rola pracy socjalnej w przeciwdziałaniu zjawisku wykluczenia

rola pracy socjalnej w przeciwdziałaniu zjawisku wykluczenia
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
Województwa Śląskiego
ROLA PRACY SOCJALNEJ
W PRZECIWDZIAŁANIU
ZJAWISKU
WYKLUCZENIA SPOŁECZNEGO
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
Województwa Śląskiego
ROLA PRACY SOCJALNEJ
W PRZECIWDZIAŁANIU
ZJAWISKU
WYKLUCZENIA SPOŁECZNEGO
praca zbiorowa pod redakcją
Dominiki Błasiak
Iwony Piątkowskiej-Lipki
Katowice 2012
Recenzent
prof. dr hab. Jerzy Krzyszkowski
Redakcja
Dominika Błasiak
Iwona Piątkowska-Lipka
Projekt okładki
Krzysztof Ciupek
Redakcja, korekta,
skład, łamanie i przygotowanie do druku
Kolor Design Multimedia Group
kolor@kolordesign.com.pl
ISBN 978-83-926737-4-3
Copyright © by Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
Publikacja wydana w ramach projektu systemowego „Kształcenie i doradztwo
dla kadr pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego” realizowanego
przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu
Społecznego.
Druk
Drukarnia „WDN”, Wrocław
Spis treści
Wstęp���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 9
Wykluczenie społeczne – zarys zjawiska ���������������������������������������������������������������������������� 11
Halina Misiewicz
Część I PRACOWNIK SOCJALNY JAKO PROFESJA
Kształcenie i doskonalenie zawodowe jako wyznacznik
profesjonalnej pomocy wobec osób wykluczonych społecznie�������������������������������� 25
Anna Zasada-Chorab
Prestiż zawodu pracownika socjalnego
w polskim systemie pomocy społecznej ������������������������������������������������������������������������������ 33
Piotr Gierek
Etapy doświadczania pracy socjalnej������������������������������������������������������������������������������������� 47
Beata Żukowska
Część II
METODY I NARZĘDZIA PRACY
PRACOWNIKA SOCJALNEGO
Znaczenie relacji w pracy socjalnej������������������������������������������������������������������������������������������ 53
Blanka Długi
Coaching w pracy socjalnej.
Jakie mogą być źródła oporu przed uczestnictwem
w procesie coachingu?�������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 71
Renata Gawłowska
Coaching i „Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach”
w pracy socjalnej ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 77
Katarzyna Rewucka
Czy mediację można zastosować w pracy zespołu interdyscyplinarnego?������� 84
Ewa Krytowska
Opracowanie planu pracy – wyzwanie dla klienta
i pracownika socjalnego ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 90
Agnieszka Kaintoch
Rola pracownika socjalnego przy zawieraniu,
monitorowaniu, ewaluacji kontraktu ������������������������������������������������������������������������������������ 96
Anna Rudzka
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach” autorstwa Petera de Jonga
i Insoo Kim Berga oraz sugestie dostosowania metody do reguł w relacjach
interpersonalnych Polaków������������������������������������������������������������������������������������������������������� 101
Leszek Trzaska
Część III
PRACA SOCJALNA Z RÓŻNYMI KATEGORIAMI KLIENTÓW
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku��������������������������������������������������������������� 133
Zofia Szarota
Codzienna praca pracownika socjalnego
w Domu Pomocy Społecznej „Senior” w Rudzie Śląskiej����������������������������������������� 150
Natalia Raźniewska, Anna Heda, Grzegorz Śledziona
Działalność świetlicy dla dzieci romskich w Zawierciu��������������������������������������������� 154
Kamila Grabowska
Część IV
PRACA Z RODZINĄ
Praca z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej���������������������������������������������������� 161
Jarosław Tarnowski
Wdrożenie metody pracy „Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach”
w projekcie „Asystent rodziny” w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej
w Częstochowie�������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 172
Wiesława Krauze
Spis treści
Wskazania do pracy z rodziną w paradygmacie systemowym,
czyli o tym, jak nie przestraszyć się rodzinnego upiora��������������������������������������������� 182
Damian Zdrada
Podejście systemowe w pracy z rodziną wieloproblemową������������������������������������ 194
Elżbieta Nowak
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna
z rodziną z wieloma problemami������������������������������������������������������������������������������������������� 202
Izabela Krasiejko
Część V PARTNERSTWO LOKALNE NA RZECZ POMOCY
OSOBOM STARSZYM, NIEPEŁNOSPRAWNYM I CHORYM
W ŚRODOWISKU ICH ZAMIESZKANIA
Starość jako wyzwanie dla pracy socjalnej w środowisku lokalnym������������������ 223
Ryszard Majer
Praca socjalna a partnerstwo lokalne na rzecz osób potrzebujących������������������ 235
Aleksandra Piątek
Codzienna praktyka i działania pomocowe
w ramach partnerstwa lokalnego na rzecz osób starszych,
niepełnosprawnych i chorych��������������������������������������������������������������������������������������������������� 241
Marcin Kompert
Część VI PRACOWNIK SOCJALNY JAKO ANIMATOR ZMIAN
W ŚRODOWISKU LOKALNYM – JEGO ROLA I ZNACZENIE
W REALIZACJI PROGRAMÓW AKTYWNOŚCI LOKALNEJ
Aktywizowanie kapitału społecznego w projektach
organizowania społeczności lokalnej na przykładzie rewitalizacji���������������������� 249
Witold Mandrysz
Doświadczenie i praktyka pracownika socjalnego w realizacji PAL������������������� 262
Katarzyna Flak, Justyna Orłowska, Michał Szydłowski, Katarzyna Trzewiczek
„Człowiek – najlepsza inwestycja”– doświadczenia z organizacji wolontariatu
w Szopienicach oraz realizacji programu Centrum Aktywności Lokalnej
w Szopienicach����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������268
Agnieszka Rzepecka
Ewaluacja w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej
(na przykładzie projektów realizowanych
w gminach województwa śląskiego)������������������������������������������������������������������������������������285
Krystyna Faliszek
po kl – szansa czy zagrożenie dla pomocy społecznej? ���������������������������������������299
Monika Struska–Bancerz
O autorach�������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������304
Wstęp
Jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej polityki społecznej jest przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu. Zgodnie z definicją przyjętą w Narodowej Strategii Integracji Społecznej dla Polski (2003 r.) wykluczenie społeczne to „sytuacja uniemożliwiająca lub znacznie utrudniająca jednostce lub
grupie zgodne z prawem pełnienie ról społecznych, korzystanie z dóbr publicznych i infrastruktury społecznej, gromadzenie zasobów i zdobywanie dochodów w godny sposób...”.
Działania mające na celu łagodzenie zjawiska wykluczenia społecznego
znalazły się w zapisach różnych dokumentów strategicznych na szczeblu centralnym, regionalnym i lokalnym. Realizowanych jest wiele inicjatyw i projektów ukierunkowanych na ograniczenie jego skali. Podejmują je zarówno
jednostki publiczne, ustawowo powołane do wspierania osób w procesie przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, jak również organizacje społeczne
i pozarządowe.
Niezwykle ważną, gdyż oddziałującą bezpośrednio na środowisko zagrożone lub dotknięte wykluczeniem społecznym, rolę odgrywa praca socjalna.
Ma ona na celu (zgodnie z ustawą o pomocy społecznej) pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi. Oprócz stosowanych tradycyjnych metod
pracy socjalnej, w obecnej aktywnej polityce społecznej obserwuje się adaptowanie nowych podejść i rozwiązań, takich jak: coaching, podejście skoncentrowane na rozwiązaniach, partnerstwa lokalne czy programy aktywności lokalnej. Na wprowadzanie innowacji i rozszerzanie działań niebagatelny wpływ
ma z pewnością szeroki dostęp do środków Unii Europejskiej, w szczególności
w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.
9
Wstęp
Przygotowując się do wydania publikacji, Regionalny Ośrodek Polityki
Społecznej Województwa Śląskiego na początku 2012 roku zwrócił się z prośbą do instytucji pomocy i integracji społecznej oraz pracowników naukowych
o opracowanie artykułów na temat szeroko rozumianej pracy socjalnej. W rezultacie udało się zgromadzić materiał, który zawiera zarówno teoretyczne
podstawy pracy socjalnej, jak i praktyczne doświadczenia związane z codzienną pracą na rzecz osób zagrożonych lub już dotkniętych wykluczeniem społecznym. W publikacji zamieszczono 27 artykułów, których zawartość pozwoliła zrealizować cel, jaki przyświecał tej inicjatywie wydawniczej – utworzenie
swoistego kompendium wiedzy na temat pracy socjalnej w jej współczesnym
wymiarze. Znajdą w niej Państwo refleksje na temat zawodu pracownika socjalnego, opisy i przykłady wykorzystywanych od dawna oraz wprowadzanych
w nowoczesnej pracy socjalnej metod i narzędzi pracy, doświadczenia z pracy
z różnymi grupami klientów, ze szczególnym uwzględnieniem rodziny. Będą
Państwo mieli również możliwość zapoznania się z efektami działań pracowników socjalnych podejmowanych w ramach programów aktywności lokalnej
oraz współpracy różnych instytucji i środowisk na rzecz osób starszych, niepełnosprawnych i chorych w ramach partnerstw lokalnych. Publikację kończą
artykuły podejmujące temat wykorzystywania środków Unii Europejskiej pochodzących z Europejskiego Funduszu Społecznego w projektach systemowych
instytucji pomocy społecznej.
Wydanie publikacji jest integralną częścią realizowanego przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w ramach Programu
Operacyjnego Kapitał Ludzki projektu systemowego „Kształcenie i doradztwo
dla kadr pomocy i integracji społecznej województwa śląskiego”, którego celem jest wzrost jakości kompetencji zawodowych pracowników realizujących
zadania pomocy i integracji społecznej.
Mamy nadzieję, że dzięki zaprezentowaniu zarówno rozważań teoretyków,
jak i spostrzeżeń praktyków opartych na ich własnych doświadczeniach zawodowych, oddana w Państwa ręce książka stanie się cennym źródłem wiedzy
na temat roli pracy socjalnej w przeciwdziałaniu zjawisku wykluczenia społecznego oraz inspiracją do podejmowania skutecznej pracy na rzecz osób nim
dotkniętych.
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej
Województwa Śląskiego
Halina Misiewicz
Wykluczenie społeczne
– zarys zjawiska
W licznych teoretycznych i empirycznych opracowaniach używa się różnych
pojęć dla określenia zjawiska wykluczenia społecznego; najczęstsze to: marginalizacja społeczna1, ekskluzja społeczna2, margines społeczny, podklasa (underclass). Zdefiniowanie pojęcia wykluczenia społecznego nie należy do łatwych
zadań; zjawisko jest różnie interpretowane w zależności od miejsca i czasu,
trudne do operacjonalizacji (jego ocena może być zupełnie inna w ujęciu subiektywnym i obiektywnym).
Wykluczenie społeczne traktowane było wcześniej raczej jako jedna z form
ubóstwa i jego dramatyczny efekt. W nowym podejściu ujmuje się je szerzej
– jako proces ograniczający społeczną integrację, któremu może towarzyszyć
bieda. Oznacza to, że wykluczenie zagraża nie tylko równości społecznej, lecz
również demokracji. Znaczeniu pojęcia wykluczenie społeczne (ekskluzja), konceptualizacji badań zjawiska oraz sposobom jego zwalczania poświęca się coraz więcej uwagi3.
W Polsce problematykę marginalizacji i wykluczenia społecznego podejmują głównie badacze biedy i bezrobocia (L. Frąckiewicz, J. S. Golinowska,
K.W. Frieske, W. Warzywoda – Kruszyńska, J. Grotowska- Leder, E. Tarkowska,
rieske K.W., Marginalność społeczna – normalność i patologia, w: Frieske K.W. (red.), Marginalność i proF
cesy marginalizacji, Opracowania PBZ, zeszyt nr 13, IPiSS, Warszawa 1999; Kowalak T., Marginalność
i marginalizacja społeczna, Warszawa 1998. Por. Rysz-Kowalczyk B. (red.), Leksykon polityki społecznej,
Warszawa 2001, s. 87-89.
2
Dufny K., Project Human Dignity and Social Exclusion, HDSE (96)3. Council of Europe, Strasburg 1996.
3
Golinowska S., Ubóstwo i wykluczenie w polskiej polityce społecznej okresu transformacji, w: Golinowska S.,
Tarkowska E., Topińska I. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne Badania, metody, wyniki, Warszawa 2005.
1
11
Halina Misiewicz
P. Abrahamson, K. Wódz, R. Szarfenberg)4. Wykluczenie społeczne definiowane jest na ogół w kategoriach nieuczestniczenia, bądź niezdolności do uczestniczenia w ważnych aspektach życia zbiorowego – społecznych, gospodarczych,
politycznych i kulturowych – oraz nieuczestniczenia „w normalnych aktywnościach charakterystycznych dla danego społeczeństwa”5. „Ludzie zmarginalizowani to ci, przede wszystkim, którzy zostali wypchnięci poza instytucje
społecznych zasobów”6. W jednym z artykułów S. Golinowskiej czytamy: „Ubóstwo i wykluczenie społeczne jest wynikiem nierówności. Przy czym nie chodzi
tu tylko o nierówności dochodowe, czy nawet majątkowe, ale o równy dostęp
do możliwości, które określają szanse życiowe człowieka: dostęp do normalnego wychowania, do dobrej edukacji, do pracy i zabezpieczenia społecznego”7.
Na wykluczenie społeczne można też spojrzeć w sposób syntetyczny, używając socjologicznej teorii podklasy społecznej8, w której omawiane zjawisko
jest cechą podstawową.
W sumie społeczny i polityczny sens stosowania kategorii wykluczenia społecznego polega na zaakcentowaniu trzech spraw:
1. wskazaniu wagi innych niż materialny wymiarów życia ludzkiego;
2. podkreśleniu dynamiki rozwoju i wzmacniania się niekorzystnych sytuacji
w życiu człowieka;
3. respektowaniu dużego znaczenia więzi społecznych i korzystnych relacji
z instytucjami w ocenie jakości życia ludzi i ich zachowań obywatelskich9.
Na podstawie analizy literatury można stwierdzić, że wykluczenie społeczne stwarza bezpośrednie zagrożenia dla ładu i porządku społecznego. Wiąże się z polaryzacją i zróżnicowaniem społecznym, często opartym
na nierównym podziale dóbr pomiędzy poszczególne grupy, nierówności
szans lub dyskryminacyjnym charakterze instytucji społecznych. Może też
być przejawem indywidualnych stylów zachowań czy różnic jednostkowych
w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami życiowymi. Uczestnictwo wymaga
zasobów: wiedzy, odpowiedniego wykształcenia, środków finansowych, będących warunkiem faktycznego uczestnictwa w ważnych instytucjach spoS zarfenberg R., Marginalizacja i wykluczenie społeczne. Ujęcie syntetyczne, http://www.ips.uw.edu.pl.rszerf
W literaturze na temat ekskluzji występuje wiele dyskursów, podnosi się różne aspekty zagadnienia;
brakuje konsensusu w tak podstawowych kwestiach jak rozumienie kategorii, jej przyczyn
i mechanizmów powstawania. Zob. Grotowska-Leder J., Ekskluzja społeczna – aspekty teoretyczne
i metodologiczne, Toruń 2005, s. 25.
6
Friske K., Społeczne wykluczenie: o nicowaniu pojęcia, w: Golinowska S., Tarkowska E., Topińska I. (red.),
Ubóstwo i wykluczenie..., op. cit., Warszawa 2005, s. 57.
7
Golinowska S., Ubóstwo i wykluczenie..., op. cit., s. 18-19
8
Por. Wilson W. J., The Underclass, Londyn 1993; Katz M., The Urban Underlass as a Metaphor of Social
Transformation, w: Katz M., The Underclass debate; Views from History, Princeton 1993; Wódz K.,
Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, w: Machaj J., Styka J. (red.), Stare
i nowe struktury społeczne w Polsce, t. I, Lublin 1994.
9
Golinowska S., Od ubóstwa do wykluczenia społecznego, „Polityka Społeczna”, nr 11-12/2006, s. 2.
4
5
12
Wykluczenie społeczne – zarys zjawiska
łecznych (takich jak system edukacyjny, rynek pracy, system zabezpieczenia
społecznego, opieki zdrowotnej, dobra kultury etc.), które zapewniają integrację jednostek ze społeczeństwem. Nierówny dostęp do tych instytucji jest
sprzeczny z wolnością partycypacji. M. Jarosz10 wyróżnia 3 typy wykluczenia społecznego:
• wykluczenie strukturalne, o którym przesądzają miejsce zamieszkania oraz
posiadanie dochodów poniżej granicy ubóstwa;
• wykluczenie fizyczne – związane z wiekiem i niepełnosprawnością;
• wykluczenie normatywne – spowodowane przez alkoholizm, narkotyki,
konflikty z prawem, samotność, bycie ofiarą dyskryminacji (bez względu
na powód).
Definiując wykluczenie społeczne, należy skupić się na następujących
elementach:
• sytuacji wykluczającej (splot czynników i warunków powodujących,
że dana jednostka zostaje wykluczona);
• jednostce wykluczającej (społeczeństwo jako całość, określone grupy społeczne, liderzy społeczni);
• jednostce wykluczonej, wykluczanej lub zagrożonej wykluczeniem (osoba lub grupa znajdująca się w sytuacji wykluczenia bądź zagrożenia
wykluczeniem);
• elemencie wykluczenia (elementy życia społecznego, z których wykluczona jest jednostka)11.
Takie założenie pozwala na stwierdzenie, że omawiane zjawisko obejmuje
cztery najważniejsze wymiary:
1. uczestnictwo w życiu społecznym, zbiorowym, gdzie wykluczenie społeczne to brak uczestnictwa jednostek i grup społecznych w tych sferach życia,
w których uzasadnione jest oczekiwanie, że jednostki te i grupy będą w nich
uczestniczyły;
2. dostęp do zasobów, dóbr, instytucji i systemów społecznych, gdzie wykluczenie społeczne to pełne odcięcie lub częściowe ograniczenie dostępu
do rożnych społecznych, gospodarczych, kulturowych i politycznych systemów, które pomagają jednostce w integracji ze społeczeństwem;
3. ubóstwo i deprywację, gdzie wykluczenie społeczne to proces będący wynikiem akumulacji i współoddziaływania różnych czynników ryzyka o charakterze społecznym i środowiskowym, który sprawia, że ludzie są bardziej
narażeni na ubóstwo i nim dotknięci;
4. prawa socjalne, gdzie wykluczenie społeczne to niepełny zakres podmiotowy i przedmiotowy praw socjalnych, nieskuteczna realizacja ustanowio10
11
Jarosz M., Władza. Przywileje. Korupcja, Warszawa 2004.
Narodowa Strategia Integracji Społecznej, Ministerstwo Polityki Społecznej, Warszawa 2004.
13
Halina Misiewicz
nych już praw socjalnych oraz przeszkody w poprawie sytuacji pod tymi
dwoma względami12.
Omawiając zjawisko wykluczenia społecznego, konieczne wydaje się odwołanie do definicji przyjętej w 2002 r. przez Komisję Europejską ds. Bezpieczeństwa Społecznego i Integracji Społecznej. Wykluczenie społeczne (ekskluzja) odnosi się do sytuacji, w których ludzie pozbawieni są możliwości pełnego
uczestnictwa w życiu gospodarczym, społecznym i obywatelskim i/lub gdy ich
dochody i dostęp do innych środków (osobistych, rodzinnych, społecznych
i kulturowych) jest na tyle niewystarczający, że wyłącza ich z możliwości korzystania ze standardów i jakości życia uznawanych przez społeczeństwo, w którym żyją, za zadawalające. W takich przypadkach ludzie zazwyczaj nie są w stanie w pełni korzystać ze swoich podstawowych praw13.
Na wielowymiarowość zjawiska wykluczenia społecznego zwraca uwagę Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski, ukazując, że: „wykluczenie społeczne polega na niepodejmowaniu zwyczajowej i społecznie akceptowanej drogi
życiowej lub wypadaniu z niej; dotyczy osób, rodzin lub grup ludności, które:
1. żyją w niekorzystnych warunkach ekonomicznych (ubóstwo materialne);
2. zostają dotknięte niekorzystnymi procesami społecznymi, wynikającymi
z masowych i dynamicznych zmian rozwojowych, np. dezindustrializacji,
kryzysów, gwałtownego upadku branż czy regionów;
3. nie zostały wyposażone w kapitał życiowy umożliwiający im normalną pozycję społeczną, odpowiedni poziom kwalifikacji, wejście na rynek pracy,
założenie rodziny, co dodatkowo utrudnia dostosowywanie się do zmieniających się warunków społecznych i ekonomicznych;
4. nie posiadają dostępu do odpowiednich instytucji pozwalających na wyposażenie w kapitał życiowy, jego rozwój i pomnażanie; sytuacja ma miejsce, gdy instytucjom brak priorytetów, środków publicznych, efektywności funkcjonowania;
5. doświadczają przejawów dyskryminacji zarówno wskutek niedorozwoju właściwego ustawodawstwa, jak i kulturowych uprzedzeń oraz
stereotypów;
W odniesieniu do powyższych ustaleń wyróżnić możemy następujące rodzaje wykluczenia społecznego:
wykluczenie ekonomiczne, czyli nieuczestniczenie (lub uczestniczenie tylko w ograniczony sposób)
w rynkach wymiany, które determinują generowanie dochodów i redukowanie ryzyka (rynku
pracy, kredytu i ubezpieczeń); wykluczenie socjalne, czyli nieskorzystanie (lub korzystanie tylko
w ograniczony sposób) z dóbr publicznych i infrastruktury społecznej (bezpłatna opieka lekarska,
system kształcenia, pomoc prawna itp.); wykluczenie polityczne, czyli nieuczestniczenie (lub
uczestniczenie tylko w ograniczony sposób) w politycznych aspektach życia społecznego; wykluczenie
kulturowe, czyli nieuczestniczenie (lub uczestniczenie tylko w ograniczony sposób) w kulturowych
aspektach życia społecznego. Por. Gore Ch., Figueiredo Jose B., Wykluczenie społeczne i polityka
przeciwdziałania ubóstwu, „Problemy Polityki Społecznej”, nr 5/2003.
13
Joint report on social inclusion. Employment & social affairs. Social security and integration. European
Commission Directorate-General for Employment and Social Affairs, Luxembourg 2002.
12
14
Wykluczenie społeczne – zarys zjawiska
6. posiadają cechy utrudniające im korzystanie z powszechnych zasobów społecznych – niesprawność, uzależnienia, długotrwała choroba albo inne cechy indywidualne;
7. są przedmiotem niszczącego działania innych osób, np. przemocy, szantażu, indoktrynacji”14.
Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski definiuje wykluczenie
społeczne jako sytuację uniemożliwiającą lub znacznie utrudniającą jednostce
lub grupie zgodne z prawem pełnienie ról społecznych, korzystanie z dóbr publicznych i infrastruktury społecznej, gromadzenie zasobów i zdobywanie dochodów w godny sposób15.
Zwraca uwagę fakt, że w definicji podniesiona jest kwestia ważności pełnionych ról społecznych dla określania procesu i stanu wykluczenia społecznego osoby lub grupy w konkretnym czasie. Pomijanie znaczenia roli społecznej
w przypadku wykluczenia budzi wątpliwości, ponieważ uniemożliwia badania
zanikania lub rozwoju aktywności społecznej jednostki poprzez pomiar ilości i natężenia jej ról społecznych. Same uprawnienia i dostęp do zasobów nie wyprowadzają ludzi ze stanu wykluczenia, musi nastąpić autentyczny proces ponownego
podejmowania ról zaprzestanych lub nowych, adekwatnych do zaistniałej sytuacji
jednostki. Autorzy definicji słusznie ujmują pełnienie ról społecznych jako najistotniejszy sposób uczestnictwa w życiu społecznym; korzystanie z dóbr publicznych
i „zdobywanie dochodów w godny sposób” stanowią pochodne pełnionych ról.
Rola społeczna jest tu miarą aktywności jednostki w społeczeństwie; gdy aktywność jest coraz mniejsza z powodu zamierania/wygasania ról społecznych, następuje zjawisko stopniowego wykluczenia się do całkowitego wykluczenia włącznie16. Cechy wykluczenia społecznego zestawione zostały w raporcie z ewaluacji
programu UE Poverty 3. Według tego badania wykluczenie społeczne to:
• proces dynamiczny i wielowymiarowy, często zjawisko kumulatywne, prowadzące do wielowymiarowej deprywacji;
• brak lub niewystarczający poziom uczestnictwa w głównym nurcie społeczeństwa, brak dostępu do najważniejszych systemów społecznych (rynku
pracy, edukacji, opieki medycznej, zabezpieczenia społecznego);
• w przejawach/ skutkach – zerwanie więzi rodzinnych, społecznych, utrata
poczucia sensu i tożsamości;
• zagrożenie związane z powielaniem modelu i „dziedziczeniem” pewnych
cech warunkujących pokoleniowy charakter wykluczenia17.
Narodowa Strategia Integracji Społecznej, Ministerstwo Polityki Społecznej, Warszawa 2004, s. 24.
Ibidem, s. 24.
16
Kurzynowski A., Pamiętniki o bezrobotnych jako źródło wiedzy o wykluczeniu społecznym, w: Frąckiewicz
L. (red.), Zapobieganie wykluczeniu społecznemu, Katowice 2005, s. 24.
17
Za: Szerfenberg R., Marginalizacja i wykluczenie społeczne. Ujęcie syntetyczne, www.ips.uw.edu.
pl.rszerf
14
15
15
Halina Misiewicz
W UNDP i ILLS wskazywano między innymi, że wykluczenie społeczne –
zarówno jako stan (tu w znaczeniu relatywnej deprywacji), jak i proces – odnosi
się do „społecznie kształtowanych struktur i procesów, które utrudniają części
populacji dostęp do zasobów gospodarczych, do dóbr społecznych i do instytucji określających jej los”18. Wykluczenie społeczne jest więc, w tym podejściu,
rezultatem polityk i kształtu instytucji. Omawiając problematykę wykluczenia
społecznego, zastanowić się trzeba nad trzema problemami:
• czy wynika ona z niedoskonałości legislacyjnej;
• czy jest skutkiem niedoskonałości systemów państwowych i samorządowych w skali makro-, mezo- i mikroregionalnej;
• czy jest konsekwencją postaw samych osób, które z własnej woli zaliczone
zostały do grup ekskluzji społecznej19.
Do obszarów działań społecznych, w obrębie których może wystąpić ryzyko wykluczenia społecznego jednostek i grup społecznych, należą między
innymi: rodzina, system oświaty i wychowanie, rynek pracy i ubezpieczeń
społecznych, ochrona zdrowia, polityka mieszkaniowa (mieszkalnictwo), infrastruktura przestrzenna (transport, łączność), system prawny, kultura.
Obszar
Symptomy/ wskaźniki
Polityczny
Brak praw politycznych, niska frekwencja wyborcza,
niski poziom aktywności lokalnej, społeczne niedostosowanie,
brak większej aktywności politycznej,
bezsilność w sprawach politycznych.
Instytucjonalny
Niedorozwój instytucji publicznych: sądowniczych, obywatelskich,
bezpieczeństwa, zła administracja, korupcja,
ograniczenia zabezpieczenia społecznego.
Ekonomiczny
Długotrwałe bezrobocie, przypadki job insecurity,
gospodarstwa domowe bez osób pracujących, niskie dochody.
Społeczny
Zerwanie więzi rodzinnych, niechciane ciąże, bezdomność,
przestępczość, niesatysfakcjonujące warunki życia.
Otoczenie i sąsiedztwo
Degradacja środowiska, zła jakość zasobów mieszkaniowych,
brak usług lokalnych, upadek więzi społecznych
i brak wspomagania się w sytuacjach kryzysowych (obojętność).
Atkinson, A.B., Poverty in Europe, Oxford 1998 oraz Czapiński J., Panek T. (red.), Diagnoza Społeczna
2005. Warunki i jakość życia Polaków, Warszawa 2005, s.238.
19
Frąckiewicz L., Wykluczenie społeczne i formy jego łagodzenia, w: Frąckiewicz L. (red.), Wykluczenie,
rewitalizacja, spójność społeczna. Katowice – Warszawa 2004, s. 9-14
18
16
Wykluczenie społeczne – zarys zjawiska
Obszar
Symptomy/ wskaźniki
Jednostkowy
Zła kondycja fizyczna i psychiczna,
niedostateczne umiejętności i poziom edukacji.
Przestrzenny
Koncentracja (getta) / marginalizacja grup społecznych.
Grupowy
Wyodrębnienie grup szczególnej podatności
na wykluczenie społeczne (np. osoby starsze,
niepełnosprawne, mniejszości etniczne).
Tabela 1. Obszary i zjawiska wykluczenia społecznego. Źródło: Golinowska S., Broda-Wysocki P., Kategorie ubóstwa i wykluczenia społecznego. Przegląd ujęć, w: Golinowska S., Tarkowska
E., Topinska I. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania – Metody – Wyniki, Warszawa
2005, s. 38.
Od potencjału jednostek, ich startu życiowego, funkcjonowania instytucji
(występujących tu wzajemnych powiązań i oddziaływań) zależy jakość życia całego społeczeństwa. Dostępność podstawowych dóbr i usług wpływa na szanse
życiowe i możliwość rozwijania potencjału, zwłaszcza osobowego.
Wykluczenie społeczne może dotknąć jednostkę już na poziomie rodziny wskutek jej niewłaściwego funkcjonowania (rozpad rodziny, przemoc, alkoholizm, itp.) lub ubóstwa materialnego. W konsekwencji, jednostka nie zostaje wyposażona w odpowiedni kapitał życiowy, co w przyszłości może jej
utrudnić, a nawet uniemożliwić, wypełnianie powszechnie akceptowanych ról
społecznych.
Ważną kwestią pozostaje odniesienie się do stosowanych wskaźników
i mierników, które umożliwiają identyfikację wykluczenia społecznego, a także pozwalają ocenić metody inkluzji społecznej obszarów szczególnie zaniedbanych, wymagających pilnych działań zapobiegających lub eliminujących
ubóstwo i wykluczenie rożnych grup społecznych. Pojęciu ubóstwa przyporządkowuje się: brak dochodów i środków produkcji wystarczających do zapewnienia bytu materialnego; głód i niedożywienie, niedostatek ubrania, bezrobocie, kiepskie
zdrowie; ograniczony dostęp do oświaty i innych podstawowych usług; analfabetyzm,
zwiększoną zachorowalność i umieralność z powodu chorób; bezdomność i niedostateczną jakość mieszkania; życie w niebezpiecznym środowisku; oraz – jako konsekwencje
tego położenia – dyskryminację i ekskluzję ze społeczeństwa20.
20
Kowalik T., Marginalność i marginalizacja społeczna, Warszawa 1998, s. 107-108.
17
Halina Misiewicz
Identyfikacja osób ubogich21 i wykluczonych społecznie wymaga uwzględnienia wielu czynników. Informacji o różnych charakterystykach ubóstwa dostarczają następujące indeksy:
• zasięg ubóstwa, czyli odsetek gospodarstw domowych lub osób znajdujących się poniżej granicy ubóstwa22;
• bardziej zaawansowane miary, uwzględniające głębokość ubóstwa – indeks
luki dochodowej lub indeks Daltona.
Można również sięgnąć po niektóre podstawowe wskaźniki, proponowane przez Unię Europejską w ramach zestawu wskaźników spójności społecznej
(Laeken Indicators), odnoszące się do problemu ubóstwa23: wskaźnik zagrożenia
ubóstwem według płci, wieku, rodzaju aktywności ekonomicznej, typów gospodarstwa domowego, typu własności mieszkania, wskaźnik kwintylowego
zróżnicowania dochodów S80/S20, relatywny wskaźnik głębokości ubóstwa,
spójność regionalną (rozproszenie regionalnych wskaźników zatrudnienia),
stopę bezrobocia długotrwałego, gospodarstwa domowe bez osób pracujących,
młodzież niekontynuującą nauki, przewidywaną długość życia w chwili urodzenia, określany samodzielnie stan zdrowia według poziomu przychodów.
Wśród wskaźników pomocniczych wymienia się m.in.: dyspersję wokół
granicy ubóstwa, wskaźnik zagrożenia ubóstwem w danym momencie, wskaźnik zagrożenia ubóstwem przed uwzględnieniem dochodów z transferów społecznych, współczynnik Giniego (miara nierówności rozkładu dochodów),
wskaźnik zagrożenia ubóstwem trwałym według płci (50% mediany), osoby
o niskim poziomie wykształcenia.
Do najważniejszych miar określających granice ubóstwa, stosowanych
w Polsce przez Główny Urząd Statystyczny należą:
Według P. Townsenda bieda powinna być definiowana jako sytuacja, w której zasoby spadają tak
znacząco poniżej tych, jakimi zarządzają przeciętnie jednostki lub rodziny, że w rezultacie biedni
zostają wykluczeni z powszechnych w danym społeczeństwie wzorów stylów życia, zwyczajów
i/lub aktywności. Townsend P., Poverty in United Kingdom. A Survey of Household Resources and Standards
of Living, London 1979. Podaję za: Kalbarczyk A., Psychologiczne i społeczne problemy osób wykluczonych
i zagrożonych wykluczeniem społecznym – jako przeszkody dla ich integracji społecznej. Perspektywa jednostki
i grupy; Konsekwencje psychologiczne sytuacji braku pracy. Wystąpienia wygłoszone 16 – 18 maja
2007 r. podczas szkolenia zorganizowanego przez Departament Pomocy i Integracji Społecznej
Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, pt. Ocena merytoryczna projektów – najskuteczniejsze
formy wsparcia osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym w okresie wdrażania Programu
Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007 – 2013.
22
Szerzej o wskaźnikach ubóstwa i o konstrukcji granic ubóstwa w pracach: Panek T., Ubóstwo i nierówności,
w: Panek T., Szulc A., Statystyka Społeczna. Wybrane Zagadnienia, Warszawa 2004; Golinowska S., Tarkowska
E., Topińska I. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne Badania, metody, wyniki, Warszawa 2005.
23
Atkinson T., Cantillon B., Marlier E., Nolan B., Indicators for Social Inclusion, w: Politica Economica,
op. cit., s. 11. W grudniu 2001 r. Komitet Zabezpieczenia Społecznego Unii Europejskiej przedstawił
propozycję zestawu wskaźników ubóstwa i wykluczenia społecznego; została ona przyjęta na szczycie
Rady Europejskiej w Laeken. W niektórych publikacjach wskaźniki te określane są także jako wskaźniki
spójności społecznej lub jako wskaźniki lejkenowskie (Laeken indicators).
21
18
Wykluczenie społeczne – zarys zjawiska
• ubóstwo absolutne – minimum egzystencji wyznaczające poziom biologicznej egzystencji człowieka oraz minimum socjalne odnoszące się do potrzeb
egzystencjalnych i społecznych, określające sferę niedostatku24;
• ubóstwo ustawowe;
• ubóstwo relatywne – stosowane przez Eurostat dla krajów UE, uwzględniające specyfikę danego społeczeństwa, którego miarą jest odsetek średnich
wydatków lub dochodów ogółu gospodarstw domowych w danym kraju.
Gdy ubóstwo relatywne ustalone jest na poziomie 50% (tak jak w Polsce)25,
do biednych zaliczane są rodziny, których wydatki stanowią co najwyżej
połowę przeciętnych wydatków domowych w całym kraju;
• ubóstwo subiektywne (lejdejskie), wyznaczane na podstawie opinii członków społeczeństwa na temat ich poziomu życia i dochodów. Za subiektywnie biedne uważa się zazwyczaj rodziny, które uzyskują niższe niż
przeciętne dochody wskazane przez respondentów jako „ledwie wystarczające” na pokrycie niezbędnych potrzeb. Miary ubóstwa, czyli tzw. granice lub linie ubóstwa oddzielające populacje biednych od niebiednych
i wyznaczające zasięg zjawiska, określa się terminem stopy ubóstwa.
Kształtuje się ona różnie, zależnie od przyjętych miar. Czynnikiem różnicującym jest też status społeczno-ekonomiczny i typ biologiczny gospodarstwa domowego.
Konieczność przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu podkreślana jest
w licznych dokumentach UE. Zwraca się w nich uwagę, że zwalczanie ubóstwa
i wykluczenia społecznego przyjęto26 jako centralny punkt w procesie modernizacji europejskiego modelu polityki społecznej27 (podczas Szczytu Lizbońskiego w 2000 r.).
Miary są szacowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
Eurostat przyjmuje za taką granice 60% mediany dochodów gospodarstwa domowych.
26
Polskie Forum Strategii Lizbońskiej: Biała Księga, 2003 Cz. VI. Nowy Model Społeczny, Warszawa –
Gdańsk 2003.
27
Europejski model społeczny opiera się na dwóch głównych celach – pełnym zatrudnieniu i spójności
społecznej; za istotne przyjmuje: a) odpowiedzialność państwa za poziom i jakość życia wszystkich
obywateli wyrażającą się m.in. w aktywnym przeciwdziałaniu rosnącemu ubóstwu i nadmiernemu
rozwarstwieniu społecznemu; b) oparcie polityki społecznej na prawach społecznych i socjalnych,
których katalog zawiera Zrewidowana Europejska Karta Społeczna i Karta Podstawowych Praw
Unii Europejskiej włączona, w całości do projektu Traktatu Konstytucyjnego; c) wielosektorowość
i wielopoziomowość polityki społecznej, w której ważną rolę do odegrania mają sektor obywatelski
i rynkowy oraz władze regionalne i lokalne, przy aktywnej postawie państwa realizującego interes
wspólny i chroniącego najbardziej podatnych na wykluczenie społeczne; d) uznanie znaczenia
mocnych i trwałych więzi rodzinnych i społecznych za jeden z istotnych czynników zapobiegających
powstawaniu problemów społecznych i gospodarczych; e) uwzględnianie trendów demograficznych
w planowaniu polityki społecznej, a szczególnie takich zjawisk, jak zmieniająca się struktura wiekowa
społeczeństwa, zmiany wzorów życia rodzinnego oraz migracje.
24
25
19
Halina Misiewicz
Polityka zwalczania wykluczenia społecznego była wpisana w cele Strategii
Lizbońskiej i realizowana przy pomocy tzw. otwartej metody koordynacji28.
Zintegrowana otwarta metoda koordynacji (OMK), wprowadzona w 2006 r.29,
jako priorytet przyjęła wzmocnienie zdolności UE do wspierania państw członkowskich w ich dążeniu do większej spójności społecznej w Europie30.
Działanie Otwartej Metody Koordynacji miały na celu zlikwidowanie ubóstwa i wykluczenia społecznego poprzez:
• zapewnienie dostępu do wszelkich zasobów, praw i usług niezbędnych
do uczestnictwa w życiu społeczeństwa, zapobieganie wykluczeniu oraz
zwalczanie wszelkich form dyskryminacji prowadzących do wykluczenia;
• aktywną integrację społeczną wszystkich ludzi, promowanie udziału w rynku pracy oraz walkę z biedą i wykluczeniem;
• dobrą koordynację polityk integracji społecznej, które obejmować powinny
wszystkie szczeble władzy i inne odpowiednie podmioty, łącznie z osobami doświadczającymi ubóstwa.
Nowa strategia Wspólnoty Europejskiej „Europa 2020”31 przyjęta do realizacji
w 2010 roku, korzysta z doświadczeń i osiągnięć Strategii Lizbońskiej. Koncentruje się na umocnieniu trendów prowadzących do wyjścia z kryzysu gospodarczego, zapobieżeniu podobnemu kryzysowi w przyszłości oraz na trzech celach tematycznych: tworzeniu wartości dzięki wiedzy, wzmocnieniu pozycji obywateli
w społeczeństwach sprzyjających włączeniu oraz tworzeniu konkurencyjnej, spójnej i bardziej przyjaznej dla środowiska gospodarki. Dokument ten zawiera także
projekt UE dotyczący „Europejskiego program walki z ubóstwem i wykluczeniem
olega ona na: 1. uzgodnieniu wspólnych celów; 2. przeniesieniu tych celów do programów narodoP
wych; 3. uzgodnieniu sposobów mierzenia realizacji celów; 4. monitorowaniu realizacji, ocenie i wymianie najlepszych praktyk. Zob. Golinowska S., Europejski model socjalny i otwarta koordynacja polityki
społecznej, „Polityka Społeczna”, nr 11 /12/2002.
29
Nadrzędne cele OMK, dotyczące ochrony socjalnej i integracji społecznej, obejmują propagowanie:
1. spójności społecznej, równości mężczyzn i kobiet oraz równych szans dla wszystkich poprzez odpowiednie, dostępne, zrównoważone finansowo, możliwe do przystosowania i skuteczne systemy
ochrony socjalnej i polityki dotyczącej integracji społecznej; 2. skutecznego współdziałania z celami
określonymi w Strategii Lizbońskiej, dotyczącymi osiągnięcia większej spójności społecznej, wyższego
wzrostu gospodarczego i większej liczby lepszej jakości miejsc pracy; 3. dobrego zarządzania, przejrzystości i zaangażowania zainteresowanych stron w projektowanie, wdrażanie i monitorowanie polityki. Źródło: http://ec.europa.eu/employment_social/social_inclusion/objectives_en.htm
30
Realny wpływ OMK zaczyna być coraz większy; metoda uwidacznia przywiązanie Unii Europejskiej
do wartości społecznych. OMK pomaga pogłębić zarówno proces uczenia się od siebie nawzajem, jak
i zaangażowanie zainteresowanych stron na poziomie krajowym i europejskim, zwiększa świadomość
wielowymiarowego charakteru wykluczenia i ubóstwa oraz pozwala wypracować wspólne podejście
do reform ochrony socjalnej, opartych na zasadach dostępności, adekwatności, jakości, modernizacji
i stabilności. Wspólne sprawozdanie w sprawie ochrony socjalnej i integracji społecznej, Rada Unii
Europejskiej, Bruksela 23 lutego 2007 r., (28.02), (OR. en), 6694/07.
31
EUROPA 2020, Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu
społecznemu, Komisja Europejska KOM(2010) 2020 wersja ostateczna Bruksela, 3.3.2010 http://
ec.europa.eu/ eu2020/pdf/1_PL_ACT_part1_v1.pdf
28
20
Wykluczenie społeczne – zarys zjawiska
społecznym”, który ma na celu zapewnienie spójności społecznej i terytorialnej,
tak aby korzyści płynące ze wzrostu gospodarczego i zatrudnienia były szeroko
dostępne, a osoby ubogie i wykluczone społecznie, w tym także osoby niepełnosprawne, mogły żyć godnie i aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym.
W „Europejskim programie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym” jako priorytety wyznaczono:
• zmianę otwartej metody koordynacji w zakresie wyłączenia społecznego i ochrony socjalnej w platformę współpracy32, wzajemnej oceny i wymiany dobrych praktyk oraz w instrument służący zachęcaniu podmiotów publicznych i prywatnych do włączania się w działania mające na celu
zmniejszanie wykluczenia społecznego. Starania państw członkowskich
w zakresie ograniczania ubóstwa powinny być nastawione na promowanie pełnego uczestnictwa w społeczeństwie i gospodarce oraz poszerzania
możliwości zatrudnienia, przy pełnym wykorzystaniu Europejskiego Funduszu Społecznego. Działania powinny również koncentrować się na zapewnianiu równych szans w dostępie do niedrogich, trwałych oraz wysokiej jakości usług publicznych, w szczególności służby zdrowia.
• opracowanie i wdrożenie programów propagujących innowacje społeczne
na rzecz osób w trudnej sytuacji życiowej, przede wszystkim poprzez dostęp do innowacyjnego kształcenia, szkoleń i możliwości zatrudnienia;
• walkę z dyskryminacją (np. osób niepełnosprawnych);
• dokonanie oceny adekwatności i trwałości systemów ochrony socjalnej
i systemów emerytalnych oraz znalezienie sposobów zapewnienia lepszego dostępu do systemów opieki zdrowotnej. Systemy świadczeń powinny
kłaść nacisk na zabezpieczenie dochodów w okresach zmiany zatrudnienia i ograniczanie ubóstwa, przede wszystkim w grupach najbardziej narażonych na wykluczenie społeczne (w tym osób długotrwale bezrobotnych, niepełnosprawnych). Systemy zabezpieczenia społecznego i systemy
emerytalne należy zmodernizować, aby można je było w pełni wykorzystać do zapewnienia odpowiedniego wsparcia dochodu i dostępu do opieki zdrowotnej – zapewniając tym samym spójność społeczną – jednocześnie
32
elem platformy jest ustanowienie dynamicznych ram działania na rzecz zapewnienia spójności
C
społecznej i terytorialnej, tak aby korzyści płynące ze wzrostu gospodarczego i zatrudnienia były dostępne dla wszystkich w Unii Europejskiej, a osoby dotknięte ubóstwem i wykluczeniem społecznym mogły żyć godnie i aktywnie uczestniczyć w życiu społeczeństwa. Komunikat
Komisji Do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego
Oraz Komitetu Regionów Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym: europejskie ramy na rzecz spójności społecznej i terytorialnej KOM(2010)758
wersja ostateczna, Bruksela,16.12.2010,http://eur-lex.europa.eu/LexUriServLexUriServdo?uri COM:
2010:0758:FIN:PL:PDF
21
Halina Misiewicz
zachowując ich trwałość finansową33.
Priorytety te wyznaczają kierunek prowadzenia polityki społecznej przez
UE i kraje członkowskie w latach 2010-2020.
Podsumowanie
Zachodzące zmiany demograficzne, społeczne i cywilizacyjne będą powodowały, że niska jakość życia oraz zagrożenie wykluczeniem społecznym, przy
braku odpowiedniego systemu wsparcia, mogą stać się udziałem coraz szerszej
grupy osób: długotrwale bezrobotnych, bezdomnych, niepełnosprawnych, często starszych oraz pozbawionych rodzinnego wsparcia.
Należy podkreślić, że stanowione prawo powinno służyć tworzeniu warunków do sprawiedliwego podziału dóbr, realizacji idei solidarności społecznej,
stwarzać szanse wszystkim obywatelom na inkluzyjny rozwój.
Zapobieganie wykluczeniu społecznemu i jego ograniczanie są zadaniami
różnorodnych instytucji polityki społecznej w tym instytucji zdrowia, edukacji,
rynku pracy, zabezpieczenia społecznego – pomocy społecznej.
Pomoc społeczna jako element zabezpieczenia społecznego, stosując różnorodne metody i narzędzia, powinna pojawić się wszędzie tam, gdzie nie
ma ubezpieczeń społecznych (lub są niewystarczające), gdzie zawiodła indywidualna i grupowa przezorność, realizowana w systemie instytucji rynkowych
oraz zakładów pracy, gdzie pojawiają się dysfunkcje, ubóstwo.
Wspieranie integracji społecznej osób zagrożonych/wykluczonych społecznie jest procesem ciągłym, który przyniesie efekty i długotrwałe rezultaty dopiero w dłuższym okresie i w wyniku wielu konsekwentnych i spójnych działań,
których wyniki muszą być na bieżąco oceniane, a same działania w ich świetle
odpowiednio modyfikowane. Wśród tych działań w sposób szczególny należy
wskazać pracę socjalną, jako jeden z instrumentów zmiany społecznej, której
produktem ma być poprawa warunków i jakości życia osób nią objętych.
33
EUROPA
2020, Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu
społecznemu, Komisja Europejska KOM (2010) 2020 wersja ostateczna Bruksela, 3.3.2010 http://
ec.europa.eu/ eu2020/pdf/1_PL_ACT_part1_v1.pdf
Część I
PRACOWNIK
SOCJALNY
JAKO
PROFESJA
Anna Zasada-Chorab
Kształcenie i doskonalenie zawodowe
jako wyznacznik profesjonalnej pomocy
wobec osób wykluczonych społecznie
Rozważając różne konteksty i podejścia do problemu wykluczenia społecznego, nie należy zapomnieć o tej grupie zawodowej, która w codziennej pracy
przeciwdziała wykluczeniu społecznemu, stosując różne metody pracy socjalnej. Warto podkreślić dynamiczne zmiany wobec osób, które chcą profesjonalnie zajmować się pomaganiem. Obecnie nie wystarczy chęć pomagania. Ostatnie lata przyniosły dynamiczny rozwój systemu pomocy społecznej w Polsce.
Wiele instytucji pomocy społecznej wyspecjalizowało się w niesieniu pomocy
konkretnym grupom klientów, odbiorców. Razem z rozszerzeniem działań pomocowych zwiększyło się zapotrzebowanie na wysoko wykwalifikowaną kadrę o konkretnych kompetencjach.
Według Słownika języka polskiego „kompetencje” to zakres czyjejś wiedzy,
umiejętności i odpowiedzialności. Kompetencje zawodowe (profesjonalne) wiążą te elementy, składające się na kompetencje, z płaszczyzną działania w jakiejś
dziedzinie, instytucji lub sprawie podlegającej określonemu organowi1.
Kompetencje możemy rozumieć jako uprawnienia do prowadzenia określonego działania, nadane na podstawie decyzji formalnoprawnych oraz jako zakres czyjejś wiedzy, czyichś umiejętności, które są podstawą do wypowiadania
sądów i ocen. Pierwsze z nich to kompetencje formalne, a drugie to kompetencje realne2. Kompetencje realne są utożsamiane z umiejętnościami. Umiejętności
1
2
Słownik języka polskiego. Red. M. Szymczak, T. 1, Warszawa 1998, s. 977.
Urbaniak-Zając D.: Kompetencje działaniowe w pomocy społecznej (socjalnej) [w:] Pomoc społeczna, praca socjalna... Op. cit., s. 264.
25
Anna Zasada-Chorab
te są rozumiane jako działania rutynowe i intencyjne, często bez podłoża teoretycznego. Natomiast kompetencje formalne są rozumiane jako wiedza o regułach i prawidłowościach, które mogą być wykorzystane w pracy zawodowej3.
Kompetencje są szczególnym zainteresowaniem odbiorców profesji głównie społecznych, gdzie istnieje bezpośredni kontakt z drugim człowiekiem (np.
lekarz, nauczyciel czy pracownik socjalny)4.
Ważnym elementem będzie posiadanie wiedzy naukowej (teoretycznej)
oraz umiejętności jej zastosowania w praktyce. Jerzy Mikulski zakłada ścisłą
zależność między wiadomościami zdobytymi w procesie kształcenia a umiejętnościami pracownika socjalnego5. Należy jednak zwrócić uwagę na złożoność
problemu, ponieważ pracownik socjalny jest zatrudniany w bardzo różnych instytucjach, pracując na rzecz różnych klientów, dlatego też coraz częściej wskazane będzie posiadanie wiedzy specjalistycznej.
Dlatego Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej w art. 116 ust. 1 wskazuje, kto może zostać pracownikiem socjalnym: „Pracownikiem socjalnym może
być osoba, która spełnia co najmniej jeden z niżej wymieniowych warunków:
1) posiada dyplom ukończenia kolegium pracowników służb społecznych;
2) ukończyła studia wyższe na kierunku praca socjalna;
3) do dnia 31 grudnia 2013 r. ukończyła studia wyższe o specjalności przygotowującej do zawodu pracownika socjalnego na jednym z kierunków:
a) pedagogika,
b) pedagogika specjalna,
c) politologia,
d) polityka społeczna,
e) psychologia,
f) socjologia,
g) nauki o rodzinie.
Uwaga: treść przepisu art. 116 ust. 1 pkt 3:
• należy czytać łącznie z treścią przepisu art. 116 ust. 1a;
• dotyczy wyłącznie studentów, którzy rozpoczęli realizację wskazanej wyżej specjalności, począwszy od dnia 1 października 2008 r., a dyplom ukończenia studiów uzyskają w nieprzekraczalnym terminie do dnia 31 grudnia
2013 roku”6.
Tamże, s. 265.
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej. Olsztyn 2001, s. 60.
5
Mikulski J.: Zawód – pracownik socjalny. „Człowiek w Pracy i w Osiedlu. Biuletyn TWWP”, 1978, nr 6/76/
XVIII, s. 11.
6
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz.U. z 2009 r., nr 175, poz. 1362 z późn.
zm.), art. 116, ust. 1.
3
4
26
Kształcenie i doskonalenie zawodowe...
Na podstawie ww. artykułu można stwierdzić, że dostęp do zawodu pracownika socjalnego został mocno ograniczony. Należy zwrócić uwagę, że od 2013
r. pracownikiem socjalnym będą mogły zostać tylko osoby, które ukończyły
kierunek praca socjalna. W Polsce ten kierunek został wprowadzony do systemu szkolnictwa wyższego w 2006 r. Obecnie mamy już pierwszych absolwentów tego kierunku na poziomie studiów I stopnia, tj. licencjackich. Wiele uczelni wyższych w Polsce kształci studentów na kierunku praca socjalna w różnych
specjalnościach, np. praca socjalna w środowisku rodziny, organizowanie społeczności lokalnej.
Nowa ustawa o szkolnictwie wyższym zniosła minimum programowe,
wprowadzając Krajowe Ramy Kwalifikacji i dwa profile kształcenia: akademicki i praktyczny. Warto, by uczelnie podjęły trud kształcenia na kierunku praca
socjalna praktycznie.
Nowością od roku akademickiego 2012/2013 będzie kształcenie na kierunku praca socjalna II stopnia, tj. na studiach magisterskich. Otwiera to nowy
rozdział w systemie kształcenia pracowników socjalnych. Studia magisterskie
to doskonały sposób uzupełnienia wiedzy i podniesienia kompetencji. Ten typ
studiów może być odpowiedzią na zapotrzebowanie absolwentów innych kierunków studiów, które nie dają uprawnień do zawodu pracownika socjalnego,
jak na przykład absolwentów kierunku resocjalizacja. Wszyscy, którzy chcieliby zostać pracownikiem socjalnym, a mają już wyższe wykształcenie, mogą
uzupełnić wykształcenie na kierunku praca socjalna II stopnia – magisterskim.
Warto podkreślić, iż Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, chcąc wzmocnić
rozwój kierunku praca socjalna, w roku akademickim 2012/2013 i 2013/2014
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego zrefunduje 150 miejsc dla studentów z całej Polski. Uczelnie, które prowadzą ten rodzaj studiów, to na przykład: Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP Oddział w Katowicach, Uniwersytet
Lubelski, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Poznański, Uniwersytet Szczeciński, Dolnośląska Szkoła Wyższa.
Alternatywą do systemu szkolnictwa wyższego są Kolegia Pracowników
Służb Społecznych, które mają wieloletnie doświadczenie w kształceniu pracowników socjalnych. Kolegia zostały powołane 1 października 2006 r. na mocy
Rozporządzenia Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej z dnia 24 marca 2005 r. Obecnie funkcjonuje 11 kolegiów publicznych i 2 niepubliczne. Mimo świetnego
doświadczenia w kształceniu praktycznym na mocy Ustawy z dnia 5 listopada
2009 r. o zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z dnia 1 grudnia
2009 r.) kolegia w roku 2012/2013 przeprowadzą ostatnią rekrutację, ponieważ
30 września 2015 r. zostaną wygaszone porozumienia z uczelniami wyższymi.
Nikt nie mówi o likwidacji kolegiów, niemniej jednak kolegia bez porozumień
z uczelniami wyższymi nie będą atrakcyjną formą kształcenia dla przyszłych
27
Anna Zasada-Chorab
pracowników socjalnych. Obecnie porozumienia gwarantowały wykształcenie
wyższe na uczelni patronackiej. Jesteśmy więc świadkami nowego rozdziału w historii kształcenia pracowników socjalnych. Czy te zmiany są korzystne? Bardzo trudno jednoznacznie odpowiedzieć, czas pokaże. Oby nie stało się
tak jak ze szkolnictwem medycznym, które zostało całkowicie zlikwidowane
w imię wyższego wykształcenia. Niestety wiemy, że mamy obecnie poważne
problemy ze średnim personelem medycznym.
Mam podstawy twierdzić, że likwidacja kolegiów zuboży absolwentów
pracy socjalnej o profil praktyczny, a wieloletnie doświadczenie w kształceniu
pracownika socjalnego zostanie zaprzepaszczone.
Specjalizacje zawodowe
17 kwietnia 2012 r. weszło nowe Rozporządzenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w sprawie specjalizacji w zawodzie pracownik socjalny. Na podstawie ww.
rozporządzenia czynni pracownicy socjalni mogą doskonalić swój warsztat pracy poprzez kształcenie specjalizacyjne. Podobnie jak nauczyciel, który w trakcie
pracy zawodowej jest zobligowany do awansu zawodowego zgodnie z Kartą
Nauczyciela, lekarz do specjalizacji lekarskiej, prawnik do aplikacji, tak pracownik socjalny może posiąść specjalizację I i II stopnia.
„Warunkiem uzyskania przez pracownika socjalnego I stopnia specjalizacji
w zawodzie pracownik socjalny jest:
1) posiadanie uprawnienia do wykonywania zawodu pracownika socjalnego,
uzyskanego na podstawie przepisów ustawy lub art. 5 Ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. nr 48, poz. 320) lub
posiadanie decyzji o uznaniu kwalifikacji w zawodzie regulowanym pracownika socjalnego na podstawie przepisów Ustawy z dnia 18 marca 2008
r. o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (Dz.U. nr 63, poz. 394);
2) posiadanie co najmniej 2-letniego stażu w zawodzie pracownika
socjalnego;
3) ukończenie szkolenia z zakresu I stopnia specjalizacji w zawodzie pracownik socjalny;
4) zdanie egzaminu przed regionalną komisją”.
Program specjalizacji obejmuje następującą tematykę:
1) warsztat pracy pracownika socjalnego – 50 godzin,
2) etykę zawodową i prawa człowieka – 10 godzin,
3) wybrane zagadnienia z zakresu prawa rodzinnego, prawa cywilnego, prawa administracyjnego, prawa karnego, prawa pracy i zabezpieczenia społecznego – 30 godzin,
28
Kształcenie i doskonalenie zawodowe...
4)
5)
6)
7)
wybrane zagadnienia z zakresu prawa pomocy społecznej – 20 godzin,
umiejętności interpersonalne w pracy socjalnej – 40 godzin,
sieć wsparcia społeczności lokalnej – 20 godzin,
metody oraz techniki tworzenia projektów socjalnych – 20 godzin.
Podmiot szkolący musi mieć zgodę ministra pracy i polityki społecznej. Po zakończeniu szkolenia należy zdać egzamin przed Regionalną Komisją Egzaminacyjną powołaną przez marszałka województwa. Niestety ustawodawca nie
określił wprost awansu zawodowego ani gratyfikacji finansowej po zdobyciu
specjalizacji I stopnia. Jest to sprawa uznaniowa pracodawcy.
„Warunkiem uzyskania przez pracownika socjalnego II stopnia specjalizacji w zawodzie pracownik socjalny jest:
1) posiadanie uprawnienia do wykonywania zawodu pracownika socjalnego, uzyskanego na podstawie przepisów ustawy lub art. 5 Ustawy z dnia
16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej lub posiadanie decyzji o uznaniu kwalifikacji w zawodzie regulowanym pracownika socjalnego na podstawie przepisów Ustawy z dnia 18 marca 2008 r. o zasadach
uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii
Europejskiej;
2) posiadanie I stopnia specjalizacji w zawodzie pracownik socjalny;
3) posiadanie co najmniej 5-letniego stażu w zawodzie pracownika
socjalnego;
4) ukończenie szkolenia z zakresu II stopnia specjalizacji w zawodzie pracownik socjalny;
5) zdanie egzaminu przed Komisją”7.
Minimum programowe obejmuje następującą tematykę:
1) w zakresie przygotowania ogólnego:
a) projekt socjalny – 40 godzin,
b) mediacje i negocjacje – 20 godzin,
c)metody zarządzania w pracy socjalnej i pomocy społecznej – 30 godzin,
d) wypalenie zawodowe – 10 godzin,
e) lokalną politykę społeczną – 40 godzin,
f)publiczne relacje i promocję działań w pomocy społecznej – public relations
(PR) – 10 godzin,
g)politykę społeczną w Unii Europejskiej oraz działania Rady Europy w zakresie polityki społecznej – 10 godzin;
7
ozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 kwietnia 2012 r. w sprawie specjalizacji w zawoR
dzie pracownik socjalny (Dz.U. z dnia 8 maja 2012 r., poz. 486).
29
Anna Zasada-Chorab
2)
a)
b)
c)
w zakresie przygotowania specjalistycznego:
interdyscyplinarną charakterystykę problemu – 40 godzin,
metody pracy socjalnej – 20 godzin,
hospitacje instytucji działających w obszarze specjalności – 20 godzin.
Ustala się następujące specjalności obowiązujące dla II stopnia specjalizacji
w zawodzie pracownik socjalny:
1) praca socjalna z rodziną z problemami opiekuńczo-wychowawczymi,
2) praca socjalna z osobą i rodziną z problemem przemocy,
3) praca socjalna z osobami niepełnosprawnymi i ich rodzinami,
4) praca socjalna z osobami z zaburzeniami psychicznymi i ich rodzinami,
5) praca socjalna z osobami starszymi,
6) praca socjalna z osobami bezrobotnymi,
7) praca socjalna z osobami uzależnionymi,
8) praca socjalna z osobami bezdomnymi,
9) praca socjalna z cudzoziemcami, mniejszościami narodowymi i etnicznymi,
10) praca socjalna ze społecznością lokalną.
Należy zwrócić uwagę, że pracownik socjalny specjalizuje się w tym, z jakim typem klienta będzie głównie współpracował. Jest to odpowiedź na problemy społeczne i wykluczenie społeczne. Podmiot szkolący powinien mieć zgodę ministra pracy i polityki społecznej. Po ukończeniu specjalizacji II stopnia
absolwent musi napisać projekt socjalny, wdrożyć go w praktyce oraz zdać egzamin przed Centralną Komisją Egzaminacyjną działającą przy Ministerstwie
Pracy i Polityki Społecznej. W tym przypadku ustawodawca nie ustalił ścieżki awansu zawodowego i gratyfikacji finansowej. Podobnie jak w specjalizacji
I stopnia jest to sprawa uznaniowa dla pracodawcy.
Od kilku lat Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej poprzez Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich wspomaga finansowanie specjalizacji zawodowych.
Dzięki wsparciu Europejskiego Funduszu Społecznego wielu pracowników
socjalnych z bardzo małych gmin ukończyło specjalizacje zawodowe. Obecnie specjalizację II stopnia posiada ok. 1200 pracowników socjalnych w Polsce. System kształcenia pracowników socjalnych w Polsce od 2013 r. przedstawia rys. 1.
Kształcenie pracowników socjalnych to długotrwały i trudny proces. Co zrobić, aby zachęcić absolwentów szkół średnich do wyboru takiej ścieżki kształcenia? Jak zmotywować pracowników socjalnych do podnoszenia kwalifikacji
na specjalizacjach zawodowych? Czy obecny system nie zmonopolizuje kształcenia? Jak teoretycy po ukończeniu studiów o profilu akademickim będą pomagać ludziom w trudnych sytuacjach życiowych?
30
Kształcenie i doskonalenie zawodowe...
3-letnie studia licencjackie
na kierunku praca socjalna
Kolegium Pracowników
Służb Społecznych
Egzamin licencjacki
przy uczelni patronackiej
Egzamin licencjacki
2-letnie studia magisterskie
na kierunku praca socjalna
Egzamin magisterski
I stopień specjalizacji
(2 semestry – ok. 1 rok)
Egzamin przed RKE
II stopień specjalizacji
(ok. 2 semestry – ok. 1 rok)
Egzamin przed CKE
Rys. 1. System kształcenia pracowników socjalnych w Polsce od 2013 r. Opracowanie własne
Niebawem pojawi się nowy typ kształcenia: superwizja pracy socjalnej.
W 2013 r. zostanie wydane rozporządzenie dotyczące standardów superwizji. Superwizorem będzie mógł zostać pracownik socjalny z odpowiednim doświadczeniem zawodowym i predyspozycjami. Jest to odpowiedź na profesjonalizację tej grupy zawodowej.
„Profesjonalizm” jest słowem wieloznacznym i może być również ujmowany teoretycznie. Słowo to może oznaczać „zawodowe, fachowe robienie czegoś;
dobre na odpowiednim poziomie wykonywanie czegoś, czego się podjęło, zawodowstwo, fachowość”8. Według Słownika języka polskiego „profesjonalizm”
to „uprawianie zawodowo jakiejś sztuki, dyscypliny sportowej itp.: zawo8
Markowski A., Pawelec R.: Wielki słownik wyrazów trudnych. Warszawa 2001, s. 611.
31
Anna Zasada-Chorab
dowstwo”9. Wyróżnia się pojęcie „profesjonalny” – po pierwsze, to taki, który odznacza się fachowością, dobrym wykonaniem; po drugie, profesjonalny
rozumiany jako zawodowy, traktowany jako zawód10. Natomiast pojęcie „profesjonalista” to ktoś, „kto fachowo, bardzo dobrze robi to, czego się podjął, dobry fachowiec, zawodowiec. Po szczegółach wykonania poznać można profesjonalistę. Do zakładu przyjmują tylko profesjonalistów, partacze mnie nie
interesują...”. Pracownicy socjalni coraz częściej zaczynają identyfikować się nie
tylko z zawodem, ale z „profesją”. Pojęcia te są używane zamiennie, choć różna jest ich treść semantyczna.
Pojęciem „profesje społeczne” obejmują całą gamę zawodów społecznych
uprawianych przez osoby przygotowane do podejmowania działania społecznego wobec trzech kategorii osób: zagrożonych wyłączeniem, wyłączanych i już
wyłączonych (wykluczonych) z życia społecznego11.
Tak wysoce wykwalifikowane kadry pomocy społecznej są gwarantem najwyższej jakości pracy zawodowej. Dynamika życia społecznego i trudna sytuacja ekonomiczna w całej Europie wymuszają rozszerzenie sektora pomocy
społecznej o ingerencje w nowe i trudne problemy społeczne. Można postawić
tezę, że mamy Europę socjalną, która za swój cel postawiła walkę z wykluczeniem społecznym, a to trudne zadanie powierzyła wyjątkowym ludziom o bardzo wysokich kwalifikacjach zawodowych, którymi są niewątpliwie dzisiejsi
pracownicy socjalni.
Mały słownik języka polskiego PWN. Warszawa 1995, s. 707.
Markowski A., Pawelec R.: Wielki słownik... Op. cit., s. 611.
11
Tamże, s. 611.
9
10
Piotr Gierek
Prestiż zawodu pracownika socjalnego
w polskim systemie pomocy społecznej
Pojęcie „zawodu” ma wiele znaczeń i określeń, choć jest obecnie jednym z najważniejszych wyznaczników miejsca jednostki w świecie społecznym. Jednostka, wykonując określony zawód, sytuuje się w strukturze społecznej i w związku z zajmowanym miejscem uzyskuje dostęp do społecznie cenionych dóbr,
zaszczytów, przywilejów i uznania, a także możliwości bezpośredniego kontaktu i komunikowania się z innymi ludźmi, zajmującymi określone pozycje
społeczne1. Według M. Webera zawód to „kompleks wyspecjalizowanych czynności będących dla jednostki sposobem zaspokajania potrzeb i stanowiący źródło zarobkowe”2. Podstawowymi cechami zawodu są zadania wykonywane
systematycznie, które są oparte na określonej wiedzy i czynnościach w celu
zaspokojenia odpowiedniej potrzeby, zadania te również stanowią podstawę
prestiżu i pozycji społecznej pracownika. Pojęcie „zawodu” niewątpliwie wiąże się z profesjonalizacją, która jest nazywana „procesem, poprzez który konkretny zespół umiejętności i czynności zostaje społecznie określony i zdefiniowany jako zawód, wraz z wyznaczeniem wymaganego zakresu wiedzy, który
obejmuje kompetencje danej profesji”3. Zawód stał się obiektem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych, w tym socjologii, która zajmuje się problemami związanymi z zawodem, do których m.in. można zaliczyć przeprowadzanie
badań, jaki jest prestiż określonego zawodu w danym społeczeństwie i od czego jest zależny4.
Trawkowska D.: Portret współczesnego pracownika socjalnego. Katowice 2006, s. 352.
Za: Nowacki T.: Podstawy dydaktyki zawodowej. Warszawa 1977, s. 10.
3
Olechnicki K., Załęcki P.: Słownik socjologiczny. Toruń 2002, s. 164.
4
Szerzej na ten temat: Sztumski J.: Socjologia pracy. Katowice 1999, s. 49–51.
1
2
33
Piotr Gierek
Poniekąd zagadnienie prestiżu zawodu pracownika socjalnego koresponduje i wpisuje się w problematykę wykluczenia społecznego5 z uwagi na coraz to większe nasycenie społeczeństwa wielością i różnorodnością problemów
i kwestii społecznych, z którymi musi zmierzyć się pracownik socjalny, oraz
na coraz to większy odsetek ludzi zmarginalizowanych, nastawionych roszczeniowo do pomocy społecznej, a poprzez swoją postawę negatywnie oceniających pracownika socjalnego, co ma wpływ na niski prestiż jego zawodu.
Celem niniejszego opracowania jest ukazanie problematyki zawodu pracownika socjalnego jako wykonawcy polityki społecznej państwa i jego prestiżu. Przedstawiono w nim również teoretyczne podstawy pracy socjalnej jako
przedmiotu profesji pracownika socjalnego oraz opinie badanych dotyczące prestiżu zawodu pracownika socjalnego w polskim systemie pomocy społecznej.
Zawód (profesja) pracownika socjalnego i jego prestiż
W ostatnich kilkunastu latach w Polsce można zaobserwować daleko idącą profesjonalizację zawodu pracownika socjalnego. Proces zmian został zapoczątkowany w latach 90. XX wieku wprowadzeniem nowej Ustawy z dnia 29 listopada
1990 r. o pomocy społecznej (wcześniej funkcjonowała Ustawa o opiece społecznej
z 16 sierpnia 1923 r., na podstawie której pomoc społeczna pozostawała w kompetencjach ministra zdrowia i opieki społecznej, będąc dziedziną mocno niedoinwestowaną). Kolejna ustawa6 została uchwalona w 2004 r., która m.in. zapoczątkowała funkcjonowanie narzędzia kontraktu socjalnego7, ponadto zostały
wprowadzone stopnie specjalizacji w zawodzie, a także konieczność posiadania
wyższego wykształcenia na zajmowanym stanowisku. Od tamtych pierwszych
przemian upłynęło sporo czasu, a wciąż nie mówi się o wysokim prestiżu zawodu pracownika socjalnego. Prestiż zawodowy według Słownika socjologii rozumiany jest jako „szacunek, posłuch i poważanie okazywane jednostce (grupie
zawodowej), wynikające bezpośrednio z zajmowanej przez nią pozycji zawodowo-ekonomicznej”8. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest sama organizacja systemu pomocy społecznej, która wymaga od pracowników socjalnych oprócz
wsparcia emocjonalnego udzielanego klientom i rodzinom do przyznawania
także, a może przede wszystkim, pomocy finansowej, która nie ma nic wspólnego z faktyczną pracą socjalną. To także nieokazywanie poważania i podziwu tej profesji szczególnie przez osoby korzystające z pomocy społecznej często
S zerzej na ten temat: Gierek P.: O ludziach niechcianych – wykluczonych i marginalizowanych [w:] „Praca
Socjalna”, nr 4/2010, s. 23–53.
6
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. 2004, nr 64, poz. 593).
7
Narzędzie kontraktu socjalnego szczególnie regulowało Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 marca 2005 r. w sprawie wzoru kontraktu socjalnego. Obecnie obowiązujące jest Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 listopada 2010 r. (Dz.U. 2010, nr 218, poz. 1439).
8
Olechnicki K., Załęcki P.: Słownik socjologiczny…, s. 163.
5
34
Prestiż zawodu pracownika socjalnego…
przez ich roszczeniową postawę. Jak zauważa A. Zasada-Chorab, odbiorcy pomocy społecznej, którzy są zmuszeni do współpracy z pracownikiem socjalnym,
traktują go często jako wroga trzymającego pieniądze w garści, których nie chce
im dać. To budzi w klientach agresję i niechęć oraz dezaprobatę do pracowników socjalnych, zwłaszcza tych, którzy w pracy kierują się wysoką starannością. Najlepiej natomiast postrzegani są ci, którzy dają pieniądze, nie oczekując
w zamian żadnej współpracy9. Inną przyczyną niskiego prestiżu zawodowego
jest przedstawianie w złym świetle pracowników socjalnych w mediach, które
często szukają sensacji, pokazują tylko porażki lub zaniedbania pracowników
socjalnych, natomiast rzadko informują o sukcesach10.
Zawód pracownika socjalnego ewoluował przez kilkadziesiąt lat rozwoju
pracy socjalnej, choć początków działalności związanej ze współczesnym zawodem można doszukiwać się wiele wieków wcześniej. Obecnie zawód pracownika socjalnego postrzega się jako profesję naznaczoną określoną misją, której
realizacja wymaga szczególnych predyspozycji. Można zaliczyć do niej gotowość i przekonanie o wartości niesienia pomocy innym, zdolność rozumienia
ich i dostarczenie wsparcia w drodze do lepszego funkcjonowania w społeczeństwie. Wymaga to zarówno ogromnej odporności, jak i wrażliwości, jest to praca
w określonym środowisku, często patologicznym, obarczona ryzykiem niepowodzeń i koniecznością podejmowania wielu prób w zmaganiu się z niewiarą
i oporem oraz niskim poziomem motywacji do zmiany u klientów11.
Istota zawodu pracownika socjalnego, jak pisze S. Zagórny, „zawiera się
w tym, że praca, jaką wykonuje taki pracownik, zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i praktycznym, odnosi się do społecznego funkcjonowania jednostki, grupy i środowiska społecznego. Dlatego możemy powiedzieć, że pracownik socjalny koncentruje swoją uwagę przede wszystkim na funkcjonowaniu
społecznym, które jawi mu się jako nadrzędny cel pracy socjalnej”12. Pracownik
socjalny to nie tylko rzemieślnik znający niezbędne techniki wykorzystywane
w jego pracy, ale posiadający także wiedzę o człowieku i społeczeństwie. Jak
zauważa Z. Butrym „zakres właściwego pola wiedzy dla pracy socjalnej wypływa z natury człowieka, który jest istotą złożoną, posiadającą potrzeby wywodzące się ze współzależnych dziedzin: biologicznej, intelektualnej, społecznej,
emocjonalnej i duchowej. Wynika z tego, że wszelka wiedza, która przyczynia
Zasada-Chorab A.: Kształtowanie się zawodu pracownika socjalnego w Polsce. Częstochowa 2004, s. 155.
Potwierdzają to badania przeprowadzone na terenowych pracownikach socjalnych zawarte w raporcie Pracownicy socjalni: pomiędzy instytucją pomocy społecznej a środowiskiem lokalnym, red. M. Dudkiewicz, Warszawa 2011 (szczególnie s. 49–50).
11
Grabarczyk-Kostka W.: Osobowościowe predyspozycje do zawodu pracownika socjalnego [w:] Badanie-Działanie-Kształcenie. Czyli o przydatności dyscyplin społecznych dla doskonalenia praktyki profesji społecznych
w dziedzinie oświaty, kultury i pracy socjalnej. Red. E. Marynowicz-Hetka, Łódź 2002, s. 87.
12
Zagórny S.: Społeczno-kulturowe determinanty zawodu pracownika socjalnego [w:] Problemy kształcenia i doskonalenia pracowników socjalnych. Red. J. Brągiel, J. Mudrecka, Opole 1998, s. 260.
9
10
35
Piotr Gierek
się do lepszego rozumienia jednostki ludzkiej funkcjonującej w społeczeństwie,
ma istotną wartość i znaczenie”13.
„Specjalista do spraw ludzkich” to najlepsze określenie dla zawodu pracownika socjalnego. Zatem pracownik socjalny powinien być osobą ekstrawertyczną, mającą zdolność do komunikowania się z ludźmi i dostosowywania
komunikacji do ich systemu pojęć. Osobą proaktywną oraz odznaczającą się
wysokim ilorazem inteligencji emocjonalnej. W. Grabarczyk-Kostka przytacza
za Saloveyem następujące jej elementy: „znajomość własnych emocji, czyli samoświadomość przeżywania w danym momencie uczuć; kierowanie emocjami – odbywa się ono na bazie samoświadomości i polega na takim panowaniu
nad emocjami, aby były one właściwe w każdej sytuacji; zdolność motywowania się, czyli podporządkowywania się emocji określonym celom, co ma zasadnicze znaczenie dla koncentracji uwagi, samomotywacji i opanowywania oraz
twórczej pracy; rozpoznawanie emocji u innych, inaczej empatia, opierająca
się na własnej świadomości uczuciowej, poszanowaniu uczuć innych i międzyludzkich różnic w podejściu do rzeczywistości; nawiązanie i podtrzymywanie
związków z innymi, czego podstawą jest umiejętność kierowania emocjami innych osób”14.
Przedstawione powyżej elementy, które składają się na inteligencję emocjonalną, powinny cechować współczesnego pracownika socjalnego, choć nie zawsze tak jest. Różne są przyczyny tego stanu rzeczy. Przyczyn jak zawsze jest
wiele: zbyt duża biurokratyzacja, zbyt duża liczba środowisk, występujące toksyczne relacje na linii przełożony – podwładny, roszczeniowi klienci, a także
brak wsparcia pracowników socjalnych poprzez organizowanie spotkań superwizyjnych czy grup wsparcia, co dla każdej osoby pracującej z trudnymi środowiskami (klientami) jest niezmiernie ważne. Wymienione syndromy bardzo
często prowadzą do wypalenia zawodowego. Inteligencja emocjonalna nie jest
cechą wrodzoną, lecz jest możliwa do kształtowania i rozwoju. Wobec powyższego każdy, a szczególnie pracownicy socjalni, winien być zobligowany do jej
pomnażania, bowiem praca w tym zawodzie wymaga pasji do kontaktu i pracy
z ludźmi oraz wewnętrznego poczucia kontroli, to znaczy przekonania o możliwości wpływu na własne życie i zdolności jego kształtowania.
Pracownik socjalny to zawód nie tylko wypływający z chęci pomocy drugiemu człowiekowi, który znalazł się w sytuacji kryzysowej, ale to przede wszystkim profesja, na którą według R. Merona składają się następujące wartości etycz utrym Z.: Istota pracy socjalnej. Kraków 1996, s. 53. Por. za: Leśniak-Moczuk K.: Zmiany jakościowe
B
w pracy socjalnej w okresie przemian społeczno-gospodarczych [w:] Wielowymiarowość pracy socjalnej. Red.
K. Frysztacki, K. Piątek, Toruń 2002, s. 116.
14
Grabarczyk-Kostka W.: Osobowościowe predyspozycje do zawodu…, s. 87–88. Por. Rozwój emocjonalny a inteligencja emocjonalna. Red. P. Salovey, D. Sluyter, Poznań 1999.
13
36
Prestiż zawodu pracownika socjalnego…
ne: „po pierwsze, znaczenie, jakie przypisuje się systematycznej wiedzy oraz
intelektowi, po drugie, nacisk na sprawności techniczne i osiągnięte umiejętności, po trzecie, znaczenie, jakie przypisuje się połączeniu wiedzy i sprawności
nakierowanych na służbę innym”15. Profesja zakłada działania na rzecz jednostek, rodzin, grup i środowisk społecznych, umożliwiające im realizację własnych potrzeb i zadań. Sposób takiego działania musi być oparty na ustalonych
zasadach, a nie na prostych rutynowych czynnościach, stąd analiza i rozwiązywanie problemu zgłaszanego przez rodzinę wymagają od pracownika poszukiwania rozwiązań zarówno w posiadanej wiedzy, jak i w umiejętnościach praktycznych. Pracownik socjalny powinien dysponować wiedzą i umiejętnościami
z takich dziedzin, jak: polityka społeczna, metodyka pracy socjalnej, psychologia, socjologia, pedagogika, etyka, prawo, gerontologia i medycyna społeczna
oraz rehabilitacja. Ponadto pracownik socjalny, będąc „specjalistą od pomagania”, winien rozwijać zainteresowania z problematyki społecznej, odpowiednio kształtować swoją kulturę osobistą i etykę zawodową oraz dążyć do uzupełniania wiedzy zawodowej, a także kształtować swoją osobowość, by w pełni
mógł realizować stojące przed nim cele i zadania.
T. Airaksinen wyróżnia cztery profesje zasługujące na najwyższy społeczny
szacunek, to jest: lekarza, nauczyciela, prawnika i pracownika socjalnego16. Według autora profesje te łączą następujące warunki: „pracę profesjonalisty mogą
podjąć tylko osoby posiadające specjalne kompetencje, potwierdzone dyplomem ukończenia studiów i uzyskaniem licencji do prowadzenia praktyki zawodowej; praca profesjonalisty zapewnia szczególnie cenione i nigdy niekwestionowane w życiu społecznym wartości; profesjonalista działa na rzecz osób
bezradnych, szukających opieki, niezdolnych do kontrolowania jakości otrzymywanych usług, zależnych od umiejętności fachowych i dobrej woli specjalisty; profesjonalista w jakimś stopniu sam wybiera klientów i w swej roli zawodowej niesie pomoc wybranym jednostkom, a nie całemu społeczeństwu; tylko
w działalności profesjonalisty możliwe jest stworzenie koncepcji idealnego pełnienia służby; tylko działalność profesjonalisty powinna być ujęta w kodeksie
etyki profesjonalnej”17.
Ponadto profesję traktuje się jako szczególny zawód, charakteryzujący się
określonym zestawem cech, do których można zaliczyć: konieczność legitymowania się przez jej reprezentantów specjalistycznym wykształceniem, opartym
na wiedzy naukowej; prowadzenie działań służących dobru wspólnemu; dysZa: Trawkowska D.: Portret współczesnego pracownika…, s. 15.
Pierwsze dyskusje wokół zagadnienia profesji w pracy socjalnej datują się na lata 20. XX wieku, choć
wypowiedzi i publikacje M. Richmond (pionierki pracy socjalnej, a szczególnie pracy z indywidualnym przypadkiem) ukazały się wcześniej w książce Profesja i praktyka żebrania w 1898 roku.
17
Za: Hołówka J.: Profesje przeciw wykluczeniu [w:] Skazani na wykluczenie. Red. M. Orłowska, Warszawa
2005, s. 68.
15
16
37
Piotr Gierek
ponowanie przez członków profesji autonomią w prowadzeniu działalności,
zarówno wobec adresatów świadczeń, jak i zinstytucjonalizowanych struktur
społecznych; podporządkowanie przedstawicieli profesji określonym normom
etycznym i wewnętrznym regułom postępowania18. Zatem zawód pracownika socjalnego jest także profesją, gdyż: pracownikiem socjalnym może zostać
osoba posiadająca specjalistyczne wykształcenie w zakresie pracy socjalnej,
a od 2014 r. tylko po ukończeniu studiów wyższych na kierunku praca socjalna19, działalność pracownika socjalnego jest oparta na wiedzy naukowej, a jej
przedmiotem i adresatem są nie tylko człowiek potrzebujący pomocy, ale także szersze grupy społeczne, a nawet i całe społeczności; etyczne reguły postępowania pracownika socjalnego zostały zawarte w Kodeksie Etycznym Polskiego
Towarzystwa Pracowników Socjalnych.
Pracownik socjalny jako profesjonalista w trakcie swojej pracy odgrywa liczne role – diagnosty, społecznika, pedagoga i wychowawcy oraz badacza środowiska pracy socjalnej20. Często role te wymagają przedefiniowania, innowacyjności i zmiany w stosunku do klienta – „partnera pracy socjalnej”, któremu
udzielane jest wsparcie w sytuacji kryzysowej. Profesjonalistę łatwo jest rozpoznać, jako że posługuje się pojęciami technicznymi, jest niezastąpiony, posiada wiedzę, która jest ceniona, i umiejętności, które są potrzebne do diagnozowania i komunikacji. Umiejętności i wiedza są potrzebne, ponieważ bazują
na wartościach, dlatego tak istotne są etyka i aksjologia pracy socjalnej. Problemy etyczne w pracy socjalnej występują zawsze, bowiem praca socjalna jest
przesycona wartościami.
Pracownicy socjalni jako grupa zawodowa funkcjonują w systemie pomocy
społecznej i w nim wykonują zadania względem obywateli. W art. 2 ust. 1 Ustawy o pomocy społecznej czytamy: „pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać,
wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości”21. Pracownik socjalny, wykonując swoją pracę w warunkach społeczeństwa obywatelskiego, kieruje się zasadą pomocniczości, czyli subsydiarności, która jest przeciwieństwem
zasady opiekuńczości. W art. 3 ust. 1 i 2 zostały określone ogólne zadania, jakie
stoją przed pracownikiem socjalnym; artykuł ten stanowi: „pomoc społeczna
wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej. Olsztyn 2001, s. 56.
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej…, art. 116, ust. 1, pkt 3.
20
Szerzej na ten temat: Gierek P.: Rola pracy socjalnej i aktywnej polityki społecznej w przeciwdziałaniu bezrobociu [w:] Z badań nad procesami z pogranicza psychologii, socjologii i edukacji. Red. L. Woszczek, T. Grabiński, S. Sorys, A. Tabor, Chrzanów 2012 [w druku].
21
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej…, art. 2, ust. 1.
18
19
38
Prestiż zawodu pracownika socjalnego…
człowieka; zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których
mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego
usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem”22.
Obszary ludzkiej egzystencji, z którymi ma do czynienia w swojej pracy zawodowej pracownik socjalny, zostały określone w art. 7 ustawy jw., w którym
mowa jest, że: pomocy społecznej udziela się osobom i rodzinom w szczególności z powodu: ubóstwa; sieroctwa; bezdomności; bezrobocia; niepełnosprawności; długotrwałej lub ciężkiej choroby; przemocy w rodzinie; potrzeby ochrony
macierzyństwa lub wielodzietności; bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych, zwłaszcza w rodzinach wielodzietnych lub niepełnych23. Problemy i kwestie społeczne to obszary, którymi zajmuje się pracownik socjalny,
który w miarę możliwości ma je ograniczać, a także nie dopuszczać, aby w ich
granice wchodzili kolejni członkowie społeczeństwa.
Do fundamentalnych zadań pracownika socjalnego należą przede wszystkim: prowadzenie pracy socjalnej oraz dokonywanie analizy i oceny zjawisk,
które powodują zapotrzebowanie na świadczenia z pomocy społecznej oraz
kwalifikowanie do uzyskania tych świadczeń; udzielanie pomocy zgodnie
z zasadami etyki zawodowej; pobudzanie społecznej aktywności i inspirowanie działań samopomocowych w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych
osób, rodzin, grup i środowisk społecznych; współpraca i współdziałanie z innymi specjalistami w celu przeciwdziałania i ograniczania patologii i skutków
negatywnych zjawisk społecznych, łagodzenie skutków ubóstwa oraz inicjowanie nowych form pomocy osobom i rodzinom mającym trudną sytuację
życiową24.
Na zakończenie, odwołując się do prestiżu zawodu pracownika socjalnego,
chciałbym przytoczyć zdarzenie z własnej pracy zawodowej, doskonale ukazujące poziom wiedzy dotyczący profesji pracownika socjalnego, jak się okazuje,
nie tylko klientów pomocy społecznej, którzy często nie mają wykształcenia, ale
także innych środowisk społecznie uznawanych, cenionych i wykształconych.
Jedna z koleżanek z pracy udała się do sądu na rozprawę w sprawie klienta.
Zapytana przez sędziego prowadzącego rozprawę na początku przesłuchania
o dane osobowe, w tym wykonywany zawód, dumnie odpowiedziała, że jest
pracownikiem socjalnym. Stwierdzenie sędziego było zaskakujące, kiedy podyktował „proszę wpisać bez zawodu”. Komentarz do tej sprawy jest jak najbardziej zbędny, choć – co warto podkreślić – w środowisku zawodowym pracowników socjalnych mówi się o wielu takich przypadkach jak ten z „sędzią
w roli głównej”. A przecież zawód ten, szczególnie w krajach zachodnich, jest
Tamże, art. 3, ust. 1 i 2.
Por. tamże, art. 7.
24
Por. tamże, art. 119, ust. 1.
22
23
39
Piotr Gierek
cenionym i pożądanym zawodem, stawianym na równi z zawodami uznawanymi i społecznie szanowanymi.
Praca socjalna jako przedmiot profesji pracownika socjalnego
Praca socjalna według Międzynarodowej Federacji Pracowników Socjalnych
„promuje zmianę społeczną, rozwiązywanie problemów w relacjach międzyludzkich i wzmocnienie (empowerment) oraz wyzwolenie ludzi w celu poprawy
(zwiększenia) ich dobrostanu. Korzystając z teorii na temat ludzkiego zachowania i systemów społecznych, pracownik socjalny interweniuje tam, gdzie zachodzą interakcje między ludźmi a ich środowiskiem (environments). Fundamentem
pracy socjalnej są zasady praw człowieka i sprawiedliwości społecznej”25. Można więc przyjąć wobec tego, że „praca socjalna jest profesjonalnym działaniem
społecznym”26 realizowanym w określonym czasie i przestrzeni społecznej,
niezależnie od jego charakteru, jaki przybiera, ukierunkowana jest na pomoc
jednostkom, rodzinom lub zbiorowościom. Praca socjalna działa na zasadach
i w obrębie jasno określonych koncepcji i metod pracy socjalnej, które są procedurą uporządkowaną diagnostycznie oraz interwencyjnie, charakteryzującą się strategiami planowego wywoływania zmian w jednostkach (rodzinach),
grupach, społecznościach zgodnie z celami pracy socjalnej27. Wyróżniamy trzy
podstawowe metody w pracy socjalnej: indywidualny przypadek, metoda grupowa i organizowanie środowiska lokalnego.
Prowadzenie pracy socjalnej z klientem lub rodziną, patrząc również przez
pryzmat własnego doświadczenia, polega przede wszystkim na wejściu w środowisko danej rodziny czy osoby i w jej codzienną egzystencję, rozeznając jej
sytuację i pomagając w wyzbyciu się wyuczonej bezradności życiowej. Polega
na wsparciu i nauce właściwej komunikacji, pomocy w niwelowaniu zagrożeń
małżeńskich i rodzinnych, udzielaniu wsparcia specjalistycznego, motywowaniu osób bezrobotnych do poszukiwania pracy oraz wzmacnianiu poczucia więzi w rodzinie. Praca socjalna polega również na mediacji w sytuacjach kryzysowych, „budowaniu wsparcia” nad danym klientem i rodziną, monitorowaniu
zachodzących zmian, tłumaczeniu sytuacji problemowych, z jakimi klient czy
rodzina ma do czynienia w danej sytuacji. Choć dla wielu pracowników socjalnych praca socjalna ze względu na dużą liczbę środowisk opiera się przede
wszystkim na wsparciu finansowym. Wynika to z faktu, że większość pracowników socjalnych jest przeciążonych pracą, liczbą środowisk oraz nadmierną
biurokratyzacją, a to bez wątpienia wpływa na efektywność pracy pracownika
socjalnego i samej pracy socjalnej. Z takimi opiniami spotkałem się, prowadząc
Za: Trawkowska D.: Portret współczesnego pracownika…, s. 87–88.
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki…, s. 18.
27
Wódz K.: Praca socjalna w środowisku zamieszkania. Katowice 1998, s.132.
25
26
40
Prestiż zawodu pracownika socjalnego…
badania dotyczące opinii pracowników służb społecznych w Chorzowie na temat osób wykluczonych i marginalizowanych28.
Niewątpliwie praca socjalna jest działalnością profesjonalną i stanowi główny przedmiot działalności pracownika socjalnego. Jej celem jest zmiana, nierzadko ciężkiej i trudnej sytuacji człowieka, w której się znalazł, ważne jest, aby
jednostka, chociaż przez chwilę odczuła tę zmianę, bowiem pomagać to dokonywać stopniowych zmian. A efektem ma być lepsze psychospołeczne funkcjonowanie ludzi, ich rodzin i całych społeczności lokalnych.
Prestiż zawodu pracownika socjalnego w opinii badanych
O prestiż zawodowy pracowników socjalnych w polskim systemie pomocy
społecznej zapytałem w ramach jednego z pytań kolokwium egzaminacyjnego
z przedmiotu metodyka pracy socjalnej studentów kierunku pedagogika (specjalność pedagogika socjalna z poradnictwem zawodowym) Gliwickiej Wyższej
Szkoły Przedsiębiorczości. Badania zostały przeprowadzone w czerwcu 2010
r. Pytanie miało charakter otwarty. Z 26 respondentów biorących udział w odpowiedzi na zadane pytanie 18 badanych wskazało niski prestiż, a tylko 8 osób
stwierdziło, że prestiż zawodu pracownika socjalnego jest wysoki.
Oto niektóre odpowiedzi respondentów świadczące o niskim prestiżu zawodu pracownika socjalnego: „Praca pracownika socjalnego jest mocno zacofana
względem państw zachodnich, takich jak Niemcy czy Wielka Brytania. Dzieje
się tak z powodu nieuregulowanych przepisów prawnych. Pracownik socjalny
w Polsce wciąż jest postrzegany jako osoba niepomagająca, a wręcz przeciwnie, nawet jako jednostka „szpiegująca”. Ludzie uważają, że pracownicy socjalni trzymający się twardo przepisów prawnych nie rozumieją ludzkich problemów, a nadto poprzez przekazy medialne są oni przedstawiani jako ci, którzy
nie patrzą na problemy człowieka, a jedynie je utrudniają. Być może ma to związek z niedawnymi czasami, w których słowa, „bo mi się należy” były podstawą funkcjonowania społeczeństwa. Duże znaczenie na prestiż ma również fakt,
że większość ludzi zwyczajnie nigdy nie miała okazji poznać pracy pracownika
socjalnego i opinii ani realiów pracy „drugiej strony”, dlatego prestiż tego zawodu jest niski ze względu na fałszywie panujące przekonanie, że „social” nic
nie daje, a jak daje, to za mało”.
Podobną opinią wyrażającą ten pogląd jest to, że „na Zachodzie ludzie pracujący w tym zawodzie są dużo wyżej w „piramidzie” społecznej, ich zawód
jest równie prestiżowy jak zawód prawnika czy lekarza. Niestety nasze społeczeństwo traktuje ludzi pracujących w pomocy społecznej jako „zło”, które po adania zostały przeprowadzone w 2008 r. i były skierowane do wszystkich pracowników socjalnych
B
i kierowników Ośrodka Pomocy Społecznej oraz pracowników Powiatowego Urzędu Pracy w Chorzowie. Por. Gierek P.: O ludziach niechcianych…, s. 23–53.
28
41
Piotr Gierek
trafi tylko odbierać dzieci, nie skupiając się przede wszystkim na profilaktyce.
Inną sprawą jest fakt, że niektórzy nie widzą, że tak naprawdę wiele osób pracujących jako pracownicy socjalni to osoby szlachetne, dla których priorytetem jest dobro drugiego człowieka. Ponadto w bardzo wielu przypadkach praca pracowników socjalnych sprawiła, że dzieci pozostały w rodzinnym domu.
A także wiele rodzin „wyszło na prostą” i zaczęło poprawnie funkcjonować.
Na niski prestiż tego zawodu w Polsce wpływa także zbyt duża biurokratyzacja pomocy społecznej! ”.
Inną kwestią, na którą zwracali uwagę respondenci, jest fakt, że „pomimo
doniosłości swojej pracy, służby człowiekowi i chęci niesienia pomocy potrzebującym profesja ta w oczach społeczeństwa nie cieszy się renomą, dostatecznie nie jest doceniana, szanowana, a przez to nie szczyci się wysokim prestiżem.
Głównie poprzez klientów pomocy społecznej, którzy niejednokrotnie są osobami roszczeniowymi, chcącymi tylko jak najwięcej uzyskać, zgodnie z zasadą,
że wszystko im się należy”.
Konkludując, badani stwierdzali, że „niewielu z nas zastanawia się, jakby
wyglądała nasza sytuacja w kraju, gdyby nie pracownicy socjalni. Przeto powinniśmy bardziej wspierać i doceniać ciężką pracę tych wszystkich, którzy pracują w pomocy społecznej, i podwyższać ich niski prestiż, gdyż każdy z nich robi
to z powołania, bo kto z nas potrafiłby pracować w takich warunkach, jednocześnie otrzymując za to niewielkie wynagrodzenie? W dodatku społeczeństwo
uważa, że każde społeczne problemy są winą opieki (pomocy – przyp. PG) społecznej oraz jej podmiotów. Bywa też i tak, że pracownicy są obarczani odpowiedzialnością niesłusznie za niepowodzenia w kwestiach, które nie leżą w ich
kompetencjach”. Odpowiedzi respondentów dotyczące niskiego prestiżu zawodu pracownika socjalnego w Polsce są trafne i wynikają z wielu czynników.
Niektórzy badani zwracali jednak uwagę na fakt, iż zawód ten jest bardzo
odpowiedzialny i pożądany oraz ma szczególne znaczenie w dzisiejszych czasach, ponieważ pomaga jednostkom i rodzinom będącym na marginesie życia
społecznego, stąd jego prestiż jest wysoki. Oto opinie wyrażające ten pogląd:
„Pracownicy socjalni czynią wiele dobra, odwiedzają niejednokrotnie rodziny patologiczne (osoby przebiegłe, roszczeniowe, a czasem i niemoralne), które mają wspierać i pomagać – dlatego jest to praca odpowiedzialna, a z drugiej
strony także niebezpieczna, ale dostatecznie doceniana i z pewnością jest profesją. Zawód ten cały czas rozwija się, o pracownikach socjalnych coraz częściej mówi się więcej dobrze niż źle. W tym kierunku podejmowane są różne
działania, organizowane są ogólnopolskie konferencje na temat pracy socjalnej i pracowników socjalnych, wykłady, warsztaty i szkolenia, dzięki którym
zawód ten będzie coraz bardziej profesjonalny i prestiżowy niż jest obecnie”.
Inni respondenci wskazywali na sam cel pracy pracownika socjalnego – niesie-
42
Prestiż zawodu pracownika socjalnego…
nie pomocy osobom potrzebującym i skrzywdzonym przez los, który wyróżnia go spośród innych zawodów i który jest wyznacznikiem wysokiego prestiżu zawodowego.
Reasumując, na podstawie analizy powyższych opinii, a także empirycznej obserwacji można wnioskować, że pracownicy socjalni cieszą się uznaniem
i prestiżem w niewielkim stopniu. Uznaniem obdarzają ich zazwyczaj grupy,
które z pomocy społecznej nie korzystają. To te grupy przyznają im pewne zasługi, uznają pozycję i prestiż. Z drugiej strony można wymienić wiele czynników, które prestiż i uznanie dyskwalifikują, jak np. niskie dochody tej grupy
zawodowej i brak efektywnych narzędzi do pomagania (w tym także ograniczone środki finansowe pomocy społecznej), zbyt rozbudowana biurokratyzacja, ale także utrudnienia we wprowadzaniu nowoczesnych metod i technik pracy socjalnej w miejscu pracy, co ponadto budzi u wielu pracowników
frustrację, zniechęcenie, popadanie w rutynę i w rolę urzędniczą. W obecnych
czasach w odczuciu większości osób w społeczeństwie prestiżem i autorytetem cieszą się ci, którzy odnieśli sukces, a sukces to m.in. odpowiednio wysoka
pozycja finansowa, bo wysokość płacy jest „swoistym wyróżnieniem pracownika, a tym samym jednym ze źródeł jego prestiżu”29. Jak zauważa K.M. Słomczyński „w szczególności jednostki pracujące w prestiżowych zawodach, bardziej wykształcone i więcej zarabiające – a więc na ogół przynależące do klas
średnich i wyższych – okazują się bardziej tolerancyjne, w większym stopniu
cenią niezależność sądów, ufają innym i wyżej oceniają swoje talenty i możliwości niż osoby o niskim wykształceniu, pracujące w mniej cenionych zawodach i mało zarabiające”30. A B. Szacka dodaje, że „doświadczenia związane
z pracą z czasem zaczynają określać poglądy nie tylko na samą pracę, ale także
na świat i na samego siebie”31. Chodzi mianowicie o to, że doświadczenia zawodowe wpływają na to, w jaki sposób wychowujemy dzieci oraz czy jesteśmy
otwarci na innych i na siebie.
Także w oparciu o przedstawione opinie, pomimo braku reprezentatywności tych badań z uwagi na przeprowadzenie ich na dość małej próbie badawczej,
oraz na bazie własnych spostrzeżeń można zauważyć, że opinie respondentów
potwierdzają i są adekwatne do przekonania większości społeczeństwa, które
wskazuje niski prestiż zawodu pracownika socjalnego.
Należy również zauważyć, że w niektórych przypadkach wina za niski prestiż zawodu leży po stronie samych pracowników socjalnych, którzy nie kierują
Sztumski J.: Socjologia…, s. 84.
Słomczyński K.M.: Struktura społeczna a osobowość w warunkach zmiany społecznej [w:] Zmiana społeczna.
Teorie i doświadczenia polskie. Red. J. Kurczewska, Warszawa 1999, s. 138. Por. za: Trawkowska D.: Portret współczesnego pracownika…, s. 352.
31
Szacka B.: Wprowadzenie do socjologii. Warszawa 2003, s. 143.
29
30
43
Piotr Gierek
się w pracy zawodowej szeroko rozumianym profesjonalizmem. Takie sytuacje
jednak nie powinny stawiać w złym świetle całej grupy zawodowej pracowników socjalnych w Polsce.
Podsumowanie
Profesja pracownika socjalnego jest mało doceniana w polskich realiach systemu pomocy społecznej głównie z powodu niskiego jej prestiżu. Z drugiej jednak strony praca zawodowa owego „pomagacza” jest niezwykle odpowiedzialna i wymaga szerokiego przygotowania interdyscyplinarnego, aby mogła być
adekwatna do licznych problemów zgłaszanych przez pomocobiorców oraz aby
pracownicy socjalni mogli należycie spełniać swoje funkcje i zadania, które zostały im powierzone, bowiem polityka społeczna państwa w ogromnej mierze
zależy właśnie od jej bezpośrednich wykonawców – pracowników socjalnych.
Poprawa prestiżu zawodowego pracowników socjalnych jest kwestią czasu i pewnych przeobrażeń w kierunku dalszej wysoko posuniętej specjalizacji
zawodowej i profesjonalizacji pomocy społecznej. Nastąpi to wtedy, gdy pracownik socjalny będzie uznawany za autorytet w swoim otoczeniu, będzie niezależny finansowo32 i odpowiednio gratyfikowany33, a także przy równoczesnej
poprawie kondycji gospodarczej państwa, kiedy problemy społeczne i egzystencjalne zostaną zaspokojone, a pracownik socjalny nie będzie od przyznawania wyłącznie pomocy finansowej, co w większości przypadków ma miejsce, lecz od pomagania i wskazywania właściwych drogowskazów – tym, który
uprawia pracę socjalną!
Bibliografia
Butrym Z.: Istota pracy socjalnej. Kraków 1996.
Czekaj K., Niesporek A., Wódz K.: Przeobrażenia pomocy społecznej w Polsce a potrzeby edukacji
w obszarze pracy socjalnej [w:] Profesje społeczne w Europie. Red. E. Marynowicz-Hetka, A. Wagner, J. Piekarski, Katowice 2001.
Czy podejście aktywizujące ma szansę? Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce 20 lat po reformie systemu pomocy społecznej. Red. M. Rymsza, Warszawa 2011.
Dubois B., Miley K.K.: Praca socjalna. Zawód, który dodaje sił. Tom I i II, Katowice 1999.
Gierek P.: O ludziach niechcianych – wykluczonych i marginalizowanych [w:] „Praca Socjalna”,
nr 4/2010.
Gierek P.: Rola pracy socjalnej i aktywnej polityki społecznej w przeciwdziałaniu bezrobociu [w:]
I nne przedsięwzięcia, które mogłyby wpłynąć na wzrost prestiżu zawodu pracownika socjalnego w
opinii pracowników socjalnych prezentują badania zamieszczone w raporcie Czy podejście aktywizujące ma szansę? Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce 20 lat po reformie systemu pomocy społeczne. Red.
M. Rymsza, Warszawa 2011 (szczególnie rozdział 3: Bieńko M.: Wybrane tożsamościowe aspekty zawodu
pracownika socjalnego, podrozdział: Poziom identyfikacji zawodowej w płaszczyźnie normatywno-aksjologicznej, s. 111–118).
33
Zasada-Chorab A.: Kształtowanie się zawodu…, s. 156.
32
44
Prestiż zawodu pracownika socjalnego…
Z badań nad procesami z pogranicza psychologii, socjologii i edukacji. Red. L. Woszczek, T. Grabiński, S. Sorys, A. Tabor, Chrzanów 2012 [w druku].
Gierek P.: Wsparcie instytucjonalne dla rodzin dysfunkcyjnych w Chorzowie [w:] „Praca Socjalna”, nr 4/2011.
Grabarczyk-Kostka W.: Osobowościowe predyspozycje do zawodu pracownika socjalnego [w:] Badanie-Działanie-Kształcenie. Czyli o przydatności dyscyplin społecznych dla doskonalenia praktyki
profesji społecznych w dziedzinie oświaty, kultury i pracy socjalnej. Red. E. Marynowicz-Hetka,
Łódź 2002.
Granosik M.: Profesjonalny wymiar pracy socjalnej. Katowice 2006.
Hołówka J.: Profesje przeciw wykluczeniu [w:] Skazani na wykluczenie. Red. M. Orłowska, Warszawa 2005.
Howe D.: Krótkie wprowadzenie do teorii pracy socjalnej. Warszawa 2011.
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej. Olsztyn 2001.
Kaźmierczak T.: Praca socjalna: między upośledzeniem społecznym a obywatelskością. Katowice 2006.
Koncepcje opieki i zawody opiekuńcze. Red. Z. Kawczyńska-Butrym, Olsztyn 2001.
Kromolicka B.: Społeczno-zawodowa rola pracownika socjalnego. Studium z pedagogiki społecznej.
Szczecin 2002.
Kwaśniewski J.: Praca socjalna. Pomoc społeczna. Katowice 1998.
Leśniak-Moczuk K.: Zmiany jakościowe w pracy socjalnej w okresie przemian społeczno-gospodarczych [w:] Wielowymiarowość pracy socjalnej. Red. K. Frysztacki, K. Piątek, Toruń 2002.
Nowacki T.: Podstawy dydaktyki zawodowej. Warszawa 1977.
Olechnicki K, Załęcki P.: Słownik socjologiczny. Toruń 2002.
Pomoc społeczna, praca socjalna. Teoria i praktyka. Tom I i II, red. K. Marzec-Holka, Bydgoszcz
2003.
Praca socjalna i polityka społeczna – obszary współdziałania wobec wykluczenia społecznego. Red.
K. Marzec-Holka, A. Rutkowska, M. Joachimowska, Bydgoszcz 2008.
Praca socjalna w poszukiwaniu metod i narzędzi. Red. M. Orłowska, L. Malinowski, Warszawa 2000.
Praca socjalna wobec współczesnych problemów społecznych. Red. S. Pawlas-Czyż, Toruń 2007.
Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce. Między służbą społeczną a urzędem. Red. M. Rymsza, Warszawa 2012.
Pracownicy socjalni: pomiędzy instytucją pomocy społecznej a środowiskiem lokalnym. Red. M. Dudkiewicz, Warszawa 2011.
Pracownik socjalny. Wybrane problemy zawodu w okresie transformacji społecznej. Red. J. Brągiel,
A. Kurcz, Opole 2002.
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 listopada 2010 roku w sprawie wzoru
kontraktu socjalnego (Dz.U. 2010, nr 218, poz. 1439).
Rozwój emocjonalny a inteligencja emocjonalna. Red. P. Salovey, D. Sluyter, Poznań 1999.
Słomczyński K.M.: Struktura społeczna a osobowość w warunkach zmiany społecznej [w:] Zmiana
społeczna. Teorie i doświadczenia polskie. Red. J. Kurczewska, Warszawa 1999.
Socjologia i polityka społeczna a aktualne problemy pracy socjalnej. Dylematy teorii i praktyki społecznej. Red. K. Wódz, K. Piątek, Toruń 2004.
Skidmore R.A., Thackeray M.G.: Wprowadzenie do pracy socjalnej. Katowice 1998.
45
Piotr Gierek
Szacka B.: Wprowadzenie do socjologii. Warszawa 2003.
Sztumski J.: Socjologia pracy. Katowice 1999.
Trawkowska D.: Portret współczesnego pracownika socjalnego. Katowice 2006.
Trawkowska D.: Profesjonalizm pracownika socjalnego [w:] Oblicze starości. Red. L. Frąckiewicz,
Katowice 2007.
Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (Dz.U. 2004, nr 64, poz. 593).
Wódz K.: Praca socjalna w środowisku zamieszkania. Katowice 1998.
Zagórny S.: Społeczno-kulturowe determinanty zawodu pracownika socjalnego [w:] Problemy kształcenia i doskonalenia pracowników socjalnych. Red. J. Brągiel, J. Mudrecka, Opole 1998.
Zasada-Chorab A.: Kształtowanie się zawodu pracownika socjalnego w Polsce. Częstochowa
2004.
Żukiewicz A.: Praca socjalna ośrodka pomocy społecznej. Wrocław 2002.
Beata Żukowska
Etapy doświadczania pracy socjalnej
Poniższy tekst był swego czasu próbą odpowiedzi na pytanie pewnego socjologa – czy
byłby dobrym pracownikiem socjalnym?
Ta praca wymaga zapłacenia pewnego „frycowego”. Średnio zajmuje to 2 lata.
Wiek nie gra większej roli, bardziej przydaje się zmysł samoobserwacji. Na początku pracy raczej nieuniknione jest zbyt duże zaangażowanie emocjonalne. Myślę tu o pracownikach poważnie traktujących ten zawód, a nie o takich
z „nieporozumienia” oraz tych nadmiernie egzaltowanych i z poczuciem misji
zbawiania świata. Nie wiem, którzy gorsi...
No więc na początku idziesz POMAGAĆ. Wierzysz w te wszystkie piękne
rzeczy, których nasłuchałeś się w szkole i w które w ogóle fajnie jest wierzyć.
Spotykasz ludzkie nieszczęścia, ruiny, czasem i wraki, ale najczęściej zwykłych
ludzi, których historie niewiele odbiegają od średniej. Słuchasz empatycznie,
coraz bardziej się angażujesz, opisujesz barwnie te wszystkie historie w wywiadach, wnioskujesz zasiłki itd. Z niesmakiem stwierdzasz, że barwne historie raczej nikogo nie obchodzą, bo liczą się kryterium dochodowe, dysfunkcja,
rodzina zobowiązana do alimentacji oraz KPA i ograniczenia środków. Ubolewasz razem z podopiecznym.
Potem wychodzisz na wywiady alimentacyjne. Zostajesz wyrzucony
za drzwi i pożegnany odpowiednim słownictwem. Myślisz podobnym „słownictwem” o nadawcach tych komunikatów, hamując się jednak, bo przecież jesteś profesjonalny i rozumiesz ich niezrozumienie sytuacji. Z całego serca chcesz
pomóc podopiecznemu – nie jego wina, że miał w życiu pecha. Dziwisz się cynizmowi urzędników w twoim własnym ośrodku, którzy z politowaniem patrzą na twoje zaangażowanie. Mało tego, proponujesz podopiecznemu jakąś
inną pomoc, podsuwasz pomysły, szukasz rozwiązań, dopytujesz i męczysz,
47
Beata Żukowska
a on to cierpliwie znosi. Najprawdopodobniej jesteś kolejnym socjalnym na rejonie i on wie, że musi przeczekać twój zapał. Zęby przecież zjadł na korzystaniu z opieki i też jest profesjonalistą... „Wkręca cię” czasem tak dla rozrywki,
by nie wyjść z wprawy w ściemnianiu. Pewnie jeszcze nie raz przyjdzie mu się
borykać z kolejnym nowym socjalnym na rejonie. Czasem mu nawet szkoda takiego socjalnego kręcącego się w kółko wśród bloków ponumerowanych chyba według reguł ruchu konika szachowego, ale co tam! „Nauczy się szybko, jak
obleci osiedle parę razy. Niech się spoci. Płacą mu za to”.
Pisząc piąty i kolejny wywiad w tej samej rodzinie, zauważasz z niepokojem, że coś jest nie tak. Podopieczny jest zmęczony ciągłym udawaniem, że wiele robi i brakuje mu już historyjek. Próbuje zmienić zasady gry. Trafia na twój
opór i robi się niemiły. A ty zauważasz prędzej lub później, że ON KŁAMIE.
Wyrzucasz sobie naiwność, a do podopiecznego nabierasz słusznego dystansu. Koniec pomocy. Masz pretensje, żal, poczucie winy, złość. Gra to wszystko
w tobie. I dobrze. Zaliczyłeś frycowe. Widzisz, że zrobiłeś z siebie kretyna.
To powinien być koniec pracy z tym klientem.
Jeśli masz mądrego starszego kolegę/koleżankę, pomoże ci się uporać z tymi
emocjami. Jeśli nie jest dość mądry, będzie biadolił nad ludzką niewdzięcznością i beznadzieją tej pracy. A klientów traktował jak śmieci. Możesz też liczyć
na siebie. Jeśli to pierwsze doświadczenie porażki nic cię nie nauczyło, z następnym podopiecznym przerobisz to samo. I tak parę razy. W końcu zrozumiesz,
o co chodzi. Wtedy koniecznie musisz zmienić rejon.
Z nowymi ludźmi zaczynasz już z innej pozycji. Widzisz klienta, nie podopiecznego. Pomagasz tyle, ile trzeba, raczej za mało niż zbyt wiele. Odważasz
się odmawiać, jeśli czujesz, że tak trzeba. Nie wahasz się okazać swojej słabości, jeśli klient stara się udowodnić swoją siłę, nawet próbując cię poniżyć. Wyjdzie zły, żeś oferma i mu nie pomogłeś i postanowi poradzić sobie sam. Czyż
nie o to chodzi? Z emocjami ty sobie poradzisz, ważne, że on poradzi sobie
z życiem.
Gdy jesteś starszy i nie hamletyzujesz za wiele, ten proces przebiega szybciej
i mniej kosztuje. Ale zawsze jednak kosztuje. Ludzkie dramaty to nie zabawa.
Nie da się prześlizgnąć i nie poczuć nerwu życia. Im więcej wiesz, tym większy
jest ciężar gatunkowy trafiających do ciebie przypadków. Wyczuwasz to jakimś
niezrozumiałym zmysłem. Wiesz, że zaczyna cię to wciągać INACZEJ. Robi się
poważniej. Zaczynasz się zastanawiać nad sensem swojej pracy. Obserwujesz
siebie i swoją rolę z dystansu i stopniowo przechodzisz do następnego etapu.
Teraz ćwiczysz techniki. Robisz się sprawnym pomagaczem. Problemy traktujesz jak wyzwania, klienta widzisz jako partnera, coraz lepiej ci idzie motywowanie do zmiany i nawet czasem udaje się coś zmienić, a praca sprawia frajdę.
Klienci cię cenią i lubią. Żartujecie czasem i wspólnie podejmujecie jakieś za-
48
Etapy doświadczania pracy socjalnej
dania. Zdarzają się niektórzy niezadowoleni, ale z większością się dogadujesz.
Pogodziłeś się już z koniecznością wypełniania w kółko tych samych druczków, nie zawracasz sobie głowy ich absurdalnością dopóki dajesz radę na czas
wszystko wypełnić i oddać w terminie. Wiesz też, jak opisać wywiad, żeby nie
komplikować spraw i aby papiery nie zabierały zbyt wiele czasu. Chodzi przecież o to, by mieć czas na coś ważniejszego. W twoim mniemaniu oczywiście.
Jeśli na tym etapie pójdziesz na studia zawodowe lub specjalizację, skorzystasz
najwięcej, bo teorię łatwo przełożysz na praktykę i nic się nie zmarnuje. Pracujesz już świadomie i spokojnie, możesz bez emocji rozmawiać z ludźmi „z branży” i szokować nowicjuszy beznamiętnym podejściem do strasznych opowieści o dramatach klientów. W domu i wśród znajomych w ogóle już o pracy nie
masz potrzeby mówić. Słuchasz wprawdzie beznamiętnie, ale nie pozostajesz
obojętny na te dramaty. Wiesz jednak, że aby skutecznie pomóc, trzeba mieć
trzeźwy umysł, a nie miotać się między paniką a bezradnością.
W głowie dudni jednak co jakiś czas to uporczywe „o co w tym wszystkim
chodzi”? To znaczy, że dalej nie poznałeś sensu.
Szukasz poza branżą. Czytasz, dajmy na to Eichelbergera, Tischnera, Zawadzką (Superniania), Marshalla Rosenberga (porozumiewanie bez przemocy), Kena Wilbera, Berta Hellingera, Clarissę Estés i cały przypadkowy zbiór
innych rzeczy. Poznajesz medycynę chińską, numerologię, hunę hawajską, robisz kurs mediacji, sprawdzasz chińskie gotowanie według pięciu żywiołów
i miejsca mocy w Szczyrku (nie pomijając oczywiście czakramu na Wawelu
i góry Ślęży). W dodatku niesamowitych postaci ze sfery kosmicznej nie wyłączając. Zdajesz sobie coraz bardziej sprawę, że działając w dobrej wierze, możesz narobić wiele szkody. Praca socjalna zdaje się tracić rację bytu w świetle
tych niezwykłych teorii…
W poszukiwaniu uzasadnienia dochodzisz do miejsca, gdzie są same pytania. Podważasz sens swojej pracy. Ten etap twoich poszukiwań może trwać
dłużej, bo tu rozwiązania już nie są jednoznaczne. Pomagasz dalej klientom, ale
zaczyna ci doskwierać niepokój. Codziennej aktywności towarzyszy pojawiająca się natarczywie refleksja nad paradygmatem… Na domiar złego nie możesz
z nikim o tym porozmawiać, bo otoczenie słusznie wykaże daleko idącą ostrożność. Tak czy owak jesteś sam ze wszystkimi wątpliwościami, a masz na tyle
rozsądku, by nie dzielić się z kolegami rewelacjami o kosmitach. Liczysz na to,
że wszystko ma swój cel i że kiedyś go poznasz, jeśli poznanie go jest celowe.
Żeby nie bujać wyłącznie w sferach magicznych, zahaczasz o artykuły popularnonaukowe – o wszechświatach równoległych (David Deutsch), polach
morfogenetycznych (Rupert Sheldrake) i krótkiej historii czasu (Stephen Hawking). Z przerażeniem zauważasz u siebie zmarszczki, zwiotczenie starcze, siwe
włosy i garb. Na pocieszenie przypominasz sobie, że parę lat temu wyciągną-
49
Beata Żukowska
łeś się z depresji, więc może te niedogodności też jakoś da się pokonać. Ale dalej nie znasz celu swojego pomagania.
Miałam w pracy opinię niezłego pracownika socjalnego. Ta opinia mnie czasem dopada na korytarzu, gdy moi byli klienci z autentyczną radością mnie spotykają. O moich poszukiwaniach nikt w pracy nie wie. Nie widać po mnie tych
wszystkich wątpliwości, które mnie poszturchiwały mniej lub bardziej natarczywie. Odpowiedzi na pytanie o sens pomagania w tym krótkim tekście nie
ma. Jedno jest jednak pewne – praca socjalna ma sens.
Czy byłbyś dobrym pracownikiem socjalnym? To kwestia doboru kryteriów, które w pracy socjalnej nie są wcale oczywiste.
Część II
METODY
I NARZĘDZIA PRACY
PRACOWNIKA
SOCJALNEGO
Blanka Długi
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
W potocznym myśleniu na temat rzeczywistości niesienia pomocy osobie potrzebującej skłonni jesteśmy upatrywać jej źródeł nade wszystko w sytuacjach,
w których znajduje się nasz klient, zapominamy w ten sposób o tym, że wiele
czynników wpływających na sposób udzielania pomocy pochodzi od zawodowych „pomagaczy”. Cechy osoby pomagającej, takie jak: sposób prowadzenia
rozmowy i wysławiania się, osobowość, temperament, nastawienie do klienta i nasza postawa względem niego, mogą zakłócić naszą relację z klientem
tak dalece, że utrudnione będzie nie tylko rzeczowe przedstawienie i poznanie
problemu, ale również zaburzone będzie wprowadzanie oczekiwanej zmiany
na rzecz poprawy sytuacji klienta.
Praktycy profesjonalnego pomagania (zarówno pracownicy socjalni, przedstawiciele służby zdrowia, nauczyciele itp.) tak dalece opanowali technicznie swój
warsztat pracy: narzędzia, procedury i instrumenty, że zapomnieli – w mojej ocenie – o znaczeniu najważniejszego ogniwa pomagania, jakim jest znaczenie relacji między osobą pomagającą a osobą wspomaganą. Dziś klientami są nie tylko
osoby poszkodowane w nagłych zdarzeniach, ale głównie osoby niemogące wytrzymać tempa i dynamiki życia, sfrustrowane i doświadczające coraz większego
zagubienia, osamotnienia, bezradności i braku wiary, że ktoś może im pomóc1.
Obecny stan „zagubionej relacji” można śmiało nazwać
stanem wielkiego kryzysu
Ze względu na bardzo ograniczony wymiar tej publikacji oraz wielość perspektyw i czynników wpływających na relację w procesie pomagania w tym miej1
ięcej o specyficznych problemach klientów pomocy społecznej pisze: Chmielewska-Banaszak D.:
W
Zrozumieć klienta pomocy społecznej [w:] „Praca Socjalna”, nr 6, IRSS, 2008, s. 18–31.
53
Blanka Długi
scu jedynie zasygnalizuję ujawniony problem. Czytelnik sam może go lepiej
poznać, zapoznając się z przytoczoną w tekście bibliografią.
Nie ma procesu pomagania bez relacji
Na czym polega dobra relacja, co jej sprzyja, a co ogranicza lub utrudnia ten proces
w trakcie realizacji działań ukierunkowanych na osiągnięcie zamierzonego celu?
Relacja pomiędzy klientem a osobą pomagającą musi być szczera, otwarta,
uczciwa i autentyczna. W dzisiejszych czasach coraz częściej używa się określenia „empatia”.
„Empatia – wyczuwanie emocji drugiej osoby – zdaje się mieć charakter zarówno fizjologiczny, jak i psychiczny i nadbudowuje się na przeżywaniu tego samego stanu wewnętrznego, w którym znajduje się ta osoba. (...) Kiedy dostrajamy się do kogoś,
nie możemy nic poradzić na to, by nie współodczuwać z nim, choćby odrobinę. Nadajemy i odbieramy na tak podobnych falach, że wnikają w nas emocje tej osoby, nawet jeśli
tego nie chcemy”2. Emocje są zaraźliwe, każdy kontakt z drugą osobą ma emocjonalny
podtekst3. Na „(...) związek dwojga osób składają się zawsze trzy elementy: uwaga, jaką
sobie nawzajem poświęcają, pozytywne uczucie, które budzi każdy ich kontakt ze sobą
i zgrany niewerbalnie duet. Gdy elementy te występują łącznie, rodzi się wzajemne
zrozumienie”4.
Aby pracownik socjalny mógł się dobrze porozumieć z osobą wspomaganą,
przydatna okazuje się wiedza z zakresu psychologii komunikacji. W tym miejscu przytaczam fragmenty koncepcji, autorem której jest Friedemann Schulz
von Thun5. Autor ten podaje, że każda wypowiedź (każde zdanie, które od siebie mówię), zawiera cztery grupy informacji:
• informacje rzeczowe – coś o sprawie (rzeczowa, trafna, klarowna i wyczerpująca dany temat treść wypowiedzi),
• ujawnienie siebie – coś o sobie (w trakcie wypowiedzi zdradzam coś o sobie, daję coś z siebie, ujawniam siebie, co leży mi na sercu, co jest dla mnie
ważne),
• określenie relacji – coś o partnerze rozmowy i o tym, jak się do niego odnoszę (ton głosu, mimika ujawniają stosunek do rozmówcy – wymiar
międzyosobowy),
• apel – coś o oczekiwaniach (każdy wypowiedziany komunikat, wypowiedziane słowo do kogoś zawiera jakieś oczekiwanie – chce coś w nim zmienić lub wywrzeć wpływ).
Goleman D.: Inteligencja społeczna. Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2007, s. 38.
Tamże, s. 24.
4
Tamże, s. 42.
5
Podaję za: Schulz von Thun F., Ruppel J., Stratmann R.: Sztuka zarządzania. Psychologia komunikacji dla
szefów i liderów. Wyd. WAM, Kraków 2004, s. 34–41.
2
3
54
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
Aby wypowiedzi były zrozumiałe, musimy nauczyć się słuchać czworgiem
uszu:
• uchem rzeczowym (jak rozumieć treść wypowiedzi?),
• uchem ujawniania siebie (co to za osoba, co się w niej teraz dzieje?),
• uchem relacyjnym (co ona o mnie myśli?),
• uchem apelowym (czego ona ode mnie oczekuje?).
Jak podkreśla autor, kardynalnym błędem w komunikacji międzyosobowej
jest przenoszenie zakłóceń z płaszczyzny relacji na płaszczyznę rzeczową, co powoduje
kłótnie i kryzys w relacjach osobowych. Aktywne słuchanie jest nie tylko odbiorem
przekazu rzeczowego, ale także odbiorem przekazu emocjonalnego, to „pragnienie wczucia i zrozumienia” świata z perspektywy rozmówcy6.
Potrzeba akceptacji klienta takiego, jakim jest, ma ogromne znaczenie dla
pracownika socjalnego, gdyż klient pomimo swojej bezsilności i ograniczeń/deficytów nie chce utracić swojej godności, chce mieć przeświadczenie, że samodzielnie podejmuje decyzje – to daje mu poczucie komfortu i bezpieczeństwa7.
Klient bierze odpowiedzialność za swoje wybory, my dajemy mu tylko możliwości – pokazujemy, co jest, z czego może wybrać, poszerzamy mu pole wyborów – natomiast klient sam dokonuje tego wyboru, dlatego ma autonomię i inicjatywę, ale i ponosi skutki/konsekwencje tych wyborów.
Pracownik socjalny musi umieć uszanować wybór klienta, jest to bardzo
ważne, gdyż klient przychodzi do nas po „PO MOC”, a czasami zdarza się,
że otrzymuje „PRZE MOC” lub „NIE MOC”.
Innym rodzajem czynników wpływających na jakość relacji z klientem będzie preferowany model pracy socjalnej, jaki zastosuje pracownik socjalny.
„W pracy socjalnej obecne są dwa modele działania: model medyczny – odwołujący się
do terminologii medycznej (diagnozowanie społeczne, terapia społeczna, choroba społeczna
oraz wiążąca się z tym nasza postawa – ten, kto wie na co cierpi druga osoba, ten ma władzę „wyleczenia jej”) – oraz model metodycznego działania, w którym pracownik socjalny
„nie wie nic, wszystkiego musi się dowiedzieć, a dane na temat sytuacji mają tylko te osoby, których ona dotyczy. Podopieczni nie tylko znają swoją sytuację, ale wiedzą także, jak
swoje problemy rozwiązywać zgodnie ze swoimi pragnieniami i planami.(...) skupia się
na zachodzących zmianach, siłach, szczególnych sposobach komunikowania i relacjach (...)
na tym, co pozytywne, stanowi podstawową zmianę podejścia pracy socjalnej i wymaga
od pracowników socjalnych pozbycia się uwarunkowań oraz zdobycia nowego spojrzenia.
(...) Chodzi o położenie akcentu na nadzieję, podkreślenie aspektów pozytywnych, posłużenie się choćby najmniejszą zmianą, aby wydobyć z ludzi nową dynamikę”8.
Tamże, s. 34–70.
Por. Psychologia pomocy. Red. K. Popiołek, Wyd. UŚ, Katowice 1996, s. 7–20.
8
de Robertis C., Pascal H.: Postępowanie metodyczne w pracy socjalnej z grupami i społecznościami. BPS
„Śląsk”, Katowice 1999, s. 38–40.
6
7
55
Blanka Długi
Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że nie bez znaczenia na relację z klientem (bez względu na to, czy klientem jest: jednostka, rodzina, grupa czy społeczność lokalna) mają doświadczane przez profesjonalnego pomagacza dylematy,
które ujawniają się w sytuacjach związanych z bezpośrednią praktyką. Dylematy
te dotyczą: sfery etycznej zarówno w relacjach międzyludzkich – empatii i zaangażowania emocjonalnego; wybierania mniejszego zła, podejmowania konfliktu
powstałego między prawem, normą, polityką a celem terapii; wyboru – opieka
kontra kontrola – pomiędzy dobrem klienta a dobrem instytucji, w której jesteśmy
zatrudnieni lub z którą współpracujemy; dylematy dotyczą również dysproporcji władzy i wiedzy między pracownikiem socjalnym a klientem9. Przyczyny występowania w pracy socjalnej wyżej wymienionych dylematów możemy się doszukiwać w czynnikach: indywidualnych, interpersonalnych i organizacyjnych;
wszystkie te czynniki mogą mieć wpływ na jakość relacji w pracy socjalnej.
„Dziś w psychologii termin empatia używany jest w trzech różnych znaczeniach,
jako: wiedza o tym, co czuje inna osoba, odczuwanie tego, co osoba ta czuje i reagowanie ze współczuciem na ból tej osoby”10. Dlatego ogromną rolę w procesie
zmiany sytuacji naszego klienta odgrywa pracownik socjalny, który odgrywając oprócz klasycznych ról zawodowych, np.: pomocnika, administratora, ratownika, doradcy, koordynatora11, przyjmuje jeszcze inne role przyczyniające
się do rozwoju klienta, tj.: coacha, nauczyciela, mentora, sponsora, asystenta,
mediatora.
Ze względu na fakt, że wraz z rozwojem teorii i praktyki pracy socjalnej
możliwe jest wykorzystywanie w profesjonalnym pomaganiu innych koncepcji,
chciałabym zaproponować zastosowanie „teorii” coachingu w praktyce pracy
socjalnej12. Filozofia zawarta w „teorii” coachingu ma wiele wspólnych obszarów ze współcześnie realizowaną pracą socjalną (szczególnie w „terapeutycznej” pracy socjalnej vs. administrowanie pracą socjalną) i może być do tej pracy zapożyczona. Podobieństwo i wspólny obszar obydwu oddziaływań można
odnaleźć w treści definicji.
ięcej na temat dylematów we współczesnym pomaganiu w: Asystentura rodziny – nowatorska metoda
W
pomocy społecznej w Polsce. Red. M. Szpunar, Gdynia 2010.
10
Goleman D.: Inteligencja społeczna. Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2007, s. 76–77.
11
Na temat ról zawodowych więcej piszą: Żukiewicz A: Role zawodowe pracownika socjalnego [w:] „Praca
Socjalna”, nr 4/2001 oraz Trawkowska D: Kreatorzy czy współtwórcy ról zawodowych? [w:] „Praca Socjalna”, nr 1/2007, gdzie autorka wyraźnie pokazuje, że „bez wzmocnienia pracowników socjalnych nie
będzie wzmacniającej pracy socjalnej” (cytat s. 52).
12
Na temat możliwości prowadzenia coachingu przez pracownika socjalnego piszę w: Nowe spojrzenie
na metody i techniki pracy socjalnej z osobami niepełnosprawnymi fizycznie [w:] Praca socjalna wobec współczesnych problemów społecznych. Red. naukowy S. Pawlas-Czyż, konsultant naukowy K. Wódz, Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT, Toruń 2007, s. 196. Tematyka ta była przedstawiona również w moim
referacie i wystąpieniu na Ogólnopolskiej Konferencji Pracowników Socjalnych w Częstochowie. Temat wystąpienia: „Elementy coachingu w metodycznym działaniu pracownika socjalnego jako szansa na zmianę z poszanowaniem ludzkiej godności, Częstochowa 9–11 czerwca 2008 r.
9
56
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
Definicja pracy socjalnej
„Działalność zawodowa, mająca na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub
odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi”13.
Definicje coachingu
„Pomoc danej osobie we wzmacnianiu i doskonaleniu działania poprzez refleksję nad
tym, jak stosuje konkretną umiejętność i/lub wiedzę”14. „Coaching to proces, dzięki któremu możliwe staje się przyswojenie wiedzy i rozwój, a przez to doskonalenie
umiejętności”15.
Ogólnym celem coachingu, jak i pracy socjalnej jest uzyskanie trwałej zmiany w zachowaniu (poprzez nabywanie nowej wiedzy, rozwijanie specyficznych
umiejętności i kompetencji w danym obszarze/dziedzinie), by klient mógł lepiej
funkcjonować. Ze względu na fakt, iż coaching jest relacją dwukierunkową nastawioną na klienta i to, co on chce osiągnąć, ogromną rolę odgrywają w nim
zbudowanie dobrego kontaktu, nawiązanie empatycznej relacji oraz umiejętność identyfikacji potrzeb.
Proces coachingu przebiega w kilku etapach16:
• Etap 1: uświadomienie sobie potrzeby zmiany swojego działania (poprzez
porównanie rzeczywistych wyników działania z wynikami, jakie należałoby osiągnąć).
• Etap 2: planowanie pod kątem odpowiedzialności (przyjęcie przez klienta
aktywnej i osobistej odpowiedzialności za podejmowane decyzje i wyniki)
poprzez stworzenie planu rozwoju osobistego, który zawiera następujące
elementy:
• co mamy osiągnąć,
• jak tego dokonać,
• gdzie ma się to odbywać,
• kiedy rozpocząć i zakończyć,
• kto ma być w to zaangażowany,
• z kim należy uzgodnić plan.
• Etap 3: realizacja przyjętego planu. W tym czasie osoba pomagająca/coach
udziela klientowi informacji zwrotnych, stale motywuje, pomaga zrozumieć
– wyjaśnia i demonstruje, określa potrzeby, pokazuje błędy poprzez zadaUstawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz.U. nr 64, poz. 593 z późn. zm.).
Thorpe S., Cliford J.: Podręcznik coachingu. Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2006, s. 48.
15
Parsloe E., Wray M.: Trener i mentor: udział coachingu i mentoringu w doskonaleniu procesu uczenia się. Kraków 2002, s. 48.
16
Parsloe E., Wray M.: Trener i mentor: udział coachingu..., s. 49–53.
13
14
57
Blanka Długi
wanie pytań – przy tym stale udziela wsparcia, by klient sam potrafił podjąć właściwe działania naprawcze i utrwalał nową wiedzę.
• Etap 4: ocena wyników, czyli odpowiedź na pytanie, czy zostały osiągnięte
wyznaczone cele (czy osoba nabyła założone wcześniej umiejętności).
Proces działania metodycznego w pracy socjalnej jest bardzo podobny i składa się z następujących faz (podanych w porządku logicznym):
1) życzenie lub problem społeczny,
2) analiza sytuacji,
3) ocena wstępna i ocena operacyjna,
4) opracowanie projektu działania oraz umowy,
5) podjęcie działania,
6) ocena rezultatów,
7) zakończenie działania17.
Pracownik socjalny pracujący z klientem nad wprowadzeniem zmiany w jakimś obszarze jego funkcjonowania ma za zadanie towarzyszyć (szczególnie
mentalnie), przewodzić i wspierać, ale zawsze z pewnej perspektywy i dystansu, aby nie przejąć odpowiedzialności za klienta i nie uzależnić go od siebie
i oferowanych zasobów w ramach udzielanej pomocy z OPS – szczególnie pomocy materialnej.
Zmiana oznacza modyfikację, przekształcenie, przemiany, przemieszczenia dokonujące się w naturze lub w kierunku przekształceń jakiejś struktury bądź przebiegu procesu. Pojęcie „rozwoju” w odróżnieniu od pojęcia „zmiany” zakłada zmianę trwającą
w czasie18. Zmiana w systemie daje efekt fali, prowadzi do zmian w innych częściach systemu, co może wpływać korzystnie na sytuację naszego klienta (ale
również może spowodować wystąpienie efektów ubocznych). Zatem przeobrażenie systemów wymaga zmieniania ludzi, postaw oraz zachowań. Proces ten jest zorientowany na problem, a świadczenia oferowane klientom wynikają z ich potrzeb19.
Ważne jest, by klienci otrzymywali to, czego potrzebują, a nie to, co możemy im w danym momencie zaoferować. Czasami klient potrzebuje wysłuchania lub ma potrzebę „wygadania się”, a my proponujemy pomoc finansową,
bo mieści się w kryteriach i dysponujemy środkami. Takie działania wynikają
najczęściej z zaburzonej relacji pomiędzy klientem a pracownikiem socjalnym,
pracującym często pod presją czasu. Tu nie nawiązano relacji, „nie odczytano”
dobrze rzeczywistych potrzeb klienta, więc nie ma on szansy na zmianę swojej
sytuacji. Każda zmiana dokonuje się pewnymi etapami i obejmuje kilka faz (tade Robertis C.: Metodyka działania w pracy socjalnej. BPS, Katowice 1998, s. 103.
Przytaczam za: de Robertis C., Pascal H.: Postępowanie metodyczne w pracy socjalnej z grupami i społecznościami. BPS:Śląsk”, Katowice 1999, s. 41.
19
DuBois B., Miley K.: Praca socjalna. Zawód, który dodaje sił. Warszawa 1996, s. 152–153.
17
18
58
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
kich jak: szok, zaprzeczenie, gniew, targowanie się, depresja, akceptacja) – po ich przejściu pojawia się możliwość pójścia naprzód20, czyli dokonuje się rozwój, który
daje szansę na zmianę sytuacji.
Z jednej strony podejmujemy konkretne zamierzone działania (jawne), ale
one mogą spowodować wystąpienie skutków niezamierzonych (niezaplanowanych), zarówno dla jednostki, rodziny, grupy czy społeczności – gdyż „człowiek
jest systemem żyjącym w świecie systemów” i wszystkie zmiany, niezależnie,
na jakim poziomie wystąpią, wpływają na siebie poprzez sprzężenie zwrotne.
Dlatego niezbędne jest uwzględnienie w pracy socjalnej i coachingu znaczenia
wartości i przekonań naszego klienta, gdyż one mają wpływ na sposób zaspokojenia jego potrzeb. Skuteczna pomoc wymaga od osoby wspierającej z jednej
strony zrozumienia i szacunku dla oczekiwań i podejmowanych decyzji klienta,
z drugiej strony – angażowania się w konkretne działania mające na celu rozwiązanie problemu i zaspokojenie potrzeb klienta.
Istnieją co najmniej trzy sposoby definiowania potrzeb. Po pierwsze, potrzeba
może oznaczać pewien stan niedoboru doświadczany przez jednostkę, stan braku i deficytu, którego uzupełnienie jest warunkiem dalszego trwania i rozwoju. Po drugie – potrzeba może być utożsamiana z procesem motywacyjnym; jest wówczas pojęciem bliskoznacznym do takich pojęć, jak: pragnienie, popęd, pożądanie, motyw. W końcu potrzeba
może mieć charakter zobiektywizowany i odnosić się do zależności jednostki od otoczenia. W tym ujęciu pojęcie potrzeby oznacza warunki niezbędne do przetrwania, przeżycia, rozwoju21. Rozwój natomiast określa się jako: „Nieprzerwany proces wzrostu
i uczenia się; dzięki niemu stajemy się kimś więcej, niż jesteśmy obecnie”22.
Pomiędzy potrzebą a zachowaniem występuje związek. Należy odczytać/
rozpoznać potrzebę klienta, ona decyduje o jego zachowaniu (przy czym – należy podkreślić – że to zachowanie nie musi być pożądane z naszego punktu
widzenia). Jeżeli potrzeba jest bardzo silnie odczuwana, to nawet destrukcyjne
zachowanie może spowodować zaspokojenie tej potrzeby. Istnieje zazwyczaj
wiele zachowań, które umożliwiają zaspokojenie potrzeby.
Należy pamiętać, że za każdym zachowaniem kryje się pozytywna intencja
(mająca na celu zaspokojenie potrzeby), które zachowanie wybierzemy – zależy
tylko od nas. Ludzie dokonują najlepszego wyboru spośród tych możliwości,
które postrzegają, zgodnie ze swoim systemem wartości. Zachowanie człowieka podlega ocenie zarówno klienta, jak i innych osób (innych klientów, pracowników socjalnych, naszych przełożonych, mieszkańców społeczności lokalnej
itp.). Dziś często pracownicy socjalni bardziej skupieni są na ocenie zachowania
Przytaczam za: Rys.1.1. Cykl zmiany: S. Thorpe, J. Clifford, Podręcznik coachingu..., s. 18.
aźmierczak T., Olech A.: Mapa warunków zaspokojenia potrzeb społecznych [w:] „Praca Socjalna”,
K
nr 2/ 2006, s. 4.
22
Thorpe S., Clifford J.: Podręcznik coachingu..., s. 17.
20
21
59
Blanka Długi
klienta, niż na dogłębnym rozpoznaniu jego potrzeb. Dokonujemy oceny poprzez nasze „okulary” (nasze dotychczasowe doświadczenia, nasz system wartości i przekonań, naszą wiedzę). Na podstawie oceny planujemy działania, po
zrealizowaniu których uzyskujemy jakieś rezultaty. Każde zachowanie klienta
jest dla pracownika socjalnego specyficzną komunikacją i informacją.
POTRZEBA
(np. głód)
Zachowanie
Zachowanie
Zachowanie
(np. kupuję bułkę)
(np. kradnę bułkę)
(np. ubiegam się
o pomoc w formie
posiłku)
Rys. 1. Związek między potrzebą a zachowaniem. Opracowanie własne
Wszystkie działania, które podejmujemy – zarówno my, pracownicy socjalni, jak i nasi klienci – mają komuś służyć, generować konkretne zmiany, których
nie można osiągnąć bez zaangażowania, bez wspólnej relacji. Klient ma być
współodpowiedzialny za sukces lub porażkę pomagania. Tu ważne jest wspólne rozważenie następującego pytania: co chcesz osiągnąć? Jest to pytanie dotyczące definiowania i konkretyzacji celu.
Dobrze sformułowane cele szczegółowe (cele SMART) ujmują wszystkie
potrzeby i charakteryzują się tym, że:
• są specyficzne (koncentrują się na konkretnym działaniu/zadaniu),
• są mierzalne (można zmierzyć stopień realizacji poprzez uzyskane
efekty),
• są akceptowane (przez osobę wspierającą/coacha, klienta, a także osobę
trzecią/instytucję),
• są realne (jeśli cele są nierealne, coaching się nie powiedzie),
• są tymczasowe (określono czas na ich osiągnięcie)23.
Robert Dilts w swojej książce zamieszcza podobny przykład określania celów szczegółowych, podkreślając, iż: „Istotą skutecznego coachingu nie jest pozbawianie ludzi reakcji czy zachowań, ani proste zastępowanie jednych zachowań innymi,
ale zaoferowanie klientowi większego wyboru. W celu zagwarantowania klientowi
Thorpe S., Clifford J.: Podręcznik coachingu…, s. 60.
23
60
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
najlepszej dostępnej możliwości wyboru coach zazwyczaj będzie musiał umieścić pożądane cele w kontekście konkretnego czasu, osób, miejsc, działań itd.”24.
Arkusz roboczy dobrze sformułowanego celu:
1) Cel – wyrażony w pozytywnej formie: czego chcesz, co chcesz osiągnąć?
2) Dowody zmysłowe – łatwa do zaobserwowania prezentacja celu na poziomie zachowania: po czym konkretnie poznasz, że osiągasz ten cel, jakie
są kryteria jego realizacji, w jaki sposób zostaną sprawdzone?
3) Osiągalny przez siebie – cel może być zapoczątkowany i utrzymany przez osobę lub grupę, która go wybrała: co konkretnie zrobisz, aby osiągnąć ten cel?
4) Zachowanie pozytywnych „skutków ubocznych” – pozytywne intencje i wtórne korzyści stanu problemowego: jakie korzyści płyną z twojego
obecnego sposobu działania, w jaki sposób zachowasz je w twoim nowym
celu?
5) Osadzony we właściwym kontekście – cel zostaje umieszczony w odpowiednim kontekście i jest ekologiczny: na kogo innego oraz na co jeszcze
mogłoby wpłynąć osiągnięcie wyznaczonego celu, w jakich warunkach
chciałbyś, a w jakich NIE chciałbyś osiągnąć tego celu?25.
Jeżeli klient określił cel, który zamierza osiągnąć, to w następnym etapie
należy się zastanowić nad tym, jakie zmiany należy wprowadzić, aby cel był
osiągalny.
Celem coachingu jest pomoc danej osobie w przejściu z miejsca, w którym się znajduje, do tego, w którym chce bądź musi się znaleźć – wesprzeć jej rozwój26, by uzyskać
trwałą zmianę zachowania.
Według teorii Kurta Lewina każda zmiana przebiega w trzech etapach:
1) rozmrożenia (uznanie przez klienta konieczności zmiany niekorzystnej
sytuacji),
2) zmiany,
3) zamrożenia (utrwalenie/wsparcie zmiany)27.
Lewin wprowadził tzw. analizę pola sił opartą na założeniu, że zachowania ludzi
są wypadkową sił działających za zmianą i działających przeciw niej28. Klient może
Dilts R.: Od Przewodnika do Inspiratora, czyli Coaching przez Duże „C”. Wydawnictwo PINLP, Warszawa
2006, s. 53.
25
Tamże, s. 54.
26
Thorpe S., Clifford J.: Podręcznik coachingu..., s. 21.
27
Por. Przywództwo w ochronie zdrowia. Idee i instrumenty. Red. A. Frąckiewicz-Wronki, A. Austen-Tyndy, Warszawa 2009, s. 52–55. Więcej na temat podejmowanych działań przez pracownika socjalnego
na każdym etapie zmiany piszę w publikacji: Ekspertyza. Granica między poradnictwem w pracy socjalnej
a poradnictwem specjalistycznym. Aspekt prawny i metodyczny. Warszawa 2011, napisanej dla Stowarzyszenia WRZOS.
28
Krzyszkowski J.: Elementy organizacji i zarządzania w pomocy społecznej. Łódź 1998, s. 104.
24
61
Blanka Długi
decydować, którą siłę chce wzmocnić, aby osiągnąć zmianę swojej sytuacji –
w przeciwnym razie w stanie równowagi dynamicznej, tj. w sytuacji gdy działające siły przeciwstawne wzajemnie się znoszą, nie zachodzi żadna przemiana ani przemieszczenie. Dlatego rolą zawodowego „pomagacza” jest pomoc
w „wybiciu” klienta z sytuacji nieakceptowanej stagnacji w kierunku pożądanej zmiany. Nasi klienci często wolą doświadczać skrajnej biedy, niż zdecydować się na podjęcie nowych działań, których się boją. Oni są przyzwyczajeni
do starego sposobu funkcjonowania, biedę znają i często ją akceptują; zaś nowy
sposób funkcjonowania jest dla nich trudny do wyobrażenia, przez co narusza
się ich poczucie bezpieczeństwa.
Aby pomoc i osiągnięcie pożądanego stanu były możliwe, należy dokładnie
poznać i określić możliwości/mocne strony i ograniczenia/słabe strony klienta
oraz szanse/okazje i zagrożenia/bariery znajdujące się w środowisku. Tu przydatna jest umiejętność przeprowadzania analizy SWOT29.
Mocne i słabe strony – to czynniki wewnętrzne dotyczące klienta; jego zasoby, predyspozycje, osiągnięcia vs. ograniczenia, braki, dysfunkcje, trudności itp.
Szanse i zagrożenia – to czynniki zewnętrzne, które są w otoczeniu, ale
klient nigdy z nich nie korzystał, nie był ich świadomy. One mogą być wykorzystane (szanse) i zaangażowane w proces pomocy vs. zagrożenia, bariery,
przeszkody, które należy przewidzieć z wyprzedzeniem i uwzględnić, aby nie
zaburzyły procesu wspomagania naszego klienta.
Tak przeprowadzona analiza SWOT powinna wesprzeć naszego klienta
i dać mu jeszcze większe poczucie bezpieczeństwa, poprzez budowanie wspierającego i ubogacającego otoczenia, które istnieje, a którego klient do tej pory nie
dostrzegał i z jego zasobów nie korzystał. Zanim ktoś weźmie sprawy w swoje
ręce, musi się do tego przygotować. To proces trwający w czasie – innym i bardzo indywidualnym – dla każdego klienta. Doświadczenia życiowe, otoczenie
rodzinne, środowisko życia mają na ten proces ogromny wpływ. W tych naturalnych obszarach środowiska tkwią siły aktywizujące jednostki do zmian. Stąd
coraz większe znaczenie przywiązuje się do pracy socjalnej operującej głównie pojęciem wzmocnienia (empowerment), którego celem jest powiększenie sił
(mocy) jednostki/podopiecznego przy równoczesnym wzmacnianiu jego otoczenia – by możliwie najszybciej osiągnąć stan samodzielnego funkcjonowania
społecznego naszego klienta. Wzmocnienie jest wielowymiarowe i ma wiele postaci.
Rozliczne, wręcz nieprzeliczalne, są kombinacje czynników psychosocjokulturowych,
ludzi, sytuacji, środków i rozwiązań. (...) staje się procesem wysoce zindywidualizowanym, niemożliwym do powtórzenia. (...) Postrzega on proces udzielania pomocy jako
Na temat analizy SWOT piszę w: Nowe spojrzenie na metody i techniki…, s. 191–194.
29
62
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
partnerstwo, podejmowany wspólnie wysiłek, jako współdziałanie z klientem (...) nastawieniem, które skupia się na jego mocnych stronach i zdolnościach adaptacyjnych klienta, jak też na jego kompetencjach i potencjalnych możliwościach”30. To przestrzeganie
zasady „nic o nas bez nas”, której nie można urzeczywistnić bez relacji z klientem,
bez udzielenia mu pomocy do skupienia się na sobie samym – w wspierającym i bezpiecznym otoczeniu. Dlatego przewodzenie odnosi się do procesu pomagania w przeprowadzeniu drugiej osoby ścieżką wiodącą od danego stanu obecnego do stanu pożądanego oraz pomoc tej osobie w uświadamianiu sobie kluczowych możliwości i przeszkód
na tej drodze31.
Pracownik socjalny orientuje klienta na nowe nieznane i dopiero co „odkryte” obszary, przy czym zapewnia cały czas wsparcie, którym może być aktywne wysłuchanie go, uspokojenie jego emocji, dodanie mu nowych informacji lub wiedzy, udzielenie pomocy w opracowaniu „mapy drogowej” dojścia
do zamierzonego celu.
Coaching nie jest terapią, jest procesem zorientowanym na działanie. Należy
zadawać klientowi wiele otwartych pytań, nieraz prowokujących, w rodzaju:
• co mógłbyś zrobić,
• co musi się wydarzyć,
• czego tym razem nie zrobiłeś,
• co jeszcze mógłbyś zrobić,
• jakie miałeś inne możliwości działania,
• gdybyś nie zrobił tego następnym razem, co mógłbyś zrobić w zamian,
• czego nie zrobiłeś, a teraz żałujesz32.
Po uzyskaniu przemyśleń i odpowiedzi klienta należy pomóc mu uporządkować (te nowe, często „odkrywcze” dla klienta) informacje i zachęcić do podjęcia działań, zadając pytanie: czy chcesz to zrobić teraz? Oferuję z mojej strony
pomoc, proponuję zawarcie kontraktu.
Kontrakt socjalny jako narzędzie budujące relację
Przedstawione powyżej informacje mogą być bardzo przydatne dla pracownika
socjalnego pracującego z klientem w oparciu o kontrakt socjalny – pisemną umowę
zawartą z osobą ubiegającą się o pomoc, określającą uprawnienia i zobowiązania stron
umowy, w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej osoby lub rodziny33. Kontrakt wymaga przedstawienia oceny sytuacji życiowej osoby – jej ograniczeń oraz możliwości – w czym
można wykorzystać umiejętność przeprowadzania analizy SWOT. Po tym etaDuBoise B., Miley K.: Praca socjalna. Zawód..., s. 143.
Dilts R.: Od Przewodnika do Inspiratora…, s. 5–6.
32
Pytania przytaczam za: Thorpe S., Clifford J.: Podręcznik coachingu…, s. 93.
33
Art. 6 pkt 6 Ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz.U. nr 64, poz. 593 z późn. zm.).
30
31
63
Blanka Długi
pie zostają określone cele, tu przydatne są wiedza zawarta w arkuszu roboczym
dobrze sformułowanego celu i informacje zawarte w opisie celów SMART, jak
również tematyka dotycząca procesu zmiany. Każda zmiana wywołuje opór,
który jest spowodowany utratą dotychczasowego stanu – łatwiej jest klientom
zaakceptować trudną sytuację, która jest im dobrze znana, niż dokonać zmiany sytuacji na lepsze, gdyż to narusza ich „strefę komfortu”. Często jest też tak,
że ujawniony problem jest przykrywką rzeczywistego problemu (np. bezrobocie a problem uzależnienia od alkoholu). Faktem jest, że ludzie nie zawsze się
zmieniają, kiedy mówią, że chcą się zmienić – oni muszą uznać potrzebę zmiany i widzieć korzyści dla siebie. Następnie każda ze stron zapisuje swoje działania oraz określa jasno termin ich realizacji – w czym pomocne mogą być pytania dotyczące przeprowadzania rozmowy coachingowej. Ostatni etap to ocena
podjętych działań, dokonana wspólnie, przez wszystkie strony uczestniczące
w kontrakcie, czyli określenie drogi między stanem początkowym a stanem
osiągniętym po zrealizowaniu kontraktu34.
Pomimo że na narzędziu tym pracownicy socjalni pracują już od wielu lat,
to nadal praca socjalna tak realizowana opiera się głównie na podejściu funkcjonalnym – poprzez kierowanie do różnych instytucji czy innych specjalistów zewnętrznych. Zdecydowanie rzadziej wykorzystuje się podejście psychospołeczne uwzględniające współpracę w środowisku i ze środowiskiem życia klienta,
z wykorzystaniem zasobów: rodziny, krewnych, sąsiedztwa, środowiska, gdzie
poprzez pracę socjalną należałoby uaktywnić je, zmobilizować i ukierunkować
na rzecz poprawy funkcjonowania osoby wspomaganej. Nadal łatwiej pracownikowi socjalnemu współpracuje się z „systemem instytucji” niż z „systemem
rodziny”, raczej administrujemy, niż wspieramy rozwój klienta.
Kontrakt pełni różne funkcje. Po pierwsze, motywuje klienta (ale i pracownika socjalnego) do podejmowania działań nastawionych na zmianę sytuacji
w perspektywie nakierowanej na przyszłość, którą to perspektywę porządkuje. Pokazuje, jak jest teraz, gdzie jesteśmy, a co chcemy osiągnąć. Po drugie,
pełni funkcję dyscyplinującą – wymusza aktywność, uwzględnia hierarchię
działań i ich osadzenie w czasie/terminie realizacji, daje też możliwość przewidzenia konsekwencji podejmowanych działań lub konsekwencji ich zaniechania. Po trzecie, pełni funkcję pomocową – uczy postaw i zachowań do lepszego
funkcjonowania, przełamuje brak motywacji, uczy systematyczności, zapewnia
różnego rodzaju wsparcie ze strony pracownika socjalnego lub instytucji. Daje
klientowi poczucie, że jest kimś ważnym, odpowiedzialnym, gotowym na podjęcie działań i osiągnięcie zmiany.
kontrakcie socjalnym piszą: Włoch A., Domaradzki A.: Kontrakt socjalny. Przewodnik dla pracowO
ników socjalnych ośrodków pomocy społecznej [w:] „Praca Socjalna”, nr 3/2005, Instytut Rozwoju Służb
Społecznych.
34
64
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
Należy pamiętać o tym, że każda ingerencja w środowisko klienta przynosi w nim jakieś zmiany. Uzyskane pozytywne zmiany muszą być utrwalone,
aby stały się trwałym zachowaniem klienta. W sytuacji braku utrwalenia zmiany często ujawnia się opór ze strony klienta i ponownie wraca on do poprzednich zachowań. Osoby profesjonalnie przygotowane do wykonywania pracy
socjalnej są przygotowane do ujawnienia się zjawiska oporu i potrafią go prawidłowo wykorzystać. Jednak na tym etapie dochodzi często do niepowodzeń
i zaburzeń – wówczas cały proces zmiany zostaje zniweczony i sytuacja klienta nie ulega poprawie, a jedynie jeszcze bardziej dewaluuje się i utwierdza osobę wspomaganą w przeświadczeniu nierozwiązalności i wyjątkowości jej sytuacji. Chcąc przełamać ten kryzys, należałoby zastanowić się nad systemem
wartości naszego klienta.
Wartości mają związek z tym, dlaczego myślimy to, co myślimy, oraz dlaczego
robimy to, co robimy. (...) wartości stanowią główne źródło wewnętrznej motywacji
klientów35. Aby można było rozważać wpływ wartości klienta na jego sytuację
i planować pomoc, musimy dobrze znać swoje wartości, musimy wiedzieć,
kim jesteśmy, jakie wartości reprezentujemy, co dla nas jest ważne – a dopiero wówczas będziemy mogli uszanować wybory naszego klienta/osoby
wspomaganej.
Pytania, które pozwolą poznać klientowi jego własne wartości, mogą być
następujące: co cię zazwyczaj motywuje, co jest dla ciebie najważniejsze, co pobudza cię do działania, co daje ci „napęd”?
Wartości i przekonania tworzą pewien rodzaj niewidocznych ram, które otaczają
wszystkie interakcje zachodzące między ludźmi wewnątrz układu takiego jak rodzina,
zespół czy organizacja. (...) jeśli dana osoba naprawdę wierzy, że jest w stanie wykonać określone działanie, osiągnie sukces, a jeśli jest przekonana o niemożliwości owego
działania, żaden wysiłek nie przekona jej, że można cel osiągnąć36.
Na etapie nabywania nowych umiejętności, kiedy chcemy się czegoś nauczyć na podstawie doświadczenia (np. kiedy chcemy rozwiązać jakąś sytuację problemową), przydatne jest odwołanie się do teorii Davida Kolba. Mówi
ona, że jeżeli chcemy się czegoś nauczyć na podstawie zdobytego przez nas już
wcześniej doświadczenia, musimy się na chwilę zatrzymać i pomyśleć, co tak
naprawdę się wydarzyło, kto w tym zdarzeniu uczestniczył oraz jakie były skutki tego zdarzenia. Następnie musimy wyciągnąć wnioski, ocenić to wydarzenie – co było w nim dobre, a co złe. Na podstawie uzyskanych w ten sposób informacji planujemy, jak w przyszłości moglibyśmy się zachować i jak możemy
wykorzystać zdobytą w ten sposób wiedzę/doświadczenie w tej samej lub poDilts R.: Od Przewodnika do Inspiratora..., s. 148.
Tamże, s. 152.
35
36
65
Blanka Długi
dobnej sytuacji w przyszłości. Należy przejść cały cykl uczenia się (obserwacja,
analiza, planowanie działania). Nie można opuszczać żadnego z poziomów lub
na jakimś pozostawać. Każdy potrafi się uczyć, szczególnie wówczas, gdy chwali się go i docenia za własne pomysły, za przemyślenia i podejmowane nowe
sposoby działania. Żaden klient nie może nauczyć się mniej, trzeba tylko dać
mu odpowiednią ilość czasu. Należy jednak pamiętać o stałym motywowaniu
klienta do podejmowania dalszych przemyśleń i działań.
Zrób coś
(doświadczanie)
EMPIRYCY
Styl aktywny
Zrób to inaczej
(planowanie i działanie)
PRAGMATYCY
Styl pragmatyczny
Pomyśl o tym
(przemyślenia)
ANALITYCY
Styl refleksyjny
Nadaj temu znaczenie
TEORETYCY
Styl teoretyzujący
Rys. 2. Fazy procesu uczenia się przez doświadczenie – cykl Kolba ze stylami uczenia się. Opracowane na podstawie materiałów ze szkolenia „Szkoła coachingu relacyjnego”, Kraków 2007 oraz
Burgess H.: Uczenie się przez rozwiązywanie problemów... BPS, Katowice 1999
Empirycy – to osoby koncentrujące się na doświadczaniu, aktywne, które
wszystkiego chcą spróbować. Najpierw działają, a potem myślą o konsekwencjach. Zazwyczaj są to osoby wrażliwe, bardzo emocjonalne, kierujące się subiektywną wizją świata.
Analitycy – to osoby koncentrujące się na procesach myślowych. Zatrzymują się i ciągle zbierają dane, stoją z boku i analizują spokojnie doświadczenia,
analizują szczegóły i ich zależności, trudno podejmują decyzje.
Teoretycy – to osoby koncentrujące się na tworzeniu struktur. Dobrze czują się w uporządkowanym świecie, w którym funkcjonują zasady, teorie, a za-
66
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
dania realizują, szukając w nich ładu wynikającego z logicznego i racjonalnego rozumowania.
Pragmatycy – to osoby koncentrujące się na działaniu. Poszukują rozwiązań, które mogą zastosować w praktyce codziennego życia. Są realistami, ważne są dla nich konkrety, często pracują w krótkiej perspektywie37.
Powyżej przedstawione rozróżnienia nigdy nie występują w idealnie czystej
postaci. Każda osoba wymaga indywidualnego podejścia, a umiejętność określenia przeważających cech danego typu pomaga w realizacji pracy socjalnej i
pozwala na wzmacnianie słabszych obszarów.
Należy pamiętać o ostrożnym i przemyślanym zadawaniu klientom pytania „dlaczego” (pytania typu dlaczego? często zakładają istnienie innych sądów, które mogą ponownie prowadzić do konfliktu czy niezgody) i zamianie
dlaczego? na jak?, które umożliwia swobodną i wyczerpującą wypowiedź, bez
poczucia winy.
DLACZEGO?
JAK?
Wszystkie nasze działania są połączone z emocjami. Wszyscy jesteśmy najpierw
istotami emocjonalnymi, zaś nasz umysł, nasze myślenie jest procesem wtórnym. Pierwsze są uczucia i emocje i one są ściśle powiązane z działaniami.
Każdy człowiek ma jakieś zasoby, zdolności i talenty, zaś rolą pracownika socjalnego jest pomóc klientowi odkryć te zasoby i odpowiednio je wykorzystać
na rzecz rozwoju osoby wspomaganej.
Nawiązanie relacji z klientem jest warunkiem niezbędnym do osiągnięcia
trwałego sukcesu, jakim jest poprawa funkcjonowania osoby wspomaganej. Jednak klient musi być przez nas przygotowany na ten proces trwający w czasie.
Ma on wiedzieć i być świadomy, co robi, w jakim celu, jakich skutków może
się spodziewać po podjęciu odpowiednich działań. Powinien umieć przewidzieć zagrożenia i być przygotowany na pełną odpowiedzialność konsekwencji podejmowanych w życiu wyborów/działań, ma odczuwać władzę i kontrolę nad swoim życiem.
Dostrzeganie niepowtarzalności ludzi – cecha zawodowa pracownika socjalnego
– jest ideą przewodnią w pracy z przypadkiem. (...) podpowiada, że jednostka posiada
zdolność kierowania własnymi czynami i potencjał określania swych celów oraz sposobów ich realizacji38.
Emocjonalny wpływ pozytywnego sponsorowania przedstawia się w następujący sposób39:
Por. z Rozdział 2 Teorie uczenia się [w:] Thorpe S., Clifford J.: Podręcznik coachingu..., s. 27–37.
Skidmore R.A., Thackeray M.G.: Wprowadzenie do pracy socjalnej. Interart, Warszawa 1996, s. 66.
39
Dilts R.: Od Przewodnika do Inspiratora…, s. 217.
37
38
67
Blanka Długi
Komunikaty pozytywnego
Emocjonalna reakcja
sponsorowania
„jesteś dostrzegany”
ulga, rozluźnienie
„istniejesz”
zwrócenie do wewnątrz, skupienie, spokój
„posiadasz wartość”
zadowolenie
„jesteś wyjątkowy”
kreatywność
„masz wiele do zaoferowania” motywacja i energia
„jesteś tu mile widziany” bezpieczeństwo, lojalność
„przynależysz tu”
zaangażowanie
Poprzez takie komunikaty pomagamy klientom w nawiązaniu konstruktywnej relacji, która pozwala im inaczej myśleć na swój temat, być bardziej świadomymi, bardziej kreatywnymi, pomagamy im przełamać stare nawyki, dzięki
czemu w przyszłości uzyskają szersze spojrzenie na rzeczywistość, co pozwoli im lepiej i godniej żyć.
Zakończenie
W niniejszym opracowaniu podjęłam próbę ukazania znaczenia dobrych relacji
w pracy socjalnej, zachęcając jednocześnie pracowników socjalnych do refleksji i większego zwrócenia uwagi nad podjętym tematem, gdyż kryzys, jakiego
obecnie doświadczamy w życiu zawodowym, w dużej części wynika z zaburzeń występujących na poziomie relacji i dotyczy on obszarów o wiele szerszych niż zasygnalizowane w tej publikacji (dotyczy również relacji pomiędzy:
pracownikami socjalnymi, specjalistami, kadrą zarządzającą, przedstawicielami innych instytucji działających w obszarze niesienia pomocy osobom wykluczonym, a także relacji na poziomie funkcjonowania w ramach społeczności
lokalnej, w kontaktach z mediami, politykami itd.). Dziś w pomocy społecznej obserwujemy stan dużego „przeciążenia”; brakuje czasu, zasobów, często sił i chęci do dalszego działania – a notatka, terminowość, wywiad i zasiłek są ważniejsze od dobrej relacji, głębokiej refleksji, sprawnej i skutecznej
komunikacji. Codzienność pokazuje niestety efekt skutków „zagubionej relacji” – skalę wykluczenia, biedy, marginalizacji, tragedii rodzinnych, przemocy i zwątpienia. Jednak sytuację tę można zmienić, wystarczy zrobić naprawdę niewiele, by wzmocnić naszego klienta – musimy tylko uwierzyć, że klient
ma zasoby i sposoby, by osiągnąć swoje cele. Oczywiste jest, że nie można całkowicie zlikwidować zaburzeń w relacji, jednak rozmiary tych zaburzeń i ich
skutki można zminimalizować poprzez świadome kształtowanie, poprzez wiedzę o relacji.
Autorka całkowicie pominęła tematykę dotyczącą tworzenia się relacji, którą trzeba sobie przybliżyć, aby zrozumieć, że to, jak funkcjonują ludzie w relacji
68
Znaczenie relacji w pracy socjalnej
z innymi, zależy od rodzaju więzi, która jest wrodzoną podstawową potrzebą,
kształtującą się „od poczęcia aż po grób”, zaś najważniejszym okresem jej rozwoju jest wczesne dzieciństwo i wytworzenie się bezpiecznego wzorca przywiązania (vs poza bezpieczne przywiązanie: wzorzec ambiwalentno-lękowy, unikająco-lękowy, zdezorganizowany)40.
Ograniczony wymiar tej publikacji pozwala jedynie na zasygnalizowanie
podjętego tematu. Cytowane z konieczności wyrywkowo fragmenty pozycji
książkowych miały być – wg mojego zamysłu – zwiastunami treści zawartych
w zamieszczonej bibliografii, do przeczytania której gorąco zachęcam.
Podsumowując tematykę znaczenia relacji w pracy socjalnej, przytaczam
propozycję Agnieszki Pietrzyk: (…) pragnę zaproponować „zawodowym pomagaczom” schemat siedmiu „z”, porządkujących działania pomocowe: Zobaczyć; Zdiagnozować; Zrozumieć; Zareagować; Zachęcić do zmiany; Zmieniać; Zrezygnować, gdy okoliczności tego wymagają. Mam nadzieję, iż owe „z” umożliwią niegubienie się w ogromie
potrzeb ludzi zagubionych w swym życiu i otoczeniu społecznym41, co nie jest możliwe do zrealizowania bez uwzględnienia znaczenia relacji.
Bibliografia
Chmielewska-Banaszak D.: Zrozumieć klienta pomocy społecznej [w:] „Praca Socjalna”,
nr 6/2008.
Dilts R.: Od Przewodnika do Inspiratora, czyli Coaching przez Duże”C”. Wydawnictwo PINLP,
Warszawa 2006.
Długi B.: Nowe spojrzenie na metody i techniki pracy socjalnej z osobami niepełnosprawnymi fizycznie
[w:] Praca socjalna wobec współczesnych problemów społecznych. Red. naukowy S. Pawlas-Czyż,
konsultant naukowy K. Wódz, Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT, Toruń 2007.
DuBois B., Miley K.: Praca socjalna. Zawód, który dodaje sił. Warszawa 1996.
Goleman D.: Inteligencja społeczna. Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2007.
Kaźmierczak T., Olech A.: Mapa warunków zaspokojenia potrzeb społecznych [w:] „Praca Socjalna”, nr 2/2006.
Krzyszkowski J.: Elementy organizacji i zarządzania w pomocy społecznej. Wyd. OMEGA-PRAKSIS, Łódź 1998.
Parsloe E., Wray M.: Trener i mentor: udział coachingu i mentoringu w doskonaleniu procesu uczenia się. Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2002.
Peltier B.: Psychologia coachingu kadry menedżerskiej. Teoria i zastosowanie. Dom Wydawniczy
REBIS, Poznań 2005.
Przywództwo w ochronie zdrowia. Idee i instrumenty. Red. A. Frąckiewicz-Wronki, A. AustinTyndy, Warszawa 2009.
de Robertis C.: Metodyka działania w pracy socjalnej. BPS, Katowice 1998.
zorce przywiązania podaję za: materiały ze szkolenia „Przemoc w rodzinie w perspektywie teorii
W
przywiązania”, ROPS Katowice, Milówka 28-29 maja 2012 roku.
41
Podaję za: Pietrzyk A.: Praca socjalna wobec współczesnych problemów…, s. 170.
40
69
Blanka Długi
de Robertis C., Pascal H.: Postępowanie metodyczne w pracy socjalnej z grupami i społecznościami. BPS, „Śląsk”, Katowice 1999.
Skidmore R.A., Thackeray M.G.: Wprowadzenie do pracy socjalnej. Interart, Warszawa 1996.
Thorpe S., Cliford J.: Podręcznik coachingu. Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2006.
Włoch A., Domaradzki P: Kontrakt socjalny. Przewodnik dla pracowników socjalnych ośrodków
pomocy społecznej [w:] „Praca Socjalna”, nr 3/2005.
Żukiewicz A.: Role zawodowe pracownika socjalnego [w:] „Praca Socjalna”, nr 4/2001.
Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (Dz.U. nr 64, poz. 593).
Renata Gawłowska
Coaching w pracy socjalnej.
Jakie mogą być źródła oporu przed
uczestnictwem w procesie coachingu?
Instytucja coachingu w Europie i na świecie jest znana od wielu lat. Coaching
jednak to stosunkowo młoda dyscyplina, która narodziła się na przełomie lat
80. i 90. XX wieku, a jej ojcem był Thomas Leonard. Wyrosła z idei, która głosi
i promuje rozwój nowych strategii myślenia i działania, koncentrując się na rozwiązaniach, a nie poszukiwaniu przyczyn problemów. Coaching to metoda osobistego i zawodowego doskonalenia, która opiera się na założeniu, że wszystko, czego potrzebujemy do osiągania życiowych celów, już mamy. Trzeba tylko
nauczyć się te zasoby wykorzystywać. Coaching jest interaktywnym procesem,
który pomaga pojedynczym osobom lub organizacjom w przyspieszeniu tempa rozwoju i polepszeniu efektów działania.
Przede wszystkim coaching to metoda pracy, która pozwala rozpoznać własny potencjał i skorzystać z niego. Podczas procesu coachingowego wydeptuje się ścieżkę do własnych talentów, możliwości i umiejętności, o których być
może nie mieliśmy nawet pojęcia. Dzięki temu uruchamiamy i wykorzystujemy
swoje zasoby i stajemy się skuteczniejsi lub szybsi w działaniu. A jeżeli podczas
takiego procesu (zazwyczaj w formie serii spotkań z coachem) uda nam się odkryć, co jest naszym życiowym celem i pójść w tę stronę, coaching da nam też
długotrwałe poczucie spełnienia i zadowolenia. Dzięki niej wielu osiąga znakomite rezultaty. Skuteczność tej metody jest bardzo wysoka w pracy z osobami zorientowanymi na osiągnięcie sukcesu.
Na bazie tych przekonań można stwierdzić, że coaching jest to proces,
w którym wyróżniamy dwie osoby: osobę trenowaną (ucznia) i coacha, czy-
71
Renata Gawłowska
li trenera, którego zadaniem jest kierowanie rozwojem trenowanego, wspieranie i w pewnym stopniu uczenie, wypracowywanie nowych zachowań oraz
umiejętności. Korzyści, jakie płyną z coachingu, nie sposób przeceniać. Ta alternatywna metoda pracy socjalnej jest dużo bardziej elastyczna niż sformalizowany proces. Pozwala stronom na kreatywność w poszukiwaniu własnych
rozwiązań sytuacji problemowych i daje możliwość naprawienia zaburzonych
relacji międzyludzkich. Sukces coachingu zależy od gotowości stron do dyskusji na temat wzajemnych potrzeb, niepokojów i pomysłów na rozwiązanie problemu. Dzięki niej można osiągnąć niestandardowe porozumienia, ponieważ
zapewnia swobodę poruszania przez strony drażliwych kwestii, a jednocześnie
jako procedura poufna chroni przed publicznym roztrząsaniem spraw intymnych. Coaching umożliwia przyczynienie się do rozwoju drugiej osoby. Polega on na partnerstwie, w którym wzajemne dzielenie się wiedzą i doświadczeniem prowadzi do zmaksymalizowania potencjału osoby poddanej treningowi
i pomocy w osiągnięciu jej celów. Pomaganie innym jest zajęciem wyczerpującym. Stałe obcowanie z cierpieniem, ubóstwem, krzywdą, bezradnością podopiecznych może spowodować stresujące pobudzenie emocjonalne, działające
niekorzystnie i niszcząco na psychikę, czasami odbierając zdolności do pracy.
Zespół wypalenia zawodowego u pracowników socjalnych można określić jako
stan wyczerpania emocjonalnego, w wyniku którego jednostka traci zdolności
skutecznego pomagania. Wprowadzenie coachingu jako nowej metody pracy
socjalnej pozwala na bardziej aktywny udział pracownika socjalnego w walce z kwestiami społecznymi, na stworzenie nowego narzędzia pomocowego
w skutecznym oddziaływaniu na osoby w trudnej sytuacji życiowej i otwiera
nowe możliwości pomocowe, dając w ręce pracownika socjalnego nową technikę pomocową.
Jednak coaching jako zjawisko nowe nie jest jeszcze powszechnie stosowaną metodą rozwiązywania problemów. Na przeszkodzie stają nieznajomość tematu, lęk przed nowym oraz opór przed zmianami. Coaching w Polsce
jest stosunkowo młodym zjawiskiem. Informacje na temat procesu coachingu
jako sposobu rozwiązywania problemów są bardzo słabo rozpowszechnione.
Małe zainteresowanie społeczeństwa wynika nie tylko ze słabego marketingu, ale również z braku wiedzy na ten temat. Zakłada się, że wzrost wiedzy
społeczeństwa spowodowałby chęć poszukiwania tego typu form rozwiązywania konfliktów i problemów. Problem stanowi również fakt, że nie mamy
doświadczeń coachingowych. Opór klientów wobec uczestniczenia w sesjach
coachingowych wynika również ze stosunku i sposobu wychowania, niechęci do zmian, co oznacza, że coaching w praktyce pozostaje w cieniu innych narzędzi pracy socjalnej. Większość pracowników socjalnych nie interesuje się
specjalnie coachingiem i nie podejmuje się wprowadzania go w swojej prakty-
72
Coaching w pracy socjalnej…
ce. Dlatego tak ważne są organizowanie szkoleń coachingowych oraz uświadamianie i przekonanie coraz większej rzeszy pracowników socjalnych do stosowania tej metody w codziennej pracy z klientem wykluczonym i zagrożonym
wykluczeniem społecznym.
Inny powód oporu przed uczestnictwem w procesie coachingu odnosi się
do rozumienia przez klientów samej istoty coachingu. Ludzie obawiają się
stronniczości coacha, nie wierzą w jego neutralność i bezstronność. Duże znaczenie ma również fakt, że ludzie, nie wiedząc, czym jest coaching, nie mając z nim wcześniej do czynienia, obawiają się manipulacji i niezrozumienia.
Charakterystyczne dla ludzi jest uleganie stereotypom i powielanie schematycznych zachowań – nie znają i nie próbują nowych zachowań. Nie są gotowi
do podjęcia odpowiedzialności za siebie i swoje życie.
Rozważając źródła oporu stron w uczestnictwie w procedurze coachingowej, należy zwrócić uwagę na kolejną przyczynę, jaką jest lęk przed „zaangażowaniem się”. Znacznie łatwiej jest udawać, że konflikty i problemy nas nie dotyczą, że ich nie dostrzegamy, łatwiej jest ich unikać, niż decydować się na próbę
ich rozwiązania i szukania możliwości znalezienia rozwiązań w nas samych.
Boimy się, że poniesiemy porażkę, obawiamy się zranienia swoich najbardziej
wrażliwych obszarów. Nie jesteśmy gotowi do ujawniania naszych emocji
przed zupełnie obcą dla nas osobą. Boimy się, że w procesie coachingu poniesiemy straty nie tylko moralne, ale i materialne. Wierzymy, że tylko sprawdzone metody załatwienia sprawy przyniosą nam oczekiwane zadośćuczynienie
i satysfakcję. Oczekując naprawienia własnej krzywdy, wyłączamy racjonalne
myślenie, a skupiamy się tylko na emocjach. Nie wierzymy w sposoby rozwiązania sporów i nie dajemy wiary skuteczności spisanej umowy z coachem. Reasumując, ludzie mogą się obawiać sesji coachingowych, gdyż nie znają jej podstaw i mechanizmów działania. Szersza wiedza wśród społeczeństwa na temat
coachingowego rozwiązywania problemów niewątpliwie spowoduje wzrost zainteresowania zarówno ze strony podopiecznych ośrodków pomocy społecznej, jak i pracowników socjalnych. Pozwoli na modyfikowanie i dostosowanie
metody, jej technik i narzędzi na bieżąco do wymagań klienta.
Praca z klientem metodą coachingu wymaga dużej aktywności ze strony
pracownika socjalnego i nie da się stworzyć jednego uniwersalnego szablonu pracy dla wszystkich klientów. Szanując odmienność klientów, zadaniem
coacha jest takie dobranie narzędzi, które będą odpowiednie dla danej osoby
na określonym etapie coachingu. Coach nie może w niczym wyręczać klienta.
Coach, aby osiągnąć sukces w postępowaniu z klientem, powinien stosować następujące zasady:
1) Ustalenie kontekstu coachingu – ustala się techniczne kwestie coachingu,
czyli miejsce i harmonogram spotkań oraz czas trwania jednej sesji coachin-
73
Renata Gawłowska
gowej, a także przybliża się metodę coachingu. Ustala się oczekiwania osoby trenowanej i sprawdza, czy motywacja do zmian jest prawidłowa.
2) Ustalanie celów – ustala się ściśle określone cele, tworzy plan działania
i motywuje do jego realizacji. To klient wie, co i dlaczego chce zmienić. Zadaniem coacha jest wsparcie klienta w szukaniu rozwiązań, poszerzaniu
perspektywy i zwiększaniu liczby dostępnych dla klienta zachowań. Klient
wybiera cele, coach pomaga mu je realizować. Może się okazać, że klient
kilkukrotnie zmienia cele, zanim dojdzie do tego, który naprawdę jest dla
niego ważny. Coach ma towarzyszyć klientowi na drodze zmiany, ale nie
tworzyć tej drogi dla niego.
3) Tworzenie atmosfery partnerstwa opartej na wzajemnym zaufaniu i szacunku. Trener powinien się skupić na udzieleniu klientowi niezbędnych informacji pozwalających na samodzielne rozwiązanie danego problemu.
4) Słuchanie i zadawanie pytań – coach zna i potrafi stosować różne techniki dobrej komunikacji, potrafi aktywnie słuchać, otwiera perspektywy rozwiązań
niestandardowych, pobudza i zachęca poprzez zadawanie trafnych pytań.
5) Sprzężenie zwrotne, czyli regularne ocenianie postępów klienta.
6) Wyciąganie wniosków – głównym celem coachingu jest rozwój klienta, uczenie się przez niego nowych rzeczy, nowych zachowań. Coach ma wspierać
klienta w jego procesie zmiany. Każde potknięcie i zwątpienie klienta, każda (w jego ocenie) porażka są ważną dla niego lekcją. Definicję błędu i porażki zastępuje w coachingu informacja zwrotna. Efektem każdego działania jest adekwatna do tego działania informacja zwrotna, którą klient
uzyskuje od innych ludzi.
Ważne jest też podkreślenie faktu, że nie z każdym klientem ośrodka pomocy społecznej można pracować metodą coachingu, a już na pewno nie można nikogo do tego zmuszać. Pracownik socjalny powinien wykazać się umiejętnością dobrania właściwej metody pracy do indywidualnych potrzeb klienta,
tak aby metoda pracy odpowiadała obydwu stronom. Wiem z doświadczenia
zawodowego, że niektórzy klienci zgłaszają się do ośrodka pomocy społecznej
i potrzebują jedynie niewielkiej pomocy, często jedynie materialnej, i nie chcą,
aby pracownik socjalny ingerował zbyt głęboko w ich życie osobiste. Obowiązkiem pracownika socjalnego jest uszanowanie tej decyzji. Osoby te będą współpracowały jedynie w wymiarze, który pozwoli im na uzyskanie pomocy materialnej. W takiej sytuacji coaching nie ma zastosowania, ponieważ nie przyniesie
żadnych wymiernych rezultatów.
Coaching przebiega w sferze stosunków międzyludzkich, a klient jest partnerem w grze. Żeby być dobrym coachem, trzeba mieć:
1) Zdolności analityczne – zdolność do oceny podstawowych czynników
wpływających na pozycję w coachingu do wykorzystania tej oceny w celu
74
Coaching w pracy socjalnej…
uporządkowania wszystkich faktów i argumentów popierających motywację do zmian.
2) Empatię – zdolność wczuwania się w sytuację drugiej strony w celu zrozumienia nie tylko tego, co ma nadzieję osiągnąć, ale też tego, skąd wzięły się takie oczekiwania i jaką determinację druga strona wykazuje w ich
spełnieniu.
3) Zdolności planowania – tworzenie i realizacja strategii i taktyk coachingowych, ale także gotowość do elastyczności w zależności od przebiegu sesji
coachingowej.
4) Umiejętności interaktywne – zdolność utrzymania dobrych relacji z innymi
ludźmi, przekonywania bez dominowania, wykazania słuszności obranych
racji, a jednocześnie dbania, by druga strona nie straciła twarzy, okazywania szacunku dla argumentów i racji drugiej strony, szybkiego reagowania na zmieniające się nastroje i reakcje, pozwalającego wykorzystać szansę przybliżenia rozwiązania.
5) Umiejętności komunikowania – zdolność jasnego, pozytywnego i logicznego przekazywania informacji i przedstawiania argumentów, a jednocześnie
zdolność słuchania drugiej strony i właściwego reagowania.
6) Aspiracje – wysokie aspiracje pozwalają osiągnąć najkorzystniejsze kontrakty – im wyżej dążysz, tym dalej zajdziesz, jeśli masz dużo do zaoferowania,
możesz dużo żądać.
7) Siłę – w odniesieniu do coachingu siłę należy rozumieć jako umiejętność takiego oddziaływania na drugą stronę, aby osiągnąć pełną optymalizację interesów, jest to więc umiejętność przekonywania, perswazji.
8) Zdolność koncentracji na rozwiązaniach – dobry coach patrzy daleko.
9) Zdolność atakowania problemu, a nie osoby, co polega na powstrzymywaniu się od kontraktu w przypadku prowokacji. Zdolny coach jest rzeczowy,
prowadzi rozmowy z pozycji „dorosłego” kontrolującego emocje i rozwiązującego problem.
Posiadanie wszystkich powyższych cech i umiejętne ich wykorzystanie jest
nie lada sztuką.
Coach nie jest w stanie zmusić nikogo do zmiany – musi ona nastąpić z woli
i w wyniku pracy osoby coachowanej.
Zakończenie coachingu nie powinno powodować u jednej ze stron przekonania, że porozumienie zostało osiągnięte jej kosztem, gdyż wywołuje to poczucie swego rodzaju krzywdy, wskutek czego dalsza współpraca coacha i osoby
trenowanej będzie utrudniona lub niemożliwa. Stosowanie zasad i reguł coachingu w kontaktach z innymi oraz wykorzystanie cech dobrego coacha zawartych w pracy dają wielką szansę na odnoszenie sukcesów. Porozumiewanie się jest cenną sztuką życia, dzięki której umiejętne rozbudzanie własnych
75
Renata Gawłowska
intencji i odbieranie intencji innych ludzi pozwolą dostosować kierunki działania w celu osiągnięcia rozwiązania.
Wprowadzenie coachingu w pracy socjalnej moim zdaniem pozwoli na usprawnienie pracy oraz efektywne gospodarowanie czasem. Pozwoli
również na uświadomienie pracownikom, że rutyna źle wpływa na ich rozwój osobisty.
W odróżnieniu od innych form pomocy coaching nie zawiera w sobie żadnych elementów doradztwa czy sugerowania rozwiązań. Bazuje na przekonaniu, że ludzie sami w sobie mają potencjał i odpowiedzi, czasami potrzebują
sobie to tylko uświadomić. Aby skorzystać z coachingu, trzeba spełnić tylko
jeden, ale za to podstawowy warunek – trzeba chcieć zmian na lepsze w swoim życiu.
Katarzyna Rewucka
Coaching i „Podejście Skoncentrowane
na Rozwiązaniach” w pracy socjalnej
W moim przekonaniu dotychczas z metody coachingu korzystały przede
wszystkim osoby z kręgu biznesu, chcące perfekcyjnie prowadzić firmę, wygrać negocjacje lub zdobyć ważny kontrakt. Okazuje się, że coaching ma szerokie zastosowanie również w pracy z osobami wykluczonymi społecznie, bezrobotnymi, uzależnionymi, niepełnosprawnymi, z zaburzeniami zachowania,
w terapii par, a nawet w szkolnictwie. Rolą coacha (trenera, tresera!?) jest ułatwienie ludziom kontaktowania się ze sobą, pomaga on im również odkryć ich
własne potrzeby i oczekiwania, uporać się z ich emocjami.
Coaching to nie terapia, lecz proces, który pozwala ludziom na określenie,
w jakim punkcie obecnie się znajdują, zajmuje się „tu i teraz”, problemami, które wymagają zmian. Ważnym etapem procesu jest spisanie czegoś w rodzaju
kontraktu dotyczącego wielu sfer życia i ważne jest, aby podopieczny i również członkowie jego rodziny mieli poczucie, że brali udział w jego formułowaniu i że potrzeby każdego z nich zostały w nim uwzględnione. Tu od razu
nasuwa się skojarzenie z funkcjonującym w pracy z klientem ośrodków pomocy społecznej kontraktem socjalnym – spisywanym jako rodzaj „cyrografu”
lub „bacika” z klientami, którzy chcą korzystać z pomocy finansowej przyznawanej przez OPS, lecz niekoniecznie chcą wprowadzać zmiany innego rodzaju
do swojego życia, ujmując to inaczej, nie chcą współpracować w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej.
Podopieczny ośrodka pomocy społecznej to niestety zbyt często klient niedobrowolny, skupiony przede wszystkim na zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych z dolnej granicy piramidy potrzeb Maslowa, osoba, która nie
chce, by pracownik socjalny „wchodził z butami” w jej życie i w jej odczuciu
77
Katarzyna Rewucka
na siłę chciał je naprawiać. Świetnie pracuje się z nielicznymi klientami, takimi,
którzy – co prawda znaleźli się – w trudnym momencie swojego życia, ale wiedzą również, jakich zmian oczekują i czego chcą, akceptują proponowane rozwiązania i chętnie się na nie godzą, dążą do ich realizacji. Gwarantują sukces
i powodzenie pracy socjalnej, wymierny wynik oraz uskrzydlają pracownika
socjalnego, który cieszy się osiągniętym sukcesem swoich podopiecznych. Niestety większość podopiecznych to osoby zagubione, niezdolne do realnej oceny swojej sytuacji, niepotrafiące poradzić sobie ze swoimi problemami, a często
również nawet z ich określeniem – przecież gdyby takie nie były, nie trafiłyby
do naszej instytucji. Zdarzało się, że podopieczny, któremu zadawałam pytania z grupy pytań często wykorzystywanych w tej metodzie, wpierw patrzył
na mnie z niedowierzaniem, potem „otwierał się” i współpraca zaczynała się
układać z satysfakcją dla nas obojga. To były pierwsze próby wprowadzania
metod coachingu do mojej pracy. Oczywiście zdarzało się również, że podopieczny stwierdzał, że „on tu przyszedł tylko po pieniądze i nie ma czasu ani
ochoty na rozmowy o sobie”. O właśnie – czas! To kolejna przeszkoda w prowadzeniu pracy socjalnej w oparciu o metodę skoncentrowaną na rozwiązaniach
(moja ulubiona, którą pogłębiłam na odrębnym szkoleniu).
Szacunkowo pracownik socjalny spędza na rozmowie z klientem i prowadzeniu „niematerialnej pracy socjalnej” tylko 20% swojego czasu, pozostały
przeznaczając na sporządzanie i analizę zgromadzonej dokumentacji, przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, pism urzędowych, kontakt z instytucjami współpracującymi z OPS itp. Jak wiemy, dotarcie do klienta, nawiązanie z nim relacji opartej na wzajemnym zrozumieniu i zaufaniu, w miarę dobre
zorientowanie się w mocnych i słabych stronach podopiecznego zajmują sporo czasu.
Oczywiście niemożliwe jest stosowanie metody coachingu, a zwłaszcza pracy skoncentrowanej na rozwiązaniach wśród wszystkich klientów – spróbowałam zastosować takie podejście wśród kilku rodzin i to nie przeprowadzając
całego postępowania składającego się z serii czasochłonnych spotkań i wyczerpujących rozmów, ale postąpiłam wybiórczo. Zastosowałam tylko kilka podstawowych pytań, które pozwoliły mi na zorientowanie się w sytuacji klienta
i określenie dalszego toku postępowania w jego sprawie. Dwa przypadki opiszę w dalszej części mojej pracy.
W podejściu zwanym pracą socjalną skoncentrowaną na rozwiązaniach
(PSSR) pracujemy na rozwiązaniach już tak naprawdę istniejących – w kliencie,
w jego świadomości lub w jego najbliższym otoczeniu. Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach nie dostarcza gotowych rozwiązań – polegamy na wiedzy klienta, ułatwiamy mu spostrzeżenie, które rozwiązania już się sprawdziły,
a które nie mogą się sprawdzić. Klient zna siebie najlepiej, jak nikt inny – należy
78
Coaching i podejście skoncentrowane na rozwiązaniach w pracy socjalnej
dowiedzieć się od niego, co sprawdzało się u niego wcześniej, co sprawdza się
obecnie, a co może sprawdzić się w przyszłości. Klient to nie tylko 100% skarg,
niepowodzeń i narzekań oraz porażek. Ma też momenty, gdy czuje się lepiej,
a w jego życiu coś poszło dobrze, jakiś problem dał się rozwiązać – wtedy rozmawiamy o tzw. wyjątkach od problemu. Są to rzeczy, które klient może wykorzystać do ułożenia sobie życia w bardziej zadowalający sposób – jego kompetencje i mocne strony. Pracownik socjalny stoi obok, jest na drugim, chociaż
ważnym miejscu. Ułatwia klientowi dostrzeżenie jego kompetencji, mocnych
stron, dawnych i obecnych sukcesów po to, by je docenił, dostrzegł ich użyteczność i zastosował w kierunku uzyskania bardziej zadowalającego przebiegu życia. To klient jest ekspertem w tym procesie – to do niego należy odkrywcze –
„już wiem, co zrobię!” My tylko możemy dyskretnie doprowadzić do takiego
stanu, stworzyć warunki, by do tego doszło dzięki właściwemu zadawaniu pytań. Szczerze ciekawy, ale nienachalny pracownik socjalny zadaje kolejne pytania po to, by dowiedzieć się czegoś o kliencie i pomóc mu wrócić na dobre
tory. Klienta traktujemy jako osobę, która jest ekspertem we własnej sprawie,
ma ostatnie słowo. Skupiamy się w pracy z nim na tym, co działa – nie na tym,
co zawodzi, chwalimy sukcesy, nie piętnujemy porażek.
Zdarza się, że klienci nie chcą współpracować, a już na pierwszej rozmowie „zalewają” nas mnóstwem swoich, na pierwszy rzut oka, nierozwiązywalnych problemów, oczekują od nas szybkiego rozwiązania, interwencji, nie
chcąc jakby w niej uczestniczyć. Manifestują zachowania, które są przejawem
oporu klienta, wytworzonego w wyniku podjętych przez nas działań – działań, które nie podobają się klientowi, ponieważ wymagają jego zaangażowania
w proces pomocowy. Możliwa jest zamiana tego oporu we współpracę, gdy
dotrze do nas, że opór to informacja od klienta, który tak naprawdę daje nam
znać, że nasze wymagania i oczekiwania co do jego osoby są zbyt wygórowane, że są zbyt trudne do zrealizowania przez niego, należy zmienić strategię.
Tak jak w opisanym poniżej przypadku pani Małgorzaty.
Przykład pierwszy
Pani Małgorzata ma 42 lata, wykształcenie podstawowe, jest bezrobotną alkoholiczką, mieszka wraz z byłym konkubentem (również alkoholikiem) i ich synem, 12-letnim Grzegorzem. Rodzina zajmuje niewielki domek z ogródkiem,
który ma nieuregulowaną sytuację prawną (o co nie zadbał konkubent). Pani
Małgorzata wraz z synem jest tam zameldowana tymczasowo. Prowadzi wraz
z synem odrębne gospodarstwo domowe, zajmuje wraz z dzieckiem jedno piętro domku. Ojciec Grzegorza jest bezrobotny, pracuje dorywczo, nie leczy się
odwykowo, często nadużywa alkoholu, sprasza do domu znajomych na libacje alkoholowe. Rodzina jest objęta nadzorem kuratora dla nieletnich oraz opie-
79
Katarzyna Rewucka
ką Działu Profilaktyki i Pomocy Dziecku i Rodzinie. Plan pracy socjalnej prowadzonej z rodziną nakładał na panią Małgorzatę obowiązek utrzymywania
przez nią abstynencji, kontynuację leczenia odwykowego, aktywizację zawodową oraz w ramach wykorzystywania swoich możliwości składanie wniosków
w Referacie Świadczeń Rodzinnych o zasiłki rodzinne na syna i egzekwowanie alimentów od jego ojca. Kontrakt socjalny spisany z klientką dodatkowo
nakładał na nią zobowiązanie do złożenia wniosku o przydział mieszkania dla
niej i syna z zasobów miasta. Klientka nie złożyła wniosku, co było traktowane
przez poprzednich prowadzących ją pracowników socjalnych jako niewywiązywanie się z uzgodnień kontraktu socjalnego. Kiedy zostałam pracownikiem
socjalnym tej rodziny, kontynuowałam pracę socjalną rozpoczętą przez moich
poprzedników. Nadszedł moment oceny kontraktu socjalnego i jego ewentualnej weryfikacji. Ze wszystkimi uzgodnieniami pani Małgorzata się zgadzała,
wypełniała wszystkie zobowiązania nałożone na nią przez kontrakt socjalny –
oprócz jednego. Nie chciała składać wniosku o mieszkanie. W trakcie rozmowy zadałam jej pytania: „Czego by pani chciała, jak widzi pani rozwiązanie
tego problemu? Jakie zmiany proponuje pani wprowadzić do naszych uzgodnień”? Pani Małgorzata początkowo nie mogła uwierzyć, że może mieć wpływ
na kształt proponowanej pracy socjalnej, na sformułowanie kontraktu socjalnego, że może się na coś nie zgodzić lub wybrać własny sposób rozwiązania problemu. Powiedziała też coś szokującego dla mnie – „po raz pierwszy w życiu
ktoś zapytał się mnie, czego chcę”. Klientka opowiedziała mi, że tak naprawdę
nie chce się wyprowadzać z domu byłego konkubenta, że nigdy nie miała nawet własnego mieszkania, a co dopiero domu z ogrodem, gdzie jej syn ma plac
do zabawy i gry w piłkę, zwierzęta – psa, koty, króliki i ptaki. Mieszka w tym
domu od 13 lat i zainwestowała w niego dużo swojego czasu, pracy i pieniędzy. Uzgodniłyśmy w porozumieniu z koordynatorem pracy socjalnej, że złożenie wniosku o przydział lokalu mieszkalnego nie będzie obecnie od niej wymagane i odmowa jego złożenia nie będzie traktowana jako niewykorzystanie
własnych możliwości, co nie pozostałoby bez wpływu na przyznawaną pomoc dla klientki oraz jej syna. Zapytałam klientkę o to, co by się takiego musiało stać, żeby chciała wyprowadzić się z synem od konkubenta. Odpowiedziała, że musiałaby poczuć, że ma do stracenia coś więcej niż mieszkanie w domu
z ogrodem, ale na razie nie dopuszcza takiej możliwości. Klientka dzielnie kontynuowała leczenie odwykowe, zachowywała abstynencję, poszukiwała pracy
– nawet wzięła udział w pracach społecznie użytecznych i w kursie zawodowym (podstawy obsługi komputera). Niestety jej postawa nie uchroniła jej syna
przed konsekwencjami tego, czego świadkiem był w ich domu. Ojciec dziecka
sprowadzał do domu znajomych, matce zdarzyło się upić wraz z nimi, oboje
się kłócili. Chłopiec ukradł w pobliskim markecie trochę mielonej papryki (!),
80
Coaching i podejście skoncentrowane na rozwiązaniach w pracy socjalnej
czym zwrócił na siebie uwagę nie tylko kuratora sądowego. W szkole wagarował, a gdy już w niej był, odnosił się arogancko do nauczycieli i kolegów. Sąd
zaczął rozpatrywać sprawę Grzegorza pod kątem umieszczenia go w ośrodku
szkolno-wychowawczym. Klientka przyznała, że myślała, że potrafi być silna,
że ogarnie wszystko w swojej rodzinie, jednak nie daje rady. Opowiedziała mi,
że zdała sobie sprawę, że nawet gdy zachowywała abstynencję alkoholową i leczyła się odwykowo, mieszkanie pod jednym dachem z pijącym byłym konkubentem przekraczało jej możliwości zachowania silnej woli, czuła się „jak wampir, który łaknie krwi, nawet gdy tylko poczuje jej zapach” – a tak działo się, gdy
czuła zapach rozlewanego alkoholu. Nie potrafiła się powstrzymać. Klientka
przyznała, że teraz, gdy może stracić syna, gdy jest na progu powrotu do nałogu, widzi, że aby powstrzymać degradację swojego życia, musi odizolować się
od byłego konkubenta i jego znajomych. Podopieczna sama poprosiła o pomoc
w złożeniu wniosku o lokal mieszkalny, a w razie nagłej sytuacji interwencyjnej – o pomoc w umieszczeniu jej wraz z synem w Ośrodku Interwencji Kryzysowej. Sąd postanowił dać jej kolejną szansę.
Przykład drugi
Marcin ma 26 lat, wykształcenie średnie techniczne, orzeczony lekki stopień niepełnosprawności na stałe – choruje na cukrzycę, łuszczycę i depresję. Nigdy nie
pracował. Mieszka z matką w niewielkim dwupokojowym mieszkaniu. Ojciec
Marcina nie żyje. Pani Iwona, matka Marcina, ma 56 lat, wykształcenie podstawowe, pracowała jako salowa, ale kilka lat temu została zwolniona z pracy,
prawdopodobnie ze względu na nałóg alkoholowy. Obecnie oboje są zarejestrowani w powiatowym urzędzie pracy jako osoby bezrobotne bez prawa do zasiłku. Regularnie korzystają z pomocy ośrodka pomocy społecznej. Pani Iwona
zachowuje trzeźwość i poszukuje pracy, jej syn wciąż choruje, nie jest w stanie
szukać pracy, nieregularnie chodzi do lekarza, często zamyka się w pokoju i nie
wychodzi nawet przez kilka dni, czym doprowadza matkę do rozpaczy. Jest ona
zbyt opiekuńcza dla syna. Rodzina nie robi żadnych postępów – po prostu wegetują. Oboje skarżą się jedno na drugie, że ostatnimi czasy wciąż się kłócą. Pytam, o co się kłócą; „o wszystko” – pada odpowiedź, gdy drążę dalej, otrzymuję lawinę wzajemnych pretensji z obu stron. Albo się kłócą, albo nie rozmawiają
ze sobą przez kilka dni, syn izoluje się od matki, ona zadręcza się jego postępowaniem i stanem zdrowia. Dusi go wręcz swoją matczyną miłością. Zmęczona
sytuacją zadaję w końcu – według metody PSSR tzw. pytanie o cud – „co takiego musiałoby się stać, żebyście przestali się kłócić? ”. Pani Iwona milknie, natomiast jej syn jakby tylko czekał na taką możliwość – precyzuje mi dokładnie,
czego by chciał. Chłopak mówi po prostu, że chciałby mieć swoje własne pieniądze. To matka odbiera zasiłki przyznane przez ośrodek pomocy społecz-
81
Katarzyna Rewucka
nej, zarówno okresowe, jak i celowe, przeznaczone również na potrzeby syna
– leki, odzież i obuwie. To ona kupuje mu odzież – i bieliznę, i koszulę, i buty
– nie dając mu prawa wyboru. „Nie wyobraża pani sobie, jak to jest wspaniale pójść do sklepu i móc zdecydować, jaką herbatę chcę kupić” – to matka kupuje żywność, ona ją wybiera, kierując się swoimi upodobaniami i możliwościami finansowymi. Chłopak fizycznie nie miał w ręku pieniędzy, czuł się jak
ubezwłasnowolniony. Po konsultacji z dyrekcją przyznałam rodzinie pomoc
finansową dzieloną na pół – zasiłek okresowy dzielony był na pół i wypłacany osobno matce i synowi, zasiłki celowe na zakup odzieży i obuwia oraz leków przyznawane były osobie, która zgłaszała taką potrzebę. Z rodziną spisałam kontrakt socjalny, w którym znalazły się również uzgodnienia wymyślone
i zgodnie zaakceptowane przez Marcina i jego matkę – dotyczące sposobu gospodarowania pieniędzmi, np. czynsz, energię i gaz opłacają po połowie, podobnie też będzie np. z zakupem opału na zimę. Muszę przyznać, że później
zdarzenia potoczyły się w szybkim tempie. Chłopak zaczął się systematycznie
leczyć, zgłosił się także do okulisty i wykupił okulary, które przydały mu się
na kursie obsługi komputera, na który sam się zapisał i który ukończył. Podjął
prace społecznie użyteczne, a następnie został zatrudniony w zakładzie pracy
chronionej. Jego matka bardzo cieszy się z jego postępów, początkowo czuła
się zagubiona i niepotrzebna, obecnie, gdy nie musi już „pilnować” syna, zatrudniła się w spółdzielni mieszkaniowej jako dozorca. Ich wzajemne relacje
znacznie się poprawiły.
Jak widać, nie trzeba przeprowadzać w pracy z klientem wszystkich etapów metody skoncentrowanej na rozwiązaniach, wystarczy zadać jedno właściwe pytanie, żeby skierować pracę socjalną na odpowiednie tory – czasem mimo
zachowania wszystkich etapów PSSR klient musi spróbować swojego rozwiązania, takiego, które na danym etapie życia wydaje mu się najlepsze „sparzyć
się”, zgubić drogę, żeby ponownie ją odnaleźć, znaleźć właściwszy sposób postępowania i nie obarczać winą za niepowodzenia ludzi dookoła. I najważniejsze – wybrać nowe rozwiązanie ze świadomością, że spróbował wygodniejszego dla siebie i nie udało się, więc może warto było zmienić nieco zapatrywania
i wybrać inny – może mniej prosty, ale skuteczniejszy sposób rozwiązania problemu. Dotychczas przecież pracownik socjalny uważał, że w związku z brakiem lub nikłym poziomem kompetencji i świadomości u klientów OPS należało tym ostatnim wyraźnie powiedzieć, wręcz narzucić, co powinni zrobić,
by poprawić swoją sytuację, a zadaniem podopiecznego było te wytyczne zastosować w życiu, wykonać. Pracownik socjalny miał za zadanie zdiagnozować
problemy klienta i dokonać wyboru celów, które klient powinien zrealizować.
Taki sposób postrzegania klienta oraz roli pracownika socjalnego w sposób nieuchronny prowadzi do sytuacji konfliktowych z klientem, wzajemnego oporu,
82
Coaching i podejście skoncentrowane na rozwiązaniach w pracy socjalnej
niepotrzebnych negatywnych emocji, a w dalszej konsekwencji – do wypalenia
zawodowego pracownika.
Metoda coachingu PSSR wspiera proces wzajemnego dialogu, współpracy
między klientem i pracownikiem socjalnym, ponieważ skupia się na kompetencjach zarówno podopiecznego, jak i pracownika socjalnego. Zachęca pracownika socjalnego do poznawania sposobu myślenia i postrzegania własnego świata
przez klienta, jest to efektywna droga do podejmowania współpracy, w której
podopieczny zaczyna mieć większą niż dotychczas możliwość podejmowania
decyzji i dokonywania wyborów odnośnie celów prowadzonej pracy socjalnej.
Pracownik socjalny stara się nie oceniać, nie narzucać własnego zdania, punktu widzenia czy też wartości, bierze pod uwagę cele klienta, co sprzyja współpracy oraz podnosi poziom zaangażowania podopiecznych. To klient określa,
na czym ma polegać zmiana w jego dotychczasowym życiu oraz wybiera sposób, w który chce ją uzyskać. Ta metoda pracy pozwala na ograniczenie potrzeby doradzania i wymyślania tego, co klient powinien zrobić, by poradzić sobie
z problemem. Klient jest sam ekspertem we własnej sprawie, pracownik socjalny ma mu tylko pomóc to odkryć.
Życzę moim koleżankom i kolegom, żeby mieli możliwość przekonać się
w praktyce, jak wiele satysfakcji daje taki sposób prowadzenia pracy socjalnej
i jak cieszą jej efekty.
Ewa Krytowska
Czy mediację można zastosować
w pracy zespołu interdyscyplinarnego?
Swoje rozważania na temat tego, czy mediację można zastosować w pracy zespołu interdyscyplinarnego, pragnę oprzeć na mediacji w postępowaniu karnym, do której zostały skierowane osoby z zarzutem popełnienia przestępstwa
przeciwko rodzinie.
Postępowanie mediacyjne dotyka indywidualności człowieka, jego autonomii zarówno w postępowaniu, jak i działaniu, poszerzenia jego świadomości godnego oraz dobrego życia. Co za tym idzie – postępowanie mediacyjne
pokazuje także, że nie trzeba kary dotkliwej i długotrwałej, aby osoby uwikłane w konflikt miały możliwość odreagowania emocji, co powoduje u ofiary wzmocnienie poczucia godności i szacunku do samego siebie. U sprawcy,
który ma możliwość dobrowolnego i świadomego naprawienia szkód, umożliwia uniknięcie stygmatyzacji przez pobyt z zakładzie karnym czy resocjalizacyjnym, pozwala więc uniknąć izolacji od rodziny i społeczeństwa, co w konsekwencji zapobiega wykluczeniu społecznemu jednostki.
Mediacja w polskim postępowaniu karnym jest nadal stosunkowo nową instytucją, liczącą około 12 lat, a jeżeli uwzględnilibyśmy zmiany w 2003 r., które
w istotny sposób zmodyfikowały mediację, to w zasadzie jej „wiek” należałoby datować na 9 lat. Nie bez powodu rozpoczynam w ten sposób moje rozważania, ponieważ fakt ten wyjaśnia w dużym stopniu, dlaczego instytucja mediacji w praktyce nie ma tak szerokiego zastosowania.
Z roku na rok zwiększa się liczba spraw skierowanych do postępowania
mediacyjnego, a także i ich skuteczność. Na ogólną liczbę 1216 postępowań
mediacyjnych zakończonych w kraju w 2008 r. zawarto ugodę w 1225 sprawach. Skuteczność wyniosła 76%, podobnie kształtowała się ona w la-
84
Czy mediację można zastosować w pracy zespołu interdyscyplinarnego?
tach wcześniejszych, tj. w 2007 r. – 74,9%, w 2006 r. – 77%, a w I półroczu
2010 r. – 74,3%.
Dlatego też wydawałoby się, że mediacja i zespół interdyscyplinarny to niewłaściwe zestawienie, gdyby nie wniosek zgłoszony przez przedstawiciela policji podczas konferencji, która odbyła się 19.10.2011 r. w Piekarach Śląskich (tytuł konferencji: „Mediacja jest ważna dla ludzi.... Choć nie musimy się kochać,
przyjaźnić ze sobą, to musimy się nauczyć ze sobą rozmawiać!”).
Funkcjonariusz policji wnioskował o wpisanie do ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie możliwości prowadzenia mediacji na poziomie niebieskiej karty i wykorzystanie jej przez zespoły interdyscyplinarne. Powyższy
wniosek został uzasadniony m.in. tym, że rodziny będące w konflikcie powinno zachęcić się do spisania warunków porozumienia i nadać mu formę kontraktu. Do zespołu trafia rodzina z „naznaczonym agresorem” i członkom rodziny
może być trudno zrozumieć, dlaczego ta druga strona – „ofiara” – ma podpisywać jakiś kontrakt. Od tego między innymi byłby mediator, by uzmysłowić stronom konflikt i zachęcić je do spisania zobowiązań w celu przerzucenia
na nie odpowiedzialności za dokonywane czyny, a przede wszystkim wyboru
sposobu działania.
Aby bliżej przyjrzeć się zasadności przedstawionego uzasadnienia, myślę,
że należy odpowiedzieć na kilka pytań, zanim postawimy hipotezę, że mediację można wykorzystać w pracach zespołu interdyscyplinarnego.
Czym jest mediacja?
Mediacja to jeden ze sposobów rozwiązywania sporów, w którym bezstronny
mediator pomaga dojść do porozumienia osobom będącym w sytuacji konfliktowej. Celem działania mediatora jest przede wszystkim usprawnienie, a czasami wręcz umożliwienie, przeprowadzenia rzeczowej rozmowy o konflikcie
poprzez oddzieleniu emocji od problemu.
Strony konfliktu najpełniej znają swoje potrzeby i dlatego w mediacji
są traktowane jak eksperci od rozwiązań sporu, którego są uczestnikami. W rezultacie to wyłącznie od nich zależy kształt ostatecznego porozumienia. Mediatorzy nie narzucają rozwiązań i nie rozstrzygają sporu. Zaakceptują także brak porozumienia, jeżeli taka będzie wola stron. Mediacja koncentruje się
na potrzebach i interesach uczestników konfliktu. Stwarza możliwość wypowiedzenia swoich racji w spokojny i przemyślany sposób, co jest możliwe dzięki obecności osoby pośredniczącej w rozmowie, jaką jest mediator. Decyzja
o podjęciu mediacji zależy tylko i wyłącznie od zainteresowanych osób. Podstawową zasadą mediacji jest jej dobrowolność. Każda ze stron ma możliwość
przerwania mediacji. Może też zrobić to mediator, jeśli nie widzi szans na wypracowanie porozumienia.
85
Ewa Krytowska
Korzyści, jakie niesie mediacja
Mediacja jako sposób rozwiązywania konfliktów pozwala stronom sporu
na wspólne rozwiązanie sytuacji konfliktowej. Strony w toku przeprowadzonego
postępowania mediacyjnego mogą odnieść określone korzyści. Mediacja pozwala zatem na to, by jej uczestnicy mieli bezpośredni wpływ na rozwiązanie konfliktu oraz podejmowanie decyzji, formę zadośćuczynienia czy też na określenie
dalszych zasad postępowania. Tak jak na przykład w mediacjach rodzinnych dotyczących kontaktów rodzica z dzieckiem, wobec którego nie jest podstawowym
opiekunem, w sytuacjach przemocy domowej, kiedy strony zamiast rozmawiać
kłócą się i przyjmują postawę ataku lub wycofania. Na podkreślenie zasługuje
tu fakt, że mediacja umożliwia współdecydowanie o sobie i przebiegu konfliktu,
w którym jest się stroną. Pozwala jednocześnie na odreagowanie emocji, zmniejszenie lęku, a także przyjęcie odpowiedzialności za własne czyny. Podjęcie próby
rozwiązania konfliktu poprzez mediację daje realne szanse zamiany walki, którą
prowadzą strony na wspólne działanie, współpracę w celu rozwiązania problemu. Można zatem wyszczególnić następujące korzyści płynące z mediacji:
• współdecydowanie w swojej sprawie,
• przedstawienie faktów z własnej perspektywy przez każdą ze stron sporu,
• wyrażenie swoich uczuć, odczuć przez wszystkie strony konfliktu,
• zamiana walki między uczestnikami sporu na działania mające na celu rozwiązanie wspólnego problemu,
• wspólne rozwiązywanie sporu przez strony, a nie narzucenie im takich rozwiązań przez instytucje lub inne osoby, tym bardziej że te rozwiązania nie
zawsze byłyby przecież zgodne z oczekiwaniami stron konfliktu,
• realna szansa na naprawę i ewentualne utrzymanie w perspektywie dobrych wzajemnych relacji pomiędzy uczestnikami sporu przy jednoczesnym rozwiązaniu konfliktu,
• szansa na zrozumienie wyrządzonej krzywdy, przeproszenie za krzywdę,
uzyskanie wybaczenia,
• zawarcie ugody o treści zgodnej z potrzebami i interesem stron,
• szansa na szybkie i skuteczne zadośćuczynienie dla pokrzywdzonego,
• nauka komunikacji,
a dla społeczeństwa:
• zmniejszenie napięcia społecznego,
• usprawnienie działań instytucji pomocowych.
Czym jest zespół interdyscyplinarny?
1 sierpnia 2010 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie powołała tzw. zespoły interdyscyplinarne.
86
Czy mediację można zastosować w pracy zespołu interdyscyplinarnego?
Zespół interdyscyplinarny integruje i koordynuje działania podmiotów
oraz specjalistów w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie, w szczególności przez:
1) diagnozowanie problemu przemocy w rodzinie,
2) podejmowanie działań w środowisku zagrożonym przemocą w rodzinie
mających na celu przeciwdziałanie temu zjawisku,
3) inicjowanie interwencji w środowisku dotkniętym przemocą w rodzinie,
4) rozpowszechnianie informacji o instytucjach, osobach i możliwościach
udzielenia pomocy w środowisku lokalnym,
5) inicjowanie działań w stosunku do osób stosujących przemoc w rodzinie.
Do zadań zespołu należy również dokumentowanie podejmowanych działań, a także ich efektów. I tu dostrzegam konieczność włączania do prac zespołu
interdyscyplinarnego mediacji. Nie da się osiągnąć efektów w pracy z rodziną,
jeżeli sami jej członkowie nie wypracują wspólnego stanowiska co do zmiany
postaw wobec siebie i konfliktu. Jeżeli nie wezmą na siebie konieczności wyboru właściwej postawy zgodnej z normami i zasadami współżycia społecznego. Narzucenie stronom sporu reguł postępowania wyznaczonego przez urzędników będzie odbierane przez nich jako „nie ich” i zagrażające ich relacjom
w rodzinie.
Przedstawiony przeze mnie wywód jest nie tylko umocowany teoretycznie, ale i poparty moją kilkuletnią pracą w charakterze pracownika socjalnego
w ośrodku pomocy oraz mediatora. Zobrazuję ten wywód przykładem z mojej praktyki zawodowej.
Państwo K. to 3-osobowa rodzina, w skład której wchodzą pani Krystyna
(lat 51), jej mąż (lat 51) oraz syn w wieku 18 lat. Dochód rodziny stanowią dodatek mieszkaniowy, wynagrodzenie za pracę pani Krystyny oraz praca dorywcza męża i syna. Z uwagi na to, że dochód rzeczywisty rodziny jest niższy
od dochodu ustawowego netto, rodzina korzysta ze środków pomocy społecznej. Zarówno mąż pani Krystyny, jak i syn są zarejestrowani w Powiatowym
Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych.
Mąż pani Krystyny ma wykształcenie zawodowe, jest spawaczem, posiada także dodatkowe uprawnienia w swoim zawodzie. Ma problem ze znalezieniem pracy nie tylko z uwagi na swój wiek, ale także z uwagi na problemy z alkoholem. Problem alkoholowy pojawił się u męża pani Krystyny po tym, jak
został zwolniony po 40 latach pracy – zwolnienie grupowe. Wówczas też mąż
pani Krystyny załamał się, nie podjął leczenia psychiatrycznego, zaczął nadużywać alkoholu. Syn pani Krystyny zakończył swoją edukację na ukończeniu gimnazjum, nie ma żadnego wyuczonego zawodu. Mając poczucie „beznadziei”,
po jednej z awantur w domu chciał popełnić samobójstwo, był hospitalizowany psychiatrycznie.
87
Ewa Krytowska
Od około 3 lat w rodzinie występują konflikty związane z nadużywaniem
alkoholu przez męża pani Krystyny, zadłużeniem za mieszkanie, niemożnością
zaspokojenia przez rodzinę potrzeb wyższego rzędu. Kilkukrotne interwencje
w rodzinie pracowników socjalnych oraz psychologów z punktu interwencji
kryzysowej nic nie dały. Nie przyniosły także pożądanych rezultatów prace zespołu interdyscyplinarnego zwołanego w sprawie rodziny. W rodzinie doszło
do eskalacji konfliktu, tym bardziej że członkowie rodziny przestali ze sobą rozmawiać, zaczęli ze sobą walczyć i prowokować agresywne zachowania. Po kolejnej interwencji policji została spisana „NK” i wszczęto postępowanie z art.
207 kk przeciwko mężowi pani Krystyny.
W trakcie prowadzonego dochodzenia została podjęta decyzja o skierowaniu sprawy państwa K. do mediacji. Przeprowadzone postępowanie mediacyjne zakończyło się nie tylko ugodą, ale także pozwoliło stronom na chwilę refleksji i zastanowieniem się nad tym, co wydarzyło się w ich rodzinie i jak oni
wspólnie na to zapracowali. Wypracowana przez strony ugoda zawierała zobowiązania, których celem było naprawienie relacji w rodzinie.
Przykład państwa K. pokazuje, że:
1) postępowanie mediacyjne można było spróbować przeprowadzić już na poziomie zespołu interdyscyplinarnego,
2) strony będące w konflikcie są w stanie dojść do porozumienia, jeżeli pomoże im się oddzielić emocje od problemów, które zaistniały w rodzinie,
3) mediacja może przeciwdziałać eskalacji konfliktów w rodzinie,
4) mediacja może usprawnić przepływ komunikacji nie tylko pomiędzy stronami będącymi w konflikcie, ale i instytucjami biorącymi udział w pracach
zespołu interdyscyplinarnego,
5) wypracowane przez strony porozumienie pozwoli na wskazanie, jakie niezbędne działania należy podjąć w środowisku i wskazać konkretnych specjalistów do pracy z rodziną,
6) mediacja może być bardzo przydatnym narzędziem w pracy zespołu
interdyscyplinarnego.
Zamiast zakończenia
Zarówno moje przemyślenia, jak i wniosek funkcjonariusza policji prowadzą
do wniosku, że mediacja, z uwagi na realne uwarunkowania obecnej rzeczywistości, jest niezbędna wszędzie. Nie tylko więc w prokuraturze, na sali sądowej,
w relacjach urząd – obywatel, ale i również, a może przede wszystkim, w instytucjach zajmujących się pracą z rodziną, a więc w miejskich ośrodkach pomocy
społecznej. To właśnie mediator jako osoba niezależna i neutralna podejmuje
wyzwanie uświadomienia niewłaściwości postępowania. Jest to par excellence
słuszne, ponieważ właśnie rozwiązanie konfliktu może nastąpić w warunkach
88
Czy mediację można zastosować w pracy zespołu interdyscyplinarnego?
porozumienia, a nawet wzajemnego zrozumienia potrzeb, uczuć i emocji, bez
konieczności sięgnięcia po ostrzejsze środki karne, jak osadzenie w zakładzie
karnym czy też resocjalizacyjnym. Będzie to możliwe tylko wówczas, gdy zapis
o możliwości zastosowania instytucji mediacji znajdzie się w ustawie o przeciwdziałania przemocy w rodzinie, co będzie stanowiło znaczny krok na drodze ku doskonaleniu metod rozwiązywania życiowych problemów członków
rodziny, wynikających m.in. z faktu, że nie potrafią ze sobą rozmawiać i komunikować swoich potrzeb, uczuć, emocji.
Przez czas pełnienia funkcji mediatora niejednokrotnie dostałam dowód
na to, że mediacja to najwyższe stadium rozwoju cywilizacyjnego, a jej skuteczność jest uzależniona od dwóch czynników, a mianowicie dobrej woli stron
w kwestii porozumienia, a także mediatora. Warto więc zastosować instytucję
mediacji w pracach zespołów interdyscyplinarnych. Należy zatem, co czynię
pisząc, zgłosić postulat do Komisji Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie organu doradczo-monitorującego przy ministrze pracy i zabezpieczenia społecznego o umieszczenie w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie możliwości zastosowania w pracach zespołu interdyscyplinarnego przedstawionej
przeze mnie instytucji mediacji, gdy chodzi o przestępstwa przeciwko rodzinie,
co jednocześnie wzmocni ich znaczenie oraz skuteczność.
Bibliografia
Por. Waszkiewicz P.: Zasady mediacji [w:] Red. E. Gmurzyńska, R. Morka: Mediacje. Teoria
i praktyka. Oficyna a Wolters Kluwr business, Warszawa 2010, str. 94–103.
Por. Sztopmka P.: Socjologia. ZNAK, Warszawa 2010.
Por. Zajączkowski A.: Rzecz o socjologii. Lektura Pierwsza. Semper, Warszawa 1993.
Por. Schultz D., Schultz S.E.: Psychologia a wyzwania dzisiejszej pracy. PWN, Warszawa 2002.
Steward J.: Mosty zamiast murów. PWN, Warszawa 2006.
Gójska A., Huryn W.: Mediacja w rozwiązywaniu konfliktów rodzinnych. C.H.Beck, Warszawa
2007.
Ury W.: Dochodząc do zgody. Biblioteka Moderatora, Taszów 2006.
Dane Ministerstwa Sprawiedliwości.
Agnieszka Kaintoch
Opracowanie planu pracy
– wyzwanie dla klienta
i pracownika socjalnego
W Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej pracuję od prawie 15 lat. Pracę zaczynałam na stanowisku pracownika socjalnego, a przez ostatnie 6 lat byłam
konsultantem. Obecnie pełnię funkcję kierownika Działu ds. Asysty Rodzinnej.
Moja praca zarówno wtedy, jak i teraz polega m.in. na tym, że często towarzyszę
pracownikom socjalnym i klientom przy tworzeniu planów pracy w kontraktach socjalnych. Wprowadzenie narzędzia, jakim jest kontrakt socjalny, jasno
określiło poszczególne etapy tworzenia planu, a więc ustalenie przyczyn trudnej sytuacji, możliwości i ograniczenia klienta i środowiska oraz celów do pracy.
Chciałabym podzielić się moimi doświadczeniami, szczególnie kierując uwagę
na trudności, jakie obserwowałam przez lata mojej pracy, zarówno po stronie
pracownika socjalnego, jak i klienta.
W ostatnich latach rola pracownika socjalnego znacznie ewoluowała. Proces
ten trwa nadal. W efekcie tych przemian pracownik socjalny stopniowo przestaje być tylko „urzędnikiem od zasiłków”, a staje się prawdziwym „pomagaczem” – osobą, która nie tylko wspiera, ale równocześnie i wymaga. Zmienia
się również myślenie pracowników socjalnych, którzy coraz chętniej sięgają
po kontrakt socjalny, traktując go jako narzędzie do pobudzania aktywności
własnej klientów. Przestają traktować klienta jako osobę zależną, która nie potrafi, nie umie. Klienci natomiast uczą się, że ich życie jest przede wszystkim
w ich własnych rękach, a wyuczona bezradność zaczyna być zastępowana wiarą
we własne możliwości. Nasz klient staje się prawdziwym partnerem w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Będę tutaj używała terminu „klient”,
90
Opracowanie planu pracy – wyzwanie dla klienta i pracownika socjalnego
mając jednak cały czas na myśli prawdziwego partnera we współdziałaniu.
Do podjęcia współpracy z klientem na bazie kontraktu socjalnego niezbędne
są przede wszystkim jego chęć i pełna zdolność do realizowania wspólnie założonych w kontrakcie działań.
Moje doświadczenia w pracy, w oparciu o kontrakt socjalny, dotyczą głównie rodzin wieloproblemowych. Nawarstwienie się różnych deficytów niejednokrotnie doprowadza rodzinę do impasu, co powoduje, że nie widzi ona wyjścia ze swojej trudnej sytuacji. Przez lata wyuczona bezradność dotyczy nie
tylko sfery opiekuńczo-wychowawczej, ale również przestrzeni prowadzenia
gospodarstwa domowego. Bezradności często towarzyszą alkoholizm, przemoc i bezrobocie. Negatywne wzorce są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Dlatego tak ważne jest wnikliwe obserwowanie najbardziej zagrożonych
rodzin i podejmowanie z nimi intensywnej pracy w celu zapobiegania powielania negatywnych wzorców.
Pracownik socjalny to niewątpliwie specjalista „od rodziny”. Ma możliwość
zebrania informacji o rodzinie bezpośrednio w domu, tzn. w środowisku naturalnym, czyli tam, gdzie rodzina czuje się najswobodniej. Tutaj pojawia się
pierwszy problem, którym jest brak wystarczającej ilości czasu pracownika socjalnego, aby dokonać pełnej i rzetelnej diagnozy. Niestety większą część jego
czasu pochłaniają prowadzenie dokumentacji, sporządzanie pism, kontakt z instytucjami. W tym gąszczu formalności mało jest czasu na nawiązanie relacji
z klientem, pogłębienie wiedzy o jego problemach czy chociażby poszukanie
przyczyn niepowodzeń w podejmowanych przez niego działaniach.
Pierwszy etap tworzenia planu pracy to opracowanie przyczyn trudnej sytuacji. Na tym etapie pracownik socjalny musi nazwać i potrafić opisać przyczyny. Dobrze przygotowani przez pracownika członkowie rodziny nie muszą
używać terminów takich jak bezradność opiekuńczo-wychowawcza czy w prowadzeniu gospodarstwa domowego, muszą jednak potrafić powiedzieć, z czym
mają trudności. Na tym etapie mówimy o rzeczach najtrudniejszych, nazywamy je alkoholizmem, przemocą czy bezradnością. Są to słowa bardzo trudne,
definiujące życie klienta, wkładające je w określone ramy. Zanim pracownik socjalny zacznie tworzyć plan pracy, musi poświęcić rodzinie sporo czasu, musi
rozmawiać o tym, co spostrzega. Nie wyobrażam sobie, że dopiero podczas
przygotowywania planu pracy z rodziną pracownik socjalny rozmawia z klientem o panującym w jego domu bałaganie, brudzie czy braku nawyków higienicznych. Pracownik ma obowiązek nazywać to, co widzi, na bieżąco, dokonywać oceny sytuacji klienta podczas każdej wizyty i informować go o tym. Nie
jest to łatwe zadanie, zdarza się, że mówienie o rzeczach trudnych naraża pracownika socjalnego na agresję ze strony klienta. Rozmowa często dotyka bowiem sfer intymnych, przesuwa granice, dotyczy podstawowych zasad higieny
91
Agnieszka Kaintoch
osobistej (na przykład mycia się), odwszawiania czy problemów ginekologicznych. Niejednokrotnie zdarza się, że tę rozmowę musi przeprowadzić z osobą
dużo starszą, która powinna mieć większe doświadczenie niż on, czasami przecież jest to ktoś w wieku jego matki. Analogiczny problem pojawia się po stronie
klienta, który z „młodym” pracownikiem musi rozmawiać o rzeczach trudnych:
braku wpływu na dzieci, świerzbie czy kłopotach rodzinnych. Dlatego zawsze
zachęcam pracowników, by przed podpisaniem kontraktu socjalnego spotkali
się z rodziną, ale nie podczas wywiadu środowiskowego, gdy wypełniają kolejne dokumenty, tylko by spotkanie poświęcili na rozmowę. Klient musi mieć
czas, by po raz kolejny usłyszeć ocenę swojej sytuacji, by ją zaakceptować. Jeżeli zabraknie tego etapu, klient nie będzie w stanie wskazać celów do pracy,
musi bowiem być świadomy, nad czym ma pracować. Żeby widzieć cel, należy utożsamiać się z problemem.
Kolejny etap tworzenia planu pracy to określenie możliwości i ograniczeń.
Możliwości dzielimy na: możliwości klienta oraz możliwości środowiska. Myślę, że nie ma większych trudności w określeniu zasobów środowiska poprzez
rozeznanie, jakie wsparcie otrzymuje klient od rodziny czy sąsiadów, a jakie
od instytucji. Trudności zaczynają się dopiero w momencie określania zasobów
własnych klienta. Pracownik socjalny ma za zadanie tak pokierować klientem,
by on sam mógł je wskazać. Często jednak jest to trudne dla obu stron. Klient,
o ile jest w stanie wskazać, z czym ma trudności (czyli przyczyny swojej trudnej sytuacji), często wpada w popłoch, kiedy musi mówić o swoich zasobach.
Myślę, że wynika to częściowo z bardzo niskiej samooceny klientów i stygmatyzowania ich przez otoczenie. Ktoś, kto całe lata jest klientem instytucji pomocowych, nie dostrzega u siebie żadnych zasobów, wszystko, co ma, zawdzięcza
innym, to instytucje „mają obowiązek” zabezpieczać potrzeby jego i jego bliskich. Sam sobie nie stawia zadań, a jedyne, czego oczekuje, to to, że ktoś inny
rozwiąże za niego jego problemy. Łatwo przyjmuje postawę „biernego klienta”, a co za tym idzie – nie musi szukać swoich możliwości. Wiele razy zdarzyło mi się spotkać klienta, który przychodził z problemami nie po to, by szukać
rozwiązań, lecz by przerzucić odpowiedzialność na kogoś innego: „Nie mam
pieniędzy na jedzenie, leki dla dzieci, dojazd po oferty pracy… Niech pani coś
zrobi, bo przez panią moje dzieci są głodne…”. Takie słowa z ust klientów nie
są obce pracownikom socjalnym, słyszą je wiele razy, często nawet w ciągu
jednego dnia. To nie jest wołanie o pomoc, lecz obarczanie winą za swój stan
innych. Dlatego tak ważne jest, by to klient poszukał rozwiązań, by znalazł
swoje zasoby oraz by w tym momencie wskazać mu, gdzie może pomoc uzyskać. Nie chodzi tylko o pomoc materialną, ale przede wszystkim o wsparcie
w rozwiązywaniu jego problemów. Bardzo ważna jest tutaj cała infrastruktura
pomocowa, jaką dysponuje gmina, w której klient zamieszkuje, np. placówki
92
Opracowanie planu pracy – wyzwanie dla klienta i pracownika socjalnego
wsparcia dziennego, grupy przedszkolne, poradnie leczenia uzależnień, grupy
wsparcia. Miasto, w którym pracuję, przez całe lata budowało takie zaplecze.
Nasi klienci mogą skorzystać praktycznie z każdej formy pomocy, nie wyjeżdżając poza teren Rudy Śląskiej. Pracownik socjalny może wykorzystać pełen
wachlarz możliwości w pracy z rodziną. Wyobrażam sobie frustrację pracownika, który nie jest w stanie zaproponować klientowi na przykład terapii uzależnień, bo musiałby on pokonać kilka bądź kilkadziesiąt kilometrów, by dojechać do specjalisty.
Ten etap pracy z klientem to również spore wyzwanie dla pracownika socjalnego, ponieważ i jemu może zdarzyć się moment zwątpienia w to, że klient
ma zasoby, a zdarzyć się tak może z prostej przyczyny: ktoś, kto całe lata nie
podejmuje działań, by zmienić swoje życie, nie chce wprowadzać zmian, jest postrzegany jako osoba zależna, mająca niewiele własnych możliwości. To ważny
moment dla pracownika socjalnego i dla klienta, być może pierwszy raz obaj
muszą pomyśleć o atrybutach, na których będą budować plan pracy. Każdy
z nas lubi być chwalony, nawet za drobne sukcesy, a klient pomocy społecznej
z reguły postrzegany jest jako osoba roszczeniowa, narzekająca, szukająca gotowych rozwiązań przy braku chęci do angażowania się w zmiany. Ten etap pracy (dobrze przeprowadzony) pozwala klientowi dostrzec swoje umiejętności,
kompetencje i uświadomić, że jest w stanie dokonać zmian. Jest to też moment,
by porozmawiać o sukcesach, które odniósł (na przykład o ostatnio dobrze załatwionej sprawie w urzędzie, dojeździe do innego miasta z dzieckiem do lekarza specjalisty czy staraniach, jakie czyni przy poszukiwaniu pracy). Znalezienie drobnych sukcesów pozwala uwierzyć we własne możliwości, czasami
klient nawet nie dostrzega tego zdarzenia jako sukcesu, a zadaniem pracownika jest mu to uświadomić. Ta część ma służyć przede wszystkim budowaniu
poczucia wartości i przekonania, że rodzina da sobie radę, że posiada takie zasoby, które pozwolą pokonać trudną sytuację życiową.
Kolejny etap to uświadomienie sobie ograniczeń, zarówno własnych, klienta, jak i jego rodziny oraz otoczenia. To nie jest moment piętnowania porażek,
szukania winnych zaistniałej sytuacji, ale chwila, kiedy obie strony muszą się
zastanowić, co tak naprawdę jest powodem tego, że sytuacja rodziny nie poprawia się. Zdarza się, że klient „ucieka” w szukanie winnych, bo przecież:
„zmiany na rynku pracy, małe dzieci, którymi nie ma się kto zająć, brak pieniędzy…”. Tutaj nasz klient nie ma problemów, by przerzucić ciężar odpowiedzialności na innych. Żeby dobrze przygotować tę część, należy dysponować olbrzymią wiedzą o kliencie, o wzorcach wyniesionych z jego domu rodzinnego,
jego umiejętnościach w zakresie radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Klient
musi mieć poczucie, że rozmowa na ten temat to rzeczywiście wspólne poszukiwanie trudności, które można przezwyciężyć. Równocześnie ma mieć świa-
93
Agnieszka Kaintoch
domość, że te ograniczenia nie uniemożliwią mu osiągnięcia celów, choć będą
stanowiły bariery na drodze do ich realizacji.
Ostatni etap pracy z rodziną to opracowanie celów wraz z efektami, które
określą ich realizację. Zawsze czekam, by klient na tym etapie był gotów ustalić cele, nawet jeśli nie zachowa priorytetów. Do tej pory jako sukces traktuję
klienta, który jest w stanie powiedzieć na czym chce pracować, bo to oznacza,
że zaangażował się w tworzenie planu pracy. Słuchał od początku i rozumie
swoją sytuację. Coraz rzadziej pojawiają się klienci, którzy na tym etapie mówią: „Pójdę do pracy i przestanę przychodzić po zasiłki, to przestaniecie się
czepiać…”. Oczywiście nie ma mowy, by pracownik nie towarzyszył klientowi i na tym etapie. Musi pomóc klientowi określić kolejność celów, weryfikować w rozmowie, czy ten dobrze rozumie, na czym będzie polegała współpraca. Należy zawsze pamiętać o tym, że najlepiej pracuje się z klientami, którzy
są dobrze zmotywowani do współpracy, chcą zmian, wiedzą, że sytuacja, w której się znaleźli, jest tylko przejściowa i od nich zależy, co będzie dalej. Zadaniem pracownika socjalnego jest taki kontakt z rodziną, by jej członkowie mieli poczucie, że to oni decydują, co w pierwszej kolejności jest do zrealizowania,
mają prawo wybrać termin (oczywiście rozsądnie), w którym chcą zrealizować
działania. Mam jednak świadomość, że często spotykamy klienta, który pozoruje gotowość do współpracy, zarzuca nas swoimi problemami i oczekuje ich
rozwiązania tu i teraz. Nie akceptuje naszych wskazówek, skupia się przede
wszystkim na szukaniu przysłowiowej „dziury w całym”. Nie może to jednak
zniechęcać pracownika, a jedynie uwrażliwić, by nie narzucał swojego zdania
i tak prowadził rozmowę, by klient sam doszedł do rozwiązań. Tylko akceptacja celów przez klienta prowadzi do współpracy. Jakiekolwiek narzucenie
ich przez pracownika socjalnego może doprowadzić do biernego lub czynnego oporu ze strony klienta. Wówczas praca nie przyniesie satysfakcji żadnej
ze stron. Klient, sabotując działania, utwierdzi się w przekonaniu, że nie jest
w stanie nic zmienić, a pracownik socjalny będzie sfrustrowany, że praca i wysiłek, który wkłada, nie przynoszą zmian. Może to doprowadzić do szybkiego
wypalenia zawodowego i braku wiary we własne kompetencje. Wydaje mi się,
że należy wystrzegać się myślenia, że pracownik socjalny wie najlepiej, czego
potrzebuje klient. Na pewno kryje się w tym niebezpieczeństwo, że jeżeli klient
nie uzna celów za swoje, to nie będzie efektów pracy.
Przygotowanie całego planu pracy opiera się na dialogu, wzajemnym wysłuchiwaniu potrzeb i oczekiwań. Tylko taka forma sprzyja współpracy, uwalnia też klienta ze stygmatu, że nie wie, nie potrafi, jest zależny. Wymaga też
od pracownika tego, by miał przekonanie, że klient może dokonać zmian. Do tej
formy pracy konieczne są również rzetelna ocena klienta (wraz z dowodami
na jej poparcie) i wiara, że planowane cele są dla klienta osiągalne. Pracow-
94
Opracowanie planu pracy – wyzwanie dla klienta i pracownika socjalnego
nik socjalny musi też być gotowy do negocjacji oraz do elastycznych zmian.
Na każdym etapie pracy ma wzmacniać pozytywnie, ale również przerywać
negatywną komunikację klienta (przerzucanie odpowiedzialności czy poszukiwanie winnych).
Poza komunikacją werbalną istotną rolę w tworzeniu planu pracy odgrywa komunikacja pozawerbalna. Dlatego tak ważne jest nastawienie pracownika socjalnego do klienta. Nastawienie negatywne ujawni się w gestach, które
są w większości nieświadome, a mimowolnie mogą wyrażać to, co pracownik myśli o kliencie. Zostaną one natychmiast wychwycone przez klienta i już
na początku współpracy najprawdopodobniej wywołają niechęć z jego strony,
a nierzadko również agresję. Podobnie jest z komunikacją niewerbalną ze strony klienta. Pracownik socjalny, który wychwytuje lekceważące gesty czy zachowania z jego strony, musi o tym mówić i na bieżąco je wyjaśniać.
Niestety nie zawsze rodzina jest gotowa do zmian i z tego właśnie powodu
nawet najlepiej przygotowany plan pracy może lec w gruzach. Nie może to jednak zniechęcać pracownika socjalnego, ale dawać mu poczucie ciągłej gotowości do czekania na moment, by ponownie podjąć współpracę, by zawsze czekać
z wyciągniętą ręką. Myślę, że nadal wielu pracowników silnie identyfikuje się
z klientem. Jego porażkę często odczuwa jak swoją osobistą, dlatego też należy
pracować nad świadomością, że nie jesteśmy w stanie zmienić ludzi, jeśli sami
tego nie chcą, ale możemy cały czas pracować nad tym, by im pokazać, że sami
mogą zmienić swoje życie.
Wszystkim moim koleżankom i kolegom życzę sukcesów, by każdy plan,
który opracują z klientem, przynosił pozytywne zmiany i obu stronom gwarantował satysfakcję.
Anna Rudzka
Rola pracownika socjalnego przy
zawieraniu, monitorowaniu,
ewaluacji kontraktu
„Ku celom pożądanym
wiodą drogi trudne”
E. Orzeszkowa
Kontrakt socjalny jest stosunkowo „nowym instrumentem” stosowanym w ramach narzędzi pracownika socjalnego, który wzbudza obawę, lęk, poruszenie,
ale i ciekawość oraz zainteresowanie wśród pracowników socjalnych. Nie zapominajmy, że pracownicy socjalni są także ludźmi i odczuwają obawę przed
zmianami, nowymi rzeczami wprowadzającymi rewolucję w dotychczasowej
pracy. Kontrakt socjalny taką rewolucję wprowadził i służy niejako „wymuszeniu” na kliencie chęci do poukładania swojego życia. Kontrakt socjalny ma służyć pozytywnemu wywarciu wpływu na to, by zmienić postawę klienta, który
często jest emocjonalnie i mentalnie uzależniony od systemu pomocy społecznej i nie chce tak naprawdę żadnej zmiany ukierunkowanej na indywidualną
aktywność życiową.
Stworzenie dobrego kontraktu socjalnego nie jest sprawą prostą. Przede
wszystkim potrzebne są czas, wiele informacji o rodzinie oraz duża motywacja
pracowników socjalnych i samych klientów do zmian. W powstanie kontraktu muszą być zaangażowani klient i pracownik socjalny. W praktyce często jest
tak, że pracownik socjalny jest jedyną osobą, która wierzy, że dany człowiek
potrafi zmienić swoje życie.
96
Rola pracownika socjalnego…
Kontrakt socjalny jasno określa warunki współpracy, jednakże sformułowanie postanowień nie jest prostą czynnością; większość tych postanowień określa
sam pracownik socjalny. To do pracownika socjalnego należy poznanie i zrozumienie problemów ludzi. Klienci często nie przyznają się do wielu rzeczy i faktycznych problemów przy pierwszym wywiadzie środowiskowym. Ww. muszą nabrać zaufania do pracownika socjalnego, żeby móc rozmawiać o bardzo
trudnych sprawach, traumatycznych przeżyciach bądź też zwykłych sprawach
codziennych. Zaufanie jest podstawą każdego dobrego kontraktu socjalnego.
Pracownik socjalny często jest odbierany jako wróg, jako ktoś, kto chce „zabrać dzieci”. W Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej kontrakt socjalny jest narzędziem, które często stosuje się w połączeniu z treningami w rodzinach zagrożonych wykluczeniem społecznym, z dużą bezradnością
w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Dotarcie do tych ludzi, nawiązanie z nimi nici porozumienia są niebywale trudne, ale należy pamiętać, że im więcej informacji uzyskamy o kliencie,
tym trafniej będzie można postawić dobrą diagnozę. Wnikliwa diagnoza umożliwia sformułowanie celów działania zarówno klienta, jak i pracownika socjalnego – i tu można zaobserwować współpracę pracownika socjalnego z klientem
opartą na partnerstwie. Opracowanie celów i całego planu działania to ciężka
praca pracownika socjalnego i klienta. To etap, gdzie relacje między pracownikiem socjalnym a klientem stają się bardziej partnerskie, a zadaniem pracownika socjalnego jest zmotywowanie klienta do tego, by on sam zrozumiał przyczyny problemu oraz przy pomocy stworzył własny plan działania, wytyczył cele,
które pozwolą mu osiągnąć zmianę. Brak celów działania powoduje chaos i tak
naprawdę nie byłoby wiadomo, do czego dążą pracownik socjalny i klient.
Rolą pracownika socjalnego przy tworzeniu i monitorowaniu kontraktu
socjalnego są wyjaśnienie przyczyn problemu, doprowadzenie do zrozumienia przez klienta wpływu otoczenia na jego sytuację, informowanie o możliwościach uzyskania wsparcia, rozwijanie ukrytych zdolności klienta, uświadamianie klientowi konsekwencji jego działań i zachowań, ustalanie reguł działania
i kontrolowanie, czy druga strona dotrzymała warunków umowy. Kontrola polega na ocenie drogi, jaką przebył pracownik socjalny, ale przede wszystkim
klient w przezwyciężeniu trudnej sytuacji życiowej. Na tym etapie bardzo ważne jest, by pracownik socjalny pozwolił dokonać samooceny klientowi, ponieważ to on musi dostrzec i ocenić zmiany w dotychczasowym życiu. Ocena działań dokonywanych w kontrakcie socjalnym jest momentem bardzo trudnym.
Podczas trwania kontraktu socjalnego w mniejszym lub większym stopniu wiążemy się emocjonalnie z klientem i jego rodziną. Podczas oceny pracownik socjalny musi być obiektywny i wskazać klientowi, co się udało zrobić, co uległo
poprawie, ale również co nie udało się lub co uległo pogorszeniu.
97
Anna Rudzka
Zakończenie kontraktu socjalnego jest bardzo trudną decyzją dla obydwu
stron. Rodzina obawia się, że pozostanie bez profesjonalnego wsparcia ze strony pracownika socjalnego, wsparcia tak intensywnego, jak podczas trwania
kontraktu socjalnego. Pracownik socjalny często zadaje sobie pytanie, czy rodzina poradzi sobie sama i czy będzie kontynuowała zmiany w swoim życiu.
Kontrakt socjalny jako narzędzie przynosi rezultat tylko wtedy, gdy klient
jest zdolny do podejmowania działań zmierzających do usamodzielnienia,
a działania, które podejmuje, nie są tylko pozorowane. Brak woli klienta i silnej motywacji ze strony pracownika socjalnego powoduje, że kontrakt socjalny jest nieskuteczny. Nieskuteczna jest praca z klientem, którego celem nie jest
zmiana, tylko wywiązanie się z konkretnych działań w taki sposób, by zostać
nagrodzonym w formie świadczeń. W swojej pracy mamy do czynienia z ludźmi, którzy boją się brać odpowiedzialność za swój los, przejawiają postawę
roszczeniową i podejście, że to pracownik socjalny ma zrobić „coś”, by ich życie uległo zmianie.
Tworzenie, prowadzenie i zakończenie kontraktu socjalnego to ogrom
pracy i zaangażowania emocjonalnego. Jest to zajęcie niezwykle wyczerpujące – to codzienny, intensywny kontakt z klientem, z jego problemami, tymi
błahymi, jak i poważnymi, traumatycznymi. Krzywdy, ubóstwo, cierpienie
to codzienność pracownika socjalnego i to nie tylko przy prowadzeniu kontraktu socjalnego. Praca z klientem przy pomocy kontraktu socjalnego powoduje chroniczne, emocjonalne przeciążenie. Pomimo wiedzy teoretycznej,
jaką się posiada, nie można całkowicie „odciąć się” emocjonalnie od klienta
i jego spraw. Trzeba naprawdę dużo doświadczenia i samozaparcia, by nie
ulec wypaleniu zawodowemu. Nie zawsze kontrakt socjalny przynosi pozytywne rezultaty – często bywa tak, że rodzina, w którą pracownik socjalny
zainwestował wiele sił i wiary, wraca do stylu życia sprzed kontraktu socjalnego. Najczęściej dzieje się tak, gdy rodzina pozostaje w swoim środowisku
lokalnym, które jest nacechowane zjawiskami patologicznymi i to ta społeczność lokalna ma niestety większy wpływ na rodzinę. To rzeczywistość społeczna, w którą jest uwikłana rodzina. Kontrakt socjalny powinien służyć również temu, by „wyrwać” rodzinę z jej rzeczywistości społecznej, i tu zadanie
dla władz lokalnych – nie tworzyć tak zwanych „gett” zamieszkałych przez
ludzi zagrożonych wykluczeniem społecznym.
Niepowodzenie kontraktu socjalnego wzbudza w pracowniku socjalnym
złość, bezradność, rezygnację. Pracownik socjalny zadaje sobie pytanie, czy
jego praca jest potrzebna i czy przynosi jakiekolwiek efekty. Na szczęście wielu pracowników socjalnych, których znam, cechują pozytywne podejście do ludzi i świata, wiara, że po porażce zjawi się następny klient, który szuka pomocy i dostrzega potrzebę zmiany w swoim życiu.
98
Rola pracownika socjalnego…
Kontrakt socjalny to nie tylko umowa spisana na kartkach papieru, choć
jest to także rola pracownika socjalnego. To odpowiednie przygotowanie umowy, kontroli w zakresie wypełnienia jej postanowień, a także odpowiedzialność za wypełnienie założeń tej umowy. Kontrakt socjalny to przede wszystkim bardzo dobre poznanie klienta, nawiązanie relacji emocjonalnej z klientem,
a nie tylko urzędniczej, w której klient jest zależny od pracownika socjalnego.
Pracownik socjalny musi się wystrzegać pokusy udzielania porad, co stanowi
dużą trudność. Z powodu naszych doświadczeń czujemy się ekspertami, wydaje nam się, że wiemy lepiej, co będzie dobre dla klienta i jego rodziny. Ważne
jest, by jasno wytyczyć granice, że my tylko przedstawiamy propozycję, a klient
sam podejmuje decyzję i bierze odpowiedzialność za swoje życie.
Pracowałam z czterema rodzinami, gdzie narzędziem pracy socjalnej był kontrakt socjalny wraz z treningami. Były to rodziny wieloproblemowe, na pograniczu wykluczenia społecznego. Zmotywowanie klientów, stworzenie dobrej diagnozy popartej mocnymi argumentami to tylko początek drogi. Prowadzenie
takiego kontraktu to ogrom pracy wszystkich osób w to zaangażowanych. W skład
zespołów interdyscyplinarnych wchodzili przedstawiciele instytucji, którzy już
wcześniej pracowali z rodziną w sposób indywidualny. Zespoły interdyscyplinarne są bardzo pomocne w pracy z rodziną wieloproblemową. W trakcie trwania
kontraktu socjalnego wiążemy się emocjonalnie z klientem tak mocno, że występują trudności w oddzieleniu naszego prywatnego życia od życia klientów. Pracownik socjalny musi wypracować sobie umiejętność oddzielania tych dwóch sfer,
co sprawia duży problem zwłaszcza młodym pracownikom socjalnym.
Przy zawieraniu kontraktu socjalnego pracownik socjalny ma wiele dylematów. Przedmiotem naszej pracy jest człowiek, który wymaga pomocy. Poszanowanie godności człowieka i obrony tej godności, prawo do samostanowienia,
dbałość o równość szans – to główne idee pracy socjalnej. Kontrakt socjalny jest
umową dwóch stron, ale to my jako pracownicy socjalni próbujemy czasami ingerować w życie prywatne klienta. Zastanawiam się, gdzie jest granica naszej
ingerencji, czy tłumacząc się dobrem np. dzieci, możemy przekraczać granice?
Czy nie chcemy na siłę uszczęśliwiać ludzi, którzy są zależni od nas, ponieważ
własnymi siłami nie pokonają trudności życiowych? Czy to daje nam prawo
do nakazywania klientom, jak mają żyć? Pracownik socjalny podczas wykonywaniu swojej pracy codziennie zadaje sobie te pytania i nadal pozostają one
bez odpowiedzi. W prowadzeniu kontraktu socjalnego nie należy zapominać
o etyce kontraktu, czyli o godnym traktowaniu klienta.
W mojej ocenie decyzja o zakończeniu kontraktu socjalnego jest decyzją
bardzo trudną dla pracownika socjalnego. Rola pracownika socjalnego w dalszym ciągu jest bardzo ważna. Po zakończeniu kontraktu socjalnego pracownik socjalny nadal bierze aktywny udział w życiu klienta, monitorując działa-
99
Anna Rudzka
nia i efekty wypracowane w kontrakcie socjalnym. Pracownik socjalny wraz
z rodziną dokonuje cyklicznie ewaluacji, podczas których wspólnie oceniają
efektywność osiągniętych celów. Ewaluacja pozwala pracownikowi socjalnemu
zarówno podjąć wczesne środki zaradcze, gdy sytuacja rodziny ulega pogorszeniu, jak i pozwala wspierać rodzinę i pozytywnie wzmacniać, gdy wypracowane efekty utrzymują się. Rozmawiając z ludźmi, często słyszałam, że kontrakt
socjalny bardzo odmienił ich życie, że pokazano im, jak wiele można zmienić
w swoim życiu, gdy jest choć odrobina dobrej woli. Klienci mają przekonanie
własnego wykluczenia, uważają, że nie warto niczego zmieniać, bo i tak nie będzie lepiej. Pozostają w stagnacji i zgadzają się na marginalizację, bo tak jest łatwiej. Każdy z nas ma mocne strony, trzeba je tylko znaleźć i pokazać klientowi
tak, żeby sam w nie uwierzył. Pracownik socjalny musi się zmagać z wieloma
odczuciami podczas trwania kontraktu socjalnego. Należy się wystrzegać szufladkowania czy etykietowania klientów, ponieważ wtedy nie wydobędzie się
ich mocnych stron. Jeżeli klient wyczuje, że w niego nie wierzymy, nie możemy oczekiwać, że on sam uwierzy we własne możliwości. Należy wyzbyć się
własnych osobistych uprzedzeń, by móc otworzyć się na klienta. Praca z klientem, przy pomocy kontraktu socjalnego, nauczyła mnie być przede wszystkim
szczerą w stosunku do klienta i odważnie mówić o realnych aspektach jego
problemów.
Kontrakt socjalny w dużej mierze zależy od predyspozycji klienta oraz pracownika socjalnego. Nie możemy nakazać klientowi żyć tak jakbyśmy my tego
chcieli. Kontrakt socjalny służy do pobudzenia ludzi do działania, do stworzenia planu takiego, by życie zmieniło się na lepsze i nikt nie może im obiecać,
że ta droga do zmian będzie łatwa. Na zakończenie zacytuję słowa Marii von
Ebner-Eschenbach:
„Doniesionym do celu nie wolno twierdzić, że ten cel zdobyli”.
Leszek Trzaska
Refleksje wokół
„Rozmów o rozwiązaniach” autorstwa
Petera de Jonga i Insoo Kim Berga
oraz sugestie dostosowania
metody do reguł w relacjach
interpersonalnych Polaków
Stosowanie metody pn. „Rozmowy o rozwiązaniach” zmierza do opracowania
przez klienta wizji oczekiwanej przez niego przyszłości oraz opiera się na mocnych stronach klienta, które to mają ułatwić realizację oczekiwanej przyszłości
– tak najlapidarniej daje się ująć całość metody w oryginale nazywanej przez jej
autorów Solution Focused Therapy.
Korzystanie z opracowań autorstwa Petera de Jonga i Insoo Kim Berga daje
możliwości osiągania wysokiej skuteczności działań wobec przypadków, które przez inne metody wspierania i szkoły terapeutyczne mogą być dyskwalifikowane lub traktowane jako bardzo trudne, np.: bezrobotni, marginalizowani,
wykluczeni i nosiciele piętna społecznego. Tym samym przystosowanie tych
metod do warunków polskich wydaje się godnym wyzwaniem.
Różnice między zwyczajami panującymi w obszarze kulturowym autorów
„Rozmów o rozwiązaniach” (dalej opisywane skrótem RoR) a panującymi w Polsce są istotne w wielu aspektach. Pierwszym elementem różniącym te dwa obszary kulturowe jest umiejętność skupiania się na tym, co jest pozytywnym potencja-
101
Leszek Trzaska
łem. Polskie skupianie się na tym, co jest niedoskonałe, złe, dokuczliwe jest na tyle
silne, że trzeba brać pod uwagę zarówno to, że terapeutom trudno skupiać się
na pozytywnych aspektach działań klienta i jego sytuacji, jak również to, że skupienie terapeuty na tych pozytywach może być odbierane przez jego klienta jako
dziwne, a tym samym może przyczyniać się do utrudnienia ich współpracy. Ponadto, stosowane w RoR pojedyncze strategie tego procesu, jak na przykład „pytanie o cud”, wymagają pewnych modyfikacji ze względu na rodzime zwyczaje,
które mogą wywoływać efekt inny od zamierzonego przez autorów RoR.
Niniejsze opracowanie nie ma na celu zastąpienia podręczników autorstwa
de Jonga i Insoo Kim Berga – analizuję tu tylko kolejne elementy „Rozmów
o rozwiązaniach” z użyciem zróżnicowanej siatki pojęciowej i odnoszę analizowane elementy do zwyczajów panujących w Polsce tak, aby pokazać elementy
metody RoR w perspektywie różnych ujęć teoretycznych oraz wskazać sposoby dostosowania jej do rodzimych wzorów interakcji.
Słuchanie rozwiązań
„Nasi studenci i uczestnicy warsztatów, którzy przechodzą od rozwiązywania
problemów do budowania rozwiązań, mówią nam, że owa zmiana przypomina przestawienie się z wykonywania czynności prawą ręką na wykonywanie ich
lewą” (de Jong, Berg, 2007: 9). Takie ujęcie głównej zasady omawianej metody daje
przeczucie trudności w niej zawartych dla Polaków, którzy różnią się od Amerykanów tym, jak wiele narzekania, utyskiwania i temu podobnych działań podejmują. To narzekanie rodaków należy rozumieć jako działanie odmienne wobec
tego, co jest sednem metody RoR. Jeżeli weźmie się pod uwagę to, że prawie 2/3 dorosłych Amerykanów ufa w korzystny los i że podobny odsetek Polaków takiej
wiary nie przejawia (Czapiński, 2005: 127) i uzupełni się ten obraz o stwierdzenie,
że los Polaków jest zależny „(…) od knowań złych sąsiadów i cudownych interwencji, a nie od własnych zabiegów, rozumnych planów, wytrwałych dążeń” (Lewandowski, 2008: 289), to uzyskujemy obraz wskazujący na konieczność uważnego posługiwania się omawianą metodą. Kierując się w związku z tym ostrożnością
w relacjach z polskimi klientami, warto mieć na uwadze ewentualne źródła rodzimego narzekania. Przypuszcza się, że to rodzime narzekanie może służyć integracji społecznej jako istotny rytuał (Wojciszke, Bryła, 2005) lub autokreacji osoby narzekającej budującej w ten sposób korzystne dla siebie tło (tamże). Do tego wątku
powrócę wielokrotnie w dalszej części niniejszego opracowania.
Innym ujęciem kondycji rodaków jest ich1 specyficzna orientacja temporalna – ograniczenie czasu przyszłego przy dominacji fatalistycznej teraźniejszości,
1
nikam określeń typu „my, Polacy” nie ze względu na poczucie bycia innym niż rodacy, ale ze wzglęU
du na cel – zdystansowanie się do tych rodzimych zwyczajów.
102
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
co może być zbieżne z tym, że okres komunizmu wykształcił w starszym pokoleniu poczucie braku wpływu na wydarzenia, a okres po transformacji, który
wprowadził duże tempo życia w stylu „praca/konsumpcja” (Arendt, 2010: 22),
nie stworzył okazji do tworzenia wzoru długofalowych planów rozwojowych
i budowania tożsamości zaangażowanej w sprawy swojego otoczenia. Jak w takim rodzimym klimacie „słuchać rozwiązań”, czyli z potoku narzekania wyławiać mocne strony, potencjalne rozwiązania? De Jong i Berg wielokrotnie
w swoich publikacjach podkreślają, że zbudowanie relacji opartej na zaufaniu
jest podstawą tej metody, jak i w ogóle współpracy. Tak więc nie ma ucieczki
od długiego wysłuchiwania narzekania. Można przewidywać z dużym prawdopodobieństwem, że polskie rozmowy o rozwiązaniach nie tylko tym się różnią od amerykańskich, że rodzime trwają dłużej, ale również tym, że wymagają
więcej cierpliwości i niezwykłej taktowności w przechodzeniu od problemów
do rozwiązań – taktowność w tym aspekcie wyjaśniam w części pt. „Budowanie mostów”.
W rodzimej praktyce wykorzystywania metody „Rozmów o rozwiązaniach” zdarzają się spotkania, w czasie których narzekanie trwa nie dłużej niż
połowę pierwszego spotkania i szybko dochodzi do budowania rozwiązań i ich
gruntowania. Osoby, z którymi praca tak szybko posuwała się do przodu, są daleko inne niż ogół klientów – z racji wielu własnych kreatywnych doświadczeń
nie mają przymusu i przyzwyczajenia do narzekania. Tym samym ich zdolności
zapamiętywania, uczenia się i sprawność psychosomatyczna oraz funkcjonowanie uwagi są wyższe niż osób mających niewiele wspólnego z kreatywnym
stylem działania (Doliński, 2005: 63). Ludziom ugruntowanym w narzekaniu
trudniej niż jednostkom kreatywnym jest przejść od utyskiwania do szukania
rozwiązań. Bez względu na długość okresu narzekania, zgodnie z sugestiami
autorów RoR, nie pomagacz jest specjalistą w sprawach klienta, ale tylko klient
nim jest. RoR należy więc traktować nie jako plan, który ma zrealizować klient,
ale jako styl pomagacza, który będzie w pełni realizowany, jeśli klient zgodzi
się na to, zaakceptuje czy – jak to nazywa się w slangu psychoterapeutycznym
– „załapie się”.
Ludzie, kontaktując się ze sobą, doświadczają poznawczej kontaminacji, ale
tylko wtedy, gdy ich relacja jest zbliżona do równoprawnej. Zaburzenie, a raczej zablokowanie zjawiska kontaminacji w relacji pomocowej najczęściej następuje wtedy, gdy jedna ze stron zagarnia dla siebie władzę, przyjmując rolę eksperta wiedzącego więcej i lepiej (m.in. w sprawach partnera interakcji) niż ten
partner sam może wiedzieć. W takich wypadkach możemy mieć do czynienia
z przemocą symboliczną, która w wielu sytuacjach jest nagradzana uległością
tych osób, u których taka postawa uległości została wykształcona w procesie
socjalizacji, np. u przedstawicieli klas niższych (Hochschild, 2009: 163 i dalej).
103
Leszek Trzaska
Kontakt z osobą, która zwraca się do profesjonalisty o pomoc, może być pokusą do manifestacji własnego poczucia wartości bądź okazją do przyjęcia, jakże
miłej wielu ludziom, postawy dominacji. W takich wypadkach stosowanie metod RoR jest tylko stratą czasu dla pomagacza i jego klienta. Poznawcza kontaminacja w procesie wspierania metodami RoR jest korzystna zarówno dla klientów, jak i pomagaczy. Pomagający poprzez to, że klienci mają na nich wpływ,
mogą osiągać głębokie zrozumienie sytuacji tych klientów, a tym samym łatwo
dostrzegać ich mocne strony, polegać na ich kompetencjach i zaangażowaniu.
Fakt, że pomagający ulega i ujawnia wpływ klienta na siebie sprzyja temu, aby
klient swobodniej przyjmował perspektywę pomagającego mu specjalisty. Jeśli pomagający jest profesjonalistą w stosowaniu metody RoR, a więc jest skupiony na mocnych stronach, szuka rozwiązań, zachowując przy tym spójność,
co pewnie jest połączone z wiarą w skuteczność stosowanej metody, to klient
tę perspektywę będzie sukcesywnie przyjmował dla siebie.
W procesie wspierania ludzi metodami RoR jest jeszcze jedna pułapka,
na którą można być szczególnie narażonym w naszym obszarze kulturowym.
Praca z ludźmi metodami RoR jest zdarzeniem, które nie znajdzie poklasku społecznego i masowego uznania dla sukcesów pomagającego. Tym samym kusi
pomagacza przyjęcie za główny punkt odniesienia dla swojej pracy perspektywy społecznej, a więc zbioru nakazów dostosowywania klienta do głównego nurtu społecznego. Dostosowywanie klienta do tegoż głównego nurtu daje
możliwość zbierania przez pomagacza poklasku społecznego. Spotkania w duchu RoR mają charakter jakby prywatny czy intymny, co z założenia już nie
może znajdować się w polu społecznym. Uzupełniając to o fakt, że pomaganie jest czymś, co powinno w naszym kręgu kulturowym pozostać w ukryciu
(Arendt, 2010: 70), osoby o rozlewającej się na czynności zawodowe potrzebie
uznania społecznego i stosujące w ramach tych czynności metodę RoR można by porównać do kierowcy, który próbuje jeździć samochodem przewróconym na dach.
„Większość z nas ma problem z zawieszaniem własnego osądu i wysłuchiwaniem historii klienta z jego perspektywy. Jesteśmy skłonni do filtrowania tego, co mówią nam inne osoby, przez własne doświadczenie, przekonania
i kryteria” (de Jong, Kim Berg, 2007: 34). Takie postawy dają się ująć jako unifikowanie klientów do własnych przekonań, do własnego stylu życia. W pokonaniu tej tendencji może okazać się pomocny wskazywany przez Arendta pierwotny zapis w Biblii o zasiedlaniu Ziemi nie przez człowieka (Adama), ale przez
ludzi (Adama i Ewę), co już samo w sobie jest wskazaniem różnorodności ludzkiej i czymś zdecydowanie innym niż to, że drudzy są skopiowani z pierwszych.
Myślę, że pomocna w przyjęciu wskazania o różnorodności, a w tym w przyjęciu kartezjańskiego wątpienia, może być także lektura książki pt. „Pochwała
104
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
wątpliwości” autorstwa Petera L. Bergera i Antona Zijderveida: „(…) sama idea
własnego ja była stopniowo podważana w wyniku głębszego zrozumienia jego
względności; nie jest to idea uniwersalna. Wedle archaicznego myślenia własne
ja jest zawsze osadzone w zbiorowym ja klanu lub plemienia. ‘Jestem tym, czym
mój klan’. (…) nawet na poziomie wyrafinowanego teoretyzowania domniemana pewność własnego ja nie może być uznana za rzecz oczywistą” (Berger,
Zijderveid, 2010: 61). To sugerowane w cytacie przywiązanie do wzorów społecznego funkcjonowania ujmowane w kategorii wielości klanów, a więc zdystansowania się do społecznych programów działania, pozwala na pozbawienie reguł własnego klanu charakteru uniwersalności i tym samym umożliwia
pełniejsze rozumienie rzeczywistości ludzi z innych klanów. Ma to oczywiście
swoje konsekwencje w postaci wykorzenienia społecznego pomagaczy, a więc
pozbawienia się bezrefleksyjnego, automatycznego przeżywania norm i reguł
życia społecznego (Giddens, 2010: 37) – m.in. takie są koszty przyjmowania niedyrektywnych metod pracy z ludźmi.
Autorzy RoR dużo uwagi poświęcają analizie sytuacji, w której pomagacz
odwołuje się do uczuć klienta i empatycznego przeżywania ich. Pomijając to,
czy przytaczany dyskurs na łamach głównego podręcznika RoR jest możliwie
pełny, warto zwrócić szczególną uwagę na jeden fragment: „Zdecydowanie
nie zalecamy empatii, która byłaby sentymentalna albo skłonna do wzmacniania negatywnych uczuć. Na przykład nie zalecamy powtarzania takich oto
wypowiedzi: „Naprawdę pani teraz cierpi. To jest chyba bardzo trudny moment w pani życiu”. Tego typu stwierdzenia zwykle prowadzą klientów głębiej
w te aspekty życia, które najmniej im się przydadzą w tworzeniu pozytywnej
zmiany” (de Jong, Kim Berg, 2007: 55, 56). W naszej rodzimej kulturze takie podejście może okazać się zgubne dla procesu wspierania. Zauważmy: stwierdza
się, że polscy psychoterapeuci wykazują głęboką empatię (Prasko, 2010), co odróżnia ich od terapeutów z krajów zachodnich. Wobec tego można dyskutować,
czy empatia jest skuteczna w Polsce, czy nie, ale to nie rozwiąże problemu, jak
pracować – empatycznie czy z pominięciem tego aspektu. Jeśli polscy terapeuci
pracują z dużym wykorzystaniem empatii, to możemy przyjąć, że jest to praktyka oczekiwana przez klientów, co wydaje się zbieżne z tym, że narzekający
rodak raczej nie oczekuje sugestii mówiącej o tym, co może zrobić, aby było
lepiej, a raczej oczekuje potwierdzenia tego, że jest źle. Może mieć to związek
z tendencją do wielokrotnego przeżywania żalu po stracie, która – symboliczna czy materialna – jest w naszej kulturze dość mocno celebrowana. W związku z tym warto jest uważnie traktować narzekanie. Jednak jakiekolwiek ujęcie
tegoż narzekania nie rozwiązuje problemu wsparcia emocjonalnego w procesie RoR. Sugestia rozwiązania tego dylematu – być empatycznym czy nie – wydaje się zawarta we fragmencie cytatu: „(…) zwykle prowadzą klientów głębiej
105
Leszek Trzaska
w te aspekty życia, które najmniej im się przydadzą w tworzeniu pozytywnej
zmiany”. Rzecz więc można ograniczyć do tego, że empatia pomagacza miałaby być głównie adresowana do tych aspektów emocjonalnego funkcjonowania
klienta, które prowadzą do rozwiązań. Pozostałą część przeżyć klienta, a więc
te emocjonalne aspekty, które nie są z rozwiązaniami w żaden sposób związane, pozostawia się niewzmacniane, ale dostrzegane, co pomagacz sygnalizuje,
ale nie wzmacnia tego tak jak emocji sprzyjających budowaniu rozwiązań. Takie podejście bierze pod uwagę zalecenia autorów RoR i ewentualne oczekiwania klientów. W tym celu przydatne jest traktowanie emocji zgodnie z sugestią
Darwina – jako przeddziałania; złość jako przeddziałanie agresji, zazdrość jako
przeddziałanie kradzieży, żal jako chęć leczenia ran, niechęć jako chęć odwrotu itd. Poczucie bezradności może więc być przeddziałaniem starań o opiekę,
a ostrożność – przeddziałaniem troszczenia się. Taka perspektywa daje szybki ogląd emocjonalnego komunikatu klienta i pozwala sprawnie różnicować
emocje warte wzmacniania ze względu na poszukiwanie rozwiązań i te, które lepiej potraktować króciutkim i słabym komunikatem empatycznym służącym wyłącznie niezakłócaniu budującego się zaufania w relacji klient – pomagacz. To darwinowskie ujęcie emocji daje także możliwość przeramowania tych
przeżyć, które inaczej pozostawałyby problematyczne, np. przekształcenie żalu
w chęć leczenia ran, a nie w czynności związane z celebrowaniem przeszłości,
i może być rozwiązywaniem problemu reakcji empatycznych.
Trudno nie traktować metody RoR jako metody specyficznego modelowania: całość RoR oparta jest na stylu niedyrektywnym, bazuje na kontaminacji poznawczej i zbudowanym zaufaniu, co jest wspierane kilkoma technikami, które
bardziej służą porządkowaniu danych uzyskanych z wywiadu, niż wywieraniu ukrytego wpływu na klienta. Jednak, biorąc pod uwagę nasze uwarunkowania, trzeba pamiętać, że narzekanie rodaków może zająć czas kilku spotkań
zanim uda się przejść do rozwiązań, czyli zanim klient przyjmie od osoby pomagającej sposób oglądania jego sytuacji i skupi się na poszukiwaniu rozwiązań. Podkreślmy, że modelowanie nie jest wymaganiem od klienta tego, aby
dostosował się do formy pracy pomagacza, ale że to pomagacz jest tu mistrzem
w kierowaniu sobą, który sprawdza, czy klient może już zrobić następny krok
i na co czeka cierpliwie, bez żalu i złości, a swoją postawą zawierającą m.in. uleganie wpływowi klienta ułatwia mu kontaminację.
Rozwój umiejętności „słuchania rozwiązań” jest bez wątpienia związany
z własnym potencjałem skupiania się na przyszłości. Określenie własnej orientacji temporalnej jest ułatwione m.in. przez szeroki dostęp do testów przygotowanych przez J. Boyda i P. Zimbardo w książce pt. „Paradoks czasu”. Sugerowany przez tych autorów optymalny model temporalny polega na wznoszącej
się tendencji od przeszłości, przez teraźniejszość, do przyszłości, przy jednocze-
106
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
snych słabych tendencjach do skupiania się na tych elementach przeszłości i teraźniejszości, które są negatywne. Forma tego modelu może sugerować, że negatywne doświadczenia są transformowane w naukę płynącą z nich do dalszego
działania, co w znacznym stopniu modyfikuje negatywny charakter tych doświadczeń. Inaczej to ujmując, można stwierdzić, że negatywna przeszłość jest
ważna jako nauka z niej zaczerpnięta, fatalistyczna teraźniejszość – jako możliwość dostrzeżenia tego, na co jednostka nie ma wpływu i na co ma wpływ,
oraz zaczęcia czegoś nowego, a więc działania odróżniającego się od powielania
wcześniejszych rozwiązań, zachowań, natomiast przyszłość jest tym, co organizuje całość doświadczenia. Autorzy „Paradoksu czasu” podkreślają, że prymat
przyszłości w naszym życiu nie powinien mieć charakteru absolutnego, że teraźniejszość oraz powtórne przeżywanie czasu przeszłego są równie ważnym elementem składającym się na zadowalającą człowieka kondycję. Tu warto jednak
wrócić do inspiracji płynących z „Pochwały wątpliwości” i zauważyć, że tak jak
niejedna religia bazuje na przeszłości i trwaniu, tak też i wielu ludzi spełnia się
w rozpamiętywaniu przeszłości – przykłady satysfakcjonującego życia w innym
modelu niż sugeruje Boyd i Zimbardo można mnożyć. Nie zmienia to przekonania, że dla skutecznego stosowania RoR konieczne jest posiadanie takiej orientacji temporalnej, jaką wskazują ci autorzy. Warto przy tym też zwrócić uwagę
na wyniki badań, które wskazują, że osoby uzyskujące wysokie wyniki w koncentracji na przyszłości w porównaniu z osobami o niskich wynikach w tej skali
są: mniej agresywne, mniej depresyjne, bardziej energiczne, bardziej sumienne,
bardziej otwarte, bardziej zainteresowane przyszłymi konsekwencjami, bardziej
kontrolujące swoje ego, bardziej szukające nowości, bardziej preferujące regularność, o wyższym poczuciu swojej wartości, rzadziej szukające sensacji, mniej
lękliwe, więcej uczące się, bardziej kreatywne (Zimbardo, Boyd, 2009: 125).
Podsumowanie
1) Zadbaj o to, aby twoja orientacja temporalna miała tendencję wznoszącą
od przeszłości, przez teraźniejszość do przyszłości. Przy tym dołóż starań, aby tak wiele nauczyć się z negatywnych przeżyć przeszłości, aby doświadczenia te nie miały automatycznego wpływu na twoje spostrzeganie
rzeczywistości – inaczej to określając, obejmij refleksją przeszłe negatywne
doświadczenia.
2) W teraźniejszości skupiaj się na tych obszarach, na które masz wpływ.
3) Traktuj emocje jako wyraz przeddziałania, pamiętając o tym, że w relacji
z rodakami często będziesz zmuszony do cierpliwego wysłuchiwania ich
utyskiwań, skarg na los, obwiniania innych ludzi itp. Pamiętając o różnorodności ludzi, nie zmuszaj nikogo do przyjęcia stosowanej przez siebie perspektywy wobec emocji.
107
Leszek Trzaska
4) Wzmacniaj u siebie i u innych tendencję podporządkowywania działań teraźniejszych temu, co ma wydarzyć się w przyszłości.
5) Empatyczne reagowanie na negatywne przeżycia klientów podporządkuj
wyłącznie budowaniu ich zaufania do ciebie.
6)Ćwicz spostrzeganie u każdej osoby z twojego otoczenia jej mocnych stron.
Szczególnie skup się na dostrzeganiu pozytywnych potencjałów u osób
przeżywających trudności, załamania, długotrwałe problemy. Zauważaj
w działaniach tych osób wartości, które oni preferują.
Przyjmowanie postawy niewiedzy
Zaznaczmy na początku, że ludzie tworząc teorie, tworzą rzeczywistość nową
w stosunku do tego, co jest ujmowane tą teorią. Często takie teoretyczne ujęcia
są traktowane jako prawdy uniwersalne, jedyne, święte. Z perspektywy osób,
które preferują inne ujęcia rzeczywistości niż my, nasze przekonania są nie raz
nic nie warte. Drugim aspektem trafności ujęć rzeczywistości jest np. inteligencja emocjonalna i społeczna upowszechniona w Polsce za sprawą dzieł Daniela Gollemana – okazuje się, że dane neurologiczne, na jakich opierał się autor
w swych opracowaniach, są już co najmniej dyskusyjne (Winkielman, 2008).
To zdaje się sugerować, że posługiwanie się ujęciami rzeczywistości powinno
być opatrzone pewnym dystansem, co w naukach społecznych określa się czasowym ograniczeniem teorii. Trzymanie się jednej racji i zamknięcie się na inne
obrazuje stwierdzenie inspirowane przez Hermana Hessego (Hesse, 1992: 96):
„stworzyć ujęcie dla naszej rzeczywistości to jak poprowadzić paradę i cieszyć
się jej rytmem, ale wcisnąć w ten rytm życie całe, to już pycha i nadmiar odwagi”. Te dwa światy (nasze otoczenie i ujęcie teoretyczne tegoż) są konieczne
do tego, aby działać w tym, co nas otacza: musi być pole, w którym będziemy
działali, i musi być reprezentacja tego pola w naszym umyśle. Gdy atrakcyjnych
ujęć uogólniających czy redukujących otoczenia jest wiele, trzeba się na któreś
z nich zdecydować lub stworzyć następne, czemu sprzyja rola „ucznia niedouczonego” (Kołakowski, 2009) i która daleka jest od zmuszania świata do nieskutecznego i kosztownego podporządkowania się naszej woli. Ta rola „ucznia
niedouczonego” skłania w konkretnych sytuacjach do szukania rozwiązań innych niż stereotypowe i ułatwia generowanie pełniejszych czy bardziej adekwatnych ujęć rzeczywistości. Biorąc pod uwagę teorie naukowe i teorie generowane na użytek dnia codziennego (społeczne programy działania), trzeba
zauważyć, że tak jak w naukach społecznych wskazuje się na czasowe ograniczenia wielu teoretycznych ujęć rzeczywistości, tak w programach społecznego
działania raczej tylko doświadcza się ich trwałości lub zmian, dewaluacji jednych na rzecz przyjęcia prymatu przez inne. Inaczej to określając, można stwierdzić, że gdy w naukach społecznych mamy dużą pokorę wobec rzeczywistości,
108
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
tak w programach społecznego działania, do których używana jest wiedza naukowa (niekiedy opacznie) raczej pokorę trudno byłoby odnaleźć. Ma to swoje
konsekwencje w relacji pomagania. Społeczne programy działania, a raczej zachowywania się i ujęcia rzeczywistości w tych programach, są często jedynym
schematem i są opisywane od wielu wieków. Z tej utrwalonej kondycji ludzkiej wynika tendencja do określania niedoskonałości innych, do skupiania się
na tym, czego komu brakuje, a nie na tym, co każdy, również człowiek cierpiący, ma poza tym, że cierpi. Wydaje się, że ta tendencja najczęściej ujawnia się
w relacji z tymi, którzy są inni niż my – reprezentujący sobą któryś z atrakcyjnych czy modnych trendów ujmowania rzeczywistości.
Autorzy RoR w wielu miejscach podkreślają, że w teoriach odnoszących się
do pomagania jest wiele z myślenia medycznego: objaw – diagnoza choroby –
terapia. Tymczasem w pracy z ludźmi wskazywane jest przez de Jonga i Berga
to, że model medyczny nie może mieć efektywnego zastosowania. Istnieje wiele szkół terapeutycznych, które stworzyły modele zdrowia psychicznego i tym
samym ustanowiły dla siebie własną perspektywę tego, co inni powinni osiągać. W ten sposób klient korzystający z pomocy przedstawicieli takich szkół
terapeutycznych ma dostosować się do tego, czego się od niego wymaga, czyli
dostosować swoje życie, jego styl do tego, co wypracowali twórcy i realizatorzy
tych kierunków pomagania. Nie ma dowodów świadczących o tym, że są to takie terapie, które wyłącznie niosą porażki, a jest wiele wskazań ich skuteczności.
Jednak w wypadku metody RoR ten styl działania jest destrukcyjny dla ewentualnych efektów posługiwania się tą metodą. W RoR to nie terapeuta ma kończyć spotkania z klientem jako ten, który ma kontrolę nad życiem klienta, a który to klient przyjął wzór życia od terapeuty i dostosowuje się do niego, osiągając
dobrostan. Wydaje się, że każda przemyślana metoda pracy z ludźmi zawiera
swoje założenia, których spełnienie jest warunkiem podstawowym dla jej skuteczności. W RoR te założenia dotyczą m.in. pewnego braku dyrektywności
ze strony pomagacza, jego koncentracji na oczekiwanej przez klienta przyszłości, czemu służy bazowanie na mocnych stronach klienta. W innych metodach
założenia te mogą być diametralnie różne od wymienionych.
Nie wchodząc w nadmiar szczegółów, można różnicę między wspomnianymi różnymi kierunkami terapeutycznymi określić także jako różne definicje
sytuacji, co ma swoje istotne konsekwencje. W szkołach terapeutycznych, które
pomagają dostosować się klientom do wzoru zdrowia, terapeuta (uogólniając
i upraszczając) występuje jako autorytet i przewodnik prowadzący do z góry
określonego celu. W RoR pomagacz jest w roli poszukiwacza „skały w pejzażu” klienta, na której ten klient może zacząć – na nowo – budować swój świat.
Tak jak w szkołach terapeutycznych z określonym modelem zdrowia terapeuta,
występując w roli innej niż „przyjazny autorytet”, zburzy konstrukcję procesu
109
Leszek Trzaska
terapii, tak w modelu RoR nawet „przyjazny autorytet” jest destrukcyjny dla
tego procesu. W pierwszym wypadku sytuacja jest zdefiniowana przez „autorytet”, a w drugim – przez „poszukiwacza”. Gdy „poszukujący” nagle zamienia
się w „autorytet”, aby po chwili znowu chcieć być „poszukującym” i kiedy „autorytet” staje się „poszukującym”, aby po chwili znowu wchodzić na piedestał
swych kompetencji, mieszają role w sposób, który kulturowo jest niedopuszczalny. Stopień zmienności ról w takich sytuacjach jest na tyle duży, że takie
zabiegi nie mogą skończyć się czymkolwiek konstruktywnym poza przerwaniem terapii. W dalszej części będę wskazywał na to, że pewne pomieszanie ról
jest jednak nie tylko dopuszczalne, ale że jest nawet wskazane dla skutecznego
stosowania metody RoR. Tym samym należy wyjaśnić dopuszczalność występowania takich zjawisk. Rzecz tu dotyczy różnicy w tym, czy mieszamy główną rolę z drugą o pobocznym charakterze, czy dokonujemy zmiany w ramach
roli głównej. Ten drugi przypadek jest źle tolerowany społecznie. Zachowania
o charakterze krótkookresowego wypadania z roli głównej w rolę poboczną,
gdy jest to wykonywane taktownie, są jak najbardziej tolerowane i korzystne
dla relacji, co objawia się m.in. takimi stwierdzeniami, jak „na chwilę wypadł
z roli, ale dzięki temu pokazał ludzką twarz”.
W relacji pomagania opartej na modelu RoR pomagacz definiuje tę relację
jako taką, w której klient ma potencjał do przeorganizowania swojego życia, odbudowania czy zrekonstruowania swojego stylu. Taką definicję sytuacji można osiągnąć nawet w relacji z osobami, które doświadczają głębokiego poczucia bezradności i upokorzenia trudnościami – wystarczy, że nadamy klientom
wartość autorytetu na tej samej zasadzie, na jakiej tworzymy aktualne autorytety w naszym życiu prywatnym. Konieczne jest traktowanie takiej definicji jako
umowy czy decyzji, którą należy zweryfikować ze względu na to, że RoR nie
jest ujęciem uniwersalnym, doskonałym, nie jest to panaceum – wiele razy może
się zdarzyć, że klient nie jest w stanie bez zewnętrznego autorytetu powrócić
do równowagi, co dla procesu RoR oznacza jego koniec zanim się rozpocznie.
Powróćmy do zaznaczonego na początku stwierdzenia o tworzeniu nowej rzeczywistości poprzez powstawanie ujęć teoretycznych. Jest tu wskazanie o podwójnym znaczeniu. Pierwsze znaczenie odnosi się między innymi
do tego, że ludzie, zajmując się teoriami, kłócą się o nie, wykazują wyższość
albo niższość którejś z nich, skuteczność lub jej brak, wartości humanistyczne
w nich zawarte lub niezawarte. Świat debat o ujęciach otaczającego nas świata
można ująć jako świat kreowany, co determinuje treść zawartą w drugim wskazaniu, a które to wskazanie dotyczy tworzenia nowej rzeczywistości w ramach
tej, która dotychczas była tylko ujmowana (m.in. Giddens, 2010). Przywołuję
to zjawisko, aby wskazać, jak istotna jest spójność roli pomagacza m.in. w procesie RoR. Przenikanie się teorii dotyczącej rzeczywistości z tą rzeczywistością
110
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
jest ciągłe, o ile ta nowa teoria jest społecznie oswajana. Możliwy do osiągnięcia stopień przenikania teorii do życia codziennego można zaobserwować m.in.
w tym, jak siatka pojęciowa psychoanalizy jest żywo powielana przez osoby
w żaden sposób niezwiązane z tą dyscypliną – pomińmy tu fakt, że to powielanie wiele razy jest co najmniej karykaturalne. Podobną skalę upowszechnienia zyskuje dzisiaj dorobek NLP. De Jong i Berg przywołują badania, w których
okazało się, że aktywne słuchanie preferują te osoby, które przeszły szkolenie
z zakresu tej umiejętności, natomiast ci, którzy nie uczestniczyli w takich szkoleniach, preferują styl, jaki jest najczęściej stosowany w ich kręgu kulturowym
(de Jong, Kim Berg, 2007: 55). Jest więc duże prawdopodobieństwo wystąpienia podobnego mechanizmu w przypadku RoR. Założenie teoretyczne dotyczące formuły spotkań zorientowanych na znajdowanie rozwiązań ma szansę przeniknąć do życia klientów i w sposób względnie trwały wywołać u nich
preferowanie celowych działań zamiast utyskiwania na rzeczywistość, jeśli tylko sesje RoR będą spójne, a więc przekonujące (Goffman, 2008: 55 i dalej). Społeczne zakorzenienie nowego spojrzenia na swoje problemy, jakie sugerują autorzy RoR, jest możliwe i pewnie z czasem ten sposób myślenia może stać się
dość powszechny, ale warunkiem tego, aby klient korzystający z usług pomagacza stosującego RoR przyjmował dla siebie ten styl jako wartościowy i możliwy do powielania, jest utrzymywanie tej samej definicji sytuacji przez cały czas
trwania procesu wspierania. Sądzę, że miła to perspektywa, w której utyskiwanie zniknie z naszego rodzimego pejzażu, a w jego miejsce pojawi się więcej wiary i konkretnych działań kreujących pozytywną rzeczywistość społeczną. Można wśród Polaków obserwować to, co określam zawstydzeniem i ukrywaniem
utyskiwania, ale przez to nie traci ten zwyczaj swojej mocy konstruującej sposób ujmowania problemów. Styl poszukiwania rozwiązań może ładnie wpisać
się w to zawstydzenie i sprzyjać wygaszaniu jednego z najbardziej utrudniających życie Polaków rytuału.
Zachowanie spójności jest poważnym wyzwaniem w sesjach RoR. Można
mu sprostać m.in. poprzez przyjęcie wspomnianej roli, którą preferował Leszek
Kołakowski, ale także preferowała i preferuje cała rzesza ludzi. „Większość badań prowadzonych nad umiejętnościami, zdolnościami i kompetencjami społecznymi dowodzi, że kobiety radzą sobie w tych dziedzinach znacznie lepiej
niż mężczyźni” (Śmieja, 2005: 119). Autorka tego cytatu podaje dalej, że w innych badaniach okazało się, że to nie płeć, ale rola, jaką ludzie przyjmują,
jest tym determinantem kompetencji: „Istotne było (…) to, czy badany wcielił
się w rolę ‘przywódcy’ (nauczyciela, szefa), czy ‘podwładnego’ (ucznia, pracownika). (…) osoby posiadające władzę częściej oceniają innych, posługując
się stereotypami, a nie informacjami dotyczącymi cech indywidualnych. Owa
tendencja do stereotypizacji wzmacniana jest zarówno przez skupienie uwa-
111
Leszek Trzaska
gi na informacjach spójnych ze stereotypem, jak i przez pomijanie tych, które są z nim niezgodne (…)” (Śmieja, 2005: 120). Zwróćmy uwagę na początek
ostatniego cytatu i zauważmy, że ponad połowa populacji ma tendencję do wielowymiarowego oceniania innych ludzi tylko dzięki temu, jaką rolę ci ludzie
przyjęli. Tak więc przyjęcie roli „ucznia niedouczonego” nie powinno sprawiać
większego problemu. Podkreślmy dla przejrzystości, że przyjęcie roli „ucznia
niedouczonego” miałoby mieć miejsce w relacji z klientem – to wobec niego
mamy występować jako ci „nie wszystko wiedzący” i to od niego mielibyśmy
się uczyć np. sposobów radzenia sobie w tej sytuacji, w której on się znalazł.
Ta postawa będzie sprzyjała intensyfikacji kontaminacji poznawczej korzystnej dla obydwu stron.
Podsumowanie
1) Postawę „niewiedzy” buduj w oparciu o dwa elementy: przyjmowanie roli
„ucznia niedouczonego” oraz przyjmowanie generalnego wniosku o wielości i różnorodności ludzi zasiedlających Ziemię.
2) Zwracaj uwagę na to, że metoda RoR jest zanurzona w formie wywiadu,
który pomagacz prowadzi z klientem; prowadzący wywiad ma się dowiedzieć, jak klient sobie radzi, a nie czego mu brakuje.
Cierpliwość w fazie „goszczenia/narzekania”
Zanim przejdziemy do wskazówek związanych z rozbudzeniem własnej cierpliwości w fazie „goszczenia”, warto spojrzeć na tę fazę w szerszym kontekście.
Treści, jakie w jej trakcie najczęściej padają ze strony klienta, są typu: „to ja mam
rację, a nie oni, to ich, a nie moja wina, ja zrobiłem, co mogłem a oni nie…”. Dodajmy do tego, że terapeuci takich klientów komentują ich wypowiedzi jako
świadectwo nieświadomości własnych problemów – nie doceniają konfliktu, w którym trwają, nie dostrzegają destrukcji, którą wprowadzają w relacje
z innymi ludźmi itd. Zwróćmy uwagę na dwa różne pola tych wypowiedzi:
klient definiuje sytuację z pozycji indywidualnej, terapeuta – z pozycji kolektywnej. Autorzy RoR wskazują wielokrotnie na to, aby w czasie wywiadu kierować uwagę klienta na relacje z innymi, sugerują zadawanie pytań skłaniających klienta do korzystania z różnych perspektyw wobec problematycznych
zdarzeń. RoR bazują więc na inspirowaniu klienta do przyjęcia postawy nie
indywidualistycznej, lecz kolektywnej. Oczywiste jest, że w sytuacji zagrożenia własnego „ja”, jeśli można na chwilę posłużyć się tym określeniem, uwaga
klienta jest skupiona na tym, aby je ratować, co w naszej kulturze najczęściej
odbywa się poprzez oskarżanie innych, „którzy knują, a wobec czego cudowne
interwencje nie następują z niezrozumiałych powodów” (Lewandowski, 2008:
289). Sugerowanie klientowi przyjęcia orientacji kolektywistycznej jest zwią-
112
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
zane z wytwarzaniem lub odwoływaniem się do jego poczucia współuczestnictwa, wspólnego dobra. Jeżeli odbywa się to poprzez odwołanie do przeżywanego przez klienta dobra wspólnego w jakiejś jego relacji ze środowiskiem,
to świadectwo nieświadomości problemów nie występuje: klient dość szybko
orientuje się w swoim udziale w wykreowanej sytuacji i określa warunki zmiany stanu rzeczy w ramach poetyki własnego habitusu. Świadectwo nieświadomości występuje natomiast nagminnie, gdy odwołujemy się do wspólnoty,
która jest klientowi daleka, i raczej nie ma to nic wspólnego ze świadomością
klienta, a na pewno jest związane z oczekiwaniami pomagacza i jego świadomością. Takie odwoływanie się pomagacza do wspólnoty jest „wrabianiem” klienta w tę wspólnotowość. Biorąc pod uwagę to, że wielu Polaków to skirtotymicy
(Lewandowski, 2008: 151), należy oczekiwać, że przy odwołaniu do przeżywanej przez nich wspólnotowości zapał – słomiany, ale jednak zapał – pozwoli
na szybką reakcję wobec problemów. Rzecz więc w RoR polega także na tym,
aby umieć wysłuchać w narracji klienta to, co jest jego polem wspólnotowym
z osobami, z którymi czy wobec których przeżywa problemy, trudności. Aktywizowanie tej kolektywności, która jest klientowi bliska, a nie tej, która jest
mu obca, jest tak samo istotne jak wysłuchiwanie rozwiązań.
W sytuacjach zagrożenia utraty zasobów uznaje się za korzystne autonarracje defensywne zmierzające do zachowania status quo (Trzebiński, 2005), co wydaje się oczywiste. Tym samym narzekanie klienta, obwinianie otoczenia za jego
problemy można potraktować jako wyraz obrony tego, co mu pozostało. Cierpliwość pomagacza wspierana myślą, że klient broni zasobów i będzie to robił
dopóki nie poczuje się bezpiecznie, jest wzmacniana, a utyskiwanie klienta nabiera innego wymiaru w percepcji pomagacza. Taka myśl polskiego pomagacza wydaje się uzasadniona także tym, że Polacy niechętnie podejmują ryzyko
(Czapiński, 2005), no bo kto będzie ryzykował, gdy samo bycie jest już dla niego ryzykowne? Konieczne jest zauważenie, że duży odsetek rodaków ma tendencję do unikania ryzyka nawet wtedy, gdy rzecz idzie o ochronę posiadanych
zasobów. Sądzę, że szersze spojrzenie na kondycję rodaków pozwala na swobodniejsze uzyskanie wystarczającej cierpliwości w jakże wymagających sesjach
wypełnionych narzekaniem.
Cierpliwość w wysłuchiwaniu narzekania przy aktywnym zaangażowaniu pomagacza w budowanie zaufania i współpracy pozwala klientowi na sformułowanie jego celów i zwerbalizowanie intencji, ale efekt ten można uzyskać przy zaangażowaniu pomagacza w budowanie bezpieczeństwa wobec
tych zasobów, które klientowi pozostały, czemu służą wymieniane przez autorów RoR takie metody, jak: parafraza, komunikaty empatyczne, wzmacnianie silnych stron klienta, zgłębianie znaczeń, posługiwanie się ciszą. Duża część
strategii wyszczególnionych w RoR jest budująca dla klienta i niezbędna, aby
113
Leszek Trzaska
mógł on przejść od narzekania do kreowania. Samo to, że pomagacz skupia
się na mocnych stronach klienta, nie jest jeszcze budowaniem rozwiązań. Jest
to droga do uzyskiwania przez klienta poczucia bezpieczeństwa budowaniem
poczucia wpływu na przebieg wydarzeń w zakresie jego własnego życia. Człowiek, który szuka pomocy u innych, u ludzi mu obcych, podejmuje duże ryzyko
interpersonalne i nie mając poczucia, że pomagacz rozumie i podziela uzasadnienia jego trudnej sytuacji przedstawianej w narzekaniu, raczej nie przyjmie
stylu proaktywnego, jakim jest szukanie rozwiązań, bo w tej relacji z pomagaczem jego zasób – poczucie własnej wartości i własnego znaczenia – są zagrożone. Warto dodać do tego, że rozwiązanie sytuacji może być spostrzegane przez
klienta w fazie goszczenia jako zagrażające, np. dlatego, że to nie on jest winny sytuacji, a to on ma znaleźć w tej sytuacji rozwiązanie. Cierpliwość w tej fazie jest więc nie tylko wytrzymywaniem jej, ale również działaniem chroniącym dobre rozwiązania przed zbyt wczesnym ich generowaniem i tym samym
spaleniem na panewce.
Dostrzeganie mocnych stron (zasobów) klienta
Zacznijmy od przywołania fragmentów pewnego zdarzenia i jego koniecznego uzupełnienia. Na pytanie o to, co cechuje osoby długotrwale bezrobotne,
pracownicy socjalni odpowiadali m.in., że główną cechą jest niewiarygodna
wytrwałość tychże bezrobotnych, co było wypowiadane w tonacjach sarkastycznych i cynicznych. Respondenci podawali, że „aby być długotrwale bezrobotnym, to trzeba mieć w sobie dużo samozaparcia i tejże wytrwałości, aby
nie dać się zreformować”. Z perspektywy osób mających pracę, uzyskujących
regularne czy odpowiednio wysokie dochody taka interpretacja stanu bezrobocia wydaje się jak najbardziej trafna. Jednak o tym, jak trudno jest zrobić cokolwiek w stanie pozbawienia jednego z najważniejszych atrybutów pozwalających na uczestnictwo w życiu społecznym, wie niewielu. Tymczasem model
praca/konsumpcja jest tym, co nie tylko wypełnia, ale i wyznacza nasz główny nurt społeczny. Wypadnięcie z niego jest jak życie z piętnem dyskredytującym jego nosiciela, gdy rzecz dotyczy tylko tego jednego, wydawałoby się
maleńkiego elementu: losu, który da lub nie da możliwość powrotu na rynek
pracy. W poradnikach dla osób bezrobotnych poszukujących pracy spotykałem takie sformułowania: „musisz liczyć się z tym, że odbędziesz tysiąc rozmów z ewentualnymi pracodawcami zanim znajdziesz zatrudnienie”. Wobec
tego rodzi się pytanie: jak wielu ludzi mających stałe zatrudnienie jest w stanie wytrwać w poszukiwaniu czegokolwiek ważnego dla siebie, narażając się
na dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć odmów?! Ci, którzy w komforcie bycia pracownikiem nie są w stanie czegoś takiego wytrzymać, w sytuacji utraty pracy, a więc jakby w innym środowisku, zaczynają wykształcać w sobie
114
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
tę wytrwałość. O tym, że trzeba wytrwać w bezrobociu, świadczy też dostępne
wielu ludziom doświadczenie utraty zewnętrznego rytmu, jakiego dostarcza
stała praca, utrzymującego ich w aktywności – urlop dla wielu ludzi zaczyna
się trudnościami: w dbaniu o higienę, w porannym wstawaniu, w planowaniu dnia itp. Jeśli spojrzymy na to z perspektywy osoby pozbawionej tego zewnętrznego rytmu przez długi czas i to bez określenia horyzontu, za którym
ten rytm ma się pojawić, to sytuacja tych długotrwale bezrobotnych zaczyna jawić się jako wyzwanie właśnie dla wytrwałości. Tak więc to, co było negatywnie postrzegane w przywoływanych wypowiedziach, w wielu wypadkach jest
wyrazem niezwykle wartościowego zasobu, cechy pozytywnie wyróżniającej
– wytrwałości. Ocena tego, co jest mocną stroną klienta, musi więc być dokonywana z niebywałym wyczuleniem na przyjmowaną perspektywę: czy oceniam go z własnej perspektywy, czy przyjmuję jego perspektywę, rozumiejąc
i wczuwając się w jego sytuację? Dla długotrwale bezrobotnego podstawowym
zadaniem jest wytrwać, a nie reformować się. Proaktywność jest dla takich ludzi luksusem, na który ich nie stać, bo byłoby to życiem ponad stan (Knap, Piłat, 2010). Nieświadomość pomagaczy o tym stanie bezrobotnych dyskwalifikuje ich m.in. w wymiarze stosowania metody RoR.
Zrozumienie sytuacji osób innych niż my, znajdujących się w innej sytuacji, dobrze ujmował Pierre Bourdieu, przywołując wypowiedź T.E. Lawrence’a: „człowiekowi całkowicie pochłoniętemu pracą przypisują punkt widzenia człowieka siedzącego w fotelu” (Bourdieu, 2008: 113). Przykład takiego
błędu jest zawarty m.in. w przywołanych w poprzednim akapicie wypowiedziach respondentów, ale również w tym, jakie aktualnie szkolenia szeroko
oferuje się bezrobotnym, co skazane jest na niepowodzenie i pogłębia marginalizację ich beneficjentów (Trzaska, 2011).
Postulat niebywałego wyczulenia na przyjmowaną perspektywę niech uzasadnia jeszcze inny przykład. Wieloletni psychoterapeuta, działacz organizacji
pozarządowych, osoba o znakomitych referencjach, przygotowując się do poprowadzenia zajęć edukacyjnych dla pracowników domów pomocy społecznej, mimo swego warsztatu, kompetencji i wielu zróżnicowanych doświadczeń,
stwierdził, że rozumie sytuację ludzi w domu pomocy społecznej jako podobną do stanu chorowania przez kilkanaście dni na grypę, co jest szalenie uprzykrzającym życie doświadczeniem, a co wie każdy, kto miał okazję zaznać grypy.
Podkreślmy jeszcze raz kompetencje tej osoby i zauważmy, że pensjonariusze
domów opieki społecznej z reguły są skazani na tę „grypę” do końca swojego
życia, co jest diametralnie inną perspektywą niż ta, którą przyjął ten specjalista. Mimo kompetencji ten edukator i psychoterapeuta popełnił poważny błąd
w rozumieniu sytuacji, w jakiej znaleźli się pensjonariusze domów pomocy społecznej i ludzie, którzy z tymi pensjonariuszami pracują. Nie wdając się w dal-
115
Leszek Trzaska
sze przykłady, należy zauważyć, że mamy niebywałą tendencję do przyjmowania swojej perspektywy za uniwersalną, mamy też trudności w przyjmowaniu,
a nawet dostrzeganiu elementów znaczących dla perspektywy innych osób.
Można tu dostrzec związek ze stereotypowym ocenianiem osób będących niżej
w hierarchii, o czym wspomniałem wcześniej. To wszystko skłania do profilaktycznej nieufności wobec swoich mniemań o uniwersalności własnej empatii,
nawet jeśli ci inni różnią się od nas tylko na poziomie samej sytuacji.
W związku z tym warto spojrzeć na skojarzenia, jakie mogą pojawić się wobec przypadku kobiety dorabiającej do budżetu domowego uprawianiem prostytucji (de Jong, Kim Berg, 2007: 13 i dalej), przy czym należy wziąć pod uwagę
to, że nie wymaga ona od swoich klientów stosowania prezerwatyw. Z perspektywy obserwatora zasiadającego w wygodnym fotelu z cygarem w jednym i szklaneczką burbona w drugim ręku, ta kobieta nie dość, że jest zepsuta,
to jeszcze głupia w swoim braku ostrożności. Jednak gdy wejdzie się w sytuację
tej kobiety głębiej, pozostawiając punkt widzenia z „miłego fotela z akcesoriami” daleko za sobą, i zauważy się, że jej klienci pochodzą z grupy społecznej
preferującej pomijanie ryzyka na rzecz swobodnej przyjemności, że ona wywodzi się z tej samej grupy co oni, że nie miałaby klientów, wymagając od nich stosowania zabezpieczeń, a więc i nie zarabiałaby, i jeśli doda się do tego, że zarobione w ten sposób pieniądze są przeznaczane na utrzymanie czworga dzieci,
to cała sytuacja wygląda inaczej niż z perspektywy wspomnianego fotela. To,
co było oceniane negatywnie, zaczyna nabierać – jak w przypadku wytrwałości długotrwale bezrobotnych – wymiaru pozytywnego.
„Tylko w doświadczeniu wyobraźni (na przykład w bajce), która neutralizuje sens społecznych realiów, świat społeczny przybiera postać uniwersum
możliwości tak samo możliwych dla każdego możliwego podmiotu. Agensów determinuje stosunek do konkretnych oznak tego, co dostępne i co niedostępne, co ‘dla nas’ i co ‘nie dla nas’; to podział równie fundamentalny i równie fundamentalnie uznawany jak oddzielenie sacrum i profanum” (Bourdieu,
2008: 85). Tę refleksję autora cytatu można odczytać również w kontekście tego,
jak oceniamy to, co klienci robią, co podejmują, a czego unikają, czego nie robią. Za przykład niech posłuży zdarzenie, którego bohaterką jest pięćdziesięcioletnia kobieta z dużym stażem pracy na rzecz pensjonariuszy domów dziecka. Nasza bohaterka czyniła wiele starań o to, aby opuszczający dom dziecka
mieli stworzone warunki do rozpoczęcia możliwie unormowanego samodzielnego życia, co kosztowało ją wiele czasu i szczególnych zabiegów. Zajmowała się między innymi przekonywaniem radnych swojego miasta do stworzenia
odpowiednich warunków tym opuszczającym domy dziecka. Odnosiła w tych
działaniach wiele sukcesów. Na sugestię, aby wystartowała w zbliżających się
wyborach do rady miasta, wzruszyła ramionami i odpowiedziała, że to nie dla
116
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
niej. Można ocenić tę oddaną wychowankom domów dziecka kobietę jako zbyt
mało zaangażowaną w ich sprawy, bo nie chce podjąć się działań, które byłyby efektywniejsze od aktualnie podejmowanych. Jednak w perspektywie tej
kobiety przyjęcie udziału we władzy samorządowej jest rzeczą nie do pomyślenia nie ze względu na to, czy w ocenie obiektywnej podołałaby temu zadaniu, ale w jej subiektywnym przekonaniu, które jest decydujące w życiu każdego człowieka. Te subiektywne przekonania zaczerpnięte z procesu socjalizacji,
a więc z procesu, który był decydujący dla dostosowania się jednostki do społeczeństwa, Bourdieu określał jako habitus, którego zmiana jest niezwykle czasochłonna i pracochłonna. Ocenianie innych musi więc brać pod uwagę ich
faktyczne możliwości i ich subiektywne przekonania o swoich możliwościach
i niemożliwościach.
Pewnego rodzaju pułapką w procesie wspierania jest forma interakcji, jaka
wielokrotnie ma miejsce pomiędzy dorosłymi i dziećmi (Jacyno, Szulżycka,
1999). Rzecz nie polega na tym, że potrzebujący wsparcia są infantylizowani,
co jest procesem wtórnym wobec faktu, że w tego rodzaju interakcji ci potrzebujący, tak jak dzieci, są w roli osób aktualnie nieistniejących, a których zaistnienie może będzie miało miejsce w przyszłości. Dzieci tę przyszłość osiągają wraz z sięganiem po atrybuty dorosłości, mając możliwość wyposażania się
w nie i ich manifestowania. W procesie wspierania i terapii klient często może
zacząć być dopiero wtedy, gdy osiągnie coś, co zwykło się określać rozwojem.
Tym samym jego mocne strony są spostrzegane jako to, co ma być, a czego jeszcze nie ma. Warto tu zaznaczyć, że tak jak starzejący się adolescenci mogą sięgać po dostępne im atrybuty dorosłości, tak człowiek poszukujący wsparcia
w rozwiązaniu problemów ma to zadanie stawania się utrudnione z racji utraty lub zagrożenia utratą części atrybutów odpowiedzialnych za rozwiązanie
tego jego problemu. Jest to jego subiektywne odczucie, ale ta subiektywność jest
właśnie regułą decydującą. Inaczej opisując to, co dzieje się wielokrotnie w relacji wspierającej, można stwierdzić, że mocne strony klienta są formułowane
przez pomagacza w formie tego, co klient może potencjalnie zrobić, kim może
być. Autorzy RoR wskazują jednoznacznie, że mocne strony są w tej metodzie
tym, co klient ma teraz, co zrobił dotychczas, co jest jego dorobkiem. Przywoływany tu błąd jest popełniany w różnych formach terapii wielokrotnie przez
wiele osób, co nie znajduje widocznego i krytycznego stosunku środowiska,
a tym samym korekty, a też często jest trudne do zwerbalizowania w kategorii
błędu, jako że jest to praktyka oswojona społecznie i często wartościowana pozytywnie. W efekcie popełniania tego błędu dochodzi do infantylizacji klienta, jego regresu, co jest fałszywie interpretowane jako jego mechanizm obronny, a co jest dostosowaniem się tegoż klienta do definicji sytuacji wykreowanej
przez pomagacza. Taki efekt w RoR jest wysoce niepożądany.
117
Leszek Trzaska
Podsumowanie
1) Im bardziej klient jest w innej niż ty sytuacji, tym ostrożniej oceniaj swoje
wyczucie jego sytuacji. Kontroluj to, czy oceniasz sytuację z perspektywy
swojego „fotela”, czy z perspektywy klienta.
2) Obiektywne możliwości klienta filtruj przez jego subiektywne poczucie
sprawstwa.
3) Oceniaj dorobek klienta, a nie jego potencjalne możliwości – unikaj traktowania go tak jak wielu traktuje dzieci, czyniąc je „będącymi dopiero
w przyszłości”.
Udzielanie wzmocnień (komplementowanie)
Komplementowanie już jako zapowiedź tego rodzaju działania wywołuje
najczęściej skrępowanie i zaskoczenie. W kraju nad Wisłą nie przywykliśmy
do tego rodzaju zachowań, traktując je jako właściwe tylko w sytuacjach szczególnych i jako opatrzone szczególnymi motywami komplementującego. Jest
to jednak na tyle cenna i ważna w RoR strategia, że rezygnowanie z niej byłoby dotkliwą stratą.
Powtórzmy za autorami RoR, że komplementowanie służy wzmacnianiu
klienta. Jak każde wzmocnienie musi ono ze swej natury być spostrzegane przez
odbiorcę jako autentyczne, a więc wypowiadający je powinien być jak najbardziej spójny w swoim działaniu, a może to osiągnąć, wierząc w to, co komplementuje, i wierząc w to, co komplementowanie wywołuje u adresata (Goffman,
2008: 47 i dalej). Przyjęcie sugerowanej wcześniej roli „ucznia niedouczonego”
jest ku temu trafną metodą: poznając człowieka, który boryka się z problemami, odkrywamy to, jak trafnie, skutecznie radził sobie z niektórymi elementami sytuacji, dostrzegamy, jak znakomicie odnajdywał dla siebie pola działań,
co inspiruje nas do czerpania od niego rozwiązań i czemu towarzyszą reakcje podobne do podziwu i uznania. W tym duchu wypowiadany komplement
ma swoją siłę wynikającą ze spójności pomagacza.
„Uczeń niedouczony” w relacji wspierania metodami RoR może wywoływać wrażenie niespójności ze względu na to, że klient – jakże często – udaje się
do specjalisty, a nie do uczniaka. Należałoby się zgodzić z tą uwagą, gdyby nie
rama sytuacji, jaka jest od początku nakładana na spotkania z użyciem metody
RoR – pomagacz przeprowadza wywiad, co już samo w sobie zawiera szczegółową informację o postawie pomagacza, o jego roli w czasie tego wywiadu.
Zbieranie od klienta informacji o jego sytuacji musi być poprzedzone jednoznacznie czytelnym komunikatem o tym działaniu, a chwile komplementowania należy traktować jako przerwy tego procesu – krótkie i tak jednoznaczne
jak zbieranie informacji. W filmie dołączonym do głównego podręcznika prezentującego nagrania sesji autorów RoR to wyróżnienie czy raczej odróżnienie,
118
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
komplementowania od zbierania informacji jest łatwo obserwowalne – de Jong
w tych chwilach perfekcyjnie posługuje się m.in. ciszą, przytakującym komunikatem niewerbalnym. Mamy tu więc dwie role: „ucznia niedouczonego” wyrażającego swoje uznanie oraz specjalisty, który wie, o co pytać klienta. W tym,
że mamy do odegrania dwie role, nie ma sprzeczności. Charaktery tych ról
są kompatybilne, a ich liczba nie przekracza dopuszczalnych zwyczajem granic. Występowanie w roli specjalisty prowadzącego wywiad daje pomagaczowi
ten status, który podnosi rangę jego wypowiedzi wspierających, komplementów, a jednocześnie zachowuje dystans, dzięki któremu komplement może być
przyjęty, bo jest on niejako dopisany do roli specjalisty – pomagacza.
Powyższe rozróżnienie ról specjalisty i „ucznia niedouczonego” pozwala
na stosunkowo precyzyjne określenie czasu i formy komplementowania. Zacznijmy od tego, kiedy można pozwolić sobie w kulturze nieufnie traktującej
komplementowanie na takie zachowanie? Oczywiste jest, że najpierw potrzeba trochę czasu na ugruntowanie roli specjalisty, a więc na początku spotkania
nie można udzielać tego rodzaju wzmocnienia. Klient przede wszystkim musi
nas zobaczyć jako specjalistę, aby to, jak go wzmocnimy, wpisało się w tę, a nie
inną rolę. Dzięki temu komplement nie wywoła konieczności powtórnego definiowania sytuacji, czyli nie wywoła działań określanych jako ratowanie twarzy
pomagacza czy klienta. Tak jak w życiu codziennym warto unikać sytuacji powodujących konieczność ratowania twarzy, tak w RoR jest to niebywale ważne.
Sam przebieg RoR jest tak dalece inny niż to, do czego jesteśmy przyzwyczajeni
w rodzimej kulturze (narzekanie i krytykowanie), że wprowadzenie komplementowania wymaga pewnego reżimu w zachowaniach pomagacza.
Zarówno przejście od zachowań związanych ze zbieraniem informacji
do komplementowania, jak i powrót od komplementowania do dalszego etapu
wywiadu wymagają wyraźnego zaznaczenia, które będzie dostrzegane i rozpoznawane przez klienta. Powrót do wywiadu można łatwo zaznaczyć stwierdzeniem: „Dobrze. Powróćmy do pytań, których jeszcze kilka chciałbym zadać”,
ale nie jest już tak proste to, jak od zbierania danych przejść do komplementowania. Stwierdzenie: „Przejdźmy do komplementowania, wzmacniania” byłoby co najmniej śmieszne, acz znam zdarzenie, gdy w czasie profesjonalnego treningu psychologicznego taka procedura była stosowana przez prowadzących
i nie tyle wywoływała śmiech, co skrywane zażenowanie uczestników. Oczywiście, że można podejść do tego zagadnienia na sztywno, jakby mechanicznie, ale to pozbawi pomagacza koniecznej spójności. Wydaje się, że dużo lepsze
efekty można uzyskać właśnie dzięki temu, że pod strojem eksperta będziemy
przeżywać klienta jak osobę, od której uczymy się radzenia sobie w trudnych
sytuacjach. Taka postawa będzie prowadzić do tego, że po zebraniu pewnej ilości danych, gdy obraz, który zacznie nam się tworzyć, zachwyci „ucznia niedo-
119
Leszek Trzaska
uczonego”, co znajdzie wyraz w kontrolowanym werbalnym zachowaniu, ale
też w niekontrolowanym zachowaniu niewerbalnym, co tym samym da klientowi wystarczająco wyraźny sygnał, że komplementy są tym, co się „wyrwało”
pomagaczowi wobec ujawnionych przez klienta faktów. W zachowaniu pomagacza pojawią się automatycznie zachowania niekontrolowane tak jak pojawiają
się takie zachowania, gdy uczestniczymy w poważnym i szalenie merytorycznym spotkaniu trwającym zbyt długo, aby w tej sztywności się utrzymać i któremuś z uczestników wyrwie się jakiś żart, jakiś dowcip spójny z tym, co się
dzieje dookoła – przyglądając się ludziom w takich sytuacjach, zawsze daje się
zauważyć pewną liczbę zachowań niewerbalnych, które pozwalają przewidzieć
ich chwilowe wypadnięcie z roli i wypowiedzenie żartu. Ta ich przewidywalność i to, że zaraz po tym powracają do swej roli głównej, buduje u obserwatorów poczucie spójności żartujących i całej sytuacji.
Ta „niby” tajemnica mistrzów chwilowej zmiany roli tkwi w tym, że – jak
to się podobno mawia w kręgach muzyków jazzowych – „najlepszą improwizacją jest ta, którą się dokładnie przygotuje”. Dla tego rodzaju mistrzostwa pewnie i to jest znaczące, że specjalista wie, że zmienia rolę, że robi coś, co może być
trudne dla drugiej strony interakcji, a więc zakłada możliwość szybkiego powrotu do swej roli i utrzymywania dotychczasowej definicji sytuacji. Zakładając, że jego chwilowe wypadnięcie z roli może być trudne w odbiorze, jest w tym
działaniu wyczulony na reakcje otoczenia. Takie zachowania klasyfikuje się jako
taktowność i doskonałe maniery z zachowaniem ludzkiej twarzy i możemy je obserwować w występach koronowanych głów, przedstawicieli mocarstw, gdy nagle zdobywają serca publiczności zachowaniem odbiegającym od protokołu. Zaznaczmy, że takie wypadnięcie z roli nie jest wykonywane z nonszalancją, lecz
z taktem, a wręcz czułością, aby obserwatorzy nie poczuli się przez to urażeni,
wprawieni w zakłopotanie. Takie zachowania warto ćwiczyć zgodnie z sugestią
muzyków jazzowych i korzystając z nauk Stanisławskiego, aby przywoływać
wspomnienia wywołujące w nas taki stan, jaki w danej chwili chcemy prezentować. Wraz z trenowaniem tych zachowań staną się one coraz bardziej spójne
z naszym stylem i tym samym komplementowanie nie będzie problematyczne.
Rzecz jasna, jest to jedno z możliwych rozwiązań, a nie jedyne, jak sądzę.
Wydaje się, że niekiedy może wystarczyć – dla bezproblemowego przejścia od wywiadu do komplementowania – werbalne podkreślenie tego faktu:
„proszę wybaczyć, że pozwolę sobie ocenić pańskie działania, ale wydaje mi się
to tak ważne, że…” i na koniec przeprosić za swoją wylewność.
Drugim ważnym wątkiem wobec problemu komplementowania rodaków
jest to, aby komplementy były stosowane do tych wartości, które ceni i kultywuje klient. Komplementowanie w RoR nie jest głaskaniem za wszystko – to mogłoby doprowadzać klientów do regresu. Komplementowanie ma być tym,
120
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
co wzmocni działania podejmowane przez klienta. Dlatego od początku sesji
konieczne jest wypatrywanie tego, czego klient będzie bronił, chronił, o co będzie gotów walczyć. Inaczej mówiąc, wypatrujmy tego, co jest dla klienta punktem jego honoru. Dla wielu ludzi nie jest ważne to, czy się prostytuują, czy kłamią, czy żebrzą, czy głupio buntują się wobec silniejszych, ale to, że dzięki temu
osiągają coś, co jest w ich perspektywie decydujące dla utrzymania ich honoru. Wśród Polaków ten honor ma wielowiekową tradycję, więc pojęcie honoru może okazać się wielce pomocne w rozpoznawaniu wartości, których klient
zdecydował się bronić również poprzez kłamanie, prostytuowanie się, żebranie. Udzielanie wsparcia w tym wymiarze dla wielu ludzi jest najbardziej przez
nich oczekiwane, a także, obiektywnie rzecz ujmując, najlepiej będzie pracowało – wspieranie w tej dziedzinie, w którą człowiek jest zaangażowany, daje wysokie prawdopodobieństwo rozwoju wspieranego.
W końcowej fazie sesji w stylu RoR, gdy pomagacz udziela informacji zwrotnej klientowi, to komplementowanie znajduje swój poważny finał – zostaje wpisane w to, jak klient został zrozumiany i co z tego rozumienia zawierającego
komplementy jest konstytuujące dla dalszej współpracy. Można odnieść wrażenie, że taki układ: chwilowe wypadnięcie z roli i finał rozumienia klienta zawierający w sobie to komplementowanie, jest koronkową i łatwą do przyjęcie
przez klienta formą działania pomagacza.
W dyskusji psychologów międzykulturowych uwypukla się różnicę między kulturą polską a amerykańską m.in. w tym, że rodacy, gratulując sobie sukcesów, posługują się sformułowaniem „udało ci się!”, Amerykanin w takich
sytuacjach wypowiada „zrobiłeś to!”. Również w autonarracjach Polak powie,
że udało mu się, a Amerykanin, że zrobił to. Różnica ta może dotyczyć tylko
samego sformułowania i nie nieść niczego ponad to, ale ostrożność wynikająca
z wielu innych zbadanych różnic tych dwóch kultur sugeruje potraktowanie
tego zjawiska przynajmniej jako wskazówki. Może to oznaczać, że komplementowanie rodaków będzie mniej problemowe, gdy nadamy mu tę wyróżnianą
przez psychologów międzykulturowych formę „udało się to panu/pani”.
Podsumowanie
1) Przyjmij rolę „ucznia niedouczonego” ubranego w szaty specjalisty.
2) Wyraźnie zaznaczaj przejście od wywiadu do komplementowania i powrót
do wywiadu.
3)Ćwicz się w chwilowym „wypadaniu z roli” i powrocie do niej. Korzystaj
z dostępnych wzorów.
4) Szukaj innych niż tu sugerowane sposobów wyrażania komplementów, których forma może być bezproblemowa w naszej kulturze. Weryfikuj te sposoby poza sesjami z klientami.
121
Leszek Trzaska
5) Udzielaj komplementów w ramach tych obszarów, które stanowią dla klienta jego punkt honoru.
6) Umiar w komplementowaniu podnosi jego wartość. Żywe, udramatyzowane „Ooo…!” ma większą siłę przekonywania niż długa wypowiedź, która
nie pozwala rodakowi ukryć krępującego go wzruszenia.
7) Rozważ wobec każdego klienta formę komplementowania: „zrobiłeś to/
udało ci się to zrobić”.
8) Przy udzielaniu wzmocnień bierz pod uwagę to, że tak jak w czasie sesji
wiele zachowań podlega regułom społecznym, tak po zakończeniu spotkania może pojawić się wiele emocji wynikających z retrospekcji i powtórnego definiowania sytuacji przez klienta. Nadmiar komplementów może
w tym retrospektywnym ujęciu wywołać konsternację klienta, mimo tego,
że w czasie sesji nie pojawiały się tego symptomy.
„Budowanie mostów” – tworzenie zadań
zbliżających klienta do rozwiązania
W kulturze narzekania umiejętność tworzenia zadań zbliżających klienta do rozwiązań jest szczególnie ważna ze względu na ryzyko wywołania dysonansu.
Waga tej umiejętności wynika ze wspominanej cechