3.2.6. Wykorzystanie nowych technologii ....................................................................................... 52
3.2.7. Pokój nauczycielski ............................................................................................................... 53
3.2.8. Opinie nauczycieli o warunkach pracy .................................................................................. 57
3.2.9. Przerwy między lekcjami, „okienka”, ocena wysokości pensum, ocena ułożenia planu lekcji
........................................................................................................................................................ 59
Przerwy między lekcjami ............................................................................................................ 60
Okienka między lekcjami i ocena ułożenia planu lekcji .............................................................. 64
Ocena wysokości pensum dydaktycznego ................................................................................. 67
4. Czas pracy w relacjach nauczycieli ...................................................................69
4.1. Częstotliwość wykonywania poszczególnych czynności zawodowych wśród ogółu
nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących oraz przeciętny czas ich wykonywania ........71
4.2. „Wielka piątka” – pięć codziennych czynności w zawodzie nauczyciela .....................86
4.2.2. Godziny „tablicowe” a czas pracy nauczycieli ...................................................................... 88
3
4.2.3. Nauczyciele pełnoetatowi – „18-35” ...................................................................................... 93
4.3. Porównanie wyników dwóch technik badawczych – analizy przekrojowe oraz średni
czas pracy i jego struktura .................................................................................................97
4.3.1. Nauczyciele „18-27” – w poszukiwaniu w miarę jednorodnej grupy do analiz czasu pracy . 98
4.3.2. Zróżnicowanie codziennych czynności zawodowych nauczycieli ........................................ 99
4.3.3. Średni tygodniowy czas pracy nauczycieli „18-27” – DAR ................................................. 105
Załącznik nr 1. Podział nauczycieli ze względu na nauczany przedmiot ..........................112
Załącznik nr 2. Kalendarz badania...................................................................................114
4
1. Wprowadzenie
Przedstawiamy raport z „Badania czasu i warunków pracy nauczycieli”. Badanie prowadzone było w
ramach projektu systemowego pt. „Badanie jakości i efektywności edukacji oraz instytucjonalizacja
zaplecza badawczego” finansowanego z PO KL.
Badaniami objęto nauczycieli, którzy między wrześniem 2011 r. a grudniem 2012 r. czynnie
prowadzili zajęcia lekcyjne, uczyli przedmiotów ogólnokształcących, pracowali w szkołach dla dzieci i
młodzieży (nie w szkołach dla dorosłych) na wszystkich etapach edukacji od szkoły podstawowej po
ponadgimnazjalną.
W projekcie badawczym zastosowano zarówno metody jakościowe, jak i ilościowe. Badanie ilościowe
oparto na dwóch niezależnych od siebie technikach badawczych z dwiema odrębnie próbami
losowymi. Opis tych technik znajduje się w rozdziale drugim.
Pomysł, dyskusja, koncepcja, badania
Zanim przejdziemy do zaprezentowania metodologii i wyników badania, Czytelnikowi należy się kilka
informacji wprowadzających. Sam pomysł przeprowadzenia badań nad warunkami i czasem pracy
nauczycieli zawdzięczamy nauczycielskim organizacjom związkowym. Po wielu dyskusjach, w 2010
roku pomysł ten podjął Instytut Badań Edukacyjnych. Nie tylko zapotrzebowanie zgłaszane przez
związki nauczycielskie, lecz także rozeznanie stanu wcześniejszych badań w kraju wskazywały
potrzebę zbadania zwłaszcza kwestii czasu pracy, która wymaga długofalowego rozpoznania,
wolnego od pośpiechu i powierzchownych uproszczeń.
Prace nad koncepcją badania prowadzone przez IBE miały miejsce w 2010 roku, a ich rezultaty
systematycznie przedstawiano przedstawicielom pomysłodawców, którzy jednocześnie reprezentowali
środowisko objęte badaniem. Chodziło bowiem o to, by, przygotowując się do samego badania,
dobrze zrozumieć istotę badanej problematyki. W wyniku tych dyskusji doszliśmy wspólnie do kilku
wniosków. Po pierwsze, że samo zbadanie czasu pracy jest na tyle złożonym zadaniem, iż kwestia
warunków pracy nie będzie mogła w nim być potraktowana z uwzględnieniem wszystkich jej aspektów
i uwarunkowań. Po drugie, badanie czasu pracy należy w pierwszej kolejności adresować do
nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących, nie zajmując się w tym samym badaniu pozostałymi
grupami nauczycieli (np. nauczycielami szkół specjalnych, nauczycielami zawodu). Wynikało to
zwłaszcza z omawianego wspólnie katalogu czynności zawodowych nauczycieli, który może być
różnych dla różnych grup.
W rezultacie wiosną 2011 roku przeprowadzono badania
jakościowe, które miały na celu
zweryfikowanie wstępnie opracowanego katalogu czynności. Posłużyło ono także do dopracowania
koncepcji badania i jego metodologii. Następnie od maja do lipca 2011 roku przeprowadzono próbne
badanie ilościowe, które pozwoliło na sprawdzenie narzędzi badawczych i ich lekką korektę. Badanie
główne, którego wyniki opisujemy w niniejszym raporcie, rozpoczęto w listopadzie 2011. Założyliśmy,
że badanie potrwa rok, w praktyce okres badania głównego trwał 12+1 miesięcy, a dokładniej do 1
grudnia 2012 roku, gdy wpłynęły ostatnie dwie ankiety internetowe, wypełnione przez wylosowanych
nauczycieli. Ten długi okres zbierania danych miał na celu objęcie wywiadami wszystkich miesięcy
roku szkolnego, dodatkowy jeden miesiąc „na zakładkę” służył uzupełnieniom działań terenowych dla
zapewnienia maksymalnej reprezentatywności prób w obu technikach badawczych. Aneks nr 2
5
zawiera pełny kalendarz zbierania danych w badaniu głównym. Po zakończeniu czynności
badawczych w terenie przez kilka miesięcy sprawdzano zgodność logiczną zbiorów danych.
Dziękując związkom zawodowym, a także firmie realizującej badania w terenie, za wkład w dyskusję
na temat koncepcji, metod i narzędzi badawczych, Instytut Badań Edukacyjnych przyjmuje pełną
odpowiedzialność za metodologię i wyniki prezentowane w niniejszym raporcie.
Cel badań
Trzeba podkreślić co jest, a co nie jest celem prezentowanych tu badań. Cel nadrzędny, jaki sobie
stawiamy, to wniesienie pogłębionej refleksji na temat czasu pracy nauczycieli do debaty publicznej.
Mamy świadomość, że jest to gorący temat, któremu towarzyszy wiele emocji i interesów, co
uznajemy za naturalne i zrozumiałe okoliczności dyskutowania ważnych zagadnień społecznych.
Jednocześnie jednak kwestia czasu pracy nauczycieli obrosła w mocno stereotypowe wyobrażenia,
przy czym są to stereotypy skrajnie przeciwstawne, mające wszakże jedną wspólną cechę,
ignorowanie stanu faktycznego i jego złożoności.
Zgodnie z misją, jaką staramy się realizować, dążymy do tego, by debata publiczna dotycząca
rozmaitych obszarów edukacji odwoływała się do wyników badań naukowych. Dlatego celem tego
raportu jest przedstawienie rzetelnych analiz opartych na starannie zbieranych danych, przy czym
otwarcie pokazujemy zarówno ich mocne strony, jak i ograniczenia i obciążenia wynikające z
zastosowanej metody.
Naszym celem nie jest ogłoszenie „magicznej liczby X”, wskazującej na czas pracy „uśrednionego”
czyli nieistniejącego w rzeczywistości nauczyciela. Nie uważamy się za arbitrów, którzy mają
instrumenty do rozstrzygania, czyje wyobrażenia są trafniejsze. Chociaż być może część publiczności
nastawiona na podtrzymanie własnych stereotypów oczekuje takiej czy innej magicznej liczby, liczymy
na takich uczestników debaty, którzy będą mieli cierpliwość i poczucie sensu, by zagłębić się w
złożoność dnia pracy nauczycieli i dostrzec zawartą w niej różnorodność sposobów podejścia do
zawodu nauczyciela. Dla takich odbiorców mamy pełną gamę analiz, pokazujących strukturę czasu
pracy nauczycieli.
Odkrycie dla publicznej debaty struktury czasu pracy nauczycieli jest jednym z ważnych celów
badania. Być może w niej ukryte są pewne rezerwy podnoszenia jakości edukacji. Celem jest także
pokazanie zróżnicowania czasu pracy i poszczególnych jego składowych wśród nauczycieli. Celem
jest też szukanie zależności występujących pomiędzy różnymi składnikami czasu pracy nauczycieli.
Wszystkie trzy cele oparte są na miarach relacyjnych, znacznie bardziej odpornych na obciążenia
metody. Zamiast więc sprzeczki o nominalną wartość X czasu pracy, proponujemy refleksję nad
miarami porównawczymi, która może przybliżyć odkrycie rezerw zawartych w strukturze i
zróżnicowaniu pracy nauczycieli. Celem jest także pełniejsze pokazanie grupy zawodowej jaką
stanowią nauczyciele – w przypadku tych badań nauczyciele przedmiotów ogólnokształcących, którzy
jednak stanowią trzon nauczycielskiego stanu. Pokazujemy podstawowe warunki pracy nauczycieli i
szersze charakterystyki całej zbiorowości jako kontekst dyskusji o czasie pracy.
Planując badanie, dokonaliśmy przeglądu istniejących badań czasu pracy nauczycieli w Polsce i na
świecie. Analizowaliśmy ich metodologię i wyniki (zwłaszcza w odniesieniu do polskich nauczycieli),
żeby zaplanować badanie, które będzie spełniać wszystkie kryteria poprawności metodologicznej
badań społecznych.
6
Przegląd wcześniejszych badań
W Polsce przeprowadzono w ostatnich latach szereg badań nauczycieli, które dały bardzo rozbieżne
wyniki, co było konsekwencją różnic co do celu tych badań, zastosowania różnych metod i narzędzi,
wreszcie różnego doboru próby badawczej.
1. Badanie przeprowadzone przez Związek Nauczycielstwa Polskiego wśród nauczycieli –
członków ZNP, którzy na ochotnika wypełniali dzienniczki, czyli zapis czasu pracy (tj.
odnotowanie każdej czynności zawodowej wraz z informacją o tym, ile trwała). Otrzymano w
ten sposób wynik, że przeciętny tygodniowy czas pracy nauczyciela wynosi ok. 45 godzin.
2. Badanie przeprowadzone przez Sekcję Krajową Oświaty i Wychowania NSZZ "Solidarność"
wśród jej członków miało charakter ankietowy – pytano o łączny tygodniowy czas pracy.
Przeciętnie wynosił on 40 godzin.
3. O czas pracy, jako jeden z czynników psychospołecznych obciążeń nauczycieli, pytał Instytut
Medycyny Pracy w Łodzi (zespół pod kierunkiem J. Pyżalskiego). Badanie kwestionariuszowe
objęło losową ogólnopolską próbę ponad 1200 nauczycieli. W pytaniu uwzględniono 4
kategorie czynności: prowadzenie lekcji, prowadzenie zajęć dodatkowych, przygotowanie
zajęć oraz czynności administracyjne, które następnie zsumowano, traktując godziny
dydaktyczne jako godziny zegarowe. W ten sposób otrzymano wynik, że przeciętny
tygodniowy czas pracy nauczyciela wynosi ok. 33 ½ godziny.
4. Pytanie o czas pracy pada w Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) Głównego
Urzędu Statystycznego. Jest to badanie na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie
gospodarstw domowych, prowadzone co kwartał od 1992 roku według metodologii
Międzynarodowej Organizacji Pracy. Badanie to obejmuje pokaźną liczbę nauczycieli (w IV
kwartale 2008 ponad 550 nauczycieli wszystkich poziomów szkół, zatrudnionych na pełny
etat). Według tych danych nauczyciele pracują przeciętnie poniżej 26 godzin w tygodniu
(odpowiedź na pytanie: Ile godzin zwykle pracuje Pan(i) w ciągu tygodnia w głównym miejscu
pracy?).
5. Czas pracy jest również przedmiotem marginalnego zainteresowania dwóch
międzynarodowych badań nauczycieli, prowadzonych także w Polsce. Badanie OECD TALIS
– Międzynarodowe Badanie Nauczania i Uczenia się – zawierało w kwestionariuszu
kierowanym do nauczycieli gimnazjów (losowa próba, ponad 3100 nauczycieli w Polsce)
pytanie o czas pracy w typowym tygodniu w czterech kategoriach: prowadzenie lekcji,
przygotowywanie lekcji, obowiązki administracyjne i inne. Średni tygodniowy czas pracy w
Polsce wyniósł poniżej 33 godzin. OECD zalecało ostrożność w stosunku do tego pytania, ze
względu na zaobserwowane błędy badanych w przeliczaniu godzin lekcyjnych na zegarowe.
O czas pracy zapytano również nauczycieli matematyki w szkołach podstawowych i
gimnazjach (nieco ponad 1000 osób) w ramach badania TEDS-M (Teacher Education and
Development Study in Mathematics; badanie nauczycieli matematyki prowadzone przez IFiS
PAN). Tu zastosowano 10 kategorii czynności i otrzymano wynik, że przeciętny tygodniowy
czas pracy nauczyciela wynosi niespełna 40 godzin.
Przystępując do planowania badania brano pod uwagę następujące problemy metodologiczne.
Duży wpływ zastosowanej techniki badania na wynik.
7
Dobór próby. Nauczyciele stanowią bardzo wewnętrznie zróżnicowaną grupę zawodową (w
zależności od roli w szkole – nie wszyscy nauczyciele są „tablicowi”, czyli prowadzą typowe lekcje z
uczniami, typu szkoły, etapu edukacyjnego, nauczanego przedmiotu, środowiska, w którym znajduje
się szkoła). Próba musiała być odpowiednio duża, jeśli pytania badawcze miały uwzględniać to
zróżnicowanie. Oczywiście miała to być ogólnopolska próba losowa, warstwowana ze względu na
dużą niejednorodność populacji nauczycieli. Warto zauważyć, że niektóre wyżej opisane badania
przeprowadzono na próbach nielosowych (dobór wygodny).
Nierówne rozłożenie czynności zawodowych w roku szkolnym. Wybór momentu badania mógł mieć
wpływ na wynik.
Duże obciążenie wyników przy zastosowaniu metody dzienniczkowej.
Błędy szacowania. Jeżeli respondenci mieli samodzielnie szacować czas, który zajmowały im
czynności zawodowe, było to obciążone dużym błędem, dodatkowo zwiększanym przez fakt
samodzielnego przeliczania godzin lekcyjnych na zegarowe i odwrotnie.
Deklaratywność odpowiedzi. Jeśli wynik miał być oparty na deklaracji respondenta, musiał być
obciążony ryzykiem zarówno nieświadomego, jak i świadomego zniekształcenia. Trafność wyników
badania czasu pracy nauczycieli jest poważnie obciążona efektem społecznych oczekiwać (social
desirability bias).
Sięgnęliśmy także do badań czasu pracy w ogóle, w tym także pracy nauczycieli, prowadzonych w
różnych miejscach świata, ze świadomością jednak, że wzorce takie mogą być inspirujące, ale nie
podlegają łatwemu przenoszeniu. Wspominamy tu o niektórych z nich.
Powszechne w większości krajów UE i OECD są badania budżetu czasu (Time Use Surveys – w
Polsce prowadzone przez GUS Badanie Budżetu Czasu Ludności), prowadzone metodą dzienniczka,
w którym każdy badany rejestruje dwa dni – jeden roboczy i jeden weekendowy. Wzięliśmy pod
uwagę wytyczne Europejskiego Biura Statystycznego Eurostat w zakresie badań budżetu czasu
(Guidelines on Harmonised Time Use Surveys, Eurostat).
Jeśli chodzi o czas pracy nauczycieli, punktem odniesienia dla nas były badania:
8

czasu pracy nauczycieli szkół średnich w Nowej Zelandii (Secondary Teacher Workload
Study) przeprowadzone w 2004 roku przez Australian Council for Educational Research
(ACER) – badanie kwestionariuszowe (próba N=1150), zawierające obszerny katalog
czynności zawodowych;

cyklicznie prowadzony w Wielkiej Brytanii Teachers' Workloads Diary Survey – dane zbierane
za pomocą dzienniczków, kodowanych na 7 kategorii czynności zawodowych (N=1500).
Dodatkowo, Wielka Brytania wykorzystuje do analizy czasu pracy nauczycieli dane z badania
budżetu czasu;

badanie Scottish Negotiating Commitee for Teachers z lat 2005-2006: nauczyciele wypełniali
dzienniczki czasu pracy przez dwa pełne tygodnie, raz w 2005, a drugi w 2006 roku (N=2400,
ale zwrot na poziomie 41% w 2005, a 34% w 2006);

we Francji wykorzystuje się do analizy czasu pracy nauczycieli dane z badania budżetu
czasu, uzupełniając je cyklicznie, na zlecenie resortu edukacji Republiki Francuskiej,
badaniem nakierowanym na nauczycieli. W 2002 roku badanie realizowano metodą
wywiadów bezpośrednich (N=800).
Generalnie, przegląd stanu badań pokazał, że metodologia badania czasu pracy nauczycieli jest
zagadnieniem stosunkowo młodym w naukach społecznych, uzyskiwane wyniki zawsze obarczone są
taką czy inną arbitralnością ocen i z tego względu warto stosować krzyżowe metody i miary
porównawcze.
Koncepcja badania i jej ograniczenia
W wyniku dyskusji i przeglądu stanu badań zdecydowaliśmy się na zastosowanie znanej w badaniach
społecznych praktyki nazywanej „triangulacją”, a polegającej na zastosowaniu różnych, niezależnych
od siebie metod badawczych dla zbadania tego samego problemu. Kolejnym założeniem w koncepcji
badania było celowe ograniczenie badanej populacji do bardziej wyspecyfikowanej grupy niż ogół
nauczycieli, stąd koncentracja uwagi na nauczycielach przedmiotów ogólnokształcących. Zdając sobie
sprawę ze złożoności zagadnienia czasu pracy musieliśmy też dokładniej określić sam przedmiot
badania, czyli jego zakres tematyczny. Dlatego ograniczyliśmy pole badawcze w kwestii warunków
pracy, jednocześnie doprecyzowując kwestię czasu pracy.
Co ważne, świadomie zrezygnowaliśmy z rozwinięcia w badaniu problematyki wynagrodzeń
nauczycieli, a więc także szukania powiązań pomiędzy nakładem czasu pracy nauczycieli a kwestią
wynagrodzenia. Uznaliśmy, że łączenie obu kwestii w dość pionierskim przedsięwzięciu badawczym
byłoby obarczone zbyt dużym ryzykiem. Skoncentrowaliśmy uwagę na jak najstaranniejszym
zebraniem informacji o samym czasie pracy. Mamy jednocześnie świadomość, że czas pracy, o
którym mówimy w raporcie, nie odnosi się do pojęcia „jednego etatu” albo „gołego etatu”. Inaczej
mówiąc, nie wnikamy w to, jakie są składniki wynagrodzenia nauczycieli, którzy prowadzą np. 25 lekcji
tygodniowo, a jakie takich, którzy prowadzą łącznie 12 lekcji tygodniowo w dwóch szkołach, ale za to
pokazujemy jaka jest relacja między liczbą prowadzonych lekcji a czasem poświęcanym na główne
czynności implikowane przez samo prowadzenie lekcji. Pokazujemy, że czynności pozalekcyjne są
równie ważne jak same lekcje i w jakiej pozostają proporcji w pewnych przedziałach obciążeń
„tablicowych”.
Zatem, nie koncentrujemy uwagi na szukaniu odpowiedzi na pytanie, ile trwa tygodniowa praca
nauczyciela, który prowadzi przepisowe 18 lekcji tygodniowo, choć rozumiemy pewne
zapotrzebowanie w debacie na taką informację. Problem polega na tym, że nauczycieli prowadzących
właśnie 18 lekcji tygodniowo jest zaledwie około 15% i wcale nie jest pewne, czy koncentrując uwagę
na nich uchwycilibyśmy sedno uwarunkowań czasu pracy nauczycieli. Doszliśmy też do wniosku, że
jakiekolwiek przeliczanie czasu pracy pozostałych nauczycieli na hipotetyczne 18 lekcji tygodniowo
byłoby bardzo wątpliwe metodologicznie. Skupiamy więc uwagę przede wszystkim na odtworzeniu
różnorodności środowiska nauczycielskiego starając się odtworzyć obraz jak najbliższy
rzeczywistości.
W koncepcji badania przyjęliśmy też założenie, że próbkowanie badanych dni – w jednej metodzie – i
zbieranych ankiet internetowych – w drugiej, powinno być rozłożone na wiele miesięcy roku, mając
także nadzieję, że będziemy w ten sposób mogli powiedzieć coś więcej o dynamice rocznego cyklu
pracy nauczyciela. Jednak analizy pokazały, że takie zadanie badawcze wymagałoby znacznie
liczniejszego próbkowania, nie możemy więc odtworzyć zróżnicowania, jakie z pewnością występuje
9
w rocznym cyklu pracy nauczyciela. Jednak dzięki tak długiemu okresowi zbierania danych – przy
kontrolowaniu parametrów losowego próbkowania – możemy operować pojęciem typowego tygodnia,
ugruntowanego w danych z całego roku. To z kolei niesie ze sobą inne ograniczenie interpretacyjne, o
czym piszemy w rozdziale 4: nie mamy jednoznacznej miary, jak taki typowy tydzień pracy przekłada
się na tygodnie nietypowe, a zatem też na czas pracy w skali miesiąca, czy roku. Widać rosnącą
potrzebę rozpatrywania pracy nauczyciela w skali całego roku, właśnie ze względu na zmienność
pomiędzy tygodniami i miesiącami i roczny cykl pracy szkoły.
Jeszcze jednym założeniem badania, które sugerowali zwłaszcza partnerzy społeczni, jest
zastosowanie bardzo rozbudowanego katalogu czynności zawodowych w ankiecie internetowej.
Dzięki niemu uzyskaliśmy znacznie dokładniejszy obraz rzeczywistości. Trzeba jednak też pamiętać,
że sumowanie tak uzyskanych czasów cząstkowych jest możliwe tylko dla niektórych czynności
(wskazujemy je w rozdziale 4), dla innych zaś byłoby nieuprawnione metodologicznie i prowadziło do
fałszywych rezultatów.
Mimo wymienionych ograniczeń badanie wnosi naszym zdaniem przede wszystkim obraz
różnorodności pracy nauczycieli i jej wewnętrznych uwarunkowań, zależności jednych czynności od
drugich, pokazanie zjawiska kompensacji pewnych czynności przy większej liczbie godzin lekcyjnych,
a także częstotliwości wykonywania różnych czynności. Pokazuje też dokładniej zróżnicowanie
występujące wśród nauczycieli, a także ich preferencje i opinie w rozpatrywanych w badaniu
kwestiach. Wnosi więc do debaty publicznej sporą dawkę wiedzy.
Układ raportu
Po syntetycznym zestawieniu głównych wyników, drugi rozdział przedstawia zakres badań, opisuje
zastosowaną metodologię, wyjaśnia, dlaczego zastosowano dwie techniki zbierania danych
ilościowych, przedstawia zasady doboru próby i potencjalne źródła błędów.
Trzeci rozdział opisuje szczegółowo wyniki badania, które dotyczą warunków pracy nauczycieli, w tym
wielu elementów mających wpływ na miejsce i czas pracy nauczycieli. W tym rozdziale są też opinie
nauczycieli na temat warunków ich pracy oraz szczegółowa charakterystyka badanej populacji.
Czwarty rozdział zajmuje się czasem pracy nauczycieli, zawiera szczegółową tabelę czynności
wykonywanych przez nauczycieli i częstotliwości występowania tych czynności, informacje o
orientacyjnym czasie poświęconym jednorazowo na każdą czynności, informacje o zależnościach
między liczbą godzin tzw. „tablicowych” a czasem poświęcanym przez nauczycieli na pozostałe
czynności w typowym tygodniu zajęć. Znajdziemy w nim również informacje o tym, czym różnią się
nauczyciele z pełnym i niepełnym pensum. Przedstawiony jest też sumarycznie tydzień pracy
nauczycieli podczas roku szkolnego, z wyszczególnieniem tych czynności, które zajmują w nim
najwięcej czasu.
Raport zaopatrzony jest w aneksy, z których jeden przedstawia kwestię podziału nauczycieli według
przedmiotów nauczania, a drugi pokazuje szczegółowy kalendarz badania.
10
Główne wyniki
Czas badania i próba:
Poniższe wyniki dotyczą nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących, czynnych zawodowo, którzy w
okresie badania uczyli w szkołach dla młodzieży, od podstawowej, poprzez gimnazjum, po liceum,
technikum lub zasadniczą szkołę zawodową.
Badanie terenowe czasu i warunków pracy nauczycieli przeprowadzone zostało w okresie od
listopada 2011 r. do 1 grudnia 2012 r. na próbie 2617 nauczycieli z 477 szkół (DAR) oraz próbie 4762
nauczycieli z 921 szkół (CAWI).
Co zapewnia mi praca nauczyciela?
Kontakty z ludźmi – odpowiada 96% ankietowanych nauczycieli. Osobisty rozwój – wskazują na
drugim miejscu – 85% wskazań.
Czego dowiedzieliśmy się o nauczycielach?
38% z nich, mając 15 lat, mieszkało na wsi. W małym mieście do 20 tys. mieszkańców mieszkało w
tym wieku 22 % nauczycieli, w mieście średniej wielkości (pow. 20 tys. do 100 tys.) – 26%, a w dużym
mieście (pow. 200 tys.) – 13%.
Najczęściej nauczyciele pracują w takim samym otoczeniu, w jakim wzrastali: 58% nauczycieli
wychowujących się na wsi obecnie również pracuje na wsi, podobnie nauczyciele, którzy mieszkali w
wieku 15 lat w małych miastach w 49% pracują w małych miastach, analogicznie 62% z miast
średniej wielkości uczy w szkołach położonych w takich właśnie miastach oraz 58% nauczycieli
pochodzących z dużych miast uczy w dużych miastach. Na wieś przeprowadziło się 12% nauczycieli
wzrastających w dużych miastach, 17% z miast średnich i 33% z małych miast. W dużym mieście z
kolei pracuje 7% nauczycieli pochodzących ze wsi, 5% z małego miasta, 7% z miasta średniej
wielkości.
Gdzie nauczyciele wolą wykonywać pracę, która nie polega na prowadzeniu lekcji?
53% nauczycieli deklaruje, że woli pracować w domu, 8% – w szkole, 35% deklaruje, że niektóre
czynności woli wykonywać w domu, a inne w szkole, a dla 4% miejsce wykonywania czynności
zawodowych nie ma znaczenia. Wynika to ze specyfiki wykonywanych zadań wymagających,
skupienia, ciszy i elastycznego planowania, a nie z niezadowolenia z warunków pracy w szkole.
Nauczyciele są generalnie zadowoleni z warunków pracy (92%).
Nauczyciele o planie lekcji i „okienkach”
Jeśli nauczyciele mają „okienka” pomiędzy lekcjami, to najczęściej w tym czasie sprawdzają prace
uczniów – 34%. 24% zajmuje się dokumentacją szkolną. Najrzadziej nauczyciele przeznaczają
„okienka” na odpoczynek i relaks (67% nigdy tego nie robi, a często zaledwie 4%) oraz sprawy
prywatne (odpowiednio: 85% i 1%).
83% nauczycieli bardzo dobrze lub dobrze ocenia swój plan lekcji,
ani źle – 13 %.
źle – 4%, ani dobrze,
11
Co nauczyciele sądzą o pensum?
78% nauczycieli uważa, że pensum nie jest ani za wysokie, ani za niskie, 1% – że jest ono
zdecydowanie za wysokie, 4% za raczej wysokie, podczas gdy 10% sadzi, że pensum jest raczej za
niskie, a 7% – zdecydowanie za niskie.
„Wielka piątka” codziennych czynności nauczyciela
Badanie pozwoliło wyodrębnić 54 czynności wykonywane przez nauczycieli, określić, jak często
nauczyciele wykonują te czynności i ile deklarują, że poświęcili na nie czasu, gdy wykonywali je
ostatni raz (patrz tabela 4.3.).
Wyniki badania dają podstawę do określenia czasu 5 czynności codziennych jako dominującego
składnika czasu pracy. Te czynności to: prowadzenie lekcji, przygotowywanie lekcji, prowadzenie
innych zajęć, przygotowywanie innych zajęć, sprawdzanie prac. Pozostałe czynności pełnią
zdecydowanie mniejszą rolę w budżecie czasu nauczycieli i są na ogół wykonywane znacznie
rzadziej.
Sumaryczny czas wykonywania czynności w typowym tygodniu
W typowym tygodniu roku szkolnego czas poświęcony na 5 czynności codziennych nauczyciele
pełnoetatowi szacują średnio na 34 godz. 35 min. (ankieta internetowa). Nie dotyczy to okresów
nietypowych w ciągu roku szkolnego. Wszystkie czynności zsumowane w technice DAR (zob. rozdział
2) dają łącznie wynik 46 godz. 40 minut. tygodniowo – dotyczy to nauczycieli, którzy prowadzą od 18
do 27 lekcji tygodniowo, nie zajmują stanowisk, które by wpływały na pensum i pracują w jednej
szkole lub zespole szkół, czyli około 60% nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących.
Po „wielkiej piątce” kolejną pozycją w budżecie czasu jest tworzenie dokumentacji przebiegu
nauczania i pracy szkoły, które jednak zajmuje tylko około 6% całego czasu pracy.
Na samokształcenie i doskonalenie zawodowe nauczyciele przeznaczają 4% czasu.
Indywidualne kontakty z rodzicami zajmują średnio zaledwie 1,3% czasu.
Na czynności rejestrowane jako „inne” – nauczyciele poświęcają aż 4 godz. 40 minut tygodniowo z
wykazanych 46 godz. 40 min (patrz. tabela 4.11.).
Liczba lekcji a czas pracy nauczyciela – zaskakująca zależność
Wydawać by się mogło, że istnieje prosta zależność, każda godzina prowadzonej przez nauczyciela
lekcji wymaga określonego, stałego nakładu pracy pozalekcyjnej. Stąd oczywista wydawałoby się, że
im więcej godzin tablicowych, tym więcej czasu nauczyciele poświęcają także na czynności, takie jak
przygotowanie lekcji i sprawdzanie prac. Jednak okazało się, że ta zależność jest bardziej złożona – o
ile w przypadku nauczycieli, którzy nie mają pełnego pensum 18 godzin widać wyraźnie zależność
liniową – im więcej nauczyciel ma godzin tablicowych, tym dłużej pracuje w ogóle, to wówczas, gdy
nauczyciel ma co najmniej pełne pensum, czas jego pracy stabilizuje się na zbliżonym poziomie, nie
wzrastając wraz kolejnymi godzinami ponadwymiarowymi. Inaczej mówiąc, czy nauczyciel prowadzi
18 godzin lekcyjnych czy 20 lub 25 – pozostałe czynności codzienne zajmują mu sumarycznie mniej
więcej tyle samo czasu.
12
Zależność między liczbą godzin tablicowych a czasem wykonywania czynności codziennych
(suma tygodniowa czasów czterech czynności) z pokazaniem składowych
25
suma 4 czynności
20
15
10
5
0
1
3
5
7
9
11
13
15
17
19
21
23
25
27
29
31
33
Liczba lekcji w tygodniu
przygotowywanie lekcji
prowadzenie innych zajęć
przygotowanie innych zajęć
sprawdzanie prac
średni czas 4 czynności
13
2. Podstawowe założenia metodologiczne
Badanie Warunków i Czasu Pracy Nauczycieli realizowane było jako badanie na reprezentatywnej
próbie losowej za pomocą dwóch komponentów ilościowych – wywiadów kwestionariuszowych (DAR
oraz CAWI), poprzedzonych wstępnym badaniem jakościowym.
Badanie jakościowe przeprowadzone zostało za pomocą 24 wywiadów grupowych FGI i jego celem
było przede wszystkim opracowanie katalogu czynności zawodowych nauczycieli oraz słownika
pojęć tak, by narzędzia w głównych badaniach ilościowych odwoływały się do pojęć i terminów dobrze
odpowiadających realiom pracy nauczycielskiej i dopasowanych do sposobu, w jaki ją opisują sami
nauczyciele.
Badanie ilościowe zostało zrealizowane dwiema technikami.
Pierwsza to DAR (day after recall) realizowane metodą wywiadu bezpośredniego wspomaganego
komputerem (CAPI), którego celem było określenie przebiegu losowo wybranego dnia (zwykle
poprzedzającego dzień badania) oraz czasu poświęconego przez badanego na czynności zawodowe
w tym konkretnym dniu. Badanie było zrealizowane na próbie 2617 nauczycieli z 477 szkół; próbę tę
można również traktować jako próbę 2617 dni pracy nauczyciela.
Druga to ankieta internetowa CAWI, której głównym przedmiotem był czas poświęcany na realizację
poszczególnych czynności zawodowych w typowym tygodniu respondenta, a także częstotliwość
wykonywania różnych czynności z katalogu czynności zawodowych i czas poświęcany na nie
jednorazowo. Wywiady były realizowane na próbie losowej 4762 nauczycieli z 921 szkół.
Na wszystkich etapach badania, oprócz kwestii czasu pracy, zbierane były również dane i opinie na
temat wybranych warunków pracy nauczycieli oraz podstawowe dane o charakterystyce społecznodemograficznej i zawodowej respondentów. Zapisywany był również dokładny plan lekcji nauczyciela
z całego tygodnia.
2.1. Co badano?
Głównym celem badania było określenie czasu, poświęcanego w skali typowego tygodnia roku
szkolnego przez nauczycieli na wykonywanie czynności zawodowych, oraz czynników warunkujących
jego zróżnicowanie. Realizacja tego celu wymagała jednak wstępnego rozstrzygnięcia wielu kwestii
szczegółowych, ale o zasadniczym znaczeniu.
Czas pracy, czyli co? Badany czas pracy miał być zarówno czasem pracy zorganizowanej przez
pracodawcę, jak i realizowanej samodzielnie przez nauczyciela, czasem pracy w szkole, w domu, czy
w dowolnym innym miejscu. O ile w wielu zawodach nie ma wątpliwości, czy dana czynność związana
jest z pracą zawodową, czy nie, to w przypadku nauczycieli (tak samo dziennikarzy, naukowców,
przedsiębiorców i wielu innych zawodów) ścisłe rozgraniczenie aktywności zawodowych od
pozostałych może być trudne lub wręcz niemożliwe. Przygotowywanie się do lekcji niewątpliwie jest
czynnością zawodową, ale są sytuacje, kiedy trudniej to rozstrzygnąć. Czy historyk, czytając książkę
historyczną, bądź polonista, śledząc twórczość współczesnych pisarzy i wybierając coś, by
zainteresować swoich uczniów, albo matematyk, który, oglądając film w kinie, wpada na pomysł
ciekawego wyjaśnienia funkcji liniowej ‒ robią to w ramach swoich godzin pracy, czy nie. Takie
postawienie sprawy może wydawać się absurdalne i między innymi dlatego nauczyciele (podobnie jak
dziennikarze lub naukowcy) mają nie w pełni regulowany czas pracy. Niemniej praktyczne dylematy
14
co i jak zakwalifikować muszą stanąć przed badaczami czasu pracy i muszą być rozstrzygnięte, co
więcej, musi je też rozstrzygnąć sam badany, odpowiadając na pytania wywiadu.
Aby problemy z tym związane możliwie ograniczyć, główne badanie ilościowe poprzedzone było
wspomnianym już badaniem jakościowym, obejmującym 24 zogniskowane wywiady grupowe (FGI).
Dzięki temu badaniu wypracowano katalog czynności zawodowych nauczycieli (w tym ustalono
relacje między postrzeganiem czynności zawodowych przez nauczycieli a tym, jak określane są one w
prawie oświatowym) oraz słownik pojęć. Dzięki temu zmniejszone zostało ryzyko, że kwestionariusze
dotyczące czasu pracy posługiwać się będą terminami nieadekwatnymi do struktury czynności
zawodowych, bądź też nieadekwatnymi do sposobu, w jaki swoją pracę opisują sami nauczyciele (a
więc w sposób niezrozumiały dla respondentów). W ramach badania jakościowego poruszana była
także kwestia warunków pracy nauczycieli.
Nauczyciel, czyli kto? Jest oczywiste, że zupełnie inaczej kształtować się będzie dzień pracy
nauczyciela-dyrektora szkoły, inaczej – nauczyciela pełniącego funkcję niezwiązaną z prowadzeniem
zajęć lekcyjnych np. bibliotekarza czy pedagoga szkolnego. Z drugiej strony, inne będzie spojrzenie
na czas pracy nauczyciela pracującego na część etatu, na pełen etat, na pełen etat, ale uzupełniany
np. pracą na zlecenie w innej szkole. Najprościej byłoby się ograniczyć do opisania czasu pracy
nauczyciela „typowego” – pracującego „przy tablicy”, na pełny etat, ale nie więcej lub niewiele więcej
niż 18 lekcji tygodniowo zawartych w ustawowym pensum i tylko w jednej szkole, tyle że nauczyciele
tacy stanowią zdecydowaną mniejszość wśród ogółu społeczności nauczycieli, a więc właśnie nie są
typowi. Spora część nauczycieli pracuje w niepełnym wymiarze godzin, zaś znaczna większość
prowadzi więcej niż 20 lekcji tygodniowo, w tym pewna część pracując dla więcej niż jednego
pracodawcy. Badania mają odzwierciedlić stan faktyczny, razem z jego złożonością i zróżnicowaniem.
Z tego względu objęliśmy badaniem szerokie spektrum nauczycieli, dobór do badania był całkowicie
losowy i dlatego badana zbiorowość odwzorowuje faktyczne zróżnicowanie w społeczności
nauczycieli. Jednak w konsekwencji uzyskane dane nie poddają się łatwej i uproszczonej interpretacji.
Nie jest oczywiste, co oznaczałaby hipotetyczna praca na jeden pełny etat i ograniczona do wymiaru
pensum.
Badaniem objęci byli nauczyciele szkół podstawowych, gimnazjów, liceów ogólnokształcących oraz
średnich i zasadniczych szkół zawodowych, uczący w nich przedmiotów ogólnokształcących. Nie
wypowiadamy się zatem o czasie pracy nauczycieli przedmiotów zawodowych, nauczycieli ze szkół
artystycznych, czy ze szkół specjalnych. Ograniczenie to wynika ze specyfiki tych grup, która sprawia,
że każda wymaga odrębnego podejścia badawczego, w tym znacznie różniących się narzędzi
badawczych i dostosowanej metodologii.
Tygodniowy czas pracy – ale w jakim tygodniu? Celem badania było określenie tygodniowego
czasu pracy – ten jednak w przypadku nauczycieli jest zależny od okresu roku szkolnego: inny na
początku roku, inny w jego trakcie, inny w okresie wystawiania ocen i egzaminów. Inny wreszcie jest
czas pracy nauczycieli w czasie ferii i wakacji, nie w całości przecież pokrywający się z terminami
urlopów, ani nie wolny całkowicie od sformalizowanych obowiązków.
W komponencie CAWI pytania dotyczyły „typowego tygodnia”, jednakże na jego obraz u
respondentów wpływać musiał w największym stopniu aktualny układ obciążeń. Z tego względu w
aneksie to tego rozdziału podajemy kalendarz badania i roku szkolnego, by czytelnik mógł
umiejscowić w nim przedstawione w raporcie oszacowania respondentów. W badaniu DAR pytania
dotyczyły zawsze konkretnego dnia: realizacja wywiadów była rozłożona na poszczególne okresy roku
15
szkolnego (z kontrolą rozkładu na poszczególne dni tygodnia), załącznik nr 2 do raportu zawiera
szczegółowy rozkład dni, o których zebrano relacje respondentów techniką DAR.
Oba komponenty realizowane były wyłącznie w okresach zajęć, zarówno jesiennym jak i wiosennym
(z pominięciem wakacji i ferii) – a więc tylko do tych okresów odnoszą się uzyskane wyniki. W
okresach tych badaniem DAR objęte były wszystkie dni tygodnia, włącznie z sobotami i niedzielami,
bowiem w badaniach jakościowych nauczyciele podkreślali, że wielu z nich część czynności
zawodowych wykonują w te dni.
2.2. Jak badano?
Badanie czasu pracy było badaniem interrogacyjnym: zastosowana metoda pomiaru czasu pracy
nauczycieli opiera się na deklaracjach samych badanych. Należy wyraźnie stwierdzić, że dla
takiego podejścia nie ma praktycznie alternatywy. Poza całodobową obserwacją – tak w szkole,
jak i w domu – która z oczywistych względów nie jest możliwa do zastosowania w badaniu na próbie
reprezentatywnej, nie ma innej metody pozwalającej ocenić czas pracy, który zawiera przecież wiele
czynności wykonywanych indywidualnie i zależnych od samodzielnych decyzji nauczycieli. Nie
zmienia to jednak faktu, że oparcie się na deklaracjach nauczycieli naraża pomiar na błędy,
wynikające zarówno z ograniczeń pamięci badanych, jak i trudności w oszacowaniu czasu trwania
pojedynczych czynności, a tym bardziej przeliczania ich na sumaryczny czas w typowym tygodniu
roku szkolnego. Trzeba się też liczyć z tendencją (niekoniecznie uświadamianą) do stawiania w
dobrym świetle siebie i swojej grupy zawodowej. Dobór rozwiązań metodologicznych, zastosowanych
w badaniu, nastawiony był na minimalizację błędów systematycznych wynikających z tych czynników,
choć – oczywiście – ich całkowita eliminacja nie jest możliwa.
W badaniu DAR celem wywiadu było określenie przebiegu jednego dnia (zwykle dnia
poprzedzającego dzień realizacji wywiadu). Procedura wywiadu, prowadzonego przez ankietera
techniką CAPI (wspomagany komputerowo wywiad osobisty), zakładała systematyczne odtworzenie
przebiegu dnia, od pobudki poprzez prowadzenie zajęć planowych (jeśli nauczyciel tego dnia je
prowadził), przez czas po zakończeniu zajęć planowych, do pójścia na spoczynek, ze szczególnym
uwzględnieniem czynności należących do „katalogu czynności zawodowych”. Dzięki takiej konstrukcji
wywiadu:

pytania dotyczą kwestii, które respondent ma jeszcze w pamięci (ostatni dzień)

odwołanie do struktury dnia i wzajemnych relacji czasowych poszczególnych wydarzeń
ułatwia określenie czasu trwania poszczególnych czynności.

odwołanie do katalogu czynności zmniejsza ryzyko, że o wykonywaniu jakiejś czynności
zawodowej badany zapomni.
Jednocześnie, skoncentrowanie wywiadu nie na kwestiach ogólnych, ale na konkrecie (ostatni dzień),
zmniejsza ryzyko, że badani będą zawyżać deklaracje czasu pracy. Ryzyko takie bowiem nie wynika
ze skłonności respondentów do „świadomego kłamania” (zwłaszcza, że takie kłamstwo nie
przyniosłoby respondentowi żadnej bezpośredniej korzyści), ale ze skłonności do zawyżania wartości,
których badany nie jest pewien. Jeśli badany zna dokładną odpowiedź na zadane pytanie, można
założyć, że odpowiada zgodnie z prawdą; w im większym stopniu odpowiedź musi zrekonstruować
(np. oszacować w pamięci, poskładać z kawałków itp.), tym większe ryzyko, że na jej treść będą miały
wpływ jego przekonania lub interesy. Im zatem konkretniejsze są pytania, i im płycej musi sięgać do
pamięci, tym mniejsze jest ryzyko, że niedokładność odpowiedzi ma systematyczny charakter.
16
W badaniu CAWI, przedmiotem wywiadu (ankiety) były przede wszystkim poszczególne czynności
zawodowe: częstotliwość ich wykonywania i czas, jaki zajęło ich wykonanie ostatnim razem.
Częstotliwość występowania określana była na skali porządkowej od pozycji „raz w tygodniu lub
częściej” do pozycji „rzadziej niż raz w roku”, chodziło bowiem o to, by nie pominąć żadnej czynności,
nawet jeśli wykonywana jest bardzo rzadko. W następnej kolejności badany był proszony o
wskazanie, ile czasu poświęca na wykonywanie poszczególnych czynności zawodowych w „typowym
tygodniu”, o ile daną czynność uprzednio zadeklarował jako wykonywaną raz na tydzień lub częściej.
W konsekwencji komponent ten pozwala na bezpośrednie oszacowanie czasochłonności w skali
tygodnia tych czynności, które nauczyciele wykonują w każdym typowym tygodniu zajęć szkolnych,
czyli w cyklu cotygodniowym. Natomiast czynności wykonywane rzadziej, np. „raz na miesiąc”, należy
szacować osobno na podstawie deklaracji o ich częstości wykonywania i czasu poświęconego na nie
„ostatnim razem”.
Wprawdzie wywiad CAWI odnosił się do „typowego” tygodnia (a nie jak w DAR do konkretnego dnia,
w dodatku wybranego losowo przed badaniem), jednak obecny w nim był szereg elementów,
podnoszących rzetelność pomiaru: wykorzystanie katalogu czynności i to w wersji bardzo
szczegółowej, poprzedzenie pytań o czas w „typowym tygodniu” pytaniem o czas konkretnego
zdarzenia (ostatni przypadek wykonywania czynności), wstępna selekcja czynności, o których czas
trwania pytano w skali tygodnia (na podstawie deklarowanej częstości wykonywania).
2.3. Dlaczego dwa typy wywiadów?
Zastosowanie w badaniu dwóch narzędzi – CAWI oraz DAR – wynikało z ich różnych charakterystyk
pomiarowych. Praktyka taka, zwana w metodologii badań społecznych „triangulacją”, służy
podniesieniu rzetelności pomiaru. Wywiad DAR, którego przedmiotem jest przebieg ostatniego dnia,
charakteryzuje się wyższą trafnością pomiarową, jest mniej narażony na niedoskonałość pamięci
respondentów, bądź na ich – świadome lub nieświadome – dążenie do wykazania się dłuższym
czasem pracy. Podstawową jego zaletą jest jednak możliwość zsumowania czasu wykonywania
wszystkich czynności zawodowych w badanym dniu. Każdą wymienioną przez respondenta czynność
zawodową ankieter mógł przyporządkować tylko jednej kategorii z katalogu czynności zawodowych
zakodowanych w komputerze. Dzięki temu zebrane dane w poszczególnych kategoriach czynności są
względem siebie rozłączne, a zatem można je ze sobą sumować. Pytanie o konkretny dzień pozwala
także – choć oczywiście nie na poziomie indywidualnym – oszacować czas poświęcany tygodniowo
przez badaną zbiorowość nauczycieli na odpowiednio zagregowane czynności, zarówno te częste,
wykonywane w cyklu tygodniowym, jak i te mniej częste, ale pojawiające się w miarę regularnie, jak
np. zebrania z rodzicami, czy indywidualne spotkania z rodzicami.
Dzięki rozłączności poszczególnych kategorii czynności możemy więc określić zarówno sumę czasu
we wszystkich kategoriach, jak i strukturę czasu pracy nauczycieli ze względu na wyszczególnione
kategorie. Przy próbie liczącej ponad dwa i pół tysiąca nauczycieli (czy dokładniej – dni pracy
nauczycielskiej, rozsianych po całym roku szkolnym i po wszystkich dniach tygodnia), uzyskano
znaczące liczby obserwacji, w których część badanych wykonywała w danym dniu akurat czynność
mniej częstą niż przygotowanie się do zajęć, czy sprawdzanie prac uczniowskich, ale jednak na tyle
częstą, by odpowiednio licznie „utrafić” na nią w losowo wyznaczonych dniach badania. Nie możemy
jednak oczekiwać, że dałoby się tą metodą zbadać drobiazgowo wyspecyfikowane czynności rzadko
występujące w ciągu roku szkolnego, np. czas poświęcony na kilkudniową wycieczkę, czy
przeprowadzenie ustnego egzaminu maturalnego. Liczba obserwacji byłaby zbyt mała, by uzyskane
wyniki można było uogólnić. W tej technice badawczej należy raczej dobrać takie grupy czynności
zawodowych, by sytuacja wywiadu z ankieterem pozwoliła w sposób w miarę naturalny dla badanego
17
odtworzyć faktyczny przebieg ostatniego dnia pracy. Nie powinno więc być zbyt wiele kategorii w
katalogu czynności zawodowych
Metodologia ta ma też inne ograniczenia, w szczególności dotyczy to możliwości analizy
zróżnicowania tygodniowego czasu pracy. Krótki lub długi czas pracy danego respondenta w
konkretnym dniu badania nie musi wiązać się z długością sumarycznego czasu pracy tego
respondenta w całym tygodniu. Dotyczy to zarówno sumarycznego czasu pracy, jak i czasu
przeznaczonego na poszczególne czynności zawodowe – jeśli nauczyciel danego dnia poświęcił np.
trzy godziny na udział w konferencji związanej z doskonaleniem zawodowym, a przedtem miał akurat
indywidualną rozmowę z rodzicem ucznia, z kolei po konferencji omawiał z innym nauczycielem
warunki wyjazdu na wycieczkę z uczniami, to nie oznacza, że możemy ten wynik uogólnić na cały
tydzień. Albo gdy wylosowany dzień badania trafił akurat na dzień wolny od zajęć tablicowych, w
którym nauczyciel gros czasu przeznaczył na sprawdzanie prac klasowych, nie wiemy, co i jak długo
robił w pozostałe dni danego tygodnia. Innymi słowy, metoda DAR nie pozwala na oszacowanie
tygodniowego czasu pracy konkretnego respondenta, a więc także nie pozwala na analizy
uwzględniające rozmaite cechy respondenta. Mówiąc językiem analiz statystycznych, dane uzyskane
w DAR nie mogą być poddane typowej dla badań społecznych analizie regresji, mających na celu
udzielenie odpowiedzi na pytanie o uwarunkowania tygodniowego czas pracy. Wypowiadanie się o
przeciętnym czasie pracy w skali tygodnia możliwe jest dla odpowiednio licznych grup nauczycieli,
przy czym wynika ono ze zsumowania uśrednionych wyników dla wszystkich dni tygodnia.
Dodatkowo, ponieważ czas pracy dzienny jest relatywnie bardziej zróżnicowany od czasu pracy
tygodniowego, wyniki badania DAR są silniej narażone na błędy o charakterze losowym.
Ograniczeń tych nie ma badanie CAWI, w którym pytania dotyczyły czasu pracy tygodniowego, a więc
odwoływały się do umiejętności respondenta oszacowania tygodniowego czasu poświęconego na
daną czynność zawodową. Jest z kolei bardziej narażone na niedokładności w deklaracjach
respondentów, natomiast pozwala na porównywanie deklaracji czasu pracy na poziomie
indywidualnym, co umożliwia rozmaite analizy przekrojowe dla konkretnych czynności. Ponadto jest
ono mniej obciążone błędami losowymi, zwłaszcza, że ze względu na niższe koszty jego realizacji
(funkcja ankietera ograniczona do zaproszenia wylosowanego nauczyciela do udziału w badaniu,
podczas gdy ankietę nauczyciel wypełniał już samodzielnie) możliwe było przeprowadzenie badania
na większej liczebnie próbie.
Można by poprzestać na technice CAWI, gdyby nie podstawowe jej ograniczenie – niekiedy
niesłusznie ignorowane przez część badaczy – ograniczona możliwość sumowania ze sobą czasów
poszczególnych czynności zawodowych ze względu na praktyczną niemożność zastosowania
kategorii ściśle rozłącznych. Z jednej strony lista czynności zawodowych nauczycieli jest bardzo
rozbudowana i nie można tego faktu pomijać, z drugiej część tych czynności zachodzi na siebie, a
stopień zachodzenia na siebie nie jest praktycznie możliwy do ustalenia.
Stosując obie techniki równolegle wykorzystano zalety każdej z nich. W technice DAR zastosowano
dość uproszczony katalog czynności zawodowych, by osiągnąć rozłączność poszczególnych kategorii
i móc sumować czasy cząstkowe, zaś w technice CAWI zastosowano bardzo drobiazgowy katalog
czynności zawodowych, bez możliwości prostego sumowania, ale uzyskując informację o każdej,
nawet rzadkiej czynności zawodowej, częstości jej wykonywania i szacunkowym czasie trwania. W
efekcie badanie CAWI pozwala na prowadzenie znacznie bardziej zróżnicowanych analiz, których
wyniki mogą być „kontrolowane” poprzez porównanie z wynikami uzyskanymi w badaniu DAR, mniej
narażonymi na systematyczne błędy pomiaru. Wyniki uzyskiwane w obu komponentach się
uzupełniają.
18
Zastosowanie dwóch technik do pomiaru tego samego zjawiska – czasu pracy – w konieczny sposób
prowadzić musi do uzyskania dwóch różnych przeciętnych wyników pomiaru. Wielkość tej
rozbieżności może dać pewne pojęcie o generalnej skali błędów oszacowania, której w badaniu czasu
pracy możemy się spodziewać. Fakt, że rozbieżność oszacowań przeciętnego czasu uzyskanych w
niezależnych od siebie komponentach DAR i CAWI jest stosunkowo niewielka, jest argumentem za
wysoką rzetelnością obu pomiarów.
2.4. Dobór próby
Próby do obu komponentów ilościowych dobierane były losowo, za pomocą dwustopniowego
schematu warstwowo-systematycznego. W pierwszym etapie losowane były szkoły (na podstawie
bazy SIO), następnie w szkołach, na podstawie danych dostarczanych przez dyrekcję szkoły,
losowani byli nauczyciele. Schemat losowania szkół uwzględniał warstwowanie ze względu na typ
i lokalizację szkoły. W przypadku odmowy udziału w badaniu ze strony szkoły wykorzystywano szkołę
zastępczą o podobnej charakterystyce; na poziomie nauczycieli próba zastępcza nie była stosowana.
W realizacji DAR także losowo przydzielany był termin realizacji wywiadu, z zachowaniem kontroli
poprawnego rozkładu dni tygodnia, o które pytał ankieter i liczby wywiadów w poszczególnych
okresach roku szkolnego. Ze względu na możliwości zaburzenia reprezentatywności próby na skutek
nierównomierności jej realizacji, bądź ze względu na własności jednostek niemożliwe do
uwzględnienia w losowaniu (np. konieczność uwzględnienia, że nauczyciele pracujący w kilku
szkołach mieli większe niż inni szanse trafienia do próby), poprawność rozkładów cech takich jak typ i
lokalizacja szkoły, liczba pracodawców, a także termin (w tym dzień tygodnia) wywiadu, na poziomie
analiz korygowana była poprzez nadanie poszczególnym obserwacjom odpowiednich wag.
2.5. Błędy losowe
Obecność błędów losowych jest charakterystyczną i nieodzowną cechą badań reprezentatywnych. Ich
wielkość w konkretnym badaniu jest – z definicji – nieznana, można natomiast – opierając się na
matematycznej teorii prawdopodobieństwa – oszacować ich potencjalną wielkość. Innymi słowy,
możliwe jest określenie dokładności oszacowań, przedstawianej typowo jako taką wielkość błędu
losowego, która nie jest przekraczana w 95% pomiarów (tzw. poziom ufności 95%).
Błędy losowe i dokładność zależne są od następujących czynników:

Wielkości próby badawczej: im większa próba, tym mniejsza oczekiwana wielkość błędów
losowych (większa dokładność). Z tego względu w badaniu czasu pracy nauczycieli
zastosowane zostały, w obu komponentach, próby liczące po kilka tysięcy osób.

Schematu doboru próby: schematy warstwowe i systematyczne zmniejszają błędy losowe,
dobór wielostopniowy lub zespołowy – zwiększa (im większe wiązki realizacyjne, tym większe
błędy losowe). W badaniu zastosowano schemat warstwowo-systematyczny, zaś wiązki
realizacyjne (4-6 osób) były niewielkie.

Wariancji (zróżnicowania) wielkości badanej cechy (im większe zróżnicowanie, tym większe
spodziewane błędy losowe).
Dokładność oszacowania („błąd statystyczny”) określa się zasadniczo dla każdego z prezentowanych
wyników z osobna; na poziomie całego badania można wskazać jedynie minimalną dokładność
oszacowań dla odsetków (np.: dla odsetka nauczycieli pracujących w więcej, niż jednej szkole;
odsetka nauczycieli deklarujących pracujące mniej niż 40 godzin w tygodniu itp.), wyznaczonych dla
19
całej badanej populacji. W przypadku badania czasu pracy nie przekraczają one ok. półtora procent
dla komponentu CAWI oraz ok. dwa procent dla komponentu DAR. Dokładność oszacowania będzie
gorsza dla odsetków wyznaczonych w odniesieniu do konkretnych podgrup nauczycieli (np.
„nauczycieli deklarujących mniej niż 40 godzin pracy tygodniowo wśród nauczycieli gimnazjów”).
Dla przeciętnych czasów wykonywania różnych czynności dokładność oszacowania musi być
wyznaczana w każdym przypadku osobno i nie da się wskazać żadnej pojedynczej, nawet
przybliżonej wartości.
Należy jednak powtórzyć, że tak zdefiniowana „dokładność oszacowań” odnosi się jedynie do błędów
losowych, a nie uwzględnia różnego rodzaju błędów systematycznych, związanych z czynnikami
opisywanymi wcześniej.
Tabela 2.1. Źródła błędów pomiaru i sposoby ich minimalizacji w obu technikach badawczych.
Poziom problemu
Źródło błędów
Błędy losowe
Reprezentatywność badania
Niepełna realizacja próby
Reprezentatywność próby
Sposób minimalizacji błędów
Próby warstwowe o dużej liczebności
Umowa motywująca wykonawcę do
maksymalnej realizacji próby
Zastosowanie odpowiedniego schematu
losowania i ważenia danych
Zastosowanie metody DAR.
Respondent jako źródło informacji:
Rzetelność pomiaru na poziomie
indywidualnym
problemy z jego pamięcią, z
oszacowaniami czasu, chęć
postawienia w dobrym świetle
swojej grupy zawodowej
Oparcie badania na pytaniach o konkretne
i proste zdarzenia
Osobne pytania o poszczególne
czynności z katalogu czynności
zawodowych w CAWI
Porównanie wyników pomiarów z
wykorzystanie dwóch metod badawczych
Problem intersubiektywności
definicji: czy respondenci rozumieją
„czas pracy” tak samo, jak
Trafność pomiaru
badanie jakościowe
badacze?
Problemy definicyjne: Jakie
czynności liczą się do czasu
pracy?
20
Konstrukcja kwestionariuszy w oparciu o
Wyraźne określenie katalogu czynności
zawodowych
3. Warunki pracy i charakterystyka nauczycieli
3.1.Charakterystyka badanych nauczycieli
3.1.1. Podstawowe informacje o badanych nauczycielach
W badaniu w ramach komponentu CAWI brało udział 4762 nauczycieli.
Lokalizacja
Etap
szkoły
edukacyjny Stopień awansu
Główny nauczany
przedmiot/grupa
przedmiotów
Wykształcen
ie
Staż pracy w
zawodzie
nauczyciela
Wiek
Płeć
Wykres 3.1. Opis badanej próby (n=4762).
Kobieta
Mężczyzna
30 lat i mniej
31-40 lat
41-50 lat
Powyżej 50 lat
do 5 lat
6-10 lat
11-20 lat
21-30 lat
powyżej 30 lat
Średnie
Wyższe licencjackie
Wyższe magisterskie
Wyższe tytuł doktora
Język polski
Matematyka
Przedmioty przyrodnicze
Historia, historia i społeczeństwo, WOS
Język obcy nowożytny
Edukacja wczesnoszkolna
Wychowanie fizyczne
Religia
Inne
Nauczyciel stażysta
Nauczyciel kontraktowy
Nauczyciel mianowany
Nauczyciel dyplomowany
Brak stopnia awansu
Szkoła podstawowa klasy I-III
Szkoła podstawowa klasy IV-VI
Gimnazjum
Szkoła ponadgimnazjalna
Wieś
Miasto do 20 tys.
Miasto 21-100 tys.
Miasto powyżej 100 tys.
80%
20%
10%
27%
32%
16%
11%
16%
28%
36%
10%
0%
3%
96%
1%
12%
10%
11%
6%
15%
18%
12%
6%
10%
2%
15%
26%
56%
1%
18%
31%
25%
26%
36%
26%
19%
19%
21
W badanej populacji nauczycieli udział kobiet wynosił 80%. Najliczniejszą grupę wiekową stanowiły
osoby w wieku 41-50 lat (32% wszystkich respondentów).
Wśród badanych zdecydowanie dominowały osoby z wykształceniem wyższym magisterskim – 96%.
Ponad połowa respondentów (56%) to nauczyciele dyplomowani, 26% – mianowani, 15% –
kontraktowi, a 2% to stażyści. Nauczyciele biorący udział w badaniu najczęściej mieli 21-30 (36%) lub
11-20 (28%) lat stażu w zawodzie nauczyciela.
Wśród badanych nauczycieli najwięcej było osób pracujących w szkołach zlokalizowanych na wsi –
36%, a następnie w miastach do 20 tys. mieszkańców (26%), w miastach 20-100 tys. mieszkańców i
w szkołach w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców (po 19%).
Niemal połowa badanych nauczycieli uczyła w szkołach podstawowych, 18% w klasach I-III, a 31% w
klasach IV-VI. 25% nauczycieli uczyło w gimnazjach, a 26% w szkołach ponadgimnazjalnych (z czego
14% w szkołach ogólnokształcących, 9% technikum, 3% w zasadniczej szkole zawodowej, a niecałe
0, 5% stanowili nauczyciele uczący w liceach profilowanych).
Większość, bo prawie 80% nauczycieli, zadeklarowała, że uczy w jednej szkole, 17% nauczycieli – w
dwóch szkołach i 4% w trzech szkołach lub więcej.
Nauczyciele, którzy wskazali, że uczą w więcej niż jednej szkole, w tym na przykład w dwóch szkołach
z zespołu szkół stanowili 21% wszystkich badanych nauczycieli. Wśród nich najczęściej
deklarowanymi kombinacjami szkół, w których pracują, były:

szkoła podstawowa – gimnazjum (40%)

liceum ogólnokształcące – technikum (13%)

gimnazjum – liceum ogólnokształcące (12%)

szkoła podstawowa – szkoła podstawowa (8%)
W badaniu brali udział nauczyciele uczący różnych przedmiotów, które na potrzeby analiz zostały
pogrupowane w 9 kategorii – nie są one równoliczne, w niektórych jest tylko jeden przedmiot, w
innych kilka. Najwięcej nauczycieli w próbie uczyło języka polskiego – jako główny nauczany
przedmiot wskazało ją 12% nauczycieli, następnie matematyki – 10%, przedmiotów przyrodniczych
(biologii, przyrody, chemii, fizyki, geografii) – 11%. 6% nauczycieli wskazało kategorię: historia,
historia i społeczeństwo lub wiedza o społeczeństwie, 15% – języki obce nowożytne, 18% – edukację
wczesnoszkolną, 12% – wychowanie fizyczne, a 6% – religię. 10% nauczycieli jako główny przedmiot
nauczany wskazało na jeden z tych, które umieściliśmy w kategorii „inne”. Znalazły się w niej:
informatyka, zajęcia komputerowe, technologia informacyjna, zajęcia techniczne, przedmioty
artystyczne (muzyka, plastyka, wiedza o kulturze, historia muzyki, historia sztuki, język łaciński i
kultura antyczna, zajęcia artystyczne), filozofia, etyka, edukacja dla bezpieczeństwa, ekonomia w
praktyce, etyka, filozofia, podstawy przedsiębiorczości, wychowanie do życia w rodzinie.
Wśród badanych nauczycieli prawie 2/3 pełni funkcję wychowawcy klasy, zaś 1/4 to liderzy zespołów
przedmiotowych lub innych zespołów zadaniowych w szkole. 6% nauczycieli pełni funkcję opiekuna
stażu. Nauczyciele deklarowali również, poza pracą w charakterze nauczyciela tablicowego, pełnienie
funkcji związanych ze zmianą wysokości pensum dydaktycznego – i tak na przykład w badaniu wzięło
udział 10% nauczycieli świetlicy lub biblioteki, 5% dyrektorów lub wicedyrektorów szkół i 2%
nauczycieli pełniących w szkole funkcje pedagoga, psychologa, logopedy lub doradcy zawodowego
22
(Wykres 3.2.). Ponieważ jeden nauczyciel może pełnić więcej niż jedną funkcję w szkole,
przedstawiony poniżej rozkład procentowy nie sumuje się do 100%. 25% uczestniczących w badaniu
nauczycieli nie pełniło żadnej funkcji w szkole.
Funkcje zmieniające
wysokość pensum
dydaktycznego
Funkcje niezwiązane ze
zmianą wysokości pensum
dydaktycznego
Wykres 3.2. Funkcje pełnione przez nauczycieli w szkole (n=4762).
Wychowawca
58%
Lider zespołu
25%
Opiekun stazu
6%
Nauczyciel świetlicy/biblioteki
10%
Dyrektor lub wicedyrektor
5%
Specjalista: pedagog, psycholog, logopeda, doradca
zawodowy
2%
Wśród nauczycieli pełniących funkcję wychowawcy zdecydowanie więcej jest liderów zespołów niż
wśród respondentów nie należących do tej kategorii nauczycieli (Wykres 3.3.). Można zauważyć
również większy odsetek opiekunów stażu wśród wychowawców niż w grupie nauczycieli
niepełniących takich funkcji. Z kolei dyrektorów lub wicedyrektorów jest zdecydowanie więcej w grupie
nauczycieli niebędących wychowawcami niż wśród wychowawców.
Wykres 3.3. Funkcje pełnione w szkole przez nauczycieli w podziale na wychowawców i nauczycieli
niebędących nauczycielami (n=4762).
Wychowawca
Nauczyciel nie pełniący funkcji wychowawcy
Opiekun stażu
7%
4%
Lider zespolu
Specjalista: pedagog, psycholog, logopeda,
doradca zawodowy
16%
2%
2%
10%
8%
Nauczyciel świetlicy/biblioteki
Dyrektor lub wicedyrektor
Brak funkcji
31%
2%
10%
47%
60%
23
Wychowawcy to zdecydowanie częściej kobiety niż mężczyźni, osoby o stopniu nauczyciela
dyplomowanego lub mianowanego, uczący języka polskiego, matematyki, historii lub przedmiotów
przyrodniczych, a także nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej (co naturalne ze względu na
organizację nauki w klasach I-III w szkole podstawowej), najczęściej osoby w wieku 41-50 lat lub 3140 lat, a co za tym idzie raczej osoby o dużym stażu pracy w zawodzie nauczyciela (21-30 lat, ale też,
choć nieco rzadziej osoby o stażu pracy 11-20 lat i 6-10 lat) (Wykres 3.4). Z analizy powyżej
przedstawionych danych wyłania się obraz wychowawcy jako nauczyciela mającego szczególne
miejsce w społeczności szkolnej. Jest to osoba, której z racji jej doświadczenia powierza się nie
tylko prowadzenie klasy, ale także przewodzenie zespołom przedmiotowym i wprowadzaniem nowych
osób do zawodu.
Płeć
Wykres 3.4. Nauczyciele pełniący funkcję wychowawców klas – profil (n=2762).
Kobieta
89%
Mężczyzna
11%
Wiek
30 lat i mniej
7%
31-40 lat
29%
41-50 lat
35%
Stopień awansu
Główny nauczany
przedmiot/grupa przedmiotów
Staż pracy w
zawodzie
nauczyciela
Powyżej 50 lat
24
13%
do 5 lat
7%
6-10 lat
17%
11-20 lat
29%
21-30 lat
39%
powyżej 30 lat
8%
Edukacja wczesnoszkolna
30%
Język polski
14%
Matematyka
Historia, historia i społeczeństwo, WOS
11%
6%
Przedmioty przyrodnicze
11%
Język obcy nowożytny
13%
Wychowanie fizyczne
8%
Inne
6%
Religia
1%
Nauczyciel stażysta
1%
Nauczyciel kontraktowy
12%
Nauczyciel mianowany
25%
Nauczyciel dyplomowany
Brak stopnia awansu
61%
0%
3.1.2. Ścieżka edukacyjna nauczycieli
Informacji o ścieżce edukacyjnej nauczycieli dostarczają nam następujące pytania:
M10. Jaki jest Pana(i) najwyższy osiągnięty poziom wykształcenia?
M14. W jakiej szkole średniej zdał(a) Pan(i) maturę?
M15. Proszę wskazać wielkość miejscowości, w której znajdowała się ukończona przez Pana(ią) szkoła średnia.
Chodzi o ówczesną wielkość miejscowości, nie obecną.
M16. Czy zdawał(a) Pan(i) na maturze matematykę?
M17. Czy zdawał(a) Pan(i) na maturze historię?
M18. Czy zdawał(a) Pan(i) na maturze język obcy nowożytny?
M20. W jaki sposób uzyskał(a) Pan(i) kwalifikacje do wykonywania zawodu nauczyciela?
Wśród badanych zdecydowanie dominowały osoby z wykształceniem wyższym magisterskim – 96%.
Pozostałe 3% nauczycieli to osoby o wykształceniu wyższym licencjackim i 1% z tytułem doktora.
Nauczyciele pytani o to, w jakiej szkole średniej zdawali maturę, w zdecydowanej większości wskazali
liceum ogólnokształcące (Wykres 3.5).
Wykres 3.5. Typ szkoły średniej, w której nauczyciele zdawali maturę (n=4762).
0%
7%
0%
1%
Liceum ogólnokształcące
4%
Technikum
Liceum zawodowe
14%
Liceum profilowane
Liceum uzupełniające
74%
Technikum uzupełniające
Inna szkoła
Większość respondentów zdawała na maturze matematykę i język obcy nowożytny. Tylko ¼
nauczycieli zdawał na maturze historię (Wykres 3.6.)
25
Wykres 3.6. Przedmiot zdawany przez nauczycieli na maturze (n=4762).
Matematyka
69%
Język obcy nowożytny
Historia
67%
25%
Większość nauczycieli uzyskała dyplom studiów wyższych na uczelni publicznej (93%), a bardzo
niewielki procent na uczelni niepublicznej (7%). Nauczyciele nieco częściej studiowali w trybie
stacjonarnym (56%) niż niestacjonarnym (43%), a zdecydowanie najrzadziej na studiach
wieczorowych (1%).
Kwalifikacje do wykonywania zawodu nauczyciela respondenci najczęściej uzyskali na studiach w
ramach specjalizacji nauczycielskiej (Wykres 3.7).
Wykres 3.7. Miejsce uzyskania przez nauczycieli kwalifikacji nauczycielskich (n=4762).
Studia w ramach specjalizacji nauczycielskiej
68%
Przygotowanie pedagogiczne na uczelni (ale nie
specjalizacja nauczycielska)
21%
Studia w zakładzie kształcenia nauczycieli (kolegium
nauczycielskie, nauczycielskie kolegium języków
obcych, studium nauczycielskie)
18%
Studia podyplomowe w zakresie przedmiotu
16%
Kurs kwalifikacyjny w zakresie przygotowania
pedagogicznego
Kurs kwalifikacyjny w zakresie przedmiotu
6%
Studia podyplomowe w zakresie przygotowania
pedagogicznego
5%
Inne
26
8%
2%
3.1.3. Pochodzenie społeczne nauczycieli
Informacji o pochodzeniu społecznym nauczycieli dostarczają nam następujące pytania:
M11. Prosimy wskazać wielkość miejscowości, w której się Pan(i) urodził(a).
M12. Prosimy wskazać wielkość miejscowości, w której mieszkał(a) Pan(i), kiedy miał(a) 15 lat.
M13. Prosimy podać wykształcenie Pana(i) rodziców.
Najczęściej miejscem urodzenia nauczycieli było średnie (32%) lub małe miasto (29%) (Wykres 3.8).
Z kolei miejscem zamieszkania w wieku 15 lat najczęściej była wieś (38%) (Wykres 3.9).
Wykres 3.8. Wielkość miejscowości, w której urodził się nauczyciel (n=4762).
1%
Wieś
14%
Małe miasto (do 20 tys. mieszkańców)
24%
Średnie miasto (21-200 tys. mieszkańców)
32%
Duże miasto (pow. 200 tys. mieszkańców)
29%
Nie wiem / odmowa
Wykres 3.9. Wielkość miejscowości, w której nauczyciel mieszkał, gdy miał 15 lat (n=4762).
1%
Wieś
Małe miasto (do 20 tys. mieszkańców)
13%
38%
26%
Średnie miasto (21-200 tys. mieszkańców)
Duże miasto (pow. 200 tys. mieszkańców)
22%
Nie wiem / odmowa
27
Kiedy porówna się wielkość miejscowości, w której urodził się nauczyciel, z wielkością miejscowości,
w której znajduje się szkoła, w jakiej nauczyciel uczy obecnie, okazuje się, że połowa nauczycieli uczy
w szkołach zlokalizowanych w miejscowościach o tej samej wielkości co te, w których się urodzili.
Jeszcze większa zbieżność jest w przypadku porównania wielkości miejscowości, w której nauczyciel
mieszkał mając 15 lat, z tą, w której obecnie zlokalizowana jest jego szkoła, niemal 60% wszystkich
nauczycieli pracuje obecnie w miejscowości o takiej samej wielości jak ta, z której pochodzą (Wykres
3.10 a i b).
Wykres 3.10a. Wielkość miejscowości, w której nauczyciel obecnie pracuje a wielkość miejscowości,
w której nauczyciel mieszkał, mając 15 lat (n=4762).
Wieś
Miasto do 20 tys.
Miasto 21-200 tys.
Nauczyciele pochodzący ze wsi
Miasto powyżej 200 tys.
60%
Nauczyciele pochodzący z miasta do 20 tys.
mieszkańców
25%
24%
55%
Nauczyciele pochodzący z miasta 21-200 tys.
mieszkańców
20%
12%
Nauczyciele pochodzący z miasta powyżej 200
tys. mieszkańców
20%
11% 17%
12%
4%
15%
59%
5%
9%
52%
Wykres 3.10b.Wielkość miejscowości, w której nauczyciel mieszkał, mając 15 lat, a wielkość
miejscowości, w której nauczyciel obecnie pracuje (N=4762).
Nauczyciele pochodzący ze wsi
Nauczyciele pochodzący z miasta do 20 tys. mieszkańców
Nauczyciele pochodzący z miasta 21-200 tys. mieszkańców
Nauczyciele pochodzący z miasta powyżej 200 tys. mieszkańców
Duże miasto (powyżej 200 tys.
mieszkańców)
Średnie miasto (21-200 tys.
mieszkańców)
Małe miasto (do 20 tys.
mieszańców)
Wieś
12%
17%
58%
19%
10%
12%
7%
62%
12% 5%
49%
33%
58%
20%
14%
7%
Badanie pozwoliło zgromadzić informacje na temat wykształcenia rodziców respondentów (Wykres
3.11). Dzięki czemu możemy w do pewnego stopnia wnioskować o pochodzeniu społecznym
badanych nauczycieli i dziedziczeniu pozycji społecznej po rodzicach versus awansu społecznego.
Rodzice badanych nauczycieli to najczęściej osoby posiadające wykształcenie zasadnicze zawodowe,
w mniejszym stopniu średnie zawodowe lub podstawowe. Co ciekawe, matki częściej niż ojcowie
28
kończyły szkoły średnie ogólnokształcące oraz szkoły policealne oraz pomaturalne. Struktura
wykształcenia rodziców badanych nauczycieli odwzorowuje tendencje dominujące w czasie PRL,
kiedy, jak pisze Białecki (2003), zasadnicze szkoły zawodowe miały ofertę kształcenia prawie
wyłącznie dla mężczyzn, a kobiety, aby zdobyć wykształcenie w zawodach uznawanych za typowo
kobiece – musiały kształcić się dłużej. Z kolei odsetek kobiet i mężczyzn wśród osób z
wykształceniem wyższym jest bardzo zbliżony (10% ojcowie, 11% matki). Zatem, zestawiając ze sobą
poziom wykształcenie badanych nauczycieli z poziomem wykształcenia ich rodziców, można
stwierdzić, iż zdecydowana większość badanych jest pierwszym pokoleniem w rodzinie z wyższym
wykształceniem, co może świadczyć o awansie społecznym tej grupy zawodowej. Należy jednak
pamiętać, że w Polsce w ciągu ostatnich 20 lat znacząco wzrósł odsetek osób z wyższym
wykształceniem i jest on w społeczeństwie dużo wyższy niż w latach, gdy duża część respondentów
miała 15 lat. Na przykład w latach 80. XX wieku prawie 3/4 polskiego społeczeństwa miało najwyżej
wykształcenie zasadnicze zawodowe, 20% – średnie, a jedynie 7% – wykształcenie wyższe.
Najbardziej wykształcone okazały się być matki nauczycieli języków obcych nowożytnych. W tej
grupie nauczycieli wykształcenie licencjackie, inżynierskie, wyższe magisterskie, lekarskie, stopień
naukowy lub tytuł naukowy posiadało 18% matek. Dla porównania wykształcenie co najmniej
licencjackie posiadało 10% matek nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej i jedynie 7% matek
nauczycieli religii. Im większa miejscowość, w której uczył nasz respondent, tym większy odsetek tych,
których matki posiadały wykształcenie co najmniej licencjackie. W grupie nauczycieli pracujących w
szkołach zlokalizowanych w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców 20% nauczycieli zadeklarowało
co najmniej licencjackie wykształcenie swoich matek. Dla porównania takich osób uczących w
szkołach wiejskich było tylko 11%.
Co najmniej licencjackie wykształcenie ojca częściej niż inni deklarowali nauczyciele szkół
ponadgimnazjalnych (18%), nauczyciele języka obcego nowożytnego (20%) oraz uczący w szkołach
zlokalizowanych w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców (22%).
Wykres 3.11. Poziom wykształcenia rodziców nauczyciela w momencie, gdy miał on 15 lat (n=4762).
Wykształcenie ojca
Nieukończone podstawowe
Wykształcenie matki
2%
3%
15%
Ukończone podstawowe
Zasadnicze zawodowe (także 2-letnia Szkoła
Przysposobienia Rolniczego)
32%
19%
5%
Średnie ogólnokształcące
14%
Średnie zawodowe (technikum, liceum zawodowe,
techniczne)
21%
4%
Pomaturalne, policealne
25%
10%
4%
3%
Licencjackie, inżynierskie
10%
11%
Wyższe magisterskie lub lekarskie
Posiada/posiadała stopień naukowy doktora,
doktora habilitowanego lub tytuł profesora
19%
0%
0%
29
3.1.4. Sytuacja rodzinna nauczycieli
Informacji o sytuacji rodzinnej nauczycieli dostarczają nam następujące pytania:
M26. Jaki jest Pana(i) stan cywilny?
M27a. Czy w Pana(i) gospodarstwie domowym są dzieci będące na Pana(i) utrzymaniu?
M27b. Bardzo prosimy podać rok urodzenia wszystkich dzieci, które mieszkają z Panią/Panem w gospodarstwie domowym.
M28. Czy Pana(i) współmałżonek / partner życiowy pracuje zarobkowo?
M29. Czy Pana(i) współmałżonek / partner życiowy jest nauczycielem?
Większość, bo aż ¾ nauczycieli w momencie udziału w badaniu było w stałym związku, formalnym lub
nieformalnym (Wykres 3.12).
Wykres 3.12. Stan cywilny nauczycieli biorących udział w badaniu (n=4159).
6%
2%
17%
Kawaler/panna
Żonaty(a)/w stałym związku
Rozwiedziony(a)/w separacji
Wdowiec/wdowa
75%
Co istotne, w wypadku 63% tych osób, współmałżonek, partner życiowy pracuje zarobkowo, a w
wypadku 15% partner także pracuje w zawodzie nauczyciela. Zdecydowanie częściej to mężczyźni
mają partnerkę, która tak jak respondent jest nauczycielką – 50% mężczyzn zadeklarowało, że ich
partnerka wykonuje zawód nauczyciela, i tylko 13% kobiet.
Aż 2/3 nauczycieli w całej próbie zadeklarowała posiadanie dzieci, które mieszkają w gospodarstwie
domowym respondenta i pozostają na jego utrzymaniu. W momencie badania nauczyciele najczęściej
mieli jedno lub dwójkę dzieci na utrzymaniu. Nieco ponad 1/3 nauczycieli nie posiadała na utrzymaniu
dzieci mieszkających w tym samym gospodarstwie domowym (Wykres 3.13.).
Choć 16% respondentów nie udzieliło odpowiedzi na pytanie o wiek, obserwujemy zależności
pomiędzy wiekiem nauczycieli a odpowiedzią na pytanie o dzieci. Nauczyciele w wieku do 30 lat
30
najrzadziej (26%), a w wieku 41-50 najczęściej (81%) twierdząco odpowiadali na to pytanie. Odsetek
ten gwałtownie spadł w grupie 50+ i wynosi 51%.
Wykres 3.13. Liczba dzieci, które mieszkają z nauczycielem w gospodarstwie domowym (n=4159).
1 dziecko
28%
2 dzieci
30%
3 dzieci
6%
4 dzieci
5 i więcej
2%
0%
Nie ma dzieci w gospodarstwie domowym
34%
3.1.5. Awans zawodowy
Informacji o awansie zawodowym nauczycieli dostarczają nam następujące pytania:
A1. Jaki jest Pana(i) stopień awansu zawodowego?
A2.1. Kiedy otrzymał(a) Pan(i) stopień nauczyciela kontraktowego?
A2.2. Kiedy otrzymał(a) Pan(i) stopień nauczyciela mianowanego?
A2.3 Kiedy otrzymał(a) Pan(i) stopień nauczyciela dyplomowanego?‘
A3. Czy obecnie jest Pan(i) w okresie stażu na wyższy stopień awansu zawodowego?
A4. Dlaczego nie jest Pan(i) w okresie stażu na wyższy stopień awansu zawodowego?
A5. Na zakończenie tej części ankiety chcielibyśmy poznać
Pana/i opinie na temat procedur awansu
zawodowego.
Zdecydowana większość nauczycieli osiągnęła najwyższy stopień w hierarchii zawodowej – tytuł
nauczyciela dyplomowanego – 56%, a znikoma liczba z nich posiada tytuł nauczyciela stażysty
(2,5%), co nie jest wynikiem zaskakującym, biorąc pod uwagę strukturę wieku badanych nauczycieli
(Tabela 3.1.).
31
Tabela 3.1. Stopnie awansu badanych nauczycieli (n=4762)
Stopień awansu zawodowego
%
Stażysta
2,5
Kontraktowy
15,1
Mianowany
25,6
Dyplomowany
56
Brak stopnia awansu
0,8
Suma
100
Jak wynika z danych SIO w populacji nauczycieli w roku 2012 46,4% osób miało stopień nauczyciela
dyplomowanego, 27,9% – mianowanego, 19,1% – kontraktowego, 4,7% – stażysty, a 0,8% stanowili
nauczyciele nie posiadający stopnia awansu zawodowego. Zatem badana próba nauczycieli nieco
odróżnia się od populacji i odznacza się większym odsetkiem osób o najwyższym stopniu awansu –
nauczyciela dyplomowanego. Najwyższy stopień awansu osiągają częściej kobiety, osoby powyżej 40
roku życia, a także nauczyciele języka polskiego, matematyki, nauk przyrodniczych i edukacji
wczesnoszkolnej. Stosunkowo mniej osób z najwyższym stopniem awansu jest wśród nauczycieli
języka obcego nowożytnego oraz religii.
Największe aspiracje rozwoju w ramach istniejącego systemu awansu mają nauczyciele posiadający
niższe stopnie awansu: wśród nauczycieli kontraktowych i stażystów odpowiednio 87% i 68%
deklarowało odbywanie stażu na stopień wyższy, a wśród nauczycieli mianowanych niespełna 50%.
Ci ostatni wydają się być najmniej zmotywowani do osiągania wyższych szczebli w ramach systemu
awansu. Wśród przyczyn, jakie podają, stosunkowo częściej niż w wypadku nauczycieli plasujących
się niżej w hierarchii awansu zawodowego, pojawiają się względy formalne („zbyt uciążliwe wymogi
formalne” – 34%), trudne do pogodzenia z ilością obowiązków w szkole oraz z życiem prywatnym
(„brak czasu ze względu na ilość obowiązków w szkole” – 21,3%, „zakłócenia życia rodzinnego,
związane z koniecznością podjęcia dodatkowych studiów” – 21,1%), ale także brak motywacji („nie
widzę takiej potrzeby” – 24,5%, „brak wystarczającej motywacji finansowej” – 14,4%). Z kolei
nauczyciele posiadające niższe stopnie awansu zawodowego częściej wskazywali na fakt, iż nie
spełniają wymogów formalnych (63,5% – nauczyciele bez stopnia awansu, 36,8% – nauczyciele
stażyści, 49% - nauczyciele mianowani). Należy dodać, iż znacząc odsetek badanych jako przyczynę
wskazał fakt obowiązkowej przerwy między kolejnymi stopniami awansu zawodowego (Wykres 3.14.).
Warto odnotować także, iż w mniejszym stopniu awansem na wyższy stopień zainteresowani byli
mężczyźni.
32
Wykres 3.14. Przyczyny nie odbywania stażu na wyższy stopień awansu zawodowego (dotyczy
nauczycieli nie posiadający stopnia nauczyciela dyplomowanego, n=881).
Zbyt uciążliwe procedury formalne
26%
Nie spełniam wymogów formalnych
26%
Obowiązkowa przerwa między stopniami awansu
zawodowego
21%
Nie widzę takiej potrzeby
19%
Brak czasu ze względu na ilość obowiązków w szkole
16%
Zakłócenia życia rodzinnego, związane z
koniecznością podjęcia dodatkowych studiów
Konieczność finansowania dodatkowych
studiów/kursów
16%
16%
Brak wystarczającej motywacji finansowej
Brak wsparcia ze strony dyrekcji
Negatywna motywacja finansowa - awans może
wiązać się ze zmniejszeniem liczby zastępstw
Inne
11%
4%
3%
11%
Powyżej wskazane przyczyny znajdują potwierdzenie w kolejnym pytaniu, w którym respondentów
poproszono o wyrażenie swoich opinii na temat procedur awansu zawodowego oraz o wskazanie, w
jakim stopniu zgadzają się z danym stwierdzeniem. Nauczyciele myślą o procedurze awansu raczej w
kategoriach czynności, które zabierają im dużo czasu (86,3% wskazań na odpowiedź zdecydowanie
się zgadzam i raczej się zgadzam) i wymagają poświęcenia ich życia prywatnego ze względu na
konieczność udziału w szkoleniach i konferencjach związanych ze stażem (82%), niż jako o czynniku,
który wiąże się z dużym wzrostem prestiżu nauczyciela (18%). Przy czym, im wyższy stopień awansu,
tym więcej osób zgadzających się z tym pierwszym stwierdzeniem i tym mniej respondentów
zgadzających się z tym drugim. Największe istotne statystycznie różnice w dostrzeganiu
czasochłonności procedur awansu występują pomiędzy nauczycielami dyplomowanymi (86,3%) i
stażystami (66%). Wyniki te nie budzą zdziwienia, gdyż obecnie funkcjonująca procedura awansu
zawodowego jest najbardziej obciążająca czasowo w wypadku przechodzenia ze stopnia nauczyciela
mianowanego na dyplomowanego. Respondenci przyznają jednocześnie, iż wymagania związane z
awansem zawodowym w znaczącym stopniu przyczyniają się do rozwoju zawodowego nauczyciela
(58,4%), a samo uzyskanie awansu wymaga znacznego wysiłku intelektualnego (57,6%) (Wykres
3.15.).
33
Wykres 3.15. Opinie na temat procedur awansu zawodowego (n=4762).
Zgadzam się
Ani się zgadzam ani się nie zgadzam
Awans zawodowy wiąże się dużym wzrostem
prestiżu nauczyciela
18%
Nie zgadzam się
29%
53%
Uzyskanie awansu wymaga znacznego wysiłku
intelektualnego
58%
25%
17%
Wymagania związane z awansem zawodowym w
znaczącym stopniu przyczyniają się do rozwoju
zawodowego nauczyciela
58%
24%
18%
Udział w szkoleniach i konferencjach, związanych ze
stażem wymaga poświęcenia życia prywatnego
nauczyciela
82%
11% 7%
Awans zawodowy nauczyciela wiąże się ze znacznym
wzrostem uposażenia
39%
27%
34%
Staż związany z awansem wymaga dużych nakładów
finansowych
37%
30%
32%
Czynności sprawozdawcze związane z awansem
zawodowym zajmują zbyt dużo czasu
84%
11%5%
3.1.6. Przerwy w wykonywaniu zawodu nauczyciela
Informacji o przerwach w wykonywaniu zawodu nauczyciela dostarczają nam następujące pytania:
M6. Czy miał(a) Pan(i) przerwy w wykonywaniu zawodu nauczyciela?
M7. Jak długie w sumie były te przerwy?
M8. Jaki był powód lub cel tej przerwy?
Ponad 1/3 nauczycieli miała w swoim życiu przerwy w wykonywaniu zawodu nauczyciela, najczęściej
trwające nie dłużej niż rok lub 1-3 lata (Wykres 3.16).
34
Wykres 3.16. Długość przerw w wykonywaniu pracy w zawodzie nauczyciela (n=1396).
0%
9%
4%
Mniej niż rok
41%
1-3 lata
4-5 lat
5-10 lat
46%
więcej niż 10 lat
Najczęściej wskazywanym przez nauczycieli powodem przerw w wykonywaniu zawodu nauczyciela
był urlop rodzicielski i urlop wychowawczy. Stosunkowo często respondenci podawali utratę pracy i
problem ze znalezieniem kolejnej jako przyczynę przerwy w pracy w zawodzie nauczyciela (Wykres
3.17).
Wykres 3.17. Powody przerw w wykonywaniu zawodu nauczyciela (n=1396).
Urlop rodzicielski (macierzyński, ojcowski)
60%
Urlop wychowawczy
30%
Utrata pracy i problem ze znalezieniem kolejnej
11%
Praca w innym zawodzie
8%
Opieka nad dziećmi
7%
Przejście na emeryturę
1%
Opieka nad innymi osobami
1%
Przejście na rentę
Inne
0%
24%
Powody te były różne dla kobiet i mężczyzn (Wykres 3.18). Dla nauczycielek zdecydowanie
dominującym powodem przerw w wykonywaniu zawodu nauczyciela była opieka nad dzieckiem,
zarówno podczas urlopów przeznaczonych do tego celu: urlop macierzyński, wychowawczy, jak i bez
urlopu. Z kolei dla mężczyzn powodem przerw była najczęściej praca w innym zawodzie lub utrata
pracy w szkole i problem ze znalezieniem kolejnej w zawodzie nauczyciela.
35
Wykres 3.18. Powody przerw w wykonywaniu zawodu nauczyciela wskazywane przez kobiety i
mężczyzn (n=1396).
Kobieta
Urlop rodzicielski (macierzyński, ojcowski)
Urlop wychowawczy
Opieka nad dziećmi
Praca w innym zawodzie
Mężczyzna
33%
0%
7%
0%
5%
Przejście na emeryturę
Opieka nad innymi osobami
34%
11%
Utrata pracy i problem ze znalezieniem kolejnej
Przejście na rentę
66%
3%
18%
0%
1%
1%
0%
1%
0%
Inne
21%
53%
3.1.7. Dodatkowa praca nauczycieli
Informacji o dodatkowej pracy nauczyciela dostarczają nam następujące pytania:
M21. Czy pracuje Pan(i) zarobkowo gdzieś indziej, poza szkołą?
M22. Proszę wskazać Pana(i) dodatkowe miejsce lub miejsca pracy?
M23. W jakiej formie jest Pan(i) zatrudniona(y) w tym miejscu pracy?
M24. Ile godzin zwykle pracuje Pan(i) w ciągu tygodnia w tym miejscu pracy?
M25a. Czy kiedykolwiek pracował(a) Pan(i) w innym zawodzie niż nauczyciel?
M25b. Które z określeń poniżej najlepiej pasuje do tej pracy, którą Pan(i) wykonywał(a): wolne zawody i
specjaliści; wyższe stanowiska administracyjne; zawody związane z pracą biurową; sprzedaż, handel; usługi;
wykwalifikowany pracownik fizyczny; półwykwalifikowany pracownik fizyczny; niewykwalifikowany pracownik
fizyczny; rolnictwo
Nauczycielom zadano dwa pytania dotyczące wykonywania innych prac niż praca nauczyciela.
Pierwszym było, czy obecnie pracują zarobkowo poza szkołą. Twierdząco na to pytanie odpowiedział
co szósty respondent: co trzeci mężczyzna i co szósta kobieta. Prace inne niż praca w szkole
wykonują raczej nauczyciele młodsi, o niższym stopniu awansu, uczący w szkołach
ponadgimnazjalnych, pracujący w średnich i większych miastach, uczący języków obcych
nowożytnych, wychowania fizycznego, religii i przedmiotów zaklasyfikowanych jako „pozostałe”.
36
Nauczyciele pracujący zarobkowo poza szkołą są często osobami niemającymi jeszcze określonej
drogi zawodowej – osobami młodymi i będącymi na początku ścieżki awansu w zawodzie nauczyciela.
Pamiętajmy też, że w mniejszym stopniu awansem na wyższy stopień w zawodzie nauczyciela
zainteresowani byli mężczyźni, co również przemawia za tym, że część z nich nie wybrała ścieżki w
zawodzie nauczyciela jako określonej dla siebie i jedynej drogi zawodowej. Poza tym nauczyciele
aktywni zawodowo poza szkołą pracują w miejscowościach, które dają możliwość pracy w różnych
miejscach. Z kolei z uwagi na przedmiot nauczany przez nauczyciela, na przykład język obcy, czy
wychowanie fizyczne, nauczyciele ci oferują potrzebne na pozaszkolnym rynku pracy kompetencje,
będąc dzięki temu atrakcyjnymi pracownikami dla potencjalnych pracodawców (nauczyciele języków
obcych mogą uczyć na przykład w szkołach językowych, nauczyciele wychowania fizycznego
dysponują umiejętnościami potrzebnymi w pracy w charakterze trenera pozaszkolnej drużyny, czy
trenera na siłowni) (Wykres 3.19).
Wykres 3.19. Miejsca pracy nauczycieli poza szkołą (wyniki tylko dla nauczycieli, którzy wskazali, że
pracują poza szkołą, n=676, respondenci mieli możliwość wskazania kilku odpowiedzi).
Miejsce pracy poza szkołą
Szkoła językowa
9%
Okręgowa Komisja Egzaminacyjna
8%
Przedszkole
6%
Urząd gminy/powiatu
5%
Dom kultury
4%
Firma organizująca wypoczynek (np. kolonie)
4%
Firma szkoleniowa
3%
Świetlica środowiskowa
2%
Ośrodek/placówka doskonalenia nauczycieli
2%
Poradnia psychologiczno-pedagogiczna
1%
Młodzieżowy dom kultury
1%
Agencja badawcza
0%
Biblioteka gminna/powiatowa/pedagogiczna
0%
Ogródek jordanowski
0%
Inne
73%
Drugim pytaniem było, czy badani nauczyciele kiedykolwiek wykonywali zawód inny niż zawód
nauczyciela. Tak było w przypadku niemal 27% nauczycieli. Charakterystyka demograficzna jest
podobna jak w pytaniu opisanym wyżej. Na uwagę zwraca tutaj fakt, że oprócz nauczycieli
nowożytnych języków obcych, wychowania fizycznego, religii i „pozostałych” zawody inne niż
nauczyciela wykonywali w przeszłości także nauczyciele uczący obecnie historii i WOS. Osoby, które
wykonywały w przeszłości inne zawody, zapytano o to, jaki był to zawód i poproszono o
zaklasyfikowanie tego zawodu. Na pytanie o zawód nie odpowiedziało 44% osób. Ważne odpowiedzi
zakodowano przy użyciu klasyfikacji ISCO-08. Ponieważ można wykonywać kilka zawodów,
odpowiedzi nie sumują się do 100%. Wśród odpowiedzi dominowały zaklasyfikowane jako zawody
37
specjalistów (25%), techników i średniego personelu (26%), pracowników biurowych (23%),
pracowników usług i sprzedawców (19%). Pozostałe kategorie zebrały mniej niż 5% wskazań.
W pytaniu, w którym zapytano respondentów o samodzielne zaklasyfikowanie zawodów, zastosowano
kafeterię nieco inną niż ISCO, za to nieco bardziej przyjazną osobom badanym. Pytanie było bardziej
ogólne i miało charakter zamknięty, odpowiedzieli na nie wszyscy respondenci. Z odpowiedzi wyłania
się podobny obraz pozaszkolnych zawodów wykonywanych przez nauczycieli. W grupie tych, którzy
kiedykolwiek miało pozaszkolne zawody niemal 37% osób wskazało zawody związane z pracą
biurową, 31% odpowiedź „Wolny zawód, specjalista”, 23% „Sprzedaż, handel” a 12% „usługi”.
Interesujące wydaje się, że aż 45% respondentów wskazało co najmniej jeden zawód z grupy takich,
które mają stereotypowo niższy prestiż niż zawód nauczyciela (handel, usługi, praca fizyczna, praca
na roli).
3.1.8. Poglądy na temat pracy nauczyciela
Informacji o poglądach nauczycieli na temat pracy nauczyciela dostarczają nam następujące pytania:
J6. Poniżej znajduje się kilka stwierdzeń na temat pracy nauczyciela. Prosimy wskazać, na ile zgadza się bądź
nie zgadza Pan(i) z każdym z nich: osobisty rozwój; wywieranie wpływu na innych; kontakty z ludźmi; stabilne
zatrudnienie; satysfakcjonujące zarobki; łatwiejsze niż w innych zawodach organizowanie opieki nad dzieckiem;
wakacje dłuższe niż w innych zawodach; łatwiejsze niż w innych zawodach godzenie życia zawodowego z
osobistym; prestiż.
Nauczyciele proszeni o ustosunkowanie się do kilku stwierdzeń na temat pracy nauczyciela w
zdecydowanej większości zgodzili się („zdecydowanie się zgadzam”, „raczej się zgadzam”) ze
stwierdzeniem, że praca ta zapewnia im kontakty z ludźmi (96%) i osobisty rozwój (86%). Dla ponad
2/3 nauczycieli praca wiąże się z dłuższymi wakacjami niż w innych zawodach. Najrzadziej natomiast
praca nauczyciela oznacza dla respondentów satysfakcjonujące zarobki i prestiż (16%) (Wykres 3.20).
38
Wykres 3.20. Poglądy na temat pracy nauczyciela (n=4762).
Zdecydowanie się zgadzam lub raczej się zgadzam
Ani się zgadzam ani się nie zgadzam
Zdecydowanie się nie zgadzam lub raczej się nie zgadzam
Kontakt z ludźmi
3% 1%
96%
Osobisty rozwój
10%
85%
Wakacje dłuższe niż w innych zawodach
16%
71%
Stabilne zatrudnienie
60%
18%
Wywieranie wpływu na innych
58%
24%
Łatwiejsze niż w innych zawodach organizowanie
opieki nad dzieckiem
Łatwiejsze niż w innych zawodach godzenie życia
zawodowego z osobistym
24%
29%
Satysfakcjonujące zarobki
16%
Prestiż
16%
22%
26%
13%
22%
18%
29%
29%
42%
5%
47%
62%
58%
3.1.9. Aktywność społeczna nauczycieli
Informacji o aktywności społecznej nauczycieli dostarczają nam następujące pytania:
S1. Czy w ciągu ostatnich 12 miesięcy poświęcił/a Pan/i swój wolny czas na nieodpłatną pracę na rzecz innych –
członków Pana(i) rodziny, którzy nie zamieszkują wspólnie z Panem(ią); swoich przyjaciół, znajomych; swoich
sąsiadów; jakiejś osoby lub osób nieznajomych, społeczności, środowiska naturalnego lub miejscowości, w której
Pan(i) mieszka? Chodzi o prace na rzecz innych, niezwiązane bezpośrednio ze szkołą, w której Pan(i) pracuje,
ale też niekoniecznie związane z pracą nauczyciela (np. zrobienie zakupów chorej sąsiadce).
S2. Prosimy przy każdej czynności wskazać jak często zdarza się ją Panu/Pani wykonywać nieodpłatnie (pomoc
osobom niepełnosprawnym lub starszym; udział w pracach porządkowych, odśnieżaniu, zbieraniu śmieci na
rzecz innych; udział w pracach remontowych lub budowlanych na rzecz innych; działania agitacyjne – zbieranie
podpisów pod petycją, zbiórka pieniędzy; działania proekologiczne; działania związane z pracą na rzecz lokalnej
parafii; działania związane z edukacją, niezwiązane bezpośrednio ze szkołą – miejscem pracy; działania
związane z samorządem lokalnym ; działania związane z bezpieczeństwem na drogach; działania związane z
turystyką; wolontariat w organizacji pozarządowej).
S3. Czy i w jakich organizacjach społecznych działał(a) Pan(i) w ciągu ostatnich 12 miesięcy?
Zdecydowana większość (85%) nauczycieli zadeklarowała, iż w ciągu ostatnich 12 miesięcy
wykonywała nieodpłatną pracę na rzecz innych. Jednocześnie częściej były to kobiety niż mężczyźni i
39
była to raczej praca, którą wykonywali indywidualnie (63%) niż w ramach jakichś instytucji (Wykres
3.21).
Wykres 3.21. Nieodpłatna praca na rzecz innych (n=4762).
Tak, indywidualnie
15%
Tak, w ramach organizacji lub instytucji
(innej niż szkoła, w której pracuję)
17%
6%
Tak, zarówno indywidualnie, jak i w ramach
organizacji lub instytucji
63%
Nie
Jak wynika z odpowiedzi badanych nauczycieli, najczęściej, bo co najmniej raz w miesiącu, pomagają
oni osobom niepełnosprawnym lub starszym (43%). Wśród rzadziej wykonywanych czynności (3-4
razy w roku) wymienione zostały działania proekologiczne, działania agitacyjne i udział w pracach
porządkowych. Mężczyźni zdecydowanie częściej niż kobiety biorą udział w pracach remontowych lub
budowlanych na rzecz innych, w działaniach związanych z samorządem lokalnym, w działaniach
związanych z bezpieczeństwem na drogach, czy turystyką (Wykres 3.22).
Wykres 3.22. Rodzaje nieodpłatnej pracy na rzecz innych (n=4762).
Nigdy
Nie częściej niż raz w roku
3-4 razy w roku
Działania związane z bezpieczeństwem na drogach
61%
Działania związane z samorządem lokalnym
59%
Działania agitacyjne – zbieranie podpisów pod
petycją, zbiórka pieniędzy
57%
Działania związane z pracą na rzecz lokalnej parafii
Udział w pracach porządkowych, odśnieżaniu,
zbieraniu śmieci na rzecz innych
Działania związane z edukacją, niezwiązane
bezpośrednio ze szkołą – miejscem pracy
Pomoc osobom niepełnosprawnym lub starszym
40
35%
36%
32%
30%
20%
10% 10%
26%
22%
4%
8% 1%
34%
36%
17%
12%
25%
4%
8% 2%
29%
53%
29%
9%
21%
66%
Udział w pracach remontowych lub budowlanych na
rzecz innych
Działania proekologiczne
Co najmniej raz w miesiącu
19%
21%
24%
43%
9%
11%
17%
Nieco ponad ¼ badanych nauczycieli zadeklarowało przynależność do związku zawodowego.
Częściej są to kobiety niż mężczyźni. Wśród nauczycieli działających w różnego typu organizacjach
społecznych najwięcej osób było aktywnych w stowarzyszeniach zajmujących się sportem, turystyką,
rekreacją i hobby. Byli to w częściej mężczyźni, niż kobiety (które, jak wskazaliśmy wyżej, społecznie
udzielają się pracując indywidualnie). Nie jest to wynik zaskakujący, biorąc pod uwagę strukturę
polskich organizacji pozarządowych, wśród których, jak pokazuje badanie Klon/Jawor (2012) dominują
podmioty prowadzące działalność w dziedzinie: sport, turystyka, rekreacja, hobby (38%) (Wykres
3.23).
Wykres 3.23. Działalność w organizacjach społecznych (n=4762).
Nie działałem i nie jestem członkiem
Jestem członkiem tej organizacji
Działałem w ciągu ostatnich 12 miesięcy
Profesjonalne stowarzyszenie nauczyciel
4%
2%
Stowarzyszenie zajmujące się ochroną zdrowia
1%
3%
Stowarzyszenie zajmujące się rozwojem lokalnym
4%
5%
Stowarzyszenie zajmujące się usługami socjalnymi,
pomocą społeczną
2%
5%
Stowarzyszenie zajmujące się kulturą i sztuką
3%
6%
Stowarzyszenie zajmujące się edukacją i
wychowaniem
6%
7%
Związek zawodowy
Stowarzyszenie zajmujące się sportem, turystyką,
rekreacją, hobby
9%
8%
10%
94%
96%
91%
93%
91%
87%
26%
67%
82%
3.2. Warunki pracy
Na nasze codzienne działanie znaczny wpływ mają warunki, w jakich praca jest wykonywana. Nie
tylko od wynagrodzenia i zakresu obowiązków, ale w dużej mierze od warunków pracy, zależy to, czy
nauczyciel ma poczucie pełnej satysfakcji z pracy, czy też czuje się zmęczony lub zniechęcony. W
przypadku nauczycieli warunki pracy mają też istotny wpływ na miejsce jej wykonywania, uciążliwość i
długotrwałość powtarzających się czynności, podejmowanie się dodatkowych zadań, w efekcie na
czas pracy. Wyposażenie szkoły i dostępność sprzętu biurowo-techniczny, zwłaszcza sprzętu
komputerowego (IT) wydaje się odgrywać dziś dużą rolę w pracy nauczycieli.
Informacji na temat opinii nauczycieli o warunkach pracy w szkole dostarczyło nam badanie ilościowe
(internetowe) CAWI (Computer Assisted Web Interview), w którym brało udział 4762 nauczycieli.
Wyniki te będziemy uzupełniać danymi z badania jakościowego realizowanego metodą
41
zogniskowanych wywiadów grupowych (Focus Group Interview - FGI) dotyczącego warunków pracy
nauczycieli.
Przyjęta w badaniu koncepcja warunków pracy nauczycieli ogranicza się do czynników fizycznych i
obejmuje między innymi wyposażenie szkół, zarówno to tradycyjne, jak kreda, papier i inne materiały
biurowe, jak i nowoczesne urządzenia wykorzystywane w pracy nauczyciela – komputer, drukarka,
rzutnik, czy tablica interaktywna, a także dostęp do Internetu w szkole. W badaniu ważną kwestią było
również preferowane przez nauczycieli miejsce (szkoła, czy dom) indywidualnej pracy –
przygotowywania zajęć, oceny prac uczniów, czy prowadzenia dokumentacji szkolnej.
Zawężenie koncepcji warunków pracy do wyposażenia szkoły, sal lekcyjnych, pokoju
nauczycielskiego oraz opinii nauczycieli na temat warunków pracy podyktowane było dbałością o
komfort respondenta, który odpowiadał na szereg szczegółowych pytań w części poświęconej czasowi
pracy.
Mamy pełną świadomość, że wiele problemów badawczych w obszarze warunków pracy nie zostało w
pełni zbadanych, niemniej jednak podjęte wątki dostarczają ciekawych informacji, a uzyskane
odpowiedzi pozwalają formułować kolejne pytania badawcze, zwłaszcza pytanie o rozdźwięk między
dostępnością niektórych sprzętów biurowo-informatycznych w szkole a realnym zapotrzebowaniem na
nie po stronie nauczycieli
3.2.1. Miejsca pracy indywidualnej nauczycieli
Specyfika pracy nauczyciela polega między innymi na możliwości wykonywania pracy indywidualnej w
dowolnym miejscu – czy to w szkole, czy w domu. W badaniu jakościowym nauczyciele podkreślali
potrzebę posiadania miejsca do cichej pracy. Pojawia się pytanie, czy takie miejsce znajduje się w
szkole? A jeśli tak, to czy nauczyciele, jako miejsce wykonywania pracy indywidualnej wybraliby
szkołę, czy dom?
Informacji na temat preferowanego przez nauczycieli miejsca „pracy własnej” rozumianej, jako praca
indywidualna nauczyciela dostarcza nam odpowiedź respondentów na pytania:
W13a.„Czy woli Pan(i) „pracę własną” wykonywać w domu czy w szkole?” oraz W13b. Dlaczego? Prosimy o
uzasadnienie odpowiedzi.
Definicja „pracy własnej” nauczycieli pochodzi ze wspomnianego już badania jakościowego. „Praca
własna” dotyczy przede wszystkim czynności związanych z indywidualnym przygotowaniem do zajęć
(opracowanie koncepcji zajęć, merytoryczne przygotowanie do zajęć, zbierania i opracowywanie
materiałów edukacyjnych, testów/sprawdzianów), oceną prac uczniów (sprawdzanie kartkówek,
klasówek, zeszytów) oraz z prowadzeniem dokumentacji szkolnej.
W badaniu ilościowym większość nauczycieli (53%) wybrało dom jako preferowane miejsce
wykonywania „pracy własnej”, a kolejne 35% deklarowało, że niektóre czynności woli wykonywać w
domu, a niektóre w szkole. Zaledwie 8% nauczycieli wolałoby pracę własną wykonywać w szkole. Dla
pozostałych 4% nauczycieli nie stanowiło różnicy, gdzie wykonują pracę własną (Wykres 3.24.).
42
Wykres 3.24. Preferowane przez nauczycieli miejsce wykonywania „pracy własnej” (n=4762).
W domu
W szkole
35%
53%
4%
8%
Bez różnicy
Niektóre czynności
w szkole, a niektóre
w domu
W pytaniu otwartym nauczyciele zostali poproszeni o uzasadnienie swojej odpowiedzi na pytanie o
preferowane miejsce wykonywania „pracy własnej”. Najczęściej wskazywane przez nauczycieli
powody, dla których wolą pracę własną wykonywać w domu, to: cisza, spokój i możliwość skupienia
się oraz lepszy dostęp do Internetu, komputera lub drukarki. Respondenci wskazywali także na dostęp
do potrzebnych materiałów, w tym osobistej biblioteczki w domu, oraz brak miejsca do pracy własnej
w szkole i wygodniejsze, bardziej komfortowe warunki do pracy w domu. Dla części nauczycieli ważne
było również to, że w domu mają możliwość pracy o dowolnej porze.
„W domu dysponuję większym zasobem literatury metodycznej. Atmosfera domu daje mi
większą motywację do pracy i komfort psychiczny.”
„W domu można pracować również w nocy i nie muszę się martwić, że się z czymś nie
wyrobię.”
"W domu mam ciszę, odosobnione miejsce, co sprzyja skupieniu. Mogę regulować sobie
czas pracy.”
Również badanie jakościowe pokazało, że niektórzy nauczyciele zdecydowanie wolą pracować w
domu, co spowodowane jest czynnikami niezależnymi od estetyki sal szkolnych, dostępności oraz
jakości szkolnego sprzętu komputerowego. Nauczyciele ci wskazywali na fakt, że po kilku godzinach
intensywnej pracy dydaktycznej niezwykle trudne jest skoncentrowanie się na kolejnych zawodowych
czynnościach, zazwyczaj wymagających dużego zaangażowania intelektualnego. W domu
nauczyciele mogą podjąć pracę po chwili odpoczynku, wytchnienia od zajęć poprowadzonych w
szkole (najczęściej wieczorem lub także w weekend).
Nauczyciele, którzy w badaniu ilościowym wskazali, że niektóre czynności wolą wykonywać w szkole,
a inne w domu, tłumaczyli, że działania te mają charakter pracy koncepcyjnej, twórczej, dotyczą
merytorycznego przygotowania lekcji lub oceny prac uczniów, wymagają skupienia i ciszy. W szkole
natomiast wykonywane są czynności związane z dostępem do dokumentacji szkolnej (np.: dzienniki),
czy też urządzeń biurowych (np.: kserokopiarka, drukarka).
43
„Czynności takie, jak kserowanie lub drukowanie materiałów potrzebnych do lekcji wykonuję w
szkole, ponieważ nie mam odpowiedniego wyposażenia technicznego w domu. Uzupełnianie
wszelkiej dokumentacji również wykonuję w większości w szkole, ze względu na stały dostęp
do dzienników i innych materiałów. Natomiast zawsze w domu sprawdzam zadania,
przygotowuję lekcje, poszukuję materiałów, piszę sprawozdania itp., ponieważ łatwiej mi się
skupić na pracy, gdy jestem sama.”
Najczęściej wskazywane przez nauczycieli powody preferowania szkoły jako miejsca pracy własnej to:
poświęcanie czasu rodzinie, chęć oddzielenia życia zawodowego od prywatnego, a także bardzo
dobre warunki do „pracy własnej” w szkole, w tym dostęp do potrzebnych dokumentów, materiałów,
pomocy dydaktycznych i urządzeń biurowych.
„Dlatego, że przychodząc do domu mogę się nim zająć. Dlatego, że w domu mogę odpocząć i
oderwać się na chwilę od spraw zawodowych.”
„Ponieważ uważam, że w domu powinnam odpocząć i poświęcić czas rodzinie.”
„Zdecydowanie w szkole, ponieważ w domu nie mam dostępu np. do Internetu.”
„Ze względu na dostęp do dokumentów zdecydowanie w szkole.”
Wskazanie domu, jako preferowanego miejsca „pracy własnej” nie musi oznaczać braku ogólnego
zadowolenia z warunków pracy w szkole. Wśród nauczycieli, którzy wskazali dom, jako preferowane
miejsce „pracy własnej”, niemal 90% jest zadowolonych z warunków pracy w szkole (łączny odsetek
odpowiedzi „raczej zadowolony” i „zdecydowanie zadowolony”) i podobny odsetek z nich dobrze
ocenia warunki do „pracy własnej” w tej szkole. Można więc uznać, że to nie z powodu
niezadowolenia z warunków do wykonywania pracy własnej w szkole nauczyciele wolą wykonywać ją
w domu. Nauczyciele podkreślali specyfikę zadań, jakie trzeba wykonywać, gdy pracuje się w
zawodzie nauczyciela. Wiele z nich, zdaniem nauczycieli wymaga skupienia, ciszy i
elastycznego planowania, kiedy daną czynność wykonać, a takie warunki dostępne są częściej w
domu niż w szkole.
Nauczycielki zdecydowanie rzadziej niż nauczyciele wolałyby „pracę własną” wykonywać w szkole
(kobiety – 6%, mężczyźni – 13%). Chętniej wykonywaliby „pracę własną” w szkole nauczyciele w
wieku 30 lat i mniej (11%). Dla porównania tylko 6% spośród nauczycieli w wieku 41-50 lat wybrałoby
szkołę jako miejsce do „pracy własnej”. Opinie nauczycieli różnicuje stopień awansu zawodowego,
okazuje się, że najchętniej „pracę własną” w szkole wykonywaliby nauczyciele stażyści (16%). Tylko
6% nauczycieli dyplomowanych było tego samego zdania.
Wśród nauczycieli szkół wiejskich nieznacznie, choć istotnie statystycznie mniej, jest tych, którzy jako
preferowane miejsce wykonywania „pracy własnej” wskazali dom (50%). Dla porównania takich osób
wśród nauczycieli szkół zlokalizowanych w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców jest 57%.
Nauczyciele języka polskiego (64%) i matematyki (61%) zdecydowanie częściej niż pozostali woleliby
„pracę własną” wykonywać w domu. Co zrozumiałe ze względu na specyfikę przedmiotu tylko 35%
nauczycieli wychowania fizycznego deklarowało chęć wykonywania pracy w domu. Warto zauważyć,
że część nauczycieli wychowania fizycznego uczy również innych przedmiotów, zatem nauczyciele ci
mogli odpowiedź na pytanie o preferowane miejsce wykonywania „pracy własnej” odnieść do drugiego
nauczanego przez siebie przedmiotu. W szkole najrzadziej chcieliby wykonywać „pracę własną”
44
nauczyciele matematyki, języka polskiego i religii (po 4%). Szkołę jako miejsce preferowane do „pracy
własnej” zdecydowanie najrzadziej wskazali nauczyciele szkół podstawowych w klasach I-III (5%), a
najczęściej nauczyciele gimnazjum (9%).
Nauczyciele zostali poproszeni również o podanie szacunkowego czasu trwania różnych czynności w
ciągu typowego tygodnia w rozbiciu na miejsca, w których są one przez wykonywane (w szkole, w
domu lub w innym miejscu). Tak jak w wypadku preferowanego miejsca wykonywania „pracy własnej”,
tak i w odpowiedzi na to pytanie okazało się, że nauczyciele wykonywali dużą część „pracy własnej” w
domu. Na zadania takie jak: przygotowywanie lekcji, przygotowywanie innych zajęć i sprawdzanie
prac nauczyciele poświęcali zdecydowanie więcej czasu w domu niż w szkole (Wykres 3.25). Nieco
więcej czasu w domu niż w szkole respondenci przeznaczali także na przygotowywanie kart osiągnięć
ucznia, przygotowanie planu pracy z konkretnym uczniem, tworzenie planu lekcji i przygotowywanie
dokumentacji związanej z awansem zawodowym.
Przygotowywanie
innych zajęć
Sprawdzanie prac
Przygotowywanie
lekcji
Wykres 3.25a. Średni czas wyrażony w godzinach zegarowych poświęcony na przygotowanie lekcji,
sprawdzanie prac, przygotowanie innych zajęć w rozbiciu na miejsce wykonywania czynności w
typowym tygodniu według szacunków nauczycieli. 1n=4505).
1
W domu
5 godz. 20 min.
W szkole
W innym miejscu
1 godz. 40 min.
25 min.
W domu
3 godz. 10 min.
W szkole
W innym miejscu
50 min.
5 min.
W domu
W szkole
W innym miejscu
1 godz. 30 min.
50 min.
10 min.
5,9 godziny oznacza 5 h 55 min., 1,8 – 1 h 50 min., 0,4 – 30 min., 3,8 – 3 h 50 min., 0,9 – 55 min., 0,1 – 20 min.,
0,8 – 50 min., 0,3 – 25 min.
45
Przygotowywanie
innych zajęć
Sprawdzanie prac
Przygotowywanie
lekcji
Wykres 3.25b. Średni czas wyrażony w godzinach zegarowych poświęcony na przygotowanie lekcji,
sprawdzanie prac, przygotowanie innych zajęć w rozbiciu na miejsce wykonywania czynności w
2
typowym tygodniu według szacunków nauczycieli. (dla nauczycieli mających 18-35 lekcji tygodniowo).
W domu
5,3
W szkole
1,6
W innym miejscu
0,4
W domu
3,2
W szkole
W innym miejscu
0,8
0,1
W domu
1,5
W szkole
W innym miejscu
0,8
0,2
3.2.3. Wyposażenie szkół
Wyposażenie szkoły, w tym sal lekcyjnych i pokoju nauczycielskiego wydaje się mieć istotny wpływ na
percepcję warunków pracy przez nauczycieli. W kontekście czasu pracy nauczycieli duże znaczenie
ma wyposażenie sal, w tym między innymi w sprzęt multimedialny, dostęp do materiałów biurowych,
możliwość łatwego przechowywania materiałów dydaktycznych, czy szafki dla uczniów.
Informacji o opiniach nauczycieli na temat wyposażenia szkół dostarczają nam następujące pytania:
W1. Czy ma Pan(Pani) w tej szkole stałą salę, w której prowadzi Pan(Pani) lekcje?
W2. W ilu salach prowadzi Pan(Pani) zajęcia w tej szkole?
W3. Jaką część zajęć prowadzi Pan(Pani) w tej szkole w sali wyposażonej w następujące rzeczy? (zaplecze na
materiały dydaktyczne (osobne pomieszczenie), szafki dla każdego ucznia, zlew i bieżąca woda,
komputer/komputery, Internet, radiomagnetofon, telewizor, odtwarzacz płyt CD, odtwarzacz DVD, rzutnik, ekran
projekcyjny, tablica multimedialna)
2
5,9 godziny oznacza 5 h 55 min., 1,8 – 1 h 50 min., 0,4 – 30 min., 3,8 – 3 h 50 min., 0,9 – 55 min., 0,1 – 20 min.,
0,8 – 50 min., 0,3 – 25 min.
46
W7. Czy ma Pan(Pani) w tej szkole swobodny dostęp (to znaczy zawsze, kiedy ma Pan(Pani) taką potrzebę
wynikającą z zaplanowanej lekcji) do następujących rzeczy: kreda, papier i inne materiały biurowe?
W8. Prosimy wskazać, czy poniższe rzeczy są dostępne w tej szkole i czy ich Pan(Pani) używa (komputer
stacjonarny, laptop/notebook, tablet, połączenie z Internetem, drukarka, pamięć USB, czytnik książek
elektronicznych, telewizor, odtwarzacz płyt CD, odtwarzacz DVD, skaner, kopiarka, rzutnik, ekran projekcyjny,
tablica multimedialna)
TIK1. Poniżej znajduje się szereg przykładów wykorzystywania nowych technologii w pracy nauczyciela. Prosimy
zaznaczyć, czy i jak często wykorzystuje je P. w następujący sposób: wyszukuję ciekawe materiały w Internecie
do wykorzystania na lekcji; uczestniczę w forach, grupach dyskusyjnych nauczycieli swojego przedmiotu;
wykorzystuję pocztę elektroniczną i inne narzędzia informatyczne do komunikacji z nauczycielami innych
przedmiotów; zachęcam uczniów do korzystania z aplikacji komputerowych wspierających nauczanie przedmiotu;
nawiązuję na lekcji do treści dostępnych w Internecie; komunikuję się z uczniami za pomocą poczty
elektronicznej; zadaję prace domowe wymagające użycia komputera lub Internetu.
TIK2. Jeżeli nie wykorzystuje Pan(i) lub rzadko wykorzystuje nowe technologie w swojej pracy, to dlatego że: nie
wszyscy uczniowie mają komputer / dostęp do Internetu; nie mam odpowiednich zadań dla uczniów; uczniowie
mają zbyt słabe umiejętności komputerowo-internetowe; nie znam wystarczająco dobrze Internetu; inne metody
nauczania są lepsze; trudno sprawdzić prace uczniów wykonane na komputerze; uczniowie tylko kopiują z sieci
lub od siebie i nie przykładają się do pracy
3.2.4. Stała sala lekcyjna
Podczas badań jakościowych nauczyciele podkreślali, jak istotną kwestią jest stała, jedna sala
lekcyjna – pracownia przedmiotowa, w której nauczyciel prowadzi zajęcia i która zapewnia pełny
dostęp do wszystkich materiałów potrzebnych do danego przedmiotu.
Problem współużytkowania sal lekcyjnych przez różne klasy i różnych nauczycieli wpływa zdaniem
nauczycieli znacząco na ich czas pracy. Problem pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy szkoła funkcjonuje
w systemie dwuzmianowym – brak jest wówczas możliwości realizacji zajęć na terenie szkoły, są one
realizowane na powietrzu lub w późniejszych godzinach. Realizując dodatkowe zajęcia, np. w ramach
godzin tzw. karcianych, nauczyciel jest zmuszony do dłuższej przerwy pomiędzy zajęciami i
dopasowywania się do możliwości skorzystania z sali lekcyjnej.
Zasada „jedna sala dla jednej klasy” pozytywnie wpływa na komfort pracy nauczyciela oraz oszczędza
czas (materiały przygotowywane przez uczniów czy nauczyciela mogą pozostać w sali, nauczyciel
może korzystać z sali także po zakończeniu swoich zajęć – przygotować się na następny dzień,
sprawdzić prace, wypełnić dokumentację etc.).
Wśród nauczycieli uczestniczących w badaniu ilościowym blisko 2/3 zadeklarowało, że zazwyczaj
prowadzą zajęcia w jednej, stałej sali (70%). Stała sala nie zawsze jednak oznacza, że nauczyciel ma
tylko w niej zajęcia. Tylko 30% spośród wszystkich badanych nauczycieli prowadzi lekcje wyłącznie w
jednej sali. 20% nauczycieli prowadzi zajęcia w dwóch salach, 17% w trzech, 11% w czterech i 21% w
pięciu i więcej. Zatem wśród osób, które zadeklarowały posiadanie stałej sali, w której prowadzą
zajęcia, znaczący odsetek korzystał z dwóch, a nawet trzech takich sal.
Stałą salę, w której zazwyczaj nauczyciel prowadzi lekcje, najczęściej mają nauczyciele edukacji
wczesnoszkolnej (95%), dyplomowani (76%) oraz będący w wieku między 41 a 50 lat (77%).
47
Biorąc pod uwagę zróżnicowanie przedmiotowe, prowadzenie zajęć w stałej sali deklarowało 80%
nauczycieli wychowania fizycznego, pracujących głównie w sali gimnastycznej, oraz 73% nauczycieli
przedmiotów przyrodniczych (73%), którzy ze względu na eksperymentalny charakter zajęć potrzebują
pracowni, w której mogą mieć dostęp do potrzebnego sprzętu.
3.2.5. Wyposażenie sal lekcyjnych
Wyposażenie sali wpływa nie tylko na komfort pracy nauczyciela, ale także na możliwości
prowadzenia atrakcyjnej lekcji oraz czas, jaki nauczyciel poświęca na rozmaite czynności.
W badaniu jakościowym nauczyciele podkreślali, że problematyczne bywa organizowanie sprzętu
multimedialnego. W sytuacji, kiedy nauczyciel zaplanował zajęcia z wykorzystaniem multimediów, a
jednocześnie jest zmuszony do poszukania i wypożyczenia sprzętu z innych sal lekcyjnych, pojawia
się konieczność przyjścia do pracy wcześniej, przed zajęciami lub poświęcenia przerwy między
lekcjami na jego pozyskanie. W przypadku pracowni plastycznych czy nauk przyrodniczych ważnym
elementem wyposażenia jest zlew, w którym można umyć wykorzystywane pomoce dydaktyczne i
ręce, dzięki czemu ani nauczyciel, ani dzieci nie wychodzą do łazienki w trakcie zajęć.
Nauczyciele pytani w badaniu ilościowym o wyposażenie sal (Wykres 3.26), w których prowadzą
zajęcia, najczęściej wskazywali na dużą dostępność odtwarzaczy płyt CD, radiomagnetofonów oraz
zlewu i bieżącej wody. Stosunkowo rzadko wymieniali zaś: rzutnik i ekran projekcyjny oraz szafki dla
każdego ucznia. Tylko 6% nauczycieli wskazało, że wszystkie lub większość zajęć prowadzi w sali
wyposażonej w tablicę multimedialną.
Wykres 3.26. Jaką część zajęć nauczyciel prowadzi w szkole w sali wyposażonej w następujące
rzeczy? (n=4762).
(łączny odsetek odpowiedzi „wszystkie” lub „większość”; łączny odsetek odpowiedzi „żadne” lub „niektóre”)
Wszystkie lub większość
Żadne lub niektóre
Odtwarzacz płyt CD
51%
49%
Radiomagnetofon
50%
50%
Zlew i bieżąca woda
68%
32%
Internet
27%
73%
Komputer bądź komputery
27%
73%
Telewizor
27%
73%
Odtwarzacz DVD
27%
73%
Zaplecze na materiały dydaktyczne
26%
74%
Rzutnik
16%
84%
Szafki dla każdego ucznia
15%
85%
Ekran projekcyjny
15%
85%
Tablica multimedialna
48
6%
94%
Odnotowano pewne różnice między nauczycielami uczącymi różnych grup przedmiotowych w
deklarowanej przez nich dostępności do sprzętów w salach, w których prowadzone są zajęcia
(Wykres 3.27).
Nauczyciele przedmiotów przyrodniczych częściej niż pozostali wskazywali na pracę w salach w pełni
wyposażonych w: zlew i bieżącą wodę, komputer, odtwarzacz DVD, Internet, rzutnik, odtwarzacz płyt
CD oraz tablicę multimedialną.
Nauczyciele matematyki z kolei częściej niż inni deklarowali prowadzenie większości zajęć w salach z
dostępem do Internetu, komputera i tablicy multimedialnej.
W salach, w których prowadzą zajęcia nauczyciele historii i społeczeństwa oraz wiedzy o
społeczeństwie, częściej znajdziemy odtwarzacz DVD i telewizor.
Natomiast sale nauczycieli języków obcych częściej wyposażone są w odtwarzacz płyt CD i
radiomagnetofon, a sale nauczycieli języka polskiego w odtwarzacz płyt CD i odtwarzacz płyt DVD.
Nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej częściej niż inni deklarowali prowadzenie większości zajęć w
salach z dostępem do odtwarzacza płyt CD, radiomagnetofonu, zlewu i bieżącej wody oraz szafek dla
każdego ucznia.
49
Nauczyciele przedmiotów
przyrodniczych
Nauczyciele historii i
społeczeństwa oraz wiedzy o
społeczeństwie
Nauczyciele języków obcych
Nauczyciele matematyki
Nauczyciele języka polskiego
Nauczyciele edukacji
wczesnoszkolnej
Wykres 3.27. Odsetek nauczycieli prowadzących większość lekcji w salach wyposażonych w
określone sprzęty ze względu na grupy przedmiotowe (n=4762).
50
Szafki dla każdego ucznia
Radiomagnetofon
Telewizor
Tablica multimedialna
Odtwarzacz płyt CD
Rzutnik
Internet
Odtwarzacz DVD
Komputer
Zlew i bieżąca woda
Szafki dla każdego ucznia
Radiomagnetofon
Telewizor
Tablica multimedialna
Odtwarzacz płyt CD
Rzutnik
Internet
Odtwarzacz DVD
Komputer
Zlew i bieżąca woda
Szafki dla każdego ucznia
Radiomagnetofon
Telewizor
Tablica multimedialna
Odtwarzacz płyt CD
Rzutnik
Internet
Odtwarzacz DVD
Komputer
Zlew i bieżąca woda
Szafki dla każdego ucznia
Radiomagnetofon
Telewizor
Tablica multimedialna
Odtwarzacz płyt CD
Rzutnik
Internet
Odtwarzacz DVD
Komputer
Zlew i bieżąca woda
Szafki dla każdego ucznia
Radiomagnetofon
Telewizor
Tablica multimedialna
Odtwarzacz płyt CD
Rzutnik
Internet
Odtwarzacz DVD
Komputer
Zlew i bieżąca woda
Szafki dla każdego ucznia
Radiomagnetofon
Telewizor
Tablica multimedialna
Odtwarzacz płyt CD
Rzutnik
Internet
Odtwarzacz DVD
Komputer
Zlew i bieżąca woda
47%
84%
27%
7%
80%
9%
20%
26%
21%
31%
5%
40%
5%
51%
16%
9%
10%
53%
26%
36%
28%
27%
21%
16%
18%
24%
35%
19%
26%
6%
32%
68%
25%
7%
12%
3%
71%
28%
26%
26%
23%
34%
7%
25%
30%
28%
32%
6%
20%
11%
48%
40%
39%
38%
33%
34%
34%
36%
39%
48%
Dostrzegalne są także różnice między wyposażeniem sal, z których korzystają nauczyciele w
zależności od typu szkoły. Nauczyciele klas I-III w szkołach podstawowych częściej niż nauczyciele
pracujący w pozostałych typach szkół deklarowali dostęp do radiomagnetofonu (84%) i odtwarzacza
płyt CD (80%), a zatem sprzętów potrzebnych do odtwarzania materiałów audio. W salach, w których
uczą się uczniowie klas I-III, często dostępne są też szafki dla każdego ucznia (47%) i zlew z bieżącą
wodą (31%), co wiązać można ze specyfiką pracy z uczniem w trakcie edukacji wczesnoszkolnej. Z
kolei nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych częściej niż pozostali deklarowali posiadanie dostępu do
tych elementów wyposażenia szkoły, które służą do odtwarzania filmów, np.: odtwarzacz DVD – 30%,
czy telewizor – 34%, oraz częściej niż pozostali nauczyciele wskazywali na dostęp do Internetu (38%)
i komputera/komputerów (37%) w sali, w której prowadzą większość lub wszystkie zajęcia.
Według deklaracji nauczycieli nie ma różnic między szkołami miejskimi i wiejskimi w dostępie do
tablicy multimedialnej, ekranu projekcyjnego, rzutnika, odtwarzacza płyt CD i zaplecza na materiały
dydaktyczne w salach. Nauczyciele uczący w szkołach wiejskich częściej niż pozostali deklarowali
dostęp do szafek dla każdego ucznia w większości lub wszystkich salach, w których prowadzą zajęcia
(66%), rzadziej natomiast od innych nauczycieli deklarowali prowadzenie zajęć w salach
wyposażonych w: odtwarzacz DVD (24%), Internet (22%), komputer (21%), Z kolei nauczyciele szkół
zlokalizowanych w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców częściej wskazywali, że pracują w salach
wyposażonych w te elementy wyposażenia, których brakuje nauczycielom wiejskim: odtwarzacz DVD
(31%), Internet (33%), komputer (32%), telewizor (32%), ale częściej też wskazywali na brak szafek
dla każdego ucznia (84%).
Wśród artykułów szkolno-biurowych, do których nauczyciele mają swobodny dostęp (tzn. zawsze,
kiedy mają taką potrzebę wynikającą z zaplanowanej lekcji) jest kreda (98%), papier (50%) i inne
materiały biurowe (43%).
W opinii prawie wszystkich nauczycieli w szkole, w której pracują jest dostęp do Internetu (98%) i
komputera stacjonarnego (97%). Większość nauczycieli wskazuje również na dostępność kopiarki
(96%) i odtwarzacza płyt CD (96%) w szkole (Wykres 3.28).
Ciekawych wyników dostarcza porównanie odpowiedzi dotyczących tych elementów wyposażenia,
które są dostępne w szkole, ale których nauczyciele nie używają: skaner (74% ma dostęp, ale 45%
nie używa), rzutnik (91% do 39%), ekran projekcyjny (83% do 37%), tablica multimedialna (62% do
35%), telewizor (93% do 34%), laptop, notebook (77% do 33%).
Duże odsetki nauczycieli, którzy mają dostęp do poszczególnych sprzętów, ale ich nie używają, nie
oznacza, że sprzęt ten nie jest im potrzebny. Jak pokazało badanie jakościowe, zdarza się, że w
niektórych szkołach nie ma możliwości użytkowania dostępnego sprzętu, na przykład drukarek, bo
brakuje do nich tonerów/tuszu, papieru, czy też są uszkodzone, a jeśli działają, to do skorzystania z
drukarki jest długa kolejka nauczycieli. Konsekwencją tego jest konieczność korzystania z drukarek
poza szkołą, w tym zwłaszcza z prywatnych drukarek nauczycieli.
Odpowiedzi respondentów wskazują na niskie zróżnicowanie wyposażenia szkół w zależności od ich
lokalizacji (miasto-wieś). Duże różnice występują w przypadku laptopów i tablic multimedialnych.
Dostęp do laptopów deklarują najczęściej nauczyciele szkół wiejskich (80%), najrzadziej zaś
nauczyciele szkół z miast powyżej 100 tys. mieszkańców (72%), to w wypadku tablicy multimedialnej
sytuacja wygląda odwrotnie – dostęp do niej mieli najczęściej nauczyciele szkół z miast powyżej 100
tys. mieszkańców (71%), a najrzadziej nauczyciele szkół wiejskich (55%). Warto odnotować także, iż
istotne statystycznie różnice w dostępie do sprzętu można zauważyć, biorąc pod uwagę różne etapy
51
edukacyjne, tylko w wypadku rzutnika i tablicy multimedialnej. Te sprzęty dostępne są częściej w
szkołach ponadgimnazjalnych (odpowiednio 95% i 72%), rzadziej zaś w szkołach podstawowych (w
klasach I-III) – odpowiednio 86% i 53%.
Wykres 3.28. Dostępność sprzętu biurowego i informatycznego w szkole i korzystanie z niego przez
nauczycieli (n=4762).
Tak, i używam ich
Tak, ale ich nie używam
Kopiarka
86%
Połączenie z Internetem
83%
Komputer stacjonarny
79%
Nie
10%
4%
15%
2%
Drukarka
76%
18%
Odtwarzacz płyt CD
76%
20%
Odtwarzacz DVD
67%
Telewizor
46%
Laptop, notebook
44%
Pamięć USB (pendrive)
43%
Skaner
29%
Tablica multimedialna
27%
Czytnik książek elektronicznych 3% 6%
Tablet (np. iPad)
6%
1%
4%
7%
6%
34%
9%
39%
52%
Ekran projekcyjny
6%
27%
59%
Rzutnik
3%
18%
16%
37%
23%
33%
17%
45%
40%
25%
38%
35%
91%
93%
3.2.6. Wykorzystanie nowych technologii
Z deklaracji nauczycieli wynika, że wykorzystują nowe technologie w pracy często (Wykres 3.29).
Nauczyciele przede wszystkim wyszukują w Internecie ciekawe materiały z myślą o wykorzystaniu ich
na lekcji (93%), a w mniejszym stopniu(2/3 wskazań) nawiązują na lekcji do treści dostępnych w
Internecie. Ponadto nauczyciele często zachęcają swoich uczniów do korzystania z aplikacji, które ich
zdaniem mogą wspierać proces nauczania, i chętnie wykorzystują pocztę elektroniczną komunikując
się z innymi nauczycielami. Stosunkowo najrzadziej nauczyciele wykorzystują nowe technologie w
pracy z uczniami – 40% nauczycieli zadaje prace domowe wymagające użycia komputera lub
Internetu i jedynie 28% komunikuje się z uczniami za pomocą poczty elektronicznej.
52
Wykres 3.29. Wykorzystanie nowych technologii w pracy nauczyciela co najmniej raz na miesiąc lub
częściej (n=4762).
Wyszukuję ciekawe materiały w Internecie do
wykorzystania na lekcji
93%
Nawiązuję na lekcji do treści dostępnych w
Internecie
76%
Zachęcam uczniów do korzystania z aplikacji
komputerowych wspierających nauczanie
przedmiotu
Wykorzystuję pocztę elektroniczną i inne narzędzia
informatyczne do komunikacji z nauczycielami
innych przedmiotów
72%
71%
Zadaję prace domowe wymagające użycia
komputera lub Internetu
41%
Uczestniczę w forach, grupach dyskusyjnych
nauczycieli swojego przedmiotu
Komunikuję się z uczniami za pomocą poczty
elektronicznej
37%
28%
Respondenci, którzy zadeklarowali, że rzadko lub w ogóle nie wykorzystują nowych technologii w
swojej pracy, zostali poproszeni o wskazanie przyczyn. Najrzadziej nauczyciele przyznawali się do
tego, że nie znają Internetu – niecałe 3% wszystkich respondentów wskazało tę odpowiedź. Podobnie
tylko 10% uznało, że nie wykorzystuje nowych technologii w pracy z uczniem z powodu braku
umiejętności komputerowo-internetowych u uczniów – tylko 10% wskazało taki powód. Dla wielu
nauczycieli barierą w używaniu Internetu w pracy z uczniem jest fakt, że nie wszyscy uczniowie mają
komputer i dostęp do Internetu – 49% spośród wszystkich nauczycieli wskazało tę odpowiedź. 37%
nauczycieli przyznało, że uczniowie kopiują prace z sieci i dlatego nie korzystają z nowych technologii,
pracując z nimi. 15% wszystkich respondentów uznało, że trudno jest sprawdzić prace uczniów
wykonane na komputerze, a 14% zadeklarowało, że ich zdaniem inne metody nauczania są lepsze.
3.2.7. Pokój nauczycielski
Informacji o pokoju nauczycielskim dostarczają nam następujące pytania:
J1.a. Prosimy zaznaczyć jak często podczas przerwy między lekcjami przebywa Pan(Pani) w pokoju
nauczycielskim? (praktycznie na każdej przerwie; raz, dwa razy dziennie; kilka razy w tygodniu; kilka razy w
miesiącu; sporadycznie w semestrze; praktycznie nigdy)
W4. Prosimy zaznaczyć rzeczy, które są dostępne w pokoju nauczycielskim w tej szkole (wydzielone miejsce do
samodzielnej pracy, komputer, Internet, skaner, drukarka, kopiarka, miejsce na rzeczy osobiste, kąt kuchenny,
żadne z powyższych)
53
W5. Prosimy przy każdej z wymienionych czynności zaznaczyć jak często, jeśli w ogóle, wykonuje Pan(Pani)
daną czynność w pokoju nauczycielskim w tej szkole? (odpoczywam, piję np. kawę/herbatę, jem posiłki, pracuje
indywidualnie, pracuję zespołowo, biorę udział w spotkaniach, rozmawiam z rodzicami/uczniami)
W6. Jak ogólnie ocenia Pan(Pani) wielkość i wyposażenie pokoju nauczycielskiego w tej szkole?
Kolejne pytania miały na celu uzyskanie informacji na temat korzystania przez nauczycieli z pokoju
nauczycielskiego, w tym jego wyposażenia i czynności wykonywanych przez nauczycieli w pokoju
nauczycielskim, a także oceny jego użyteczności.
W badaniu ilościowym w pierwszym kroku respondentów poproszono o określenie częstotliwość
przebywania podczas przerwy między lekcjami w pokoju nauczycielskim (Wykres 3.30). Okazało się,
że aż 86% nauczycieli przebywa w pokoju nauczycielskim podczas przerw między lekcjami kilka razy
w tygodniu lub częściej (52% nauczycieli z pokoju nauczycielskiego korzysta bardzo często: raz, dwa
razy dziennie). Tylko 10% nauczycieli spędza przerwy między lekcjami w pokoju nauczycielskim
sporadycznie w semestrze lub nigdy.
Wykres 3.30. Częstotliwość przebywania przez nauczycieli w pokoju nauczycielskim podczas przerw
między lekcjami (n=4762).
2%
8%
16%
4%
Praktycznie na każdej
przerwie
Raz, dwa razy dziennie
Kilka razy w tygodniu
18%
Kilka razy w miesiącu
Sporadycznie w semestrze
Praktycznie nigdy
52%
Mężczyźni nieco częściej niż kobiety deklarowali, że spędzają przerwy między lekcjami w pokoju
nauczycielskim (90% spośród mężczyzn i 85% spośród kobiet zadeklarowało, że co najmniej kilka
razy w tygodniu lub częściej przebywają w pokoju nauczycielskim). Nieco częściej z pokoju
nauczycielskiego korzystają nauczyciele najmłodsi, w wieku 30 lat i mniej (90% z nich przebywa w
pokoju nauczycielskim kilka razy w tygodniu lub częściej), rzadziej zaś nauczyciele w wieku 41-50 lat i
powyżej 50 lat.
Nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych częściej niż nauczyciele szkół podstawowych, czy
gimnazjalnych wskazywali użytkowanie pokoju nauczycielskiego podczas przerw między lekcjami (aż
94% spośród nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych przebywa w pokoju nauczycielskim kilka razy w
tygodniu lub częściej).
54
Spośród nauczycieli uczących różnych przedmiotów, w pokoju nauczycielskim zdecydowanie
najrzadziej przebywają nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej, aż 25% z nich praktycznie nigdy nie
korzysta z pokoju nauczycielskiego, a tylko 30% z nich przebywa w pokoju nauczycielskim kilka razy
w tygodniu lub częściej. Między nauczycielami uczącymi pozostałych przedmiotów nie ma różnic w
użytkowaniu pokoju nauczycielskiego.
Następnie nauczyciele byli pytani o dostępność różnych elementów wyposażenia pokoju
nauczycielskiego (Wykres 3.31). Najczęstszym elementem wyposażenia pokoju nauczycielskiego jest
zdaniem badanych miejsce na rzeczy osobiste (88%) i kąt kuchenny (82%). Około 2/3 nauczycieli
zadeklarowało, że w pokoju nauczycielskim jest dostęp do Internetu i komputera.
Wykres 3.31. Wyposażenie pokoju nauczycielskiego w opinii nauczycieli (n=4762).
Miejsce na rzeczy osobiste
88%
Kąt kuchenny
82%
Komputer
66%
Internet
66%
Kopiarka
48%
Drukarka
43%
Wydzielone miejsce do samodzielnej pracy
Skaner
40%
12%
Nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych (74%) oraz szkół zlokalizowanych w miastach 20-100 tys.
mieszkańców częściej deklarowali, że pokój nauczycielski wyposażony jest w komputer (odpowiednio:
74% i 73%) i Internet. (75% i 73%). Nauczyciele gimnazjów mają stosunkowo lepszy dostęp w pokoju
nauczycielskim do kopiarki (55%), a nauczyciele szkół wiejskich do drukarki (51%).
W końcu respondenci zostali poproszeni o wskazanie czynności wykonywanych przez nich w pokoju
nauczycielskim oraz częstotliwości ich wykonywania (Wykres 3.32). Czynnościami, których
wykonywanie respondenci wskazywali codziennie lub kilka razy w tygodniu były: picie np. kawy lub
herbaty (42%) oraz spożywanie posiłków (34%). Stosunkowo rzadko pokój nauczycielski był
wskazywany jako miejsce, w którym nauczyciel odpoczywa (nauczycieli często odpoczywających w
pokoju nauczycielskim było tylko 19%). Najrzadziej natomiast jest on zdaniem respondentów
miejscem spotkań i rozmów z uczniami i rodzicami uczniów.
Pokój nauczycielski jako miejsce pracy indywidualnej najczęściej wskazali nauczyciele w wieku do lat
30 (38%), uczący języka obcego nowożytnego (40%), pracujący w klasach IV-VI w szkołach
podstawowych (33%), a także nauczyciele ze szkół wiejskich (35%). Ogólnie jednak, na podstawie
wyników badania ilościowego, nie można uznać pokoju nauczycielskiego za miejsce wybierane przez
nauczycieli do pracy indywidualnej (aż połowa nauczycieli sporadycznie lub nigdy nie wykonuje tego
rodzaju czynności w pokoju nauczycielskim).
55
Wykres 3.32. Czynności wykonywane przez nauczycieli w pokoju nauczycielskim i częstotliwość ich
wykonywania (n=4762).
Codziennie/kilka razy w tygodniu
Piję np kawę, herbatę
42%
Jem posiłki
Biorę udział w spotkaniach
Rozmawiam z rodzicami/uczniami
19%
55%
19%
10%
12%
50%
71%
37%
9%
6%
44%
11%
31%
Odpoczywam
Sporadycznie lub nigdy
14%
34%
Pracuję indywidualnie
Pracuję zespołowo
Kilka razy w miesiącu
51%
38%
24%
53%
70%
W tym kontekście ważne wydają się wyniki badania jakościowego. Zdaniem nauczycieli w pokoju
nauczycielskim trudno o koncentrację na pracy indywidualnej, w większości szkół nie jest też on
miejscem przeznaczonym na spotkania całej rady pedagogicznej, czy spotkania z rodzicami uczniów.
Wynika to przede wszystkim z małej powierzchni pokoju i ogólnie słabo zorganizowanych stanowisk
pracy (małe stoliki, brak krzeseł etc.), ale także z atmosfery panującej w pokoju nauczycielskim, w
którym zazwyczaj panuje hałas, stale ktoś wchodzi i wychodzi, czy prowadzone są głośne rozmowy.
Chaos, zamieszanie, częsty brak miejsca do siedzenia oznacza także brak możliwości wypoczynku w
pokoju nauczycielskim. A zatem sprowadzenie pokoju nauczycielskiego niejako do funkcji
pomieszczenia socjalnego, przeznaczonego głównie do spożywania posiłków, czy napojów może
mieć związek z jego niedostosowaniem do wykonywania innych czynności.
W badaniu ilościowym okazało się jednak, że wyposażenie pokoju nauczycielskiego najczęściej nie
ma żadnego wpływu na pracę nauczycieli (Wykres 3.33). Szczegółowej analizy wymaga to, czy
wynika to z jakości sprzętu, liczby nauczycieli korzystających z tego samego sprzętu, czy charakteru
wykonywanych w pokoju nauczycielskim czynności.
56
Wykres 3.33. Jak nauczyciel ogólnie ocenia wielkość i wyposażenie pokoju nauczycielskiego w tej
szkole? (n=4762) (łączny odsetek odpowiedzi: zdecydowanie ułatwia mi pracę i raczej ułatwia mi pracę, łączny odsetek
odpowiedzi: „zdecydowanie utrudnia mi pracę” i „raczej utrudnia mi pracę” oraz odsetek odpowiedzi „nie ma żadnego wpływu na
moją pracę”)
10%
Zdecydowanie lub raczej ułatwia mi pracę
41%
49%
Nie ma żadnego wpływu na moją pracę
Zdecydowanie lub raczej utrudnia mi pracę
3.2.8. Opinie nauczycieli o warunkach pracy
Swego rodzaju podsumowaniem serii pytań o warunki pracy nauczycieli są pytania o ogólną ocenę
warunków pracy, w tym „pracy własnej” w danej szkole. Dodatkowym miernikiem tej oceny jest pytanie
dotyczące czystości i zaplecza sanitarnego w szkole, które jak wykazało badanie jakościowe, w
niektórych szkołach są przedmiotem troski nauczycieli pod względem estetycznym i porządkowym,
podobnie jak podległe im sale lekcyjne.
O zadowoleniu bądź braku zadowolenia z warunków pracy wnioskować więc możemy na postawie
odpowiedzi nauczycieli na trzy pytania:
W12. Prosimy zaznaczyć na ile ogólnie jest Pan(Pani) zadowolony(a) bądź niezadowolony(a) z warunków pracy?
W11. Czy ogólnie rzecz biorąc ma Pan(Pani) dobre czy złe warunki do pracy własnej w tej szkole?
W10. Jak ocenia Pan(Pani) warunki sanitarne i czystość w tej szkole?
Jak wynika z badania ilościowego badani nauczyciele są generalnie zadowoleni z warunków pracy
(92%). Podobna ocena dotyczyła także warunków do „pracy własnej” w szkole – 90% nauczycieli
wskazało, że są one zdecydowanie dobre lub raczej dobre, jedynie zdaniem 1% respondentów są one
zdecydowanie złe. Zdecydowana większość nauczycieli (95%) bardzo dobrze i dobrze oceniła też
warunki sanitarne i czystość w swojej szkole (wykres 3.34).
57
Prosimy
Jak ocenia
Czy ogólnie rzecz zaznaczyć na ile
ogólnie jest
Pan(Pani)
biorąc ma
warunki
Pan(Pani) dobre
Pan(Pani)
sanitarne i
czy złe warunki zadowolony(a) z
czystość w tej do pracy własnej
warunków
pracy?
szkole?
w tej szkole?
Wykres 3.34. Ocena warunków sanitarnych i czystości w szkole, ocena warunków do „pracy własnej”
w szkole oraz ogólne zadowolenie nauczycieli z warunków pracy (n=4762).
Zdecydowanie zadowolony(a)
28%
Raczej zadowolony(a)
64%
Raczej niezadowolony(a)
Zdecydowanie niezadowolony(a)
8%
1%
Zdecydowanie dobre
33%
Raczej dobre
57%
Raczej złe
Zdecydowanie złe
9%
1%
Zdecydowanie dobrze
48%
Raczej dobrze
47%
Raczej źle
Zdecydowanie źle
5%
1%
Choć respondentów krytycznych wobec warunków pracy nauczycieli jest niewielu (ok. 9%), to jednak
warto zadać sobie pytanie, kim są. Jest ich więcej wśród kobiet (9%) niż mężczyzn (7%), wśród
nauczycieli mianowanych (9%), osób w wieku między 41-50 lat (9%), uczących w szkołach
ponadgimnazjalnych (10%), zlokalizowanych w miastach powyżej 100 tys. (10%) i nauczycieli języków
obcych nowożytnych (11%).
Niezadowolenie z warunków pracy, w szczególności sanitarnych w szkołach nieco częściej niż inni
deklarują nauczyciele uczący w dużych szkołach, zwłaszcza w tych, w której uczy się 500 i więcej
uczniów.
Podsumowując, ma podstawie przeprowadzonego badania ilościowego, jak i jakościowego można
zidentyfikować czynniki sprawiające, że warunki pracy nauczycieli są przez nich pozytywnie
postrzegane, a czas poświęcany na wykonywanie wielu czynności zawodowych ulega skróceniu.
Wśród tych czynników znajduje się przede wszystkim wyposażenie sal lekcyjnych w urządzenia
multimedialne. Współczesna szkoła nie może funkcjonować bez urządzeń multimedialnych.
Podstawową kwestią jest zapewnienie chociaż jednego komputera w każdej z sal z dostępem do
Internetu. Ważne jest też, aby sprzęt, jakim szkoła dysponuje, był wyposażony w odpowiednie
oprogramowanie. Nauczycie mogą wówczas korzystać z multimedialnych materiałów dydaktycznych
przygotowywanych przez wydawnictwa, czy też z własnych materiałów w wersji elektronicznej, co
pozwala oszczędzić czas (przeznaczany dotąd na samodzielne przygotowywanie materiałów od
podstaw). Ważne jest także, aby w sali lekcyjnej była możliwość prezentowania materiałów na dużym
ekranie (telewizor, rzutnik, czy tablica multimedialna). Coraz częściej szkoły wyposażane są w tablice
multimedialne, jednak nadal dostęp do tej formy pracy z uczniem jest niedostateczny.
Z punktu widzenia nauczycieli istotne jest także zapewnienie zaplecza sali lekcyjnej (lub odpowiedniej
szafy w sali lekcyjnej) dającej nauczycielowi wygodę korzystania oraz swobodny dostęp do pomocy
dydaktycznych.
58
Istotne jest, aby w szkołach został zapewniony swobodny dostęp dla nauczycieli do komputera
wyposażonego w drukarkę.
Kolejnym ważnym elementem jest zapewnienie nauczycielom swobodnego dostępu do materiałów
biurowych oraz pomocy dydaktycznych, zapewnienie funduszy na ich pozyskiwanie (przede
wszystkim zapewnienie dostępu do papieru do drukarek, ksero, a także drobnych materiałów
biurowych, jak koszulki, spinacze, zszywacze, dziurkacze etc.).
Jako jeden z problemów decydujący o tym, że nauczyciele wykonują dużą część „pracy własnej” w
domach wskazywano niewystarczające wyposażenie szkół w sprzęt (przede wszystkim komputer z
dostępem do Internetu, drukarkę) oraz brak spokojnego miejsca pozwalającego na indywidualną
pracę w skupieniu. Stąd z myślą o możliwości wykonywania „pracy własnej” na terenie szkoły
nauczyciele w badaniu jakościowym postulowali zorganizowanie w szkole zaplecza „biurowego” dla
nauczycieli, z komputerami, z dostępem do Internetu, drukarek oraz z kserokopiarką. Zaplecza, w
którym znajdowałyby się stoliki do indywidualnej pracy nauczycieli. Musiałoby być ono wydzielone od
pokoju nauczycielskiego oraz zlokalizowane w miejscu stosunkowo zacisznym, pozwalającym na
koncentrację. Sugerowano także stworzenia zapleczy w salach lekcyjnych oraz respektowanie zasady
sali, której wyłącznym gospodarzem jest jeden nauczyciel, co zdaniem nauczycieli mogłoby również
przyczynić się do wykonywania pracy indywidualnej na terenie szkoły. Należy jednak zaznaczyć, że
zapewnienie nauczycielom takich warunków może jedynie ułatwić ich pracę oraz skrócić czas na
wykonywanie niektórych czynności. Nie wydaje się jednak, aby mogło to sprawić, że nauczyciele
zaprzestaną czy też znacząco ograniczą wykonywanie „pracy własnej” w domu. Stosunkowo silny był
pogląd reprezentowany przez nauczycieli, że wykonywanie dalszych zawodowych obowiązków po
zakończeniu zajęć dydaktycznych jest trudne. Nauczyciele potrzebują z jednej strony chwili
odpoczynku, z drugiej zaś strony są ograniczeni rodzinnymi obowiązkami, aby przez kolejne godziny
pozostawać w szkole.
3.2.9. Przerwy między lekcjami, „okienka”, ocena
wysokości pensum, ocena ułożenia planu lekcji
Informacji o przerwach między lekcjami, „okienkach” i
dostarczają nam następujące pytania:
ocenie wysokości pensum dydaktycznego
J1. Prosimy zaznaczyć jak często podczas przerwy między lekcjami przebywa Pan(i)
w następujących
miejscach: pokoju nauczycielskim; sali klasowej; korytarzu; sali gimnastycznej; poza budynkiem, ale na terenie
szkoły?
J2. Prosimy wskazać jak często podczas przerwy zajmuje się Pan(i) następującymi czynnościami: pilnowanie
porządku; przygotowywanie lekcji; sprawdzanie prac; tworzenie dokumentacji szkolnej; rozmowy z uczniami;
rozmowy z innymi nauczycielami; rozmowy z rodzicami; odpoczynek, relaks; jedzenie; sprawy prywatne.
J3. Prosimy odpowiedzieć jak często podczas tzw. „okienek“ zajmuje się Pan(i) następującymi czynnościami:
sprawdzanie prac; tworzenie dokumentacji szkolnej; rozmowy z uczniami; rozmowy z innymi nauczycielami;
rozmowy z rodzicami; odpoczynek, relaks; jedzenie; sprawy prywatne
J4a. Jak ocenia Pan(i) wysokość pensum dydaktycznego określonego w Karcie Nauczyciela (czyli 18 godzin)?
J5. Jak ocenia Pan(i) ułożenie swojego planu zajęć w szkole?
59
Przerwy między lekcjami
W badaniu starano się dowiedzieć, co robią nauczyciele, gdy są w szkole ale nie prowadzą zajęć.
Rytm zajęć sprawia, że czas ten możemy podzielić na czas przerw między lekcjami i czas „okienek”
między zajęciami.
Nauczycieli pytano o to, jak często spędzają czas w pokoju nauczycielskim, salach zajęciowych, na
korytarzach, w sali gimnastycznej, poza budynkiem szkoły. Ponad dwie trzecie nauczycieli codziennie
w czasie przerw przebywa w pokoju nauczycielskim (Wykres 3.35).
Wykres 3.35. Miejsce spędzania przerw między lekcjami (n=4762).
Raz, dwa razy dziennie i praktycznie na każdej przerwie
Kilka razy w tygodniu
Kilka razy w miesiącu
Sporadycznie w semestrze i praktycznie nigdy
W sali gimnastycznej
Poza budynkiem, ale na terenie szkoły
W sali klasowej
Na korytarzu
W pokoju nauczycielskim
78%
8% 8% 7%
9%
18%
14%
54%
65%
68%
60%
19%
8%
19%
2% 4%
29%
18%
4%
10%
Spędzaniu przerw w pokoju nauczycielskim sprzyja wyższy niż stażysta stopień awansu, uczenie w
gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych. Rzadziej czas w pokoju nauczycielskim spędzają
nauczyciele WF i wychowania wczesnoszkolnego – co jest zrozumiałe biorąc pod uwagę specyfikę
specjalizacji tych osób. Również nauczyciele, którzy dysponują stałą salą, w której prowadzą zajęcia,
nieco rzadziej spędzają czas w pokoju nauczycielskim.
W sali klasowej codziennie spędza przerwy około 53% badanych, a codziennie lub kilka razy w
tygodniu około 73%. Kobiety nieco częściej niż mężczyźni spędzają czas w sali zajęciowej,
nauczyciele nauczania początkowego dużo częściej niż nauczyciele pozostałych specjalności i, co za
tym idzie, etapów edukacji. Nauczyciele pełniący funkcję wychowawcy nieco częściej niż pozostali
spędzają przerwy w sali lekcyjnej. Generalnie odsetek nauczycieli, którzy wskazywali odpowiedzi
codziennie lub kilka razy w tygodniu, wynosił około 70-75%. W grupie nauczycieli nauczania
początkowego odsetek ten wynosił 90%, nauczycieli religii 62% a 37% w grupie nauczycieli WF.
Nauczyciele wychowania fizycznego spędzają przerwy na korytarzu, w sali gimnastycznej lub na
terenie szkoły, lecz poza budynkiem (odpowiednio 76%, 56% i 20% wskazań odpowiedzi codziennie),
są to przestrzenie, w których bywają częściej niż pozostali nauczyciele. Najmniejsze różnice w tym
względzie występują w przypadku spędzania czasu na korytarzu. Przerwy na korytarzu codziennie
spędza dwie trzecie badanych nauczycieli i jest to w zasadzie stała wartość. Nieco częściej na
korytarzu bywają nauczyciele lat 4-6 i nauczyciele gimnazjalni (około trzech czwartych codziennie),
60
nieco rzadziej nauczyciele o ponad trzydziestoletnim stażu (57%) i nauczyciele nauczania
początkowego (około 57%). Jednak jeśli weźmiemy pod uwagę połączone odpowiedzi codziennie i
prawie codziennie różnice te zanikają (choć pełniący funkcję specjalistów: psychologów, pedagogów,
etc. oraz dyrektorzy nieco rzadziej spędzają przerwy na korytarzu), w grupie wszystkich badanej
odsetek takich wskazań wynosi 94%.
O ile na korytarzach przerwy spędzają praktycznie wszyscy nauczyciele, o tyle sala gimnastyczna to
domena nauczycieli wychowania fizycznego. Około 78% badanych w czasie przerw bywa na sali
gimnastycznej rzadziej niż kilka razy w miesiącu lub nie bywa nigdy, zaś jeśli wyłączymy z analiz
nauczycieli WF (spośród których 71% bywa na sali gimnastycznej codziennie lub kilka razy w
tygodniu) odsetek ten wzrośnie do 85%. Częściej niż pozostali w czasie przerw na sali gimnastycznej
bywają dyrektorzy szkół: 27% wskazań codziennie lub prawie codziennie, wobec 15 % ogółem.
Spędzanie czasu na przerwach poza budynkiem, ale na terenie szkoły nie jest zbyt częste w grupie
badanych nauczycieli. Odpowiedź rzadziej niż kilka razy w miesiącu wskazało niemal 60% badanych,
nieco częściej kobiety niż mężczyźni (62 wobec 51%). Przebywaniu na przerwach poza budynkiem,
ale na terenie szkoły sprzyja bycie mężczyzną (35% odpowiedzi codziennie lub kilka razy w tygodniu
wobec 25% w grupie kobiet), nauczanie w starszych klasach szkoły podstawowej lub gimnazjum
(około 30% wobec 25% w nauczaniu początkowym i 20% w ponadgimnazjalnym), bycie nauczycielem
WF (niemal 40% wobec 20-30% w innych specjalnościach), wreszcie praca w mniejszych
miejscowościach (około 30% wskazań codziennie lub prawie codziennie w szkołach wiejskich,
miastach do 20 tysięcy mieszkańców wobec 25% w miastach do 100 tysięcy mieszkańców i 14% w
miastach powyżej 100 tysięcy mieszkańców). Dyrektorzy i nauczyciele świetlicowi i biblioteczni nieco
częściej spędzają czas przerw poza budynkiem. Także wielkość szkoły różnicuje odpowiedzi – im
mniejsza szkoła, tym częściej nauczyciele spędzają przerwy poza budynkiem.
Zdecydowana większość nauczycieli wśród czynności wykonywanych przynajmniej raz dziennie w
przerwach między lekcjami wskazało pilnowanie porządku (73%), rozmowy z uczniami (64%) i
rozmowy z innymi nauczycielami (60%) (Wykres 3.36).
61
Wykres 3.36. Czynności wykonywane podczas przerw między lekcjami (n=4759).
Raz, dwa razy dziennie i praktycznie na każdej przerwie
Kilka razy w tygodniu
Kilka razy w miesiącu
Sporadycznie w semestrze i praktycznie nigdy
2%
Sprawy prywatne
Rozmowy z rodzicami
Sprawdzanie prac
4% 18%
10%
Tworzenie dokumentacji szkolnej
10%
Przygotowywanie lekcji
Rozmowy z innymi nauczycielami
Rozmowy z uczniami
Pilnowanie porządku
40%
42%
3% 16%
Odpoczynek, relaks
Jedzenie
89%
4% 5%
14%
17%
13%
65%
11%
65%
55%
18%
24%
28%
24%
39%
60%
64%
73%
39%
9%
27%
10%
25%
6% 9%
8%
24%
23%
3%
2% 2%
Miejsce spędzania czasu jest ściśle powiązane z tym, jak ten czas spędzamy. Obserwujemy więc
korelacje pomiędzy spędzaniem czasu w pokoju nauczycielskim a rozmowami z innymi
nauczycielami, odpoczynkiem, jedzeniem. Przebywanie w sali lekcyjnej wiąże się z
przygotowywaniem lekcji, rozmowami z uczniami, sprawdzaniem prac i rozmowami z rodzicami, zaś
przebywanie poza budynkiem szkoły wiąże się z rozmowami z uczniami.
Pilnowanie porządku, silnie powiązane ze spędzaniem czasu przerw na korytarzu, jest czynnością,
którą wykonują co najmniej kilka razy w tygodniu wykonuje 95% nauczycieli. Odpowiedź codziennie
wskazało około 68% mężczyzn i 73% kobiet (co jest istotną statystycznie różnicą). Niemal połowa
nauczycieli bez stopnia awansu deklarują codzienne pilnowanie porządku w czasie przerw (w
pozostałych grupach jest to około 75%, w grupie nauczycieli dyplomowanych 71%). Nieco rzadziej w
szkołach ponadgimnazjalnych. Funkcja dyrektora tylko trochę chroni przed obowiązkiem pilnowania
uczniów: 56% dyrektorów wykonuje ją codziennie, a około 80% co najmniej kilka razy w tygodniu.
Pilnowanie porządku na przerwach koreluje z rozmawianiem w czasie przerw z uczniami. Niemal dwie
trzecie nauczycieli deklaruje, że w codziennie w czasie przerw rozmawia z uczniami. Odsetek ten jest
najwyższy wśród nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej (niemal 80% i maleje wraz z poziomem
edukacji do 60% w szkoła ponadgimnazjalnych) i wychowania fizycznego (71%). Odpowiedź
codziennie wskazywały raczej kobiety niż mężczyźni, jednak po zsumowaniu odpowiedzi codziennie i
kilka razy w tygodniu różnice się zmniejszają (86% w grupie mężczyzn i 90% w grupie kobiet).
62
Pełnienie funkcji wychowawcy zwiększa, zaś pełnienie funkcji dyrektora zmniejsza częstotliwość
rozmów z uczniami.
Niektóre z tych zależności, w odwrotnym kierunku, obserwujemy, analizując odpowiedź na pytanie o
rozmowy z nauczycielami w czasie przerw. 60% badanych deklaruje, że rozmawia codziennie z
nauczycielami , zaś codziennie lub kilka razy w tygodniu 85% badanych. Nieco częściej są to
mężczyźni (90% wobec 84% w grupie kobiet odpowiedzi codziennie lub kilka razy w tygodniu),
nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych (93% wobec 67% nauczaniu wczesnoszkolnym i około 87% w
pośrednich etapach edukacji). Co ciekawe, nauczyciele WF rozmawiają z innymi nauczycielami nie
rzadziej niż pozostałe grupy. Dyrektorzy nieco rzadziej niż pozostali w czasie przerw rozmawiają z
nauczycielami, podobnie jak nauczyciele pełniący także funkcje specjalistów (pedagodzy, logopedzi,
etc.).
O ile z uczniami i swoimi kolegami i koleżankami nauczyciele rozmawiają w czasie przerw często, o
tyle rozmowy z rodzicami są stosunkowo rzadką aktywnością przez nich wykonywaną. Ogółem 82%
badanych deklaruje, że w czasie przerw rozmawia kilka razy w miesiącu lub rzadziej. Kontakty w
czasie przerw z rodzicami są częstsze w grupie nauczycieli wczesnoszkolnych (29% wskazań
codziennie lub kilka razy w tygodniu). Także mała wielkość szkoły i umiejscowienie szkoły w
miejscowości mniejszej niż 100 mieszkańców sprzyja kontaktom z rodzicami w czasie przerw.
Częściej w czasie przerw z rodzicami kontaktują się dyrektorzy (27% wskazań codziennie lub kilka
razy w tygodniu ) i nauczyciele świetlic i bibliotek (23%). Wychowawcy, siłą rzeczy, częściej niż niewychowawcy kontaktują się z rodzicami w czasie przerw (20% wobec 12% odpowiedzi codziennie lub
kilka razy w tygodniu).
Kolejną grupą aktywności wykonywanej w czasie przerw jest sprawdzanie prac, praca nad
dokumentacją i przygotowywanie się do zajęć. Niemal dwie trzecie nauczycieli deklaruje, że rzadziej
niż kilka razy w miesiącu lub nigdy nie sprawdza prac w czasie przerw. Co dwudziesty z badanych
nauczycieli deklaruje, że codziennie na przerwie sprawdzają prace. Zjawisko to częściej występuje w
klasach 1-3 (9% wskazań), a także w grupie nauczycieli języków nowożytnych (7%), nieco częściej
robią to też wychowawcy.
Obserwujemy dużą wariancję odpowiedzi na pytania o przygotowanie do lekcji. Codziennie robi to
40% badanych nauczycieli, kilka raz w tygodniu 24%, kilka razy w miesiącu 10% zaś nigdy niemal
27% nauczycieli. Częściej mężczyźni niż kobiety przygotowują się do zajęć w czasie przerw,
nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych częściej niż szkół z niższych poziomów edukacji, nauczyciele
przedmiotów przyrodniczych (fizyka, chemia, biologia) i wychowania fizycznego częściej niż
pozostałych, wychowawcy częściej niż niewychowawcy i wreszcie – co zaskakujące – nauczyciele o
dłuższym stażu i wyższym poziomie awansu.
Tworzenie dokumentacji nie jest czynnością, którą nauczyciele często wykonują w czasie przerw.
Ponad połowa (55%) wskazało, że wykonuje to rzadziej niż kilka razy w miesiącu lub nigdy.
Codziennie aktywność tę w czasie przerw wykonuje 10% badanych, nieco częściej nauczycielestażyści, nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych, uczący języków nowożytnych lub wychowania
fizycznego. Nauczyciele pracujący w dużych szkołach, liczących ponad 500 uczniów częściej
wskazują odpowiedź codziennie, zaś pracujący w małych szkołach, liczących mniej niż 50 uczniów
odpowiedź kilka razy w tygodniu.
Ostatnią grupą czynności wykonywanych w czasie przerw są te najbardziej osobiste, to jest
wypoczynek, jedzenie i załatwianie prywatnych spraw.
63
Zaledwie 10% nauczycieli deklaruje, że codziennie odpoczywa, relaksuje się w czasie przerw, a 14%
kilka razy w tygodniu. Odpowiedź rzadziej niż kilka raz w miesiącu lub nigdy wskazało aż 65%
badanych. Mężczyźni częściej w czasie przerw odpoczywają niż kobiety (15% mężczyzn wskazało
odpowiedź codziennie wobec 9% kobiet). Częstotliwość odpoczywania rośnie z poziomem edukacji
(od 4% wskazań codziennie w klasach 1-3 do 16% w szkołach ponadgimnazjalnych), a także z
wielkością szkoły. Najczęściej na przerwach odpoczywają nauczyciele języków nowożytnych, religii,
matematyki (odpowiednio 35%, 30% i 29% wskazań codziennie lub kilka razy w tygodniu wobec ok.
22% w pozostałych specjalnościach i 12% w edukacji wczesnoszkolnej). Co ciekawe, nauczyciele,
którzy nie mają stałej sali zajęciowej, częściej odpoczywają w czasie zajęć niż ci, którzy dysponują
własną salą.
Nauczyciele nie załatwiają swoich prywatnych spraw w czasie przerw – jedynie 6% robi to kilka razy w
tygodniu lub częściej, zaś 89% rzadziej niż kilka razy w miesiącu. Nieco częściej robią to mężczyźni
niż kobiety (9% wobec 5% odpowiedzi kilka razy w miesiącu lub częściej), nauczyciele obcych
języków nowożytnych, religii, WF (odpowiednio 10%, 10%, 8% wskazań na dwie górne kategorie).
Prywatne sprawy załatwiają nieco częściej młodsi nauczyciele, a także – co zaskakujące – dyrektorzy
szkół.
Ostatnią opisywaną, niemal ostatnią wykonywaną, a na pewno jedną z najbardziej ważnych
czynności, jakie nauczyciele mogą wykonywać w czasie przerw, jest jedzenie. Niemal czterech na
dziesięciu nauczycieli deklaruje, że rzadziej niż kilka razy w miesiącu lub nigdy nie je w czasie przerw.
Nieco częściej niż co czwarty je na przerwach codziennie. Nieco częściej posilają się mężczyźni
(częściej wskazują odpowiedź codziennie, 34% wobec 28%, jednak sumując odpowiedzi codziennie i
kilka razy w tygodniu różnice nie są istotne statystycznie: 55% wobec 52% w grupie kobiet).
Częstotliwość jedzenia w czasie przerw jest wyższa w szkołach z wyższego poziomu kształcenia, u
nauczycieli nowożytnych języków obcych, matematyki i WF.
Okienka między lekcjami i ocena ułożenia planu lekcji
Okienka, czyli przerwy w prowadzeniu zajęć trwające co najmniej jedną godzinę zajęciową wynikające
z ustawienia planu, są czasem wymagającym zagospodarowania (Wykres 3.37).
64
Wykres 3.37. Czynności wykonywane podczas „okienek” między lekcjami (wyniki dla nauczycieli,
którzy wskazali, że mają „okienka” n=3973)
W zdecydowanej większości okienek i praktycznie w każdym
okienku
W niektórych okienkach
Sporadycznie w semestrze i praktycznie nigdy
Sprawdzanie prac
Tworzenie dokumentacji
szkolnej
14%
Jedzenie
12%
33%
43%
24%
Rozmowy z innymi
nauczycielami
33%
33%
34%
29%
57%
39%
50%
Rozmowy z uczniami
9%
45%
46%
Rozmowy z rodzicami
7%
49%
44%
Odpoczynek, relaks 4%
Sprawy prywatne 1% 14%
67%
29%
85%
Lista czynności, o które pytano w odniesieniu do okienek, była skrócona w porównaniu z tą użytą w
odniesieniu do przerw o jedną pozycję, zastosowano także inną kafeterię odpowiedzi, która jest
bardziej adekwatna ze względu na to, że okienka, w odróżnieniu od przerw, nie występują w planie
nauczyciela codziennie. Kafeteria odpowiedzi brzmiała: praktycznie w każdym okienku; w
zdecydowanej większości okienek; w niektórych okienkach; sporadycznie w semestrze; praktycznie
nigdy. W poniższym stwierdzenie „dwie górne odpowiedzi” odnosić się będzie do odpowiedzi
„praktycznie w każdym okienku” i „w zdecydowanej większości okienek”, zaś stwierdzenie „dwie dolne
odpowiedzi” do odpowiedzi „sporadycznie w semestrze” i „praktycznie nigdy”. Ponadto, niemal 17%, a
więc co szósty nauczyciel nie ma w swoim planie okienek, czyli wszelkie poniższe dane odnoszą się
nie do wszystkich przebadanych nauczycieli, ale do tych, którzy mają okienka.
Okienka nieco częściej mają nauczyciele w szkołach podstawowych (trzech na czterech) niż
gimnazjalnych (sześciu na siedmiu) i ponadgimnazjalnych (siedmiu na ośmiu), szkołach małych
(trzech na czterech nauczycieli w szkole liczącej mniej niż 100 uczniów), na wsi (co piąty), nauczyciele
nauczania wczesnoszkolnego i religii (co czwarty).
Zgodnie z przypuszczeniami okienka są niepożądanym elementem planu zajęć. Wśród nauczycieli,
którzy nie mają okienek, plan lekcji oceniany jest jako dobry lub bardzo dobry przez 89% osób, zaś w
grupie, która ma okienka – 82%. Ogólnie nauczyciele są zadowoleni z planu: 83% wskazuje
odpowiedzi bardzo dobrze lub dobrze (odpowiednio 36% i 47% wskazań). Tylko 4% deklarowało
bardzo złe ułożenie planu (Wykres 3.38.).
65
Wykres 3.38. Ocena ułożenia planu zajęć (n=4762).
0%
4%
Bardzo dobrze
13%
36%
Dobrze
Ani dobrze, ani źle
Źle
47%
Bardzo źle
Nieco bardziej z planu zadowoleni są mężczyźni, nauczyciele nauczania początkowego, nauczyciele
małych, wiejskich szkół.
Pytania o spędzanie czas w czasie okienek możemy podzielić na trzy grupy: spraw administracyjnych
(sprawdzanie prac, tworzenie dokumentacji), rozmów (z uczniami, nauczycielami, rodzicami) i spraw
„intymnych”, jakimi są odpoczynek i relaks, jedzenie i załatwianie swoich prywatnych spraw.
Odpowiedzi na pytanie o sprawdzanie prac miały największą wariancje, a więc największe
rozproszenie: jedna trzecia nauczycieli wskazała dwie górne, jedna trzecia dwie dolne odpowiedzi.
Mężczyźni rzadziej niż kobiety deklarują sprawdzanie prac w czasie okienek (46% sporadycznie lub
nigdy, wobec 30% w grupie kobiet). Częstotliwość sprawdzania prac jest najwyższa wśród nauczycieli
nowożytnych języków obcych, edukacji wczesnoszkolnej, języka polskiego (odpowiednio 49%, 48% i
42% wskazań dwóch górnych odpowiedzi). Nauczyciele pozostałych specjalności rzadziej sprawdzają
prace domowe w czasie okienek, najrzadziej – co wynika ze specyfiki nauczanego przedmiotu – robią
to nauczyciele WF. Nauczyciele o stażu powyżej 30 lat rzadziej niż pozostali sprawdzają prace, a
także dyrektorzy szkół, osoby nie będące wychowawcami i pełniące funkcje opiekuna stażu.
Odpowiedzi na pytanie o tworzenie dokumentacji szkolnej w czasie okienek przyniosły bardzo
podobną średnią częstości jak pytanie o sprawdzanie prac, jednak o nieco innym rozkładzie. Co
czwarty nauczyciel mający okienka wskazał jedną z dwóch górnych odpowiedzi, zaś co trzeci jedną z
dwóch dolnych. Młodzi nauczyciele nieco częściej w czasie okienek wypełniają dokumentację,
podobnie jak nauczyciele z małych szkół. Średnią zawyżają dyrektorzy – w tej grupie jedną z dwóch
górnych odpowiedzi wskazało 42% odpowiadających na to pytanie.
Rozmowy z uczniami nie są aktywnością często wykonywaną przez nauczycieli w czasie okienek.
Odpowiedź „w niektórych okienkach” wybrało 45% odpowiadających na to pytanie, zaś dwie dolne
odpowiedzi kolejne 45%. Nie jest to wynik zaskakujący – wszak uczniowie, w odróżnieniu od
nauczycieli, praktycznie nie mają okienek. Dwie górne odpowiedzi częściej wskazywali nauczyciele
historii i WF (odpowiednio 14 i 15%), i, co za tym idzie, mężczyźni niż kobiety (18% wobec 13%).
Środkowa odpowiedz, „w niektórych okienkach” skupia 57% wskazań odpowiedzi na pytanie o
rozmowy z innymi nauczycielami. Podobnie jak uczniowie, inni nauczyciele prowadzą zajęcia i od
66
ułożenia planu zależy, kogo można w swoim „okienku” spotkać. Mężczyźni deklarują nieco częstsze
rozmowy z innymi nauczycielami niż kobiety, częstotliwość rozmów z innymi nauczycielami w czasie
okienek wzrasta wraz z poziomem edukacji i wielkością szkoły. Najczęściej robią to nauczyciele WF i
języków nowożytnych oraz nauczyciele młodzi stażem. Zależności te są analogiczne do
prezentowanych powyżej w odniesieniu do występowania okienek.
Okienka nie są też raczej czasem rozmów z rodzicami. Środkową odpowiedź, „w niektórych
okienkach” wskazało 49% odpowiadających na to pytanie, zaś dwie dolne odpowiedzi 44%
nauczycieli. Najrzadziej rozmowy z rodzicami odbywają nauczyciele szkół wielkomiejskich (52%
wskazań na dwie dolne odpowiedzi), także nauczyciele o najmniejszym i największym stażu pracy
(odpowiednio 60% i 48% wskazań) i nauczyciele, którzy nie są wychowawcami – możemy
przypuszczać, że ci ostatni mniej niż pełniący funkcję wychowawcy mają potrzebę kontaktu z
rodzicami uczniów.
Dwie trzecie nauczycieli wskazało dwie dolne odpowiedzi w pytaniu o odpoczywanie i relaks w czasie
okienek. Mężczyźni deklarują odpoczynek częściej niż kobiety (7% wobec 4% wskazań na dwie górne
odpowiedzi). Najrzadziej odpoczywa się będąc nauczycielem klas 1-3 szkół podstawowych, a
najczęściej odpoczywają nauczyciele religii. Obserwujemy także zależność wiekową – nauczyciele
starsi stażęm deklarują rzadszy odpoczynek w czasie okienek.
Połowa nauczycieli mających okienka dopowiedziała, że je podczas niektórych okienek. Dwóch
górnych odpowiedzi udzieliło 12% odpowiadających na to pytanie, nie obserwujemy różnic
międzypłciowych. Rzadziej jadają nauczyciele szkół wiejskich, a także nauczyciele starsi stażem.
Podobnie jak w przypadku przerw załatwianie prywatnych spraw jest w czasie okienek rzadkością –
pozycję praktycznie nigdy wskazało 61% odpowiadających na to pytanie: kobiety rzadziej niż
mężczyźni, rzadziej nauczyciele szkół wiejskich i nauczycie starsi stażem.
Ponad 4/5 badanych nauczycieli wskazało, iż między lekcjami ma przerwy, tzw. „okienka”. Jak się
okazuje jednak przerwy te nie są godzinami wolnymi, w trakcie których respondenci mogą odpocząć
lub załatwić swoje prywatne sprawy. Nauczyciele podczas „okienek” najczęściej sprawdzają pracę
(łączny odsetek odpowiedzi: „w zdecydowanej większości okienek” i „praktycznie w każdym okienku” 34%) i tworzą dokumentację szkolną (łączny odsetek odpowiedzi: „w zdecydowanej większości
okienek” i „praktycznie w każdym okienku” – 24%).
W ten sposób swój czas „wolny” między okienkami spędzają częściej kobiety niż mężczyźni,
nauczyciele języka obcego nowożytnego, nauczyciele szkół podstawowych klas I-III (Wykres 3.37).
Ocena wysokości pensum dydaktycznego
Blisko 4/5 badanych nauczycieli oceniło wysokość pensum dydaktycznego zapisanego w Karcie
Nauczyciela (18 lekcji w tygodniu) jako „ani za wysokie, ani za niskie”. Jedynie 4% oceniło je jako
raczej lub zdecydowanie za wysokie, zaś 17% jako raczej lub zdecydowanie za niskie (Wykres 3.39).
Odsetek nauczycieli, którzy ocenili pensum jako za niskie, jest wysoki wśród początkujących
nauczycieli i maleje wraz ze wzrostem stopnia awansu (od 33% w grupie nauczycieli-stażystów do
12% w grupie nauczycieli dyplomowanych). Wraz ze wzrostem awansu rośnie także (w sposób
nieistotny statystycznie, od 1,5 do 4,6% od poziomu stażysty do nauczyciela dyplomowanego)
odsetek osób, które oceniły pensum jako za niskie. Poziom awansu jest powiązany z wiekiem i
stażem pracy, więc zrozumiałym jest, iż odpowiedzi, że pensum jest za niskie są charakterystyczne
67
także dla młodszych (30% wskazań na „raczej” i „zdecydowanie za niskie” w grupie do 30 lat, 27%
wskazań w grupie osób o stażu krótszym niż 5 lat).
Opinię, że pensum jest za niskie wyrazili częściej nauczyciele języków obcych nowożytnych,
wychowania fizycznego, religii i przedmiotów sklasyfikowanych jako „pozostałe” – w każdej z tych grup
odsetek wskazań na odpowiedzi „raczej” i „zdecydowanie za niskie” wynosi od 20 do 23%. Oceny te
są także powiązane z wielkością szkoły – w szkołach liczących mniej niż 50 uczniów wskazania te
były częstsze niż we wszystkich pozostałych wielkościach szkół.
Wykres 3.39. Ocena wysokości pensum dydaktycznego określonego w Karcie Nauczyciela (czyli 18
godz. (n=4762).
1% 4%
7%
Zdecydowanie za wysokie
Raczej za wysokie
10%
Ani za wysokie, ani za niskie
Raczej za niskie
78%
68
Zdecydowanie za niskie
4. Czas pracy w relacjach nauczycieli
W rozdziale o czasie pracy uwzględniamy wyniki wszystkich trzech metod badawczych, tzn. badań
jakościowych, które zaowocowały rozbudowanym katalogiem czynności zawodowych zastosowanym
w ankiecie CAWI, analizami ilościowymi czasu pracy na podstawie badania CAWI oraz sumarycznym
czasem tygodnia pracy uzyskanym w ankiecie DAR. W takiej kolejności są dalej przedstawione wyniki
badania czasu pracy nauczycieli.
Przypomnijmy za rozdziałem metodologicznym, że w badaniu ilościowym do pomiaru czasu pracy
wykorzystano dwie techniki. Są one względem siebie komplementarne. Mocne strony jednej
wzajemnie kompensują ograniczenia drugiej. Jedna z technik to typowa ankieta internetowa, w której
osoba wylosowana do badania udziela odpowiedzi na kolejne pytania – dla tej techniki posługujemy
się tu skrótowcem CAWI (Computer-Assisted Web Interview). Zastosowana w niej ankieta
obejmowała zarówno pytania o wybrane warunki pracy, omówione w poprzednim rozdziale, jak i
pytania o częstotliwość oraz czas wykonywania drobiazgowo wyliczonych czynności zawodowych
nauczyciela. Druga technika – nazywana tu DAR (Day After Recall) – polegała na odtworzeniu
sekwencji wydarzeń z jednego dnia pod względem zapisania czasu trwania czynności zawodowych,
które osoba wylosowana do badania wykonywała akurat tego dnia. Przypomnijmy też, że dzień, o
który pytał ankieter, był także wylosowany przed wywiadem, a sam wywiad przeprowadzano możliwie
jak najszybciej po wylosowanym dniu, na ogół bezpośrednio po nim. W tej technice badawczej
przeszkolony ankieter przeprowadzał wywiad wspomagany komputerowo, rejestrując przebieg
danego dnia z wyszczególnieniem kolejno wykonywanych czynności zawodowych i ich czasu trwania,
klasyfikując w obecności osoby badanej wymieniane przez nią czynności według katalogu zawartego
w programie komputerowym.
Technika ankiety internetowej (CAWI) daje możliwość zapytania o każdą, nawet dość drobiazgową lub
bardzo rzadko występującą czynność zawodową. Jest to ważne, ponieważ na czas pracy nauczycieli
składa się bardzo wiele czynności i w badaniu żadna nie może być pominięta. Jednak ceną za tę
drobiazgowość jest bardzo ograniczona możliwość sumowania czasu przeznaczonego na
poszczególne czynności.
Nieuprawnione metodologicznie sumowanie czasu trwania poszczególnych czynności w technice
ankietowego pytania o poszczególne czynności zawodowe to nierzadki błąd zarówno badaczy jak i
rozmaitych interpretatorów i komentatorów badań. Dlatego omawiając wyniki ankiety CAWI zwrócimy
szczególną uwagę, co można ze sobą sumować, a czego nie można.
W ankiecie CAWI zastosowano katalog czynności zawodowych wypracowany w badaniach
jakościowych (24 grupy fokusowe). Celem rozbudowanych badań jakościowych było zebranie w
usystematyzowanym i bezpośrednim kontakcie z samymi nauczycielami z różnych środowisk ich
relacji o tym, jakiego rodzaju czynności i jak często wykonują na przestrzeni roku. Wybrano technikę
wywiadów grupowych – nie zaś indywidualnych – ze względu na większą możliwość
przedyskutowania listy czynności zawodowych przez samych nauczycieli w trakcie badania.
W rezultacie powstała lista 54 czynności zawodowych, pogrupowanych według czterech rodzajów.
Tabela 4.1. pokazuje liczbę czynności poszczególnych rodzajów objętych następnie badaniem
ilościowym CAWI. Przedstawione w następnym punkcie tabele 4.4. do 4.7. zawierają wyniki badania
ilościowego, z wyszczególnieniem każdej czynności danego rodzaju. Ponadto tabela 4.3. pokazuje
69
zbiorcze zestawienie wszystkich czynności zawodowych nauczycieli objętych badaniem, porządkując
je od najczęściej do najrzadziej wykonywanych.
Tabela 4.1. Liczebności czynności zawodowych w poszczególnych grupach czynności w ankiecie
internetową (CAWI).
Rodzaj czynności zawodowych (CAWI)
Liczba czynności danego rodzaju
1
Czynności dydaktyczne (w tym prowadzenie lekcji)
20
2
Wychowanie i opieka (oraz inne zadania statutowe szkoły)
13
3
Czynności administracyjne i tworzenie dokumentacji
13
4
Rozwój zawodowy
8
Ankieta CAWI, w której respondent podążał za kolejnością pytań ankiety internetowej (odwrotnie do
sytuacji wywiadu DAR, w którym to ankieter podążał za chronologicznym relacjonowaniem przez
respondenta jego czynności w wylosowanym dniu), stymulowała nauczyciela do ustosunkowania się
do każdej z 54 czynności zawartych z osobna, a dokładniej 53 czynności, które uzupełniały czynność
pierwszą i podstawową, czyli samo prowadzenie lekcji z uczniami. Rozpatrywał je w sekwencji
czterech wymienionych wyżej rodzajów czynności, co ułatwiało udzielanie odpowiedzi w
uporządkowany tematycznie sposób. Dzięki temu zebrano ilościowe informacje o częstotliwości i
przeciętnym czasie trwania każdej z 53 „pozatablicowych” czynności zawodowych nauczycieli.
Ponadto, jeśli respondent deklarował, że daną czynności wykonuje raz na tydzień lub częściej,
proszono go również o oszacowanie, ile czasu zajmuje mu ona w typowym tygodniu pracy. Taki
sposób zbierania informacji daje relatywnie precyzyjne informacje o każdej czynności z osobna,
jednak z założenia nie można ich poddawać sumowaniu, gdyż mogą na siebie zachodzić, a nie ma
ilościowej miary częściowego nakładania się na siebie różnych czynności.
Tabela 4.2. Wykaz czynności zawodowych w wywiadzie DAR.
L.p.
Nazwa czynności (DAR)
1
Prowadzenie lekcji
2
Prowadzenie innych zajęć z uczniami
3
Przygotowywanie lekcji
4
Przygotowywanie innych zajęć
5
Sprawdzanie prac
6
Kontakty z innymi nauczycielami
7
Kontakty z rodzicami
8
Tworzenie dokumentacji przebiegu nauczania i pracy szkoły
9
Wycieczki i wyjścia (poza godzinami lekcyjnymi)
10
Czynności związane z egzaminami zewnętrznymi (niewynikające z odrębnych umów)
11
Czynności wynikające z odrębnych umów
12
Samokształcenie i doskonalenie zawodowe
13
Przygotowywanie dokumentacji związanej z awansem zawodowym
14
Inne
70
Wykaz czynności zastosowanych w DAR (tabela 4.2), do których ankieter jednoznacznie przypisywał
każdą czynność zawodową relacjonowaną przez respondenta, jest znacznie mniej liczny od listy
czynności w ankiecie internetowej (liczebności z tabeli 4.1). Niemniej pierwszych pięć czynności
pokrywa się z czynnościami uwzględnionymi w technice CAWI, co daje możliwość porównań.
4.1. Częstotliwość wykonywania poszczególnych
czynności zawodowych wśród ogółu nauczycieli
przedmiotów ogólnokształcących oraz
przeciętny czas ich wykonywania
Przypomnijmy, badanie CAWI jest zrealizowane na próbie losowej 4762 nauczycieli, którzy uczą
przedmiotów ogólnokształcących w szkołach dla młodzieży na wszystkich etapach kształcenia.
Przedstawione w tym punkcie tabele pokazują częstotliwość występowania wszystkich czynności
zawodowych wyspecyfikowanych w badaniu. Wylosowany respondent, wypełniając ankietę
internetową mógł określić, czy i jak często tę czynność wykonuje.
Poniższe zestawienie (tabela 4.3.) przedstawia wszystkie czynności zawodowe nauczycieli, o które
pytano w badaniu (z pominięciem prowadzenia zajęć lekcyjnych z założenia dotyczących wszystkich
nauczycieli objętych badaniem). Liczby podane w poszczególnych wierszach zestawienia pokazują
odsetek wszystkich nauczycieli objętych badaniem, deklarujących wykonywanie danej czynności z
określoną częstotliwością, od „raz na tydzień lub częściej”, do „rzadziej niż raz w roku” lub „nie
wykonuje”. Liczby te w każdym wierszu sumują się do 100% (z dokładnością zaokrągleń do jednej
cyfry po przecinku we wskazaniach cząstkowych).
Kolejność czynności w poniższym zestawieniu wynika z odsetka osób deklarujących wykonywanie
danej czynności raz na tydzień lub częściej. Zatem można zorientować się, które czynności stanowią
niejako codzienną pracę nauczycieli, które z nich występują kilka razy, czy raz w miesiącu, a które
należą do rzadziej wykonywanych lub też nie są wykonywane przez istotną część nauczycieli.
71
rzadziej niż raz w roku
0,1
0
0
0,9
100
Prowadzenie dzienników
88,8
2,1
0,8
0,1
0,1
0
0,1
7,9
100
Prowadzenie zajęć pozalekcyjnych
79,1
11,8
1,9
1,0
0,2
0,1
0,1
5,8
100
Przygotowywanie zajęć pozalekcyjnych
66,6
18,4
4,3
1,7
0,5
0,1
0,1
8,4
100
Sprawdzanie prac
64,5
18,7
2,8
2,0
0,8
0,2
0,1
11
100
Poszukiwanie i zapoznawanie się z pomocami dydaktycznymi
22,1
34,9
12,1
14,7
4,5
1,4
0,0
10,4
100
Przygotowanie uczniów do konkursów/olimpiad
15,3
19,6
7,4
26,6
13,7
6,4
0,8
10,1
100
Obliczanie frekwencji
11,3
6,1
44,8
0,8
3,5
0
0,1
33,4
100
Indywidualne spotkania z rodzicami
8,2
30,6
23,6
23,9
4,0
0,2
0,1
9,3
100
Przygotowanie planu pracy z konkretnym uczniem
8,0
5,5
7,0
3,6
25,5
11,9
0,6
37,9
100
Opieka nad samorządem uczniowskim
4,3
3,9
1,5
0,4
0,2
0,1
0,1
89,6
100
Praca w zespole przedmiotowym
3,7
12,8
32,4
31,3
5,6
0,6
0,1
13,4
100
Przygotowywanie dokumentacji związanej z awansem zawodowym
2,8
8,5
8,1
6,1
6,9
2,4
2,1
63,2
100
Praca w zespole wychowawczym
2,6
7,8
19,7
19,7
6,0
0,6
0,5
43,2
100
Obserwacje i pomiary pedagogiczne
2,6
3,7
4,5
5,9
6,6
1,4
0,1
75,2
100
Zajęcia z uczniami w ramach dni wolnych od zajęć dydaktycznych
2,2
3,3
5,3
26,3
22,1
7,0
1,0
32,8
100
Przygotowywanie kart osiągnięć ucznia
1,6
4,2
11,1
6,8
12,0
1,6
0,2
62,3
100
Udział w zajęciach na studiach podyplomowych (bez skierowania od dyr.)
1,5
7,0
1,5
0,2
0,2
0,2
2,1
87,4
100
Przygotowywanie i przeprowadzanie sprawdzianów semestralnych
1,4
4,0
4,9
11,5
56,1
1,5
0,9
19,7
100
Udział w zajęciach kursu kwalifikacyjnego
1,3
4,4
1,6
4,0
3,5
4,0
2,4
78,8
100
Praca w zespole pomocy psychologiczno-pedagogicznej
1,2
4,2
8,2
12,0
7,0
0,6
0,3
66,5
100
Tworzenie planu lekcji
1,0
0,2
0,2
1,5
8,3
7,8
0,9
80,2
100
Wyjścia (poza godzinami lekcyjnymi)
0,9
4,6
9,1
36,3
21,8
3,8
0,8
22,8
100
Uczestnictwo w szkoleniach zewnętrznych i kursach
0,9
2,2
3,9
34,5
33,1
7,5
0,6
17,2
100
Razem
0,1
nie wykonuje
0,1
raz w roku
raz w semestrze
2,0
raz na miesiąc
96,8
częściej
Przygotowywanie lekcji
raz na tydzień lub
3-4 razy w semestrze
rozkładem częstotliwości ich wykonywania (wszyscy nauczyciele CAWI).
kilka razy w miesiącu
Tabela 4.3. Czynności zawodowe nauczycieli z procentowym
Opracowywanie karty indywidualnych potrzeb
0,8
1,9
4,3
4,8
19,8
12,7
0,6
55
100
Przygotowanie i prowadzenie imprez/wydarzeń szkolnych
0,7
5,7
11,9
44,6
21,8
7,1
1,0
7,1
100
Pisanie sprawozdań
0,7
3,1
7,5
18
49,1
2,5
0,3
18,6
100
Rady pedagogiczne
0,6
7,1
27,1
45,1
1,8
0,9
0,4
17
100
Udział w zajęciach na studiach podyplomowych (ze skierowaniem od dyr.)
0,6
3,7
0,6
0,2
0,1
0,1
1,2
93,6
100
Uczestniczenie w procesie ewaluacji wewnętrznej lub zewnętrznej
0,6
1,9
4,3
14,9
28,9
21,7
3,3
24,3
100
Przygotowywanie planu działań wspierających
0,4
1,8
4,1
5,8
23,6
12
0,5
51,7
100
Doradztwo edukacyjno-zawodowe
0,4
0,6
0,6
1,4
0,8
0,3
0,2
95,6
100
Opracowywanie kryteriów oceniania
0,4
0,3
0,3
0,3
6,4
75,2
3,6
13,6
100
0,2
2,1
10,4
45,7
29,6
2,6
0,1
9,3
100
Przygotowywanie oceny opisowej ucznia
0,2
0,7
0,9
1,4
25,2
2,3
0,2
69,1
100
Przygotowanie nagród i dyplomów
0,2
0,7
2,1
18,1
23,1
32,7
0,4
22,6
100
Uczestnictwo w egzaminach zewnętrznych (w trakcie egzaminów)
0,2
0,2
0,0
2,0
5,5
54,4
2,4
35,2
100
Dyżury związane z rekolekcjami
0,2
0,1
0,3
2,4
19,9
53,9
0,9
22,3
100
Opracowywanie programu nauczania
0,2
0,1
0,3
0,2
8,7
60,5
2,7
27,3
100
Przygotowanie arkuszy ocen
0,2
0,0
0,4
0,7
17,9
40
0,8
40
100
Udział w konferencjach
0,1
2,1
8,4
35,7
29,4
7,6
0,6
16,2
100
Wycieczki
0,1
1,3
4
27,9
36,5
17,7
1,4
11,2
100
Zebrania z rodzicami
0,1
0,8
19,2
56,9
7,3
0,2
0,1
15,4
100
Przygotowywanie i przeprowadzanie egzaminów próbnych
0,1
0,6
3,4
12,4
20,8
18,4
1,1
43,3
100
Opieka nad pocztem sztandarowym
0,1
0,5
1,1
4,2
1,1
0,3
0,1
92,6
100
Czynności obsługowe związane z przeprowadzaniem egzaminów zewnętrznych
0,1
0,4
0,6
2,7
7,2
39,7
1,4
48
100
Przeprowadzanie egzaminów sprawdzających i kwalifikacyjnych
0,1
0,3
0,6
1,8
10,7
20,4
4,3
61,8
100
Tworzenie siatki dyżurów
0,1
0,1
0,1
1,7
7,3
5,3
0,3
85,1
100
Wypisywanie świadectw
0,1
0,0
0,0
0,0
1,7
59,4
0,6
38,1
100
Dyżury na dyskotekach
0,0
0,3
2,7
25,8
30
7,3
0,9
33
100
Przeprowadzanie ustnych egzaminów zewnętrznych
0,0
0,0
0,1
0,3
0,8
8,2
0,4
90,1
100
Przygotowywanie i realizacja zielonych/białych szkół
0,0
0,0
0,1
0,1
2,1
12,1
4,3
81,3
100
Opiniowanie programów
0,0
0,0
0,0
0,4
1,7
16,1
2,4
79,3
100
Uczestnictwo w szkoleniach w ramach wewnątrzszkolnego systemu doskonalenia
nauczania
Z powyższego zestawienia widać, że większość nauczycieli wykonuje w cyklu cotygodniowym jedynie
pięć czynności. Wiążą się one bezpośrednio z prowadzeniem lekcji lub zajęć pozalekcyjnych. Jedna
z tych czynności, prowadzenie dzienników, wykonywana jest w znacznej części w czasie trwania
samej lekcji, natomiast pozostałe cztery, jak można przypuszczać, nie nakładają się na siebie. W
następnym punkcie tym czterem czynnościom, wraz z samym prowadzeniem lekcji, poświęcimy
więcej miejsca, gdyż mają one największy udział w całym czasie pracy zawodowej zdecydowanej
większości nauczycieli. Zanim to nastąpi, prześledźmy wszystkie czynności zawodowe w podziale na
ich rodzaje, tak jak je określili sami nauczyciele w badaniach jakościowych.
Wyniki przedstawione w kolejnych czterech tabelach pokazują czynności zawodowe nauczycieli,
pogrupowane według czterech rodzajów, związane z: 1) dydaktyką, 2) wychowaniem i opieką, 3)
administracją i tworzeniem dokumentacji oraz 4) rozwojem zawodowym nauczyciela. Trzeba
podkreślić, że podział czynności na różne rodzaje jest dość umowny i sam w sobie nie stanowi
przedmiotu dociekań, a jedynie służy uporządkowaniu toku analiz. Warto pamiętać, że ta sama
czynność zawodowa nauczyciela może mieć znaczenie zarówno dydaktyczne jak i wychowawcze.
Również czynność postrzegana przez nauczycieli jako administracyjna, czy służąca rozwojowi
zawodowemu może też bezpośrednio wiązać się zarówno z pracą dydaktyczną, jak i wychowawczą.
Przedstawione w tym punkcie analizy sugerują, że ta sama czynność może być postrzegana przez
różnych nauczycieli w różny sposób, w wyniku czego nadają im różne znaczenie we własnej pracy i w
konsekwencji wykonują z różną intensywnością.
W odróżnieniu od powyższego, zbiorczego zestawienia wszystkich 53 „pozatablicowych” czynności
zawodowych nauczycieli, w tabelach 4.4 – 4.7 czynności uszeregowane są od wykonywanych
najpowszechniej (np. przygotowanie lekcji dotyczy praktycznie wszystkich nauczycieli) do
wykonywanych przez niewielką grupę (np. przeprowadzanie ustnych egzaminów dotyczące ok. 10%
nauczycieli, tabela 4.4), czyli według rosnącego odsetka w kolumnie „nie wykonuje”. Zestawienia te
pokazują, jak zróżnicowany jest zakres czynności wykonywanych przez konkretnych nauczycieli.
Warto zwłaszcza przeanalizować odsetki odpowiedzi w dwóch skrajnych pozycjach: „raz na tydzień
lub częściej” oraz „nie wykonuje”, by stwierdzić, że uleganie wszelkim stereotypowym wyobrażeniom o
pracy nauczycieli oddala od rzeczywistości. Dla przykładu, przygotowania planu pracy z konkretnym
uczniem nie wykonuje ok. 38% respondentów, z kolei przygotowanie uczniów do konkursów lub
olimpiad prowadzi niemal każdy nauczyciel (ok. 90%), ale z bardzo zróżnicowaną częstotliwością
(tabela 4.4).
W tabelach 4.4 – 4.7 dane o częstotliwości uzupełniono informacją o przeciętnym czasie trwania danej
czynności. Nauczyciele byli pytani, ile czasu zajęła im dana czynność, gdy ją ostatnio wykonywali.
Prawa kolumna w tabelach zawiera średni wynik dla wszystkich, którzy wykonywali daną czynność.
Jest to więc orientacyjna miara czasu przeznaczanego jednorazowo na daną czynność. Przykładowo,
według deklaracji nauczycieli przygotowanie lekcji zajmuje jednorazowo przeciętnie 1 godz. i 55 minut,
a przygotowanie do zajęć pozalekcyjnych – 1 godz. i 30 min, choć nie koniecznie poprzedza ono
każde zajęcia, gdyż ok. 1/4 nauczycieli przygotowuje zajęcia pozalekcyjne kilka razy w miesiącu lub
rzadziej. Z kolei przygotowanie i prowadzenie imprez lub wydarzeń szkolnych jednorazowo zajmuje
przeciętnie 6 godz. i 35 min, ale wykonywane jest na ogół nie częściej niż 3-4 razy w semestrze (ok.
45% nauczycieli), choć są też i tacy, którzy robią to częściej, inni zaś rzadziej, a część nauczycieli nie
robi tego wcale. Inny przykład, zajęcia z uczniami w ramach dni wolnych od lekcji zajmują
jednorazowo przeciętnie 3 godz. 45 min, przy czym przez 26% nauczycieli wykonywane są 3-4 razy w
semestrze, przez 22% nauczycieli raz w semestrze, a 33% nauczycieli nie wykonuje takiej czynności.
Natomiast przygotowanie i realizacja zielonych/białych szkół zajmuje według deklaracji nauczycieli
74
przeciętnie ponad 78 godzin, ale ci którzy to robią, zajmują się tym na ogół raz w semestrze lub raz na
rok, zaś ponad 80% nauczycieli tego nie wykonuje.
Razem
średni czas
wykonywania
czynności 3
0,0
0,9
100
1:55
79,1
11,8
1,9
1,0
0,2
0,1
0,1
5,8
100
1:45
0,7
5,7
11,9
44,6
21,8
7,1
1,0
7,1
100
6:35
66,6
18,4
4,3
1,7
0,5
0,1
0,1
8,4
100
1:30
15,3
19,6
7,4
26,6
13,7
6,4
0,8
10,1
100
5:33
64,5
18,7
2,8
2,0
0,8
0,2
0,1
11
100
2:35
0,1
1,3
4,0
27,9
36,5
17,7
1,4
11,2
100
15:00
1,4
4,0
4,9
11,5
56,1
1,5
0,9
19,7
100
3:05
Dyżury związane z rekolekcjami
0,2
0,1
0,3
2,4
19,9
53,9
0,9
22,3
100
4:20
Wyjścia dydaktyczne
0,9
4,6
9,1
36,3
21,8
3,8
0,8
22,8
100
3:10
wolnych od zajęć dydaktycznych
2,2
3,3
5,3
26,3
22,1
7,0
1,0
32,8
100
3:45
Dyżury na dyskotekach
0,0
0,3
2,7
25,8
30,0
7,3
0,9
33,0
100
3:15
0,2
0,2
0,0
2,0
5,5
54,4
2,4
35,2
100
4:00
8,0
5,5
7,0
3,6
25,5
11,9
0,6
37,9
100
2:40
0,1
0,6
3,4
12,4
20,8
18,4
1,1
43,3
100
3:55
0,1
0,4
0,6
2,7
7,2
39,7
1,4
48
100
2:40
Prowadzenie zajęć
pozalekcyjnych
Przygotowanie i prowadzenie
imprez/wydarzeń szkolnych
Przygotowywanie zajęć
pozalekcyjnych
Przygotowanie uczniów do
konkursów/olimpiad
Sprawdzanie prac
Wycieczki
roku
nie wykonuje
rzadziej niż raz w
raz w roku
0,0
semestrze
0,1
3-4 razy w
0,1
raz na miesiąc
0,1
miesiącu
2,0
kilka razy w
96,8
Przygotowywanie lekcji
częściej
raz w semestrze
raz na tydzień lub
Tabela 4.4. Czynności zawodowe związane z dydaktyką, z procentowym rozkładem częstotliwości i
średnim czasem trwania jednorazowo danej czynności (wszyscy nauczyciele CAWI).
Przygotowywanie i
przeprowadzanie sprawdzianów
semestralnych
Zajęcia z uczniami w ramach dni
Uczestnictwo w egzaminach
zewnętrznych (w trakcie
egzaminów)
Przygotowanie planu pracy
z konkretnym uczniem
Przygotowywanie i
przeprowadzanie egzaminów
próbnych
Czynności obsługowe związane
z przeprowadzaniem egzaminów
zewnętrznych
Zapis podaje godziny i minuty średniego czasu jednorazowego wykonywania danej czynności z dokładnością do 5 minut, np.
1:55 to 1 godz. 55 min. Wartości procentowe podane są z dokładnością do jednej cyfry po przecinku, zaś analogiczne wartości
z tabel 4.4-4.7 przytaczane w tekście podawane są w zaokrągleniu do liczb całkowitych.
3
75
Razem
średni czas
wykonywania
czynności 3
61,8
100
2:35
0,0
0
0,1
0,1
2,1
12,1
4,3
81,3
100
78:40
0,0
0
0,1
0,3
0,8
8,2
0,4
90,1
100
10:10
roku
nie wykonuje
rzadziej niż raz w
raz w roku
4,3
semestrze
20,4
3-4 razy w
10,7
raz na miesiąc
1,8
miesiącu
0,6
kilka razy w
0,3
częściej
raz w semestrze
raz na tydzień lub
0,1
Przeprowadzanie egzaminów
sprawdzających i
kwalifikacyjnych
Przygotowywanie i realizacja
zielonych/białych szkół
Przeprowadzanie ustnych
egzaminów zewnętrznych
Podsumowując, wśród czynności dydaktycznych cztery „pozatablicowe” czynności, związane
bezpośrednio z prowadzeniem zajęć lekcyjnych lub pozalekcyjnych wykonywane są przez większość
nauczycieli raz na tydzień lub częściej, wszystkie pozostałe u większości nauczycieli występują
znacznie rzadziej, a niektóre z nich przez dużą część nauczycieli nie są w ogóle wykonywane. Dla
przykładu związane z dydaktyką wyjścia poza szkołę nie są domeną 23% nauczycieli, ale 15%
deklaruje, że robi to kilka razy lub raz w miesiącu, 36% kilka razy w semestrze, a 22% raz w
semestrze. Świadczy to o sporym zróżnicowaniu intensywności wykonywania mniej standardowych
czynności dydaktycznych.
Gdy wziąć pod lupę jedną z takich czynności, przygotowanie planu pracy z konkretnym uczniem,
okazuje się, że nie zajmuje się nią ok. 38% nauczycieli, za to prawie co czwarty nauczyciel robi to nie
rzadziej niż 3-4 razy w semestrze, poświęcając na tę czynność jednorazowo średnio 2 godz. i 10 min.
(wykres 4.1). Natomiast ponad 1/3 nauczycieli wykonuje ją raz w semestrze lub rzadziej, poświęcając
jednorazowo średnio ok. 3 godzin.
Wykres 4.1. Przygotowanie planu pracy z konkretnym uczniem
częstotliwość i średni czas
wykonywania czynności
37,9%
24,2%
2 godz. 10 min.
nie rzadziej niż 3-4 razy w
semestrze
raz w semestrze albo
rzadziej
nie wykonuje
37,9%
3 godz.
76
Przykłady te pokazują faktyczne zróżnicowanie czasu pracy, ale także mogą sygnalizować
różnorodne znaczenie, jakie nadają konkretnym czynnościom sami nauczyciele. W omawianym
przykładzie wśród tych, którzy na przygotowanie planu pracy z konkretnym uczniem poświęcają czas
częściej niż raz na semestr, są i tacy, którzy deklarują swoje zaangażowanie w tę czynność w każdym
tygodniu (8%), albo raz czy kilka razy w miesiącu (łącznie co ósmy nauczyciel – tabela 4.4.).
Przypuszczalnie czynność ta znaczy dla tych nauczycieli coś innego niż dla tych, którzy wykonują ją
raz na rok, a niekiedy rzadziej (również co ósmy nauczyciel – tabela 4.4). Być może dla tych
pierwszych jest to instrument własnej refleksji nad konkretnym uczniem, którą podejmują
systematycznie w trakcie trwania roku szkolnego, dla tych drugich zaś dokument czysto
biurokratyczny, który cyklicznie trzeba uzupełnić. Warto zaznaczyć, że wnioski tego rodzaju
wykraczają poza dane zebrane w omawianym badaniu, a ich natura nie jest łatwa do potwierdzenia
lub zaprzeczenia w ogólnopolskim badaniu ilościowym. Niemniej potwierdzone w badaniach
zróżnicowanie intensywności wykonywania różnych czynności dydaktycznych rodzi refleksję nad
naturą badanych czynności zawodowych nauczycieli i sensem jaki nadają podejmowanym działaniom
sami nauczyciele. Sens danej czynności dydaktycznej nie musi przecież być jednakowy dla
wszystkich, może być inny dla tych, którzy wykonują ją systematycznie i stosunkowo często, niż dla
tych, którzy starają się daną czynność wykonywać jak najrzadziej.
Na uwagę zasługuje też inna czynność dydaktyczna, przygotowywanie uczniów do konkursów i
olimpiad. Nie dotyczy ona tylko 10% nauczycieli, pozostali z różną częstotliwością poświęcają swój
czas na pracę z uczniami szykującymi się do rozmaitych konkursów. Prawdopodobnie czynność ta
częściowo pokrywa się z inną kategorią z tabeli 4.4. – prowadzenie zajęć pozalekcyjnych – a więc nie
możemy jej prosto zsumować z innymi czynnościami dydaktycznymi. Ważniejsze jest jednak to, że
jest to działanie dydaktyczne podejmowane przez ogół nauczycieli, a jednocześnie cechuje się bardzo
dużym zróżnicowaniem intensywności działań.
Wykres 4.2. Przygotowanie uczniów do konkursów/olimpiad
częstotliwość i średni czas
wykonywania czynności
10,1%
15,3%
4 godz. 45 min.
20,9%
6 godz. 30 min.
raz na tydzień lub częściej
nie rzadziej niż raz w
miesiącu
3-4 razy w semestrze
27,0%
5 godz. 40 min.
raz w semestrze albo rzadziej
nie wykonuje
26,6%
5 godz. 50 min.
77
Niemała grupa nauczycieli (15%) deklaruje, że pracuje z uczniami szykującymi się do konkursów lub
olimpiad raz na tydzień lub częściej. Jest więc to czynność, która po wspomnianych czterech
czynnościach dydaktycznych wykonywanych powszechnie w cyklu cotygodniowym angażuje
najliczniejszą grupę nauczycieli równie często jak podstawowe czynności zawodowe. W tej grupie
średni czas zadeklarowany na tę czynność wynosi jednorazowo 4 godz. 15 min, co wydaje się
wysokim nakładem czasu. Raz lub kilka razy na miesiąc pracuje z uczniami, szykując ich do
konkursów 28% nauczycieli. Znacznie rzadziej, bo raz w semestrze lub raz w roku robi to 19%,
szacując przeznaczony jednorazowo na to czas średnio na sześć i pół godziny. Tak duże
zróżnicowanie intensywności sugeruje, że podobnie jak w poprzednim przykładzie, również w tej
czynności nauczyciele nadają jej rozmaity sens i znaczenie swoich działań zawodowych. Dla jednych
może to być działanie incydentalne, dla innych stała praktyka, z którą wiążą duże nadzieje. Tym
samym, można przypuszczać, że zróżnicowany jest też sam rodzaj pracy z uczniami
przygotowującymi się do konkursów.
Podobnie można analizować inne czynności, np. wycieczki lub wyjścia dydaktyczne, które również
świadczą o sporym zróżnicowaniu intensywności zaangażowania w nie nauczycieli. Omówione wyżej
dwie czynności: plan pracy z konkretnym uczniem i przygotowanie do konkursów, to przykłady
różnych przejawów personalizowania pracy dydaktycznej z konkretnymi uczniami. Widać z nich
wyraźnie, że przeznaczany na to czas jest bardzo nierównomiernie rozłożony wśród nauczycieli,
podobnie zresztą, jak inne czynności dydaktyczne, które uzupełniają samo prowadzenie lekcji jako
ważne i czasochłonne czynniki pracy dydaktycznej.
raz na miesiąc
3-4 razy w semestrze
raz w semestrze
raz w roku
rzadziej niż raz w roku
nie wykonuje
razem
średni czas
wykonywania
czynności 4
30,6
23,6
23,9
4,0
0,2
0,1
9,3
100
1:15
Praca w zespole przedmiotowym
3,7
12,8
32,4
31,3
5,6
0,6
0,1
13,4
100
1:40
Zebrania z rodzicami
0,1
0,8
19,2
56,9
7,3
0,2
0,1
15,4
100
2:10
Praca w zespole wychowawczym
2,6
7,8
19,7
19,7
6
0,6
0,5
43,2
100
1:45
0,4
1,8
4,1
5,8
23,6
12,0
0,5
51,7
100
2:35
0,8
1,9
4,3
4,8
19,8
12,7
0,6
55,0
100
2:40
1,6
4,2
11,1
6,8
12,0
1,6
0,2
62,3
100
2:40
1,2
4,2
8,2
12,0
7,0
0,6
0,3
66,5
100
2:00
Indywidualne spotkania z
rodzicami
Przygotowywanie planu działań
wspierających
Opracowywanie karty
indywidualnych potrzeb
Przygotowywanie kart osiągnięć
ucznia
Praca w zespole pomocy
4
częściej
8,2
raz na tydzień lub
kilka razy w miesiącu
Tabela 4.5. Czynności zawodowe związane z wychowaniem, opieką i innymi zadaniami statutowymi
szkoły, z procentowym rozkładem częstotliwości i średnim czasem trwania jednorazowo danej
czynności (wszyscy nauczyciele CAWI).
Zapis podaje godziny i minuty średniego wykonywania czynności z dokładnością do 5 minut. 1:55 to 1 godz. 55 min.
78
kilka razy w miesiącu
raz na miesiąc
3-4 razy w semestrze
raz w semestrze
raz w roku
rzadziej niż raz w roku
nie wykonuje
razem
średni czas
wykonywania
czynności 4
0,9
1,4
25,2
2,3
0,2
69,1
100
5:50
2,6
3,7
4,5
5,9
6,6
1,4
0,1
75,2
100
3:00
4,3
3,9
1,5
0,4
0,2
0,1
0,1
89,6
100
1,46
0,1
0,5
1,1
4,2
1,1
0,3
0,1
92,6
100
2:1
0,4
0,6
0,6
1,4
0,8
0,3
0,2
95,6
100
2:00
częściej
0,7
raz na tydzień lub
0,2
psychologiczno-pedagogicznej
Przygotowywanie oceny opisowej
ucznia
Obserwacje i pomiary
pedagogiczne
Opieka nad samorządem
uczniowskim
Opieka nad pocztem
sztandarowym
Doradztwo edukacyjno-zawodowe
Czynności wymienione w tabeli 4.5 są wykonywane mniej intensywnie niż podstawowe czynności
dydaktyczne. Tylko cztery z nich obejmują większość, w tym trzy zdecydowaną większość nauczycieli
(pierwsze cztery pozycje w tabeli 4.5). Prześledzimy je tu nieco dokładniej.
Trzeba też podkreślić, że spośród wszystkich 53 czynności objętych badaniem najmniej „popularną”
czynnością wśród nauczycieli okazało się doradztwo edukacyjno-zawodowe. Mniej niż co dwudziesty
nauczycieli postrzega tę czynność jako element swoich działań zawodowych. Około 4% nauczycieli,
którzy podejmują takie działanie, deklaruje bardzo różną jego intensywność, odpowiedzi rozproszone
są po wszystkich możliwych pozycjach skali, przy czym ze względu na małe liczebności nie możemy
de facto określić, jak intensywne jest to działanie. Wiadomo jedynie, co oczywiste, że częściej role
takie pełnią nauczyciele gimnazjów (8% nauczycieli), wiadomo również, że ten niewielki odsetek
nauczycieli zajmujących się doradztwem edukacyjno-zawodowym jest dość równomiernie rozłożony
pomiędzy wieś i miasta różnej wielkości.
Wykres 4.3. Indywidualne spotkania z rodzicami
4,3%
1 godz. 25 min.
częstotliwość i średni czas
wykonywania czynności
9,3%
23,9%
1 godz. 25 min.
38,8%
1 godz. 15 min.
23,6%
1 godz. 25 min.
nie rzadziej niż kilka razy w
miesiącu
raz na miesiąc
3-4 razy w semestrze
raz w semestrze albo rzadziej
nie wykonuje
79
Najczęściej występują indywidualne spotkania z rodzicami, 38% deklaruje, że prowadzi je kilka razy w
miesiącu lub częściej, a blisko połowa że raz w miesiącu lub 3-4 razy w semestrze, czyli częściej niż
rutynowe zebrania z rodzicami. Wyróżniają się nauczyciele wczesnej edukacji, wśród których aż 58%
poświęca czas na indywidualne spotkania z rodzicami nie rzadziej niż kilka razy w miesiącu. Im
wyższy etap kształcenia, tym rzadziej nauczyciele spotykają się z rodzicami.
Wykres 4.4. Zebrania z rodzicami
średni czas wykonywania
czynności
15,4%
nie rzadziej niż raz na miesiąc
20,1%
2 godz. 10 min.
3-4 razy w semestrze
7,6%
1 godz. 55 min.
raz w semestrze albo rzadziej
nie wykonuje
56,9%
2 godz. 10 min.
Zebrania z rodzicami typowo odbywają się raz na miesiąc, choć nie zawsze we wszystkie miesiące
roku szkolnego. Nie uczestniczy w nich niemal co piąty nauczyciel, 7% deklaruje, że uczestniczy raz
na semestr. Dla pozostałych, czyli zdecydowanej większości, jest to regularna, comiesięczna
czynność, która zajmuje przeciętnie ok. 2 godz. I 10 min, choć rozrzut długości tych spotkań jest duży.
Wykres 4.5. Praca w zespole przedmiotowym
6,4%
1 godz. 50
min.
13,4%
16,5%
2 godz.
średni czas wykonywania
czynności
kilka razy w miesiącu
raz na miesiąc
31,3%
1 godz. 55 min.
32,4%
1 godz. 50 min.
3-4 razy w semestrze
raz w semestrze albo
rzadziej
nie wykonuje
80
Stosunkowo często występuje praca w zespole przedmiotowym – dla blisko 2/3 raz w miesiącu lub 34 razy w semestrze. Jest to wśród nauczycieli znacznie częstsze zajęcie niż praca w zespole
wychowawczym, która dla 43% nauczycieli nie występuje. Ponad połowa nie wymienia przygotowania
planu działań wspierających, czy opracowania karty indywidualnych potrzeb jako własnej czynności
zawodowej, a ci, którzy to wykonują, robią to na ogół raz w semestrze lub raz w roku.
Wykres 4.6. Praca w zespole wychowawczym
średni czas wykonywania
czynności
43,2%
49,8%
1 godz. 50 min.
nie rzadziej niż raz na
miesiąc
3-4 razy w semestrze
albo rzadziej
nie wykonuje
7,0%
1 godz. 45 min.
Kolejny rodzaj czynności został nazwany czynnościami administracyjnymi wraz z tworzeniem
dokumentacji. Podobnie jak poprzednio, trzeba podkreślić, że podział wszystkich czynności
zawodowych nauczycieli na omawiane tu rodzaje jest umowny. Pisanie sprawozdań bez wątpienia
kojarzy się z wymogiem administracyjnym, ale np. uczestniczenie w radach pedagogicznych, chociaż
również umocowane formalnie, jest bez wątpienia czynnością bezpośrednio wpływającą zarówno na
pracę dydaktyczną jak i wychowawczą. Z kolei tworzenie planu lekcji czy siatki dyżurów, chociaż
stanowi żmudną prace służącą również dokumentacji, trudno traktować jako czynność
„biurokratyczną”, jest to raczej nieodzowny element organizacji pracy szkoły. Inny przykład,
uczestniczenie w ewaluacji, dla jednych może stanowić obciążenie administracyjne, dla innych pracę
koncepcyjną nad analizą mocnych i słabych stron funkcjonowania szkoły. Podobnie zresztą praca nad
kryteriami oceniania, czy planami nauczania może być traktowana jako czysto biurokratyczne
obciążenie, a może stanowić element podsumowujący doświadczenia poprzedniego okresu pracy
dydaktycznej.
Warto w tym miejscu ponownie podkreślić, że podany w tabelach średni czas trwania danej czynności
jest orientacyjną miarą czasu przeznaczanego jednorazowo na daną czynność, daje wyobrażenie o
czasochłonności danej czynności, ale nie stanowi podstawy do agregowania czasu pracy w większe
całości. Możliwość oszacowania tygodniowego nakładu pracy na czynności administracyjne istnieje w
komplementarnej technice badawczej DAR, której wyniki są przedstawione w dalszej części tego
rozdziału. W tym miejscu, omówienie poszczególnych czynności służy pokazaniu różnorodności pracy
nauczycieli.
81
W szczególności, jak już wspomniano, np. prowadzenie dzienników szkolnych jest czynnością
powszechną, a jednocześnie w pewnym stopniu – choć trudno powiedzieć jakim – pokrywa się z
innymi czynnościami zawodowymi, np. z prowadzeniem lekcji. Z kolei obliczanie frekwencji dotyczy
2/3 nauczycieli, z których większość robi to systematycznie raz na miesiąc, a niektórzy nawet raz na
tydzień lub częściej. Obie te czynności współwystępują ze stopniowym przechodzeniem szkół na
prowadzenie dziennika elektronicznego, co przejściowo powoduje więcej pracy, a docelowo – przy
odpowiedniej infrastrukturze i organizacji pracy w szkole – staje się mniej czasochłonne.
średni czas
wykonywania
czynności 5
7,9
100
1:10
0,4
0,3
0,3
0,3
6,4
75,2
3,6
13,6
100
2:55
Rady pedagogiczne
0,6
7,1
27,1
45,1
1,8
0,9
0,4
17,0
100
3:10
Pisanie sprawozdań
0,7
3,1
7,5
18,0
49,1
2,5
0,3
18,6
100
2:00
0,2
0,7
2,1
18,1
23,1
32,7
0,4
22,6
100
2:05
0,6
1,9
4,3
14,9
28,9
21,7
3,3
24,3
100
3:20
0,2
0,1
0,3
0,2
8,7
60,5
2,7
27,3
100
4:50
11,3
6,1
44,8
0,8
3,5
0,0
0,1
33,4
100
1:00
Wypisywanie świadectw
0,1
0,0
0,0
0,0
1,7
59,4
0,6
38,1
100
5:30
Przygotowanie arkuszy ocen
0,2
0,0
0,4
0,7
17,9
40,0
0,8
40,0
100
3:20
Opiniowanie programów
0,0
0,0
0,0
0,4
1,7
16,1
2,4
79,3
100
1:45
Tworzenie planu lekcji
1,0
0,2
0,2
1,5
8,3
7,8
0,9
80,2
100
7:30
Tworzenie siatki dyżurów
0,1
0,1
0,1
1,7
7,3
5,3
0,3
85,1
100
2:35
Opracowywanie kryteriów
oceniania
Przygotowanie nagród i
dyplomów
nie wykonuje
0,1
roku
Razem
rzadziej niż raz w
raz w roku
0,0
semestrze
0,1
3-4 razy w
0,1
raz na miesiąc
0,8
miesiącu
2,1
kilka razy w
88,8
Prowadzenie dzienników
częściej
raz w semestrze
raz na tydzień lub
Tabela 4.6. Czynności zawodowe związane z administracją i tworzeniem dokumentacji,
z procentowym rozkładem częstotliwości i średnim czasem trwania jednorazowo danej czynności
(wszyscy nauczyciele CAWI).
Uczestniczenie w procesie
ewaluacji wewnętrznej lub
zewnętrznej
Opracowywanie programu
nauczania
Obliczanie frekwencji
5
Zapis podaje godziny i minuty średniego wykonywania czynności z dokładnością do 5 minut. 1:55 to 1 godz. 55 min.
82
Wykres 4.7. Pisanie sprawozdań
średni czas wykonywania
czynności
18,7%
29,4%
2 godz. 5 min.
nie rzadziej niż 3-4 razy w
semestrze
raz w semestrze albo rzadziej
nie wykonuje
51,9%
2 godz.
Pisanie sprawozdań dotyczy około 4/5 nauczycieli. Najbardziej typowe jest pisanie sprawozdań raz na
semestr, robi tak około połowy wszystkich nauczycieli. Spora część robi to jednak częściej, przy czym
większa częstotliwość nie powoduje istotnych różnic w czasie trwania jednorazowego wykonania tej
czynności, który średnio wynosi około 2 godz.
Podobnie, typowa czasochłonność uczestnictwa w ewaluacji wewnętrznej lub zewnętrznej nie zmienia
się znacząco w zależności od tego, jak często się ją wykonuje, i wynosi orientacyjnie od trzech do
trzech i pół godziny. Uczestniczy w tym około 3/4 nauczycieli. Blisko 30% nauczycieli na ewaluację
poświęca czas raz w semestrze, 1/5 raz w roku, a 1/5 kilka razy w semestrze lub częściej. Podobnie
jak w przypadku części czynności czysto dydaktycznych, ta zróżnicowana częstotliwość zajmowania
się sprawami ewaluacji sugeruje, że sami nauczyciele traktują je w sposób zróżnicowany. Dla jednych
jest to czysto biurokratyczny wymóg, dla innych okazja do usystematyzowania zebranych w
poprzedzającym okresie doświadczeń.
Wykres 4.8. Uczestniczenie w procesie ewaluacji wewnętrznej lub zewnętrznej
średni czas wykonywania
czynności
24,3%
21,8%
3 godz. 10 min.
nie rzadziej niż 3-4 razy w
semestrze
raz w semestrze albo rzadziej
nie wykonuje
53,9%
3 godz. 25 min.
83
Ostatni rodzaj czynności obejmuje sprawy rozwoju zawodowego, w tym formalnego awansu.
Przynajmniej część tych czynności w odbiorze respondentów mogła pokrywać się z innymi, np.
poszukiwanie i zapoznawanie się z pomocami dydaktycznymi mogło częściowo nakładać się z
czynnościami z pierwszej grupy: przygotowaniem lekcji lub przygotowaniem innych zajęć.
Wyróżnienie tego rodzaju czynności jako odrębnej kategorii w badaniu służy więc nie tyle określeniu
sumarycznego czasu pracy, co poznaniu pewnego aspektu pracy nauczyciela. W tym przypadku
dowiadujemy się, że ponad połowa nauczycieli (57%) poszukuje i zapoznaje się z pomocami
dydaktycznymi nie rzadziej niż kilka razy w miesiącu. Skąd inąd wiadomo, że ważnym narzędziem w
tym działaniu jest Internet. Dla kolejnych 27% jest to działanie podejmowane raz w miesiącu lub 3-4
razy w semestrze. Pokazuje to zainteresowanie środowiska nauczycielskiego nowymi sposobami
pracy dydaktycznej.
nie wykonuje
Razem
0,1
9,3
100
3:15
22,1
34,9
12,1
14,7
4,5
1,4
0,0
10,4
100
2:25
0,1
2,1
8,4
35,7
29,4
7,6
0,6
16,2
100
3:20
0,9
2,2
3,9
34,5
33,1
7,5
0,6
17,2
100
6:20
2,8
8,5
8,1
6,1
6,9
2,4
2,1
63,2
100
3:35
1,3
4,4
1,6
4,0
3,5
4,0
2,4
78,8
100
34:40
1,5
7,0
1,5
0,2
0,2
0,2
2,1
87,4
100
53:55
0,6
3,7
0,6
0,2
0,1
0,1
1,2
93,6
100
64:20
średni czas
wykonywania
czynności 6
raz w roku
2,6
roku
raz w semestrze
29,6
semestrze
3-4 razy w
45,7
miesiącu
10,4
kilka razy w
2,1
lub częściej
0,2
raz na tydzień
raz na miesiąc
rzadziej niż raz w
Tabela 4.7. Czynności zawodowe związane z rozwojem zawodowym, z procentowym rozkładem
częstotliwości i średnim czasem trwania jednorazowo danej czynności (wszyscy nauczyciele CAWI).
Uczestnictwo w szkoleniach w
ramach wewnątrzszkolnego
systemu doskonalenia
nauczania
Poszukiwanie i zapoznawanie
się z pomocami dydaktycznymi
Udział w konferencjach
Uczestnictwo w szkoleniach
zewnętrznych i kursach
Przygotowywanie dokumentacji
związanej z awansem
zawodowym
Udział w zajęciach kursu
kwalifikacyjnego
Udział w zajęciach na studiach
podyplomowych (bez
skierowania od dyr.)
Udział w zajęciach na studiach
podyplomowych (ze
skierowaniem od dyr.)
6
Zapis podaje godziny i minuty średniego wykonywania czynności z dokładnością do 5 minut. 1:55 to 1 godz. 55 min.
84
Wykres 4.9. Uczestnictwo w szkoleniach w ramach wewnątrzszkolnego systemu doskonalenia
nauczania
średni czas wykonywania
czynności
9,3%
nie rzadziej niż 3-4 razy w
semestrze
32,4%
3 godz. 10 min.
raz w semestrze albo rzadziej
58,3%
3 godz. 25 min.
nie wykonuje
Uczestnictwo w wewnętrznych szkoleniach dla większości nauczycieli (60%) ma miejsce 3-4 razy w
semestrze i jednorazowo zajmuje średnio nieco mniej niż trzy i pół godziny, 30% nauczycieli
uczestniczy w nich raz w semestrze deklarując nieco krótszy czas na to przeznaczony, blisko 10% nie
uczestniczy. Nieco mniejsza jest częstotliwość zewnętrznych szkoleń i kursów, 3-4 razy w semestrze
obejmuje 42% nauczycieli, kolejne 41% raz w semestrze lub raz w roku, a blisko 17% nie uczestniczy
w nich wcale.
Wykres 4.10. Uczestnictwo w szkoleniach zewnętrznych i kursach
średni czas wykonywania
czynności
17,2%
41,5%
6 godz. 25 min.
nie rzadziej niż 3-4 razy w
semestrze
raz w semestrze albo rzadziej
nie wykonuje
41,3%
6 godz. 15 min.
Zarówno w szkoleniach wewnętrznych jak i zewnętrznych, ci, którzy robią to rzadziej, jednocześnie (i
odwrotnie niż można by przypuszczać) deklarują nieco mniej czasu przeznaczanego na tę czynność
jednorazowo., . Jest to kolejne świadectwo nadawania przez różnych nauczycieli różnego znaczenia
85
danej czynności zawodowej. Dla szkolenie lub kurs jednych może być spełnieniem formalnych
oczekiwań przełożonych, dla innych źródłem autentycznego rozwoju zawodowego.
Traktując częstsze uczestnictwo w zewnętrznych szkoleniach jako wskaźnik aktywności, można
wyróżnić nauczycieli nauczania początkowego, którzy są pod tym względem bardziej aktywni niż
pozostali, w efekcie nauczyciele pierwszego etapu kształcenia uczestniczą częściej w zewnętrznych
szkoleniach niż pozostali nauczyciele. Ponadto częściej na szkolenia chodzą nauczyciele z małym z
stażem, co zrozumiałe, aktywność szkoleniowa stopniowo choć nieznacznie maleje po 10 latach pracy
w zawodzie nauczyciela i wyraźnie zmniejsza się po 30 latach pracy. Zebrane dane pozwalają na
zakwestionowanie stereotypu dotyczącego udziału w zewnętrznych szkoleniach nauczycieli wiejskich.
W badaniach jakościowych sygnalizowano trudniejszy dostęp do szkoleń zewnętrznych dla
nauczycieli wiejskich, jednak mimo to ilościowe wskaźniki uczestnictwa nauczycieli wiejskich są na
porównywalnym poziomie do średnich i dużych miast. Jedynie małe miasta do 20 tys. mieszkańców
mają nieco niższe wskaźniki. Wyraźnie mniejszy udział w zewnętrznych szkoleniach cechuje
nauczycieli wychowania fizycznego.
.
4.2. „Wielka piątka” – pięć codziennych czynności
w zawodzie nauczyciela
W poprzednim punkcie skupiliśmy uwagę na częstotliwości występowania poszczególnych czynności
zawodowych, wskazując na wykonywane częściej i rzadziej, także wykonywane przez większą lub
mniejszą część nauczycieli. Analiza ta pokazała różnorodność pracy nauczycieli, sugerując także
różne znaczenia nadawane tej samej czynności przez różnych nauczycieli. Ponadto, rekonstruując na
podstawie danych różnorodność czynności zawodowych, dysponowaliśmy informacją o orientacyjnym
czasie trwania jednorazowego wykonywania każdej z nich. Dzięki temu możliwe stało się
dokładniejsze poznanie zróżnicowania pracy nauczycieli.
Przytoczmy jeden z przykładów omówionych w poprzednim punkcie. Z danych wynika, że
zdecydowana większość nauczycieli pracuje z uczniami przygotowującymi się do konkursów lub
olimpiad, ale z bardzo zróżnicowaną intensywnością, rozumianą jako jej częstotliwość i jednorazowe
zaangażowanie czasu (wykres 4.2). Chociaż widać wyraźne różnice między nauczycielami, nie
możemy na tej podstawie określić, ile czasu poświęcają oni „średniotygodniowo” na tę konkretną
czynność. Dla mniej rutynowych czynności, jak tu omawiana, taka wartość po prostu obiektywnie nie
istnieje. Raczej jest tak, że część nauczycieli pracuje z uczniami szykującymi się do konkursów lub
olimpiad systematycznie, inni poświęcają swój czas „od konkursu do konkursu”, ale robią to dość
regularnie, jeszcze inni traktują to zajęcie jako okazjonalne lub sporadyczne, a część w tym nie
uczestniczy. Zapewne każda z tych grup charakteryzuje się innymi cechami i jest skłonna
przeznaczyć na tę czynność zupełnie inną część swojego czasu pracy. Ponadto, gdyby nawet udało
się analitycznie oszacować uśrednione zaangażowanie czasowe w tę konkretną czynność, może ona
w pewnym stopniu nakładać się na inne czynności zawodowe, co uniemożliwia zsumowanie czasu
poszczególnych czynności z całego katalogu 53 czynności „pozatablicowych”. Nie ma więc
możliwości, by przejść od oszacowania czasochłonności wszystkich czynności zawodowych do
syntetycznej miary tygodniowego nakładu pracy. Walorem tego katalogu jest jednak wyraziste
pokazanie, że nauczyciel wykonuje znacznie więcej czynności niż tylko prowadzenie lekcji, co obala
stereotyp, że pracuje on tylko tyle co „przy tablicy”. Tabele częstotliwości i jednostkowego czasu
86
angażowanego w daną czynność (4.4-4.7) pokazują złożoność i różnorodność pracy nauczycieli, bez
których nie można zrozumieć uwarunkowań wykonywania tego zawodu.
Jednocześnie podstawowa trudność oszacowania tygodniowego czasu pracy nauczycieli wynika
właśnie z pokazanej tu różnorodności. W badaniu opartym na ankiecie internetowej (CAWI) próbą
przezwyciężenia tej trudności było pytanie o sumaryczny czas przeznaczony na daną czynność w
całym tygodniu. Nauczyciele, wypełniając ankietę, sami mieli oszacować, ile czasu zajmuje im dana
czynność w „typowym tygodniu”. Jednak pytanie takie można sensownie zadać jedynie w odniesieniu
do czynności, które występują nie rzadziej niż raz na tydzień. Trudno przecież oczekiwać
oszacowania tygodniowego czasu dla czynności wykonywanych rzadziej lub nieregularnie. Trudno
także pytać o sumaryczne oszacowanie czasu poświęconego na daną czynność w całym miesiącu.
Kalendarz szkolny jest na tyle zróżnicowany, że nie ma w nim choćby dwóch takich samych miesięcy
a różnice między miesiącami są niekiedy dość istotne. O jaki więc miesiąc należałoby pytać?
Szacunki w całym semestrze lub roku obarczone byłyby jeszcze większym błędem.
Tydzień jest podstawową miarą rytmiczności pracy w zawodzie nauczyciela i zgodnie z tym
poproszono respondentów o oszacowanie sumarycznego nakładu czasu na daną czynność w
„typowym tygodniu”. Dotyczyło to tych czynności, które dany respondent zadeklarował jako
wykonywane nie rzadziej niż raz w tygodniu. Warto też podkreślić, że liczba takich typowych tygodni w
roku nie jest łatwa do ustalenia. Tygodni z wszystkimi dniami lekcji zgodnych z planem jest
orientacyjnie około 27 w roku, zależnie od szkoły, liczby wycieczek, zielonych szkół, ale też układu
świąt w danym roku szkolnym, kalendarza egzaminów zewnętrznych, itp. Nie wiadomo też, jak czas
pracy w typowym tygodniu przekłada się na tygodnie nietypowe, z których każdy ma swoją specyfikę.
Osobną więc trudnością byłoby przejście od czasu pracy w „typowym tygodniu” do sumarycznego
czasu pracy nauczyciela w skali roku. Tego zagadnienia tu nie podejmujemy. Jednak dodatkową
trudnością jest też to, że tylko część czynności zawodowych wykonywana jest przez większość
nauczycieli w cyklu cotygodniowym. Tymczasem są ważne w pracy nauczyciela czynności, które w
cyklu cotygodniowym wykonywane są tylko przez część nauczycieli.
Dla przykładu, indywidualne rozmowy z rodzicami prowadzi raz na tydzień lub częściej 8% nauczycieli
(tabela 4.3). Ci właśnie respondenci oszacowali swój tygodniowy czas poświęcony na indywidualne
rozmowy z rodzicami. Jednak taka informacja nie może stać się podstawą do uogólnienia na
wszystkich nauczycieli, którzy, jak wiadomo z danych, prowadzą indywidualne rozmowy z rodzicami z
bardzo zróżnicowaną częstotliwością. Można oczywiście uwzględnić uzyskany czas dla tych 8%
nauczycieli, a inne czynności dla innych nauczycieli, którzy te inne czynności wykonują częściej, ale
nie stworzy to obrazu tygodnia pracy większości nauczycieli.
W efekcie w metodzie CAWI zbiorcze analizy tygodniowego czasu pracy musimy oprzeć na takich
czynnościach, które cotygodniowo wykonywane są przez większość nauczycieli. Na szczęście te
właśnie czynności, chociaż nieliczne, są najbardziej znaczące w budżecie czasu nauczycieli.
Stanowią więc dobrą podstawę do analiz przekrojowych. Są to: prowadzenie lekcji oraz cztery
następujące czynności (por. tabela 4.4.):

przygotowywanie lekcji – 96,8%

prowadzenie innych zajęć z uczniami (zajęcia pozalekcyjne) – 79,1%

przygotowywanie innych zajęć (pozalekcyjnych) – 66,6%

sprawdzanie prac – 64,5%
87
Przy każdej czynności przytoczono odsetek nauczycieli, którzy zadeklarowali że wykonują ją raz na
tydzień lub częściej (a więc także oszacowali tygodniowy czas na nią poświęcony). Te cztery
czynności wraz z samym prowadzeniem lekcji można nazwać „wielką piątką”, gdyż określają one
cotygodniowy rytm pracy większości nauczycieli, a jednocześnie stanowią największą część czasu
pracy nauczyciela w ogóle. Następna w kolejności pod względem częstotliwości wykonywania jest
czynność „poszukiwanie i zapoznawanie się z pomocami dydaktycznymi”, przy czym nie rzadziej niż
raz na tydzień wykonuje ją 22,1% nauczycieli, a więc znacznie mniej, ponadto przypuszczalnie w
znacznym stopniu wchodzi ona w zakres przygotowania zajęć lekcyjnych lub pozalekcyjnych, czyli nie
można jej z nimi zsumować).
Sądzimy, że czynności z „wielkiej piątki” nie nakładają się na siebie, czym innym jest przygotowanie
lekcji, a czym innym sprawdzanie prac. Ufamy także, że czas deklarowany np. na przygotowanie lekcji
nie pokrywa się z czasem deklarowanym na przygotowanie innych zajęć. Dlatego uważamy, że w
przypadku czterech wyszczególnionych tu czynności tygodniowy czasy trwania każdej z nich –
oszacowane przez nauczycieli w odniesieniu do typowego tygodnia – można ze sobą sumować.
Dzięki temu możemy przeanalizować zależności, jakie występują w tym głównym segmencie czasu
pracy nauczycieli.
Przede wszystkim występuje istotna zależność czasu pracy od liczby godzin tablicowych, czyli liczby
prowadzonych tygodniowo zajęć lekcyjnych.
4.2.2. Godziny „tablicowe” a czas pracy nauczycieli
Wśród nauczycieli zwraca uwagę duża rozpiętość liczby prowadzonych lekcji w tygodniu, ponadto
wśród wylosowanych do badania byli nauczyciele pełniący funkcje, które modyfikują pensum, i nie
pełniący takich funkcji, dodatkowo część nauczycieli pracowała u jednego pracodawcy, a część u
więcej niż jednego.
Wydawać by się mogło, że istnieje prosta zależność, każda godzina prowadzonej przez nauczyciela
lekcji wymaga określonego, stałego nakładu pracy pozalekcyjnej. Stąd oczywista wydawałoby się, że
im więcej godzin tablicowych, tym więcej czasu nauczyciele poświęcają także na czynności, takie jak
przygotowanie lekcji i sprawdzanie prac. Jednak okazało się, że ta zależność jest bardziej złożona – o
ile w przypadku nauczycieli, którzy nie mają pełnego pensum 18 godzin widać wyraźnie zależność
liniową – im więcej nauczyciel ma godzin tablicowych, tym dłużej pracuje w ogóle, to wówczas, gdy
nauczyciel ma co najmniej pełne pensum, czas jego pracy stabilizuje się na zbliżonym poziomie, nie
wzrastając wraz kolejnymi godzinami ponadwymiarowymi. Inaczej mówiąc, czy nauczyciel prowadzi
18 godzin lekcyjnych czy 20 lub 25 - pozostałe czynności codzienne zajmują mu sumarycznie mniej
więcej tyle samo czasu.
88
Wykres 4.11a. Zależność między liczbą godzin tablicowych a czasem wykonywania czynności
codziennych (suma tygodniowa czasów czterech czynności) – tendencja zróżnicowania pomiędzy
nauczycielami niepełno i pełnoetatowymi.
25
Tygodniowy czas 4 czynności
20
15
10
5
0
1
3
5
7
9
11
13
15
17
19
21
23
25
27
29
31
33
Liczba lekcji w tygodniu
89
Wykres 4.11b. Zależność między liczbą godzin tablicowych a czasem wykonywania czynności
codziennych (suma tygodniowa czasów czterech czynności) z pokazaniem składowych.
25
suma 4 czynności
20
15
10
5
0
1
3
5
7
9
11
13
15
17
19
21
23
25
27
29
31
33
Liczba lekcji w tygodniu
przygotowywanie lekcji
prowadzenie innych zajęć
przygotowanie innych zajęć
sprawdzanie prac
średni czas 4 czynności
Wykres 4.11a. pokazuje, że sumaryczny tygodniowy czas pracy nauczycieli podlega trochę innym
prawidłowościom w zależności od posiadania lub nieposiadania tygodniowego pensum godzin
lekcyjnych. W przypadku 17 lub mniejszej liczby lekcji tygodniowo, czas pracy dokładany do każdej
kolejnej godziny lekcyjnej mniej więcej równomiernie rośnie w zależności od liczby godzin tablicowych.
Ta intuicyjnie spodziewana zależność nie występuje natomiast wśród nauczycieli z pełnym pensum.
Każda dodatkowa godzina ponadwymiarowa powyżej 18 lekcji tygodniowo nie powoduje przyrostu
czasu poświęcanego na pozostałe główne czynności. Następuje pewnego rodzaju nasycenie, a nawet
niewielki spadek czasu poświęcanego na główne czynności pozalekcyjne. Ta druga zależność, choć
mniej intuicyjna, daje się również uzasadnić. Nauczyciel, mając dodatkowe lekcje ponadwymiarowe,
inaczej gospodaruje swoim czasem. O ile przy kilku lub kilkunastu lekcjach tygodniowo przyrost
każdej godziny lekcyjnej jest znaczącym zwiększeniem nakładu pracy, o tyle przyrost o kolejną
godzinę przy pełnym etacie implikuje raczej kompensację czasu w innych czynnościach. Obie więc
części zbadanej prawidłowości mają swoje praktyczne uzasadnienie. To co zaskakujące, to raczej tak
wyrazisty punkt zwrotny zależności między liczbą lekcji a głównymi składnikami pozalekcyjnego czasu
pracy nauczycieli.
Na wykresach zaznaczono przerywane pionowe linie dla 18 i 27 godzin lekcyjnych tygodniowo. Są to
wartości graniczne dla pracy z pełnym pensum u tego samego pracodawcy. Liczebności nauczycieli
deklarujących prowadzenie powyżej 27 lekcji tygodniowo były znacznie mniejsze niż w przedziale 18-
90
27 lekcji (stąd nieco większa zmienność wartości średnich na wykresie 4.11a), niemniej utrzymanie
się zbliżonej tendencji również powyżej 27 godzin lekcyjnych tygodniowo świadczy o tym, że
prawidłowość, o której mowa, występuje niezależnie od tego, czy nauczyciel pracuje u jednego
pracodawcy, czy więcej niż jednego. Powyżej 27 lekcji tygodniowo można mieć bowiem tyko wtedy,
jeśli pracuje się u więcej niż jednego pracodawcy, ale mimo to ilość czasu przeznaczona łącznie na
główne pozalekcyjne czynności zawodowe utrzymuje się na zbliżonym poziomie.
Ze względu na odmienną specyfikę zależność czasu pracy pozalekcyjnego od liczby godzin
tablicowych wśród nauczycieli niepełnoetatowych z dalszych analiz oddzielimy tę grupę, koncentrując
uwagę na nauczycielach, którzy prowadzą co najmniej 18 lekcji tygodniowo. Zanim jednak
przejdziemy do takich analiz, scharakteryzujmy krótko zbiorowość nauczycieli bez pełnego pensum
godzin. Prowadzenie co najwyżej 17 lekcji tygodniowo występuje częściej wśród mężczyzn niż wśród
kobiet. Dotyczy częściej nauczycieli młodych albo zaawansowanych wiekiem, a zarazem też z małym
stażem albo bardzo dużym stażem pracy w zawodzie. Niepełny wymiar godzin zdarza się stosunkowo
rzadziej wśród nauczycieli dyplomowanych, częściej wśród kontraktowych. W poszczególnych
grupach przedmiotowych wyraźnie częściej niepełne pensum mają nauczyciele przedmiotów
przyrodniczych, a także religii i przedmiotów „małogodzinowych” zebranych w kategorii „inne”,
stosunkowo rzadziej dotyczy to nauczycieli języków obcych. Co ciekawe, wyraźnie rzadko niepełny
wymiar godzin występuje wśród nauczycieli nauczania początkowego, natomiast wyraźnie częściej
wśród nauczycieli klas 4-6. Dane liczbowe ilustrujące te zależności zawiera tabela 4.12. Zaznaczmy
przy tym, że praca w niepełnym wymiarze godzin dotyczy około 20% nauczycieli tablicowych.
91
Wykres 4.12. Nauczyciele z pełnym pensum i z niepełnym
Płeć
Nauczyciele prowadzący 18-35 lekcji tygodniowo
Nauczyciele prowadzący poniżej 18 lekcji tygodniowo
Kobieta
17%
Mężczyzna
8%
Wiek
30 lat i mniej
Główny nauczany przedmiot/grupa
Staż pracy w
przedmiotów
zawodzie nauczyciela
Stopień awansu
Etap edukacyjny
Lokalizacja
szkoły
29%
16%
29%
31-40 lat
23%
41-50 lat
24%
14%
Powyżej 50 lat
92
71%
19%
8%
do 5 lat
20%
14%
6-10 lat
13%
30%
11-20 lat
23%
21-30 lat
8%
powyżej 30 lat
14%
11%
Matematyka
10%
Przedmioty przyrodnicze
10%
11%
16%
5%
6%
Język obcy nowożytny
Edukacja wczesnoszkolna
17%
12%
5%
Wychowanie fizyczne
5%
Inne
6%
1%
6%
Nauczyciel kontraktowy
23%
12%
11%
Religia
Nauczyciel stażysta
37%
26%
12%
Język polski
Historia, historia i społeczeństwo, WOS
34%
12%
14%
13%
21%
26%
Nauczyciel mianowany
25%
Nauczyciel dyplomowany
Brak stopnia awansu
Szkoła podstawowa klasy I-III
46%
3%
5%
22%
28%
Szkoła podstawowa klasy IV-VI
25%
Gimnazjum
24%
25%
Szkoła ponadgimnazjalna
29%
36%
Wieś
26%
Miasto do 20 tys.
Miasto 21-100 tys.
Miasto powyżej 100 tys.
42%
28%
20%
16%
19%
19%
37%
59%
83%
4.2.3. Nauczyciele pełnoetatowi – „18-35”
Zatem około 80% nauczycieli to nauczyciele prowadzący co najmniej 18 godzin lekcyjnych
tygodniowo. Jak już wykazaliśmy na wykresie 4.11, czas pracy nauczycieli pełnoetatowych w zakresie
głównie wykonywanych, codziennych czynności, nie zmienia się w zależności od tego, czy mają 18
godzin „tablicowych”, czy więcej. W poniższych analizach objęliśmy wszystkich nauczycieli
deklarujących prowadzenie od 18 do 35 lekcji tygodniowo (niezależnie od tego, w ilu uczą szkołach).
Zdarzały się też większe liczy deklarowanych godzin lekcyjnych tygodniowo, ale nie występowały one
licznie i zostały wyłączone z analiz.
Wykresy od 4.13 do 4.17 przedstawiają podstawowe zestawienia pięciu codziennych czynności w
pracy nauczyciela oraz przeznaczany na nie łączny czas w typowym tygodniu roku szkolnego, w
najważniejszych przekrojach ze względu na: stopień awansu, wiek, staż pracy w zawodzie
nauczyciela, wielkość miejscowości, w której znajduje się szkoła oraz przedmiot, którego uczy
nauczyciel. Pokazują one, że czas codziennych czynności jest raczej niezależny od takich cech jak
wielkość miejscowości, wiek, czy staż pracy nauczyciela. Można by oczekiwać, że nauczyciele z
dłuższym stażem potrzebują trochę mniej czasu na takie czynności jak przygotowanie zajęć lub
sprawdzanie prac, ale tak nie jest. Raczej nauczyciele z krótszym stażem deklarowali nieco krótszy
czas potrzebny na ich wykonanie w całym tygodniu. Z kolei nauczycieli dyplomowani deklarowali
trochę dłuższy czas przeznaczany na sprawdzanie prac, niż mianowani czy kontraktowi.
Wykres 4.13. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-35” w
zależności od stopnia awansu, wyniki CAWI.
40,0
35,0
4,0
30,0
25,0
20,0
2,8
2,8
8,0
4,6
5,3
2,8
3,1
2,6
3,0
7,5
7,8
Sprawdzenie prac
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
Przygotowanie innych zajęć z
uczniami
15,0
Przygotowanie lekcji
10,0
Prowadzenie lekcji
16,5
16,3
16,1
Nauczyciel
kontraktowy
Nauczyciel
mianowany
Nauczyciel
dyplomowany
5,0
0,0
93
Wykres. 4.14. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-35” w
zależności od wieku nauczyciela, wyniki CAWI.
40,0
35,0
30,0
25,0
20,0
4,2
4,7
5,0
5,5
2,9
2,9
3,0
2,6
2,9
2,7
3,0
2,7
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
8,2
7,6
7,8
7,7
Przygotowanie innych zajęć z
uczniami
Sprawdzenie prac
15,0
Przygotowanie lekcji
10,0
Prowadzenie lekcji
16,5
16,6
16,1
16,0
do 30 lat
31 - 40 lat
41- 50 lat
51 lat i więcej
5,0
0,0
Wykres. 4.15. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-35” w
zależności od stażu pracy nauczyciela, wyniki CAWI
40
35
30
25
4,2
5,0
5,1
5,8
2,7
2,7
3,0
3,0
7,6
8,0
7,7
3,0
2,8
7,6
20
3,1
2,9
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
Prowadzenie lekcji
16,5
16,5
15,9
15,7
do 10 lat
11 - 20 lat
21 - 30 lat
31 lat i więcej
5
0
94
Przygotowywanie innych zajęć z
uczniami
Przygotowywanie lekcji
15
10
Sprawdzanie prac uczniów
Wykres. 4.16. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-35”
w zależności od wielkości miejscowości, w której zlokalizowana jest szkoła, wyniki CAWI.
40
35
30
25
20
15
10
4,7
5,1
3,0
4,9
5,0
2,8
2,7
2,9
7,9
7,8
7,3
8,0
3,2
3,0
2,7
2,9
16,0
16,4
16,3
16,1
Wieś
Miasto do 20
tys.
Miasto 20-100
tys.
Miasto pow.
100 tys.
5
Sprawdzanie prac uczniów
Przygotowywanie innych zajęć z
uczniami
Przygotowywanie lekcji
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
Prowadzenie lekcji
0
95
Wykres. 4.17. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-35”
w zależności od przedmiotu nauczania, wyniki CAWI.
40
35
8,5
5,7
5,6
30
25
2,9
8,4
3,0
2,6
7,8
8,8
5,9
5,8
2,8
3,0
2,7
0,4
3,0
4,8
3,3
3,3
2,8
Przygotowywan
ie innych zajęć
7,9
Przygotowywan
ie lekcji
2,1
8,0
8,0
2,9
2,9
3,6
16,4
16,6
16,1
5,2
8,5
8,2
20
3,2
2,5
3,4
16,7
16,6
3,0
2,8
2,8
15,8
15,2
15
Sprawdzanie
prac
Prowadzenie
innych zajęć z
uczniami
Prowadzenie
lekcji
10
16,8
16,7
5
0
Największe różnice zaobserwowane w badaniu występują pomiędzy nauczycielami różnych
przedmiotów. Trzeba zaznaczyć, że kategoria ta nie jest całkiem jednoznaczna. Wielu nauczycieli
uczy więcej niż jednego przedmiotu, co tworzy dość złożoną mozaikę różnych konfiguracji
przedmiotów. Dla uniknięcia nadmiernie złożonego obrazu utworzyliśmy grupy przedmiotów
pokrewnych i klasyfikowaliśmy do nich nauczycieli według przedmiotu z największą liczbą
prowadzonych lekcji przez danego nauczyciela. Dla przykładu, część nauczycieli wychowania
fizycznego prowadzi także zajęcia z innego przedmiotu, ale jeśli jest to mniej godzin lekcyjnych niż
same zajęcia WF, są przedstawieni jako nauczyciele WF. W ten sposób tłumaczymy np. pojawienie
się sprawdzania prac uczniowskich (w niewielkim stopniu) wśród nauczycieli WF. De facto, dotyczy to
tylko niektórych z nich, którzy prowadzą także zajęcia z innego przedmiotu.
Właśnie nauczyciele WF z jednej strony oraz nauczyciele języka polskiego, odróżniają się pod
względem czasu poświęcanego na codzienne czynności od wszystkich pozostałych (wykres 4.17).
Zwłaszcza sprawdzanie prac uczniowskich jest tą pozycją, w której widać największe różnice, także w
mniejszym stopniu dotyczy to czasu przeznaczanego na przygotowanie lekcji.
96
Wynik ten potwierdza analiza regresji, w której uwzględniono liczbę lekcji prowadzonych tygodniowo,
płeć, wielkość miejscowości, staż, pełnione funkcje i właśnie przedmiot, którego uczy nauczyciel.
Różnice dla nauczycieli języka polskiego i nauczycieli WF są zgodne z pokazanymi na wykresie 4.17 i
pozostają istotne statystycznie również po uwzględnieniu pozostałych wymienionych czynników.
Ponadto, warto zauważyć, że sprawowanie funkcji dyrektora lub wicedyrektora szkoły, po
uwzględnieniu liczby prowadzonych lekcji, nie wpływa na czas codziennych czynności związanych
bezpośrednio z prowadzeniem lekcji, inaczej mówiąc dyrektorzy szkół sami prowadząc lekcje
poświęcają na ich „dodatkową obsługę”, czyli ich przygotowanie i sprawdzanie prac, podobną ilość
czasu co inni nauczyciele. Z kolei nauczyciele pełniący funkcję lidera zespołu należą do tych, którzy
na przygotowanie zajęć lekcyjnych i pozalekcyjnych poświęcają więcej czasu niż pozostali. Być może
dlatego właśnie wybierani są na liderów zespołów, albo na odwrót, jako liderzy czują się zobowiązani
do głębszych przygotowań. Tak czy inaczej generalnie poświęcają więcej czasu na cztery opisywane
tu czynności codzienne.
Warto na koniec podkreślić, że dla nauczycieli prowadzących co najmniej 18 lekcji tygodniowo, także
analiza regresji potwierdza przedstawioną na wykresach 4.11a i b zależność, pokazującą lekki spadek
czasu trwania czterech omawianych tu czynności codziennych wraz z prowadzeniem każdej kolejnej
ponadwymiarowej godziny lekcyjnej . Spadek ten nie dotyczy sprawdzania prac, ale też nie pojawia
się wzrost tego czasu, natomiast dotyczy najbardziej przygotowania zajęć pozalekcyjnych i w
mniejszym stopniu pozostałych składowych. Następuje więc lekka kompensacja dodatkowego
obciążenia (rzędu niespełna 10min. na każdą godzinę lekcyjną).
4.3. Porównanie wyników dwóch technik
badawczych – analizy przekrojowe oraz średni
czas pracy i jego struktura
Ostatni punkt tego rozdziału zestawia ze sobą wyniki obu technik badawczych zastosowanych w
programie badawczym. Dotychczas opieraliśmy się na wynikach ankiety internetowej (CAWI), gdyż
daje ona większą możliwość przedstawienia różnorodności pracy nauczycieli, wraz z obszernym
katalogiem czynności zawodowych. Ponadto dla czynności codziennych mogliśmy prześledzić analizy
oszacowania tygodniowej ich czasochłonności w typowym tygodniu pracy, daje to także możliwość
analiz przekrojowych i analiz regresji. Nie byłoby potrzeby odwoływania się do innej techniki
badawczej, gdyby typowa ankieta internetowa pozwalała na pogodzenia ze sobą drobiazgowego
pytania respondentów o szczegółowe czynności zawodowe z możliwością sumowania
czasochłonności każdej z nich. Tak jednak nie jest. Można albo zapytać o dość zgrubne oszacowanie
czasu przeznaczonego na pracę zawodową – ale takie szacunki mogą być dość arbitralne – i
wówczas ograniczyć się do ogólnikowej informacji ile czasu zdaniem nauczycieli zajmuje im praca
zawodowa, albo zagłębić się w specyfikę pracy zawodowej nauczycieli i poznać jej złożoność, ale
wówczas nie uzyskując zbiorczej informacji o sumarycznym czasie pracy dla wszystkich czynności.
Dlatego zastosowano dodatkową technikę badawczą DAR, uzupełniającą w stosunku do ankiety
internetowej. Jej specyfika została wyjaśniona w rozdziale metodologicznym. Trzeba też zaznaczyć,
że jest ona bardziej kosztowna, a zatem wielkość próby nie może być podyktowana wyłącznie
względami analitycznymi, lecz także kosztowymi.
97
W pewnym zakresie wyniki uzyskane w obu technikach można dość precyzyjnie ze sobą porównać.
Takim porównaniem – pokazanym w ostatniej tabeli 4.12 – pointujemy ten rozdział. Dla uzyskania
lepszej porównywalności obu technik przeprowadzimy ją dla bardziej jednorodnej grupy nauczycieli.
4.3.1. Nauczyciele „18-27” – w poszukiwaniu w miarę
jednorodnej grupy do analiz czasu pracy
Poniżej przedstawiamy kryteria wyłonienia z badanej zbiorowości nauczycieli „tablicowych”
(przedmiotów ogólnokształcących) grupy trochę bardziej jednorodnej pod względem formalnych
obciążeń. Chodzi o takich nauczycieli, którzy mają pełny etat, ale tylko jednego pracodawcę, w
związku z tym mogą prowadzić od 18 do 27 lekcji tygodniowo, ponadto nie pełnią takich funkcji w
szkole, które by wpływały na wielkość ich pensum.
Nazywamy roboczo tę grupę nauczycielami „18-27”. To podejście umożliwia wiarygodną analizę
zróżnicowania ich czasu pracy. Tak więc nasz nauczyciel „18-27” spełnia następujące warunki:

Jest zatrudniony na pełny etat. W praktyce nauczyciele ci prowadzą od 18 do 27 godzin
lekcyjnych tygodniowo; zarówna górna jak i dolna granica tego przedziału wyznaczona jest
przez zapisy prawne.

Ma tylko jednego pracodawcę, choć gdy pracuje w zespole szkół może uczyć w różnych
szkołach.

Nie jest dyrektorem lub vice dyrektorem szkoły, nie pełni też funkcji, która by wpływała na
pensum.
Przyjętą definicję nauczyciela „18-27” stosujemy do dalszych analiz danych w obu
przedstawionych technikach badawczych: DAR i CAWI. W poniższej tabeli przedstawiamy
zastosowanie przyjętej definicji nauczyciela „18-27” do tych dwóch prób respondentów z obu
komponentów badania. Obok nauczycieli „18-27” wyróżniamy w niej trzy zbiory: nauczycieli
pełniących funkcje wpływające na pensum, nauczycieli zatrudnionych na niepełny etat (poniżej 18
lekcji tygodniowo) oraz nauczycieli z więcej niż jednym pracodawcą szkolnym.
Tabela 4.8. Liczebności w próbie: nauczycieli „18-27” i pozostałych
DAR
CAWI
2617
4762
1534
2909
Nauczyciele pełniący funkcje wpływającą na pensum
321
675
Nauczyciele zatrudnieni w niepełnym wymiarze godzin
488
963
Nauczyciele z więcej niż jednym pracodawcą
404
570
Liczba respondentów ogółem
W tym:
Nauczyciele „18-27”
98
Uwaga: kategoria „nauczyciele 18-27” jest rozłączna z trzema pozostałymi, ale te trzy kategorie
nakładają się na siebie, zatem liczebności poszczególnych kategorii po zsumowaniu przekraczają
liczebność próby ogółem. Zestawienie to służy wyłącznie pokazaniu proporcji pomiędzy
występowaniem cech, ze względu na które wyróżniono kategorię nauczycieli „18-27”.
Nauczyciele „18-27” stanową 58,6 procent respondentów w badaniu DAR i 61,1 procent w badaniu
CAWI (tabela 4.8). Można na tej podstawie uznać, że zdefiniowana wyżej grupa nauczycieli „18-27”
stanowi około 60% ogółu nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących w Polsce.
4.3.2. Zróżnicowanie codziennych czynności zawodowych
nauczycieli
Przedstawimy te same czynności, jakie pokazaliśmy dla wszystkich nauczycieli pełnoetatowych „1835”. W głównych przekrojach analizy bardziej jednorodna grupa nauczycieli „18-27” cechuje się
zbliżonymi prawidłowościami. Jedynie niektóre z nich są trochę bardziej wyraziste. Dla przykładu
zróżnicowanie ze względu na stopień awansu zawodowego nieco bardziej konsekwentnie układa się
według rosnącego stopnia awansu. (Podobnie jak poprzednio, z powodu niewielkiej liczebności w
próbie nauczycieli stażystów niemożliwe było uwzględnienie ich w tej analizie). Różnica ta zwłaszcza
dotyczy sprawdzania prac uczniowskich.
Wykres 4.18. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-27” w
zależności od stopnia awansu, wyniki CAWI.
40
35
5,0
5,7
25
2,9
2,9
3,0
3,2
3,2
3,2
20
7,9
7,7
8,3
30
4,3
15
10
Sprawdzanie prac uczniów
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
Przygotowywanie innych zajęć z
uczniami
Przygotowywanie lekcji
15,8
16,0
15,8
nauczyciel
kontraktowy
nauczyciel
mianowany
nauczyciel
dyplomowany
5
Prowadzenie lekcji
0
Poniższe dwa wykresy pokazują, że podobna sytuacja dotyczy przekrojów nauczycieli ze względu
kolejno na wiek i staż pracy w szkole. Główne obserwowane różnice występują pomiędzy
nauczycielami z najmniejszym i największym stażem. Inaczej niż można by oczekiwać, nauczyciele
najbardziej doświadczeni deklarują więcej czasu na codzienne czynności zawodowe niż najmniej
doświadczeni.
99
Wykres 4.19. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-27” w
zależności od wieku nauczyciela, wyniki CAWI.
40
35
5,3
5,4
5,7
3,0
2,9
3,1
2,9
25
2,6
2,9
3,3
3,4
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
20
8,3
7,8
8,2
8,1
Przygotowywanie innych zajęć z
uczniami
30
4,4
15
10
Sprawdzanie prac uczniów
Przygotowywanie lekcji
15,9
16,2
15,7
15,6
do 30 lat
31 - 40 lat
41- 50 lat
51 lat i więcej
Prowadzenie lekcji
5
0
Wykres 4.20. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-27” w
zależności od stażu pracy nauczyciela, wyniki CAWI.
40
35
30
4,7
3,2
25
2,9
20
7,7
5,5
2,9
3,0
8,7
6,0
5,5
3,1
3,1
7,9
3,3
Sprawdzanie prac uczniów
4,4
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
8,5
Przygotowywanie innych zajęć z
uczniami
15
10
Przygotowywanie lekcji
16,0
16,1
15,6
15,5
do 10 lat
11-20 lat
21-30 lat
31 lat i więcej
5
0
100
Prowadzenie lekcji
Wykres 4.21. Tygodniowy czas wykonywania czynności codziennych przez nauczycieli „18-27” w
zależności od przedmiotu nauczania, wyniki CAWI.
40
35
9,2
5,6
5,8
30
2,8
2,9
25
20
8,8
5,8
3,2
2,5
2,7
8,1
2,7
3,0
2,5
9,5
2,0
6,0
2,9
0,3
3,0
3,9
3,6
2,9
5,1
5,0
2,7
8,0
9,5
8,0
2,7
3,1
Prowadzenie
innych zajęć z
uczniami
3,3
2,3
5,3
Sprawdzanie prac
9,6
8,3
Przygotowywanie
innych zajęć
15
10
16,4
16,3
16,2
15,8
16,4
15,8
15,7
14,8
16,2
Przygotowywanie
lekcji
5
Prowadzenie lekcji
0
Wykres 4.21 również potwierdza wcześniejsze obserwacje dla wszystkich nauczycieli pełnoetatowych
(„18-35”), ale różnice między przedmiotami są bardziej wyraziste. Najwięcej czasu poświęcają
czynnościom codziennym nauczyciele języka polskiego, zaraz potem historii i matematyki.
Najważniejszym czynnikiem wpływającym na tak długi czas pracy jest konieczność sprawdzania prac
domowych. Jest bardzo ciekawe, że pomiędzy nauczycielami uczącymi różnych przedmiotów nie ma
dużych różnic, jeśli chodzi o liczbę godzin poświęconych na prowadzenie lekcji i zajęć pozalekcyjnych.
Z kolei najkrótszy czas wykonywania zajęć codziennych charakteryzuje nauczycieli wychowania
fizycznego. Wynika to bezpośrednio z faktu, że nie muszą oni sprawdzać prac domowych. Zauważmy
też, że nauczyciele wychowania fizycznego prowadzą najwięcej dodatkowych zajęć z uczniami, choć
na ogół nie wymaga to od nich specjalnych przygotowań.
101
Dla analiz CAWI obliczono współczynniki korelacji tygodniowego czasu poświęconego przez
nauczycieli „18-27” różnym czynnościom codziennym. Poniższa tabela podaje te współczynniki dla
wszystkich nauczycieli „18-27”. Tłustym drukiem wyróżniono korelacje statystycznie istotne na
poziomie istotności 5%.
Prowadzenie lekcji
1,000
Prowadzenie innych zajęć z uczniami
-0,018
1,000
Przygotowywanie lekcji
-0,026
0,074
1,000
Przygotowywanie innych zajęć
-0,095
0,313
0,331
1,000
Sprawdzanie prac
0,001
0,018
0,357
0,244
Sprawdzanie
prac
Przygotowywani
e innych zajęć
Przygotowywani
e lekcji
Prowadzenie
innych zajęć z
uczniami
Prowadzenie
lekcji
Tabela 4.9 Współczynniki korelacji pomiędzy pięcioma najczęściej występującymi czynnościami
zawodowymi dla nauczycieli „18-27”, wyniki CAWI.
1,000
Widzimy wyraźny podział czynności codziennych na dwie grupy: prowadzenie lekcji i pozostałe
czynności codzienne. Wszystkie korelacje wewnątrz grupy czynności pozostałych (bez prowadzenia
lekcji) są dodatnie, niemal wszystkie są znaczące statystycznie. Korelacja jednej z nich z czasem
prowadzenia lekcji jest ujemna.
Ten podział odpowiada charakterowi czynności codziennych. Liczba lekcji prowadzonych przez
nauczyciela w tygodniu uregulowana jest ustawowo i w dużej mierze wynika z potrzeb szkoły. Czas
przeznaczany przez nauczyciela na pozostałe czynności codzienne w ogromnej mierze zależy od
swobodnych decyzji nauczyciela.
Dodatnie korelacje wewnątrz grupy czterech czynności codziennych z wyłączeniem prowadzenia
lekcji mogą być wynikiem dwóch mechanizmów:

Efektu przedmiotu, to znaczy dla pewnych przedmiotów, takich jak język polski lub
matematyka, nauczyciele muszą więcej się przygotowywać do lekcji i do innych zajęć
oraz muszą więcej czasu poświęcać na sprawdzanie prac.

Efektu zaangażowania nauczyciela, to znaczy nauczyciel bardziej zaangażowany w swoją
pracę będzie w sposób naturalny więcej czasu poświęcał na wszystkie czynności
codzienne z nią związane.
Aby rozstrzygnąć ten problem, należy zbadać korelacje w podgrupach nauczycieli przedmiotowych.
Na szczęście badanie CAWI dostarcza wystarczających liczebności, aby móc to wykonać. Dla
przykładu podajemy tabele korelacji dla nauczycieli matematyki.
102
Prowadzenie lekcji
1,000
Prowadzenie innych zajęć z uczniami
-0,046
1,000
Przygotowywanie lekcji
-0,061
0,108
1,000
Przygotowywanie innych zajęć
-0,091
0,399
0,432
1,000
Sprawdzanie prac
0,064
0,153
0,320
0,211
Sprawdzanie prac
Przygotowywanie
innych zajęć
Przygotowywanie
lekcji
Prowadzenie innych
zajęć z uczniami
Prowadzenie lekcji
Tabela 4.10. Współczynniki korelacji pomiędzy pięcioma najczęściej występującymi czynnościami
zawodowymi dla nauczycieli matematyki z grupy „18-27”, wyniki CAWI.
1,000
Ponownie wytłuszczeniem wyróżniono współczynniki korelacji istotne statystycznie przy poziomie
istotności 5%. Porównanie obu tabel współczynników korelacji pokazuje, że ograniczenie się do
nauczycieli matematyki (jak i do pozostałych przedmiotów lub grup przedmiotowych) wzmacnia
opisane korelacje. Jest to wyraźne potwierdzenie występowania drugiego ze wspomnianych wyżej
mechanizmów. Korelacje czasu prowadzenia lekcji z czasem pozostałych czynności codziennych
pozostają statystycznie nieistotne (jest też to efekt zmniejszenia analizowanej próbki). Być może
oznacza to pewną, lekką tendencję, że nauczyciele bardziej obciążeni lekcjami mają mniej czasu na
wszystkie pozostałe czynności codzienne, ale efekt ten jest bardzo słaby. Najważniejszy wniosek z
tych korelacji jest jednak taki, że wzrost liczby prowadzonych w tygodniu lekcji nie pociąga za sobą
odpowiedniego wydłużenia czasu pracy nauczyciela poświęconego na przygotowanie lekcji i na
sprawdzanie prac uczniów.
Podsumowując, korelacje czasów wykonywania czynności codziennych pozwalają uchwycić
zaangażowanie nauczycieli w swoją pracę, widoczne w dodatnich wartościach współczynników
korelacji między czasami wykonywania czynności codziennych z wyjątkiem prowadzenia lekcji. Z
jednej strony widzimy tu profesjonalizację zawodu nauczycieli, którzy samodzielnie decydują nie tylko
o wykorzystaniu swojego czasu pracy, ale również o tym, ile czasu przeznaczają na czynności
codzienne w tygodniu. Z drugiej strony poczynione obserwacje mogą pomóc wyróżnić grupy
nauczycieli bardziej i mniej zaangażowanych w swoją pracę.
103
Aby przyjrzeć się temu zjawisku, rozważmy histogram czasu poświęconego pięciu czynnościom
codziennym przez wszystkich nauczycieli „18-27”.
Wykres 4.22. Rozkład czasu poświęconego 5 czynnościom codziennym nauczycieli.
25
20
15
10
5
0
do 20
godz.
20-25
25-30
30-35
35-40
40-45
45-50
50-55
55-60
60-65 powyżej
65
godzin
Pamiętamy z wykresów powyżej, że średni czas poświęcony czynnościom codziennym wynosi około
35 godzin tygodniowo. Około dwóch trzecich wszystkich nauczycieli „18-27” przeznacza na czynności
codzienne pomiędzy 25 i 45 godzin (przedział długości 18 godzin). Jednak stosunkowo licznie
występują nauczyciele, którzy przeznaczają na to albo dużo mniej czasu (19%), albo dużo więcej
(17%). Współczynnik zmienności (stosunek odchylenia standardowego do wartości średniej) wynosi
0,34.
Zróżnicowanie czasu poświęconego czynnościom codziennym robi się jeszcze wyraźniejsze, kiedy
ograniczymy się do łącznego czasu przeznaczonego na prowadzenie innych zajęć, przygotowywanie
lekcji i innych zajęć, oraz sprawdzanie prac (bez prowadzenia lekcji), co ilustruje wykres 4.23.
Wykres 4.23. Rozkład czasu poświęconego 4 czynnościom codziennym bez prowadzenia lekcji.
25
20
15
10
5
0
do 5
godz.
104
5-10
10-15
15-20
20-25
25-30
30-35
25-40
40-45
45-50 powyżej
50 godz.
Średni czas przeznaczony na te cztery czynności to około 20 godzin tygodniowo. Około 48%
nauczycieli poświęca na nie od 15 do 30 godzin tygodniowo (przedział o długości 15 godzin). Rozkład
na powyższym wykresie jest spłaszczony w stosunku do wykresu poprzedniego, a współczynnik
zmienności wzrósł do 0,61.
Podsumowując, badania CAWI wykazały istotne zróżnicowanie czasu poświęconego przez
nauczycieli „18-27” na czynności codzienne. Zróżnicowanie to tylko częściowo wynika z nauczanego
przedmiotu i jest najprawdopodobniej związane z innymi cechami nauczycieli, takimi jak
zaangażowane w wykonywaną pracę.
4.3.3. Średni tygodniowy czas pracy nauczycieli „18-27” –
DAR
Przypomnijmy, że analizy prowadzone w tym punkcie rozdziału dotyczą nauczycieli, którzy mają w
szkole lub zespole szkół pełny etat, nie są zatrudnieni w dodatkowym miejscu, liczba prowadzonych
przez nich lekcji zawiera się w przedziale od 18 do 27 tygodniowo, nie zajmują stanowiska , które by
rzutowało na ich pensum. Grupa ta stanowi ok. 60% wszystkich nauczycieli przedmiotów
ogólnokształcących.
Technika DAR, oparta na zebraniu informacji z jednego, wylosowanego dnia pracy nauczyciela,
została wprowadzona dla możliwości oszacowania dziennego czasu poświęconego na czynności
zawodowe w typowym dniu pracy nauczyciela. Ponieważ jednak nauczyciele mają możliwość wyboru,
w jakim dniu tygodnia wykonywać pozalekcyjne czynności zawodowe, dla celów badawczych
włączyliśmy do badania soboty i niedziele. Nie można przecież ignorować faktu, że nauczyciele mają
znaczną swobodę w kształtowaniu swojego tygodnia pracy w wielu czynnościach „pozatablicowych”.
Co więcej, nierzadko np. rozmaite konferencje lub kursy doskonalenia zawodowego obejmują także
dni weekendowe. Badanie DAR daje możliwość przekonania się, ile czasu nauczyciele typowo
przeznaczają na pracę i na jakie główne czynności zawodowe każdego dnia tygodnia, również w
soboty lub niedziele. Natomiast badaniem nie objęto wakacji i okresu ferii zimowych, z analiz
wyłączono także święta państwowe, także takie nietypowe dni jak jak np. 2 maja, czy pierwszy i
ostatni tydzień roku szkolnego, uznając, że nie są to „typowe dni” w kalendarzu roku szkolnego.
Kierując się założeniem, że rozkład czasu pracy na poszczególne dni tygodnia może być
nierównomierny, w doborze i realizacji próby badanych dni pracy, a następnie w opracowaniu wag
realizacyjnych zwrócono starannie uwagę na to, by żaden dzień tygodnia w analizach nie był
„nadreprezentowany”. Dzięki temu suma uśrednionych wyników dla każdego dnia tygodnia daje obraz
tygodnia pracy nauczyciela.
Tabela 4.11. zawiera uśredniony czas przeznaczany na poszczególne czynności, zsumowany dla
wszystkich dni tygodnia, włącznie z sobotami i niedzielami. Są to rzecz jasna dane oparte na relacjach
nauczycieli i zarejestrowane przez ankieterów. Wywiad wspomagany komputerowo dopuszczał
wpisanie relacjonowanej czynności tylko do jednej kategorii z katalogu czynności w technice DAR.
Mamy więc pewność, że poszczególne kategorie w sensie zagregowanych w nich danych są
rozłączne, a więc można je sumować. Ceną za to jest zastosowanie znacznie bardziej uproszczonego
katalogu czynności niż w technice CAWI. Chodziło bowiem o to, by w sytuacji wywiadu
zminimalizować trudność zakwalifikowania konkretnych działań nauczyciela do jednej z pozycji
katalogu. Stąd też wprowadzenie kategorii „Inne”, w której znalazły się wszystkie takie czynności,
105
których ankieter nie mógł przypisać żadnej z wymienionych w katalogu. Niestety nie mamy informacji,
jakie działania nauczycieli przypisywali ankieterzy do tej zbiorczej kategorii. Stąd trudność
interpretacyjna tej kategorii.
Możemy natomiast z małym ryzykiem błędu określić strukturę tygodniowego czasu pracy w podziale
na 13 czynności zawartych w katalogu. Co do samych wartości czasu pracy jest on z konieczności
obarczony pewnym trudnym do oszacowania błędem, jeden respondent może mieć skłonność do
postrzegania obszernie swojego czasu pracy, inny może go zawężać relacjonując konkretny dzień
aktywności zawodowej, jednak ta sama osoba pewnie będzie miała podobną skłonność w całej
sytuacji wywiadu, a więc proporcje pomiędzy czasem przeznaczanym na różne czynności
kompensują indywidualne tendencje, zatem są najbardziej wiarygodną informacją z badania DAR.
Zatem, głównym wynikiem badania techniką DAR jest struktura tygodniowego czasu pracy
nauczyciela z uwzględnieniem czynności zawodowych zawartych w katalogu (tabela 4.11 – udział
procentowy).
Zauważmy, że prowadzenie lekcji to orientacyjnie jedna trzecia czasu pracy nauczycieli. Poza
prowadzeniem zajęć lekcyjnych największymi pozycjami w budżecie czasu są przygotowanie lekcji
oraz przygotowanie zadań sprawdzających dla uczniów i ich sprawdzanie, a więc czynności
bezpośrednio związane z prowadzeniem lekcji – łącznie zajmują one ponad 30% tygodniowego czasu
pracy. Kolejną pozycję stanowią prowadzenie innych zajęć z uczniami wraz z przygotowaniem tych
zajęć – to łącznie 11%, a więc orientacyjnie 1/3 czasu przeznaczanego na same lekcje. Co ciekawe,
na przygotowanie zajęć pozalekcyjnych nauczyciele deklarują więcej czasu niż na ich prowadzenie.
Tych pięć czynności łącznie stanowi trzon działań nauczycielskich i według relacji pochłania 3/4
całego czasu pracy. Potwierdza to główny wynik uzyskany w technice CAWI, wyróżniający pięć
czynności zawodowych nauczyciela jako zdecydowanie wiodących w budżecie czasu w stosunku do
wszystkich pozostałych – stąd użyta tam nazwa „wielka piątka”.
Tworzenie dokumentacji przebiegu nauczania i pracy szkoły zajmuje 6%, zaś samokształcenie i
doskonalenie zawodowe 4% tygodniowego czasu pracy. Jest to zaskakująco mało.
Kolejne pozycje w budżecie czasu zajmują kontakty z innymi nauczycielami oraz kontakty z rodzicami,
ale każda z tych pozycji to średnio trochę ponad jeden procent całego czasu pracy. Trzeba
zaznaczyć, że przy tak małych wartościach błąd oszacowania nie pozwala na dokładne ich określenie.
Wiadomo tyle, że ze wszystkich losowo dobranych dni roboczych (poza sobotami i niedzielami)
losowo dobranych nauczycieli, czas przeznaczony na rozmowy z rodzicami miał bardzo mały udział.
W zasadzie pozostałe czynności, mające jeszcze niższe wartości, należy uznać za mało znaczące w
całym budżecie czasu nauczyciela, przy czym trzeba podkreślić, że jest to obraz uśredniony, a więc
nie oddaje złożonego obrazu rzeczywistości, nie pokazuje całej różnorodności wykonywania zawodu
nauczyciela, której poświęciliśmy poprzednie punkty tego rozdziału. Przykładowo, wycieczki i wyjścia
dydaktyczne w jednych szkołach mogą być częstą praktyką w innych bardzo rzadką, dla jednych
nauczycieli chętnie i relatywnie często stosowaną metodą pracy, dla innych epizodyczną lub
nieistniejącą. W efekcie jednak uśredniony wynik w skali kraju wskazuje na niewielki udział tej formy
aktywności zawodowej.
Bardzo mały udział większości pozycji spoza „wielkiej piątki” pokazuje też, że niewiele by tu wniosło
rozszerzanie katalogu czynności w technice DAR. Niewiadomą natomiast pozostaje kategoria „Inne”,
która z całą pewnością wymaga dodatkowej analizy, zanim cokolwiek będzie można o niej
106
powiedzieć. Z tego względu na wykresach 4.25. i 4.26. pokazujemy zbiorcze zestawienie w dwóch
wariantach – z kategorią „Inne” i bez niej.
Tabela 4.11. Średni tygodniowy czas wykonywania przez nauczycieli „18-27” każdej z 14
7
zawodowych czynności w badaniu DAR w godzinach zegarowych .
LP
Nazwa czynności
Średni czas
Udział
wykonywania w
procentowy w
tygodniu (godz.) 8
czasie pracy
5 kluczowych
1
Prowadzenie lekcji
15:30 (20,5 lekcji)
32,9%
2
Prowadzenie innych zajęć z uczniami
2 godz. 10 min.
4,7%
3
Przygotowywanie lekcji
7 godz. 05 min.
15,3%
4
Przygotowywanie innych zajęć
3 godz. 00 min.
6,4%
7 godz. 20 min.
15,6%
Przygotowanie i sprawdzanie prac sprawdzających
5
(ocenianie)
Razem 5 kluczowych
34 godz. 35 min.
Inne czynności omawiane
Tworzenie dokumentacji przebiegu nauczania i pracy
6
7
szkoły
2 godz. 55 min.
6,1%
Samokształcenie i doskonalenie zawodowe
1 godz. 50 min.
3,9%
Pozostałe
8
Kontakty z innymi nauczycielami
45 min.
1,5%
9
Kontakty z rodzicami
35 min.
1,3%
10
Wycieczki i wyjścia dydaktyczne
20 min.
0,5%
(niewynikające z odrębnych umów)
30 min.
1,1%
Czynności wynikające z odrębnych umów
10 min.
0,4%
10 min.
0,3%
4 godz. 40 min.
10,0%
46 godz. 40 min.
100,0%
11
12
13
14
Czynności
związane
z
egzaminami
Przygotowywanie dokumentacji związanej z awansem
zawodowym
Inne
Razem
7
8
zewnętrznymi
Oznacza to, że 15,34 godziny w poniższej tabeli i dalej wynosi 15 godzin i 20 minut.
Średni czas - z dokładnością do 5 minut
107
Porównajmy wyniki czasu pracy nauczycieli dla tych czynności, które są ściśle porównywalne w obu
technikach, czyli w wywiadzie wspomaganym komputerowo DAR i ankiecie internetowej CAWI.
Porównanie to dotyczy podstawowych czynności typowego tygodnia pracy.
Tabela 4.12. Czas trwania najczęściej wykonywanych i najbardziej czasochłonnych czynności
zawodowych. Porównanie wyników obu technik badawczych dla nauczycieli „18-27”.
Nazwa czynności
DAR
CAWI
Prowadzenie lekcji
20,5 lekcji
21 lekcji
Prowadzenie innych zajęć z uczniami
2,2 godz.
3,0 godz.
Przygotowywanie lekcji
7,1 godz.
8,2 godz.
Przygotowywanie innych zajęć
3,0 godz.
3,1 godz.
Widać, że ankieta internetowa skłania do wyższych oszacowań. Trudno się dziwić, respondent był
proszony o oszacowanie czasu trwania danej czynności w całym tygodniu, a nie jest to przecież coś,
co robi się rutynowo, odwołuje się też w pewnym stopniu do retrospekcji, która bywa zawodna.
Procentowo największa różnica między wskazaniami z obu technik wystąpiła dla oszacowania
tygodniowego czasu trwania zajęć pozalekcyjnych, czynności zdawałoby się dość wymiernej.
Natomiast najmniejsza – dla czasu przygotowania tych zajęć, w obu technikach bliskiego trzem
godzinom. Z kolei duża pozycja w technice DAR, przygotowanie lekcji, w wywiadzie internetowym
została oszacowana jeszcze wyżej, na ponad 8 godzin tygodniowo. Niestety piąta z czynności
codziennych została nieco inaczej nazwana w obu technikach badawczych, przez co tracimy
możliwość ścisłego porównania wyników dla obu technik. Sprawdzanie prac w wywiadzie
internetowym CAWI zostało oszacowane przez nauczycieli średnio na ok. pięć i pół godz. tygodniowo.
Natomiast w katalogu DAR czynność, która zawierała sprawdzanie prac została nazwana „ocenianie”
była kategorią, do której ankieter klasyfikował sprawdzanie prac, ale też samo przygotowanie prac
sprawdzających, opracowywanie kryteriów oceniania, udział w komisji przeprowadzającej egzamin
klasyfikacyjny, udział w komisji przeprowadzającej egzamin poprawkowy. W efekcie czynność ta
zbiorczo została oszacowana na ponad siedem godzin i stała się zbyt heterogeniczna, by ją ściśle
porównać z wynikiem uzyskanym w CAWI. Z zestawienia wyników DAR i CAWI można jednak
przypuszczać, że sprawdzanie prac miało w tej czynności największy udział.
Na zakończenie wróćmy raz jeszcze do wyników wywiadu DAR. Na wykresach 4.24 – 4.26
wyszczególniamy najpierw osiem następnie dziewięć najważniejszych pozycji z tabeli 4.11, by poznać
dynamikę ich wykonywania w typowym tygodniu pracy nauczyciela.
108
Wykres 4.24. Uśredniony czas wykonywania wyszczególnionych czynności zawodowych nauczycieli
1,5
1,25
1
Przygotowywanie lekcji
Sprawdzanie prac
Przygotowywanie zajęć
pozalekcyjnych
0,75
Prowadzenie zajęć
pozalekcyjnych
0,5
Kontakty z innymi
nauczycielami
0,25
0
Kontakty z rodzicami
Tworzenie dokumentacji
przebiegu nauczania i pracy
szkoły
Samokształcenie i
doskonalenie zawodowe
Okazuje się, że np. przygotowanie lekcji, jedna z głównych czynności „pozatablicowych”, ma swoją
dynamikę w tygodniowym rytmie pracy nauczycieli. Od poniedziałku do środy utrzymuje się na
wysokim poziomie, w czwartek trochę spada, a w piątek osiąga minimum. Następnie w sobotę
nieznacznie rośnie, by w niedzielę powrócić do poziomu z początku tygodnia pracy. Jak widać piątki
po zakończeniu zajęć szkolnych nauczyciele starają się zachować wolne od przygotowania lekcji, ale
już w sobotę zaczynają znowu myśleć o kolejnym tygodniu zajęć, a w niedziele pojawia się to z całą
intensywnością. Nie ma tej cechy czas poświęcony na ocenianie pracy uczniów, którego głównym
komponentem jest przypuszczalnie sprawdzanie prac, a który osiąga swoje maksimum w sobotę.
Sobota jest również dniem, w którym nauczyciele poświęcają ponad dwukrotnie więcej czasu na
samokształcenie i doskonalenie zawodowe niż w typowy dzień powszedni. Pamiętajmy jednak, że
całość czasu na to przeznaczona nie jest zbyt duża. Czas na dokumentowanie przebiegu nauczania
jest dość równomiernie rozłożony na wszystkie dni tygodnia.
Wykresy 4.25 i 4.26 przedstawiają sumaryczny czas każdego dnia tygodnia, ukazując jednocześnie
udział w nim najważniejszych czynności zawodowych. Jak już wspomniano, problematyczna
badawczo jest kategoria „Inne” z tabeli 4.11, gdyż nie wiemy, jakie dokładniej czynności mogą
wchodzić w jej zakres, a jednocześnie stanowi niemałą pozycję w tygodniowym czasie pracy.
Sumaryczne wykresy przedstawiamy więc w dwóch wersjach, z uwzględnieniem kategorii „Inne” i bez.
Z wykresu 4.25 widać, że kategoria „Inne” występuje we wszystkich dniach tygodnia, włącznie z
sobotami i niedzielami.
109
Wykres 4.25. Średni sumaryczny czas pracy nauczycieli „18-27” w kolejnych dniach tygodnia w
rozbiciu na poszczególne czynności zawodowe (z kategorią „pozostałe” połączoną z czasem „inne”).
Pozostałe
9
8
Kontakty z rodzicami
7
Kontakty z innymi nauczycielami
6
5
4
Samokształcenie i doskonalenie
zawodowe
Tworzenie dokumentacji
przebiegu nauczania i pracy
szkoły
Sprawdzanie prac
3
Przygotowywanie innych zajęć
2
1
0
Przygotowywanie lekcji
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
Prowadzenie lekcji
Pozycja „Pozostałe” zawiera zsumowany czas kategorii: wycieczki i wyjścia dydaktyczne, czynności
związane z egzaminami zewnętrznymi (niewynikające z odrębnych umów), przygotowywanie
dokumentacji związanej z awansem zawodowym oraz kategorię „Inne”.
110
Wykres 4.26. Średni sumaryczny czas pracy nauczycieli „18-27” w kolejnych dniach tygodnia w
rozbiciu na poszczególne czynności zawodowe (z kategorią „pozostałe” bez czasu „inne”), związane z
egzaminami zewnętrznymi (niewynikające z odrębnych umów), przygotowywanie dokumentacji
związanej z awansem zawodowym.
8
Pozostałe
7
Kontakty z rodzicami
6
Kontakty z innymi nauczycielami
5
Samokształcenie i doskonalenie
zawodowe
4
3
Tworzenie dokumentacji
przebiegu nauczania i pracy
szkoły
Sprawdzanie prac
2
Przygotowywanie innych zajęć
1
Przygotowywanie lekcji
0
Prowadzenie innych zajęć z
uczniami
Prowadzenie lekcji
Jak już zaznaczyliśmy, badanie DAR dostarcza informacji o typowym dniu poświęconym na czynności
zawodowe. Można więc oszacować korelacje występujące pomiędzy czasem przeznaczonym na
różne czynności zawodowe w ciągu typowego dnia. Odpowiednie współczynniki korelacji są ujemne.
Oznacza to, że następuje naturalne kompensowanie czasu realizowania różnych zadań. Jeżeli
nauczyciel więcej czasu poświęca na zajęcia pozalekcyjne z uczniami lub na wycieczkę, wówczas
odpowiednio mniej czasu zostaje mu na pozostałe czynności. Jest to dość oczekiwany, ale też
znaczący wynik badania DAR i także zgodny w analizami opartymi na danych CAWI. Nauczyciel jest
profesjonalistą, który swobodnie planuje swój dzień pracy i dostosowuje go do bieżących zadań. W
ciągu tygodnia musi wykonać wiele różnorodnych czynności, od przygotowywania się do zajęć aż do
sprawdzania prac uczniów. Ważną częścią pracy nauczyciela jest odpowiednie planowanie swojego
tygodniowego czasu pracy, obejmujące wszystkie czynności zawodowe, nie tylko realizowane „przy
tablicy”. Stąd konieczność stałego podejmowania decyzji, które zajęcia nauczyciel będzie realizował
danego dnia. Te decyzje widoczne są właśnie w omawianych ujemnych współczynnikach korelacji.
Do tego samego wniosku prowadzi nas wykres przedstawiający tygodniową zmienność obciążenia
nauczycieli pracą, a zwłaszcza czynności zawodowe wykonywane w weekend (głównie
przygotowywanie lekcji i sprawdzanie prac). Poświęcanie części dni wolnych od pracy na
wykonywanie tego typu prac umysłowych jest charakterystyczne dla wolnych zawodów.
111
Załącznik nr 1. Podział nauczycieli ze względu na
nauczany przedmiot
Jedną z ważnych cech różnicujących obciążenie zawodowe nauczycieli jest przedmiot nauczania.
Wynika to z odmiennych wymagań dotyczących konieczności przygotowania się do zajęć oraz
sprawdzania prac domowych, a także z odmiennej liczby godzin przeznaczonych na dany przedmiot
w ramowym planie nauczania. Z tego powodu analiza czasu pracy nauczycieli bez uwzględnienia
przedmiotu byłaby niepełna.
Jednak z wielu powodów podział taki nie jest możliwy do automatycznego wykonania. Wielu
nauczycieli uczy więcej niż jednego przedmiotu, często z odmiennych grup przedmiotowych. Ponadto
jest sporo przedmiotów „krótkich”, obowiązujących w ciągu tylko niewielu lat szkolnych lub z małą
liczbą godzin, więc uchwycenie specyfiki obciążenia uczących ich nauczycieli jest trudne. Trzecią
trudnością jest z kolei konieczność doboru dostatecznie dużej próby, aby obliczane średnie czasy
pracy były wiarygodne. Z tych trzech powodów konieczne było przyjęcie pewnej metodologii podziału
nauczycieli na grupy przedmiotowe. Metodologia ta jest opisana w niniejszym załączniku.
Pierwszym etapem analizy było stworzenie grup przedmiotowych.
Pierwszym kryterium była duża liczebność w próbie nauczycieli danego przedmiotu, przekraczająca
150 respondentów. Pod względem tego kryterium wyodrębniono nauczycieli:

języka polskiego,

nowożytnego języka obcego,

matematyki,

wychowania fizycznego,

religii,

edukacji wczesnoszkolnej.
Przedmioty, których nauczanie deklarowała mniejsza liczba nauczycieli, połączono w grupy. Kryterium
podziału była specyfika nauczanych przedmiotów i zbliżona liczba godzin w ramowym programie
nauczania. Wyróżniono następujące grupy nauczycieli:

Nauczyciele historii, historii i społeczeństwa lub wiedzy o społeczeństwie,

Nauczyciele przedmiotów przyrodniczych (przyroda, biologia, chemia, geografia, fizyka).
W przypadku nauczycieli wiedzy o społeczeństwie, pomimo że ten przedmiot ma dużo niższą liczbę
godzin w programie niż historia, przypisanie do grupy nauczycieli historii wynika z faktu, że lekcje
WoS w wielu szkołach są prowadzone przez historyków.
Pozostałych nauczycieli przypisano do grupy przedmiotów „Inne”. Skupia ona przedmioty o niewielkiej
liczbie godzin takie jak np. plastyka, muzyka czy etyka.
Podczas drugiego etapu analizy dla każdego nauczyciela zsumowano liczbę lekcji prowadzonych w
ramach każdej grupy przedmiotów. Następnie nauczyciela przypisano do tego przedmiotu, z którego
prowadził przeważającą liczbę lekcji. Jedynie w przypadku 15 nauczycieli nie można było określić
przeważającego przedmiotu, zostali oni przypisani do dwóch grup. Ponieważ stanowią oni 0,6%
próby, niemożliwym jest przeprowadzenie dla nich oddzielnej analizy. Dodatkowo, w komponencie
112
DAR 45 nauczycieli nie zadeklarowało czasu prowadzenia zajęć. W rezultacie otrzymano następujące
liczebności grup nauczycieli:
Tabela 1. Liczba i udział procentowy nauczycieli według grup przedmiotowych, badanie DAR
Liczba nauczycieli
Rozkład procentowy
Język polski
303
11,7%
Język obcy nowożytny
426
16,5%
Historia lub WOS
158
6,1%
Przedmioty przyrodnicze
306
11,8%
Matematyka
278
10,7%
Wychowanie fizyczne
319
12,3%
Religia
152
5,9%
Edukacja wczesnoszkolna
355
13,7%
Inne
290
11,2%
Grupa przedmiotowa
W komponencie CAWI 55 nauczycieli nie można przypisać do grupy z uwagi na brak
zadeklarowanego czasu prowadzenia zajęć, natomiast 910 nauczyciel prowadziło zajęcia z więcej niż
jednej grupy przedmiotowej. Powoduje to, że suma w kolumnie „liczebność nauczycieli” w tabeli 15
jest większa niż liczba ankietowanych nauczycieli w komponencie CAWI.
Tabela 2. Liczba i udział procentowy nauczycieli według grup przedmiotowych, badanie CAWI
Liczba nauczycieli
Rozkład procentowy
Język polski
596
10,3%
Język obcy nowożytny
853
14,8%
Historia lub WOS
389
6,7%
Przedmioty przyrodnicze
654
11,3%
Matematyka
550
9,5%
Wychowanie fizyczne
683
11,8%
Religia
297
5,1%
Edukacja wczesnoszkolna
741
12,8%
Inne
1009
17,5%
Grupa przedmiotowa
Porównanie rozkładów procentowych nauczycieli według grup przedmiotów wskazuje na daleko idącą
zbieżność. Jedynym istotnym odstępstwem jest większy w badaniu CAWI udział nauczycieli w grupie
przedmiotów „Inne”.
113
Załącznik nr 2. Kalendarz badania
11.2011
PN
WT
ŚR
1
1 dni wolne dla wszystkich, święta, wakacje
1 koniec i początek roku
ferie zimowe w kolejnych turach w województwach*
1 sprawdziany, egzaminy gimnazjalny i matura
7 dzień miesiąca
D15 liczba wywiadów w badaniu DAR, które dotyczyły tego dnia
C34 liczba ankiet internetowych (CAWI) , które zostały wypełnione tego dnia
ŚR
CZ
PT
S
2
D11
* wywiady DAR były prowadzone w szkołach, które nie miały ferii
01.2012
PN
WT
3
4
C5
9
D17
C7
C15
10
D6
C11
C5
11
D12
C11
16
17
18
23
D6
24
30
31
C3
C1
25
D6
5
D6
C5
12
C15
19
D6
C1
26
D17
6
D17
C7
13
D6
C19
7
D6
C2
14
C3
8
D12
C4
15
C13
C24
20
21
22
27
28
D6
29
D6
C6
4
11
D6
C41
18
D18
C69
21
D6
C114
28
D23
C65
22
D18
C47
29
D6
C50
23
D17
C42
30
D40
C58
24
D18
C26
25
D12
C28
CZ
C7
20
D6
C22
27
7
C22
14
8
D5
C22
15
C66
C63
21
D16
C23
28
D17
C81
22
D5
C23
29
D12
C64
ŚR
CZ
6
PT
2
C31
19
D11
C68
13
D5
C66
20
D17
C153
5
D44
C34
12
D46
C56
6
D24
C23
13
D26
C24
7
D22
C14
14
D34
C17
26
D11
C40
27
D33
C78
19
20
21
22
C10
26
27
28
29
12
S
C3
C2
03.2012
PN
WT
N
9
D12
C21
16
D6
C13
3
D17
C2
10
D11
C24
17
D6
C11
4
D5
C7
11
D6
C20
18
C18
C27
19
C6
C29
23
D5
C13
24
D3
C12
25
26
C10
C39
C8
PT
1
D30
C60
8
D27
C60
15
D56
C14
C1
1
6
D6
C17
13
D12
C62
5
D6
10
D6
C30
17
D18
C49
ŚR
12.2011
PN
WT
N
D12
9
D18
C45
16
D29
C61
C40
C6
3
S
8
D5
C39
15
D23
C58
02.2012
PN
WT
N
PT
7
D15
C34
14
D40
C56
1
2
CZ
5
D11
C11
12
5
D11
C9
12
C21
19
D6
C6
26
D22
C4
S
N
2
1
2
D15 D29 D46
C36 C17 C22
9
10
11
D57 D45 D34
C45 C19 C43
16
17
18
D24
C9 C33 C38
23
24
30
31
25
C2
C6
C3
C3
C2
ŚR
CZ
PT
S
6
D20
C14
13
D12
C12
7
D5
C18
14
D9
C12
20
D12
C3
27
D28
21
D6
C8
28
D15
C5
1
D6
C17
8
D17
C12
15
C19
22
C10
29
D10
C6
N
2
D7
C28
9
D6
C17
16
D16
C4
3
D1
C17
10
D9
C24
17
D12
C5
4
D5
C27
11
D5
C38
18
D21
C8
23
D4
C11
30
D6
C2
24
D17
C8
31
D5
C1
25
C9
04.2012
PN
WT
ŚR
CZ
PT
S
05.2012
PN
WT
N
1
D4
C6
2
D16
C7
9
D6
C1
16
D5
23
D6
3
4
5
6
D6
C8 C7
C4
C3
10
11
12
13
D12 D23 D22 D28
C1
17
18
19
20
D4 D17 D10
24
D18
25
D9
26
D16
27
D12
ŚR
CZ
PT
S
06.2012
PN
WT
N
ŚR
CZ
1
2
D10
3
D6
4
D5
5
D6
6
D5
9
D5
C1
16
10
D6
11
D6
C1
18
D17
12
D17
C1
19
D5
13
D28
4
5
D5
6
20
11
D10
12
D6
25
26
D12
C4
27
18
25
D12
7
8
7
D11
8
D6
14
D28
15
D6
15
D10
21
D17
22
D6
14
D6
C1
21
D34
28
29
28
D11
C8
29
22
D21
17
D12
23
D9
C1
30
D5
C1
24
D6
C2
PT
S
N
1
2
3
7
D6
8
D12
9
D6
10
13
D4
14
D5
15
D11
16
17
19
D12
20
D6
21
22
23
24
D5
26
27
D12
28
29
30
C6
31
D6
30
07.2012
PN
WT
ŚR
CZ
PT
S
08.2012
PN
WT
N
ŚR
1
CZ
PT
S
09.2012
PN
WT
N
1
2
3
4
5
ŚR
CZ
PT
S
N
1
2
C1
2
C1
9
C1
16
23
3
C2
10
C1
17
C1
24
30
31
4
C1
11
18
C1
25
5
6
7
8
6
7
8
9
10
11
12
12
14
15
13
14
15
16
19
21
22
20
21
22
23
17
C1
24
18
19
13
C1
20
25
26
26
27
28
29
27
28
29
30
31
3
4
D6
5
6
7
8
D5
9
D12
10
D11
11
D6
12
D11
13
14
D17
15
D12
16
17
D6
18
19
D12
20
D16
21
22
D10
23
D11
24
25
D6
C43
26
D6
C83
27
28
29
C76
C41
C30
30
D5
C45
C14
10.2012
PN
WT
ŚR
CZ
PT
S
N
1
2
3
4
5
6
7
D5
D10
D6
C84 C69 C69 C54 C21 C26 C19
8
9
10
11
12
13
14
D6 D11
D17
C25 C22 C25 C14 C16 C13 D18
15
16
17
18
19
20
21
D6
D6
D11
D6
D7 D14
C18 C23 C22 C30 C14 C17 C42
22
23
24
25
26
27
28
D12
D6
D5
D8 D15
D6
C50 C32 C29 C20 C17 C13 C18
29
30
31
D12
C17 C12
C1
11.2012
PN
WT
ŚR
CZ
PT
S
1
2
7
8
9
C2
14
D4
C6
21
C1
15
C5
22
C6
16
D10
C7
23
C22
28
C11
29
C14
30
C18
C10
C2
C2
5
C12
12
D11
C17
19
D10
C17
26
C8
6
D5
C3
13
D6
C13
20
C20
27
D10
C6
12.2012
PN
WT
N
3
C1
4
D6
C3
11
10
D6
C5
17
D2
C5
24
C10
18
D6
C6
25
C2
C4
ŚR
CZ
PT
S
N
1
2
3
4
5
6
7
C2
8
9
10
11
12
13
14
15
16
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Was this manual useful for you? yes no
Thank you for your participation!

* Your assessment is very important for improving the work of artificial intelligence, which forms the content of this project

Download PDF

advertising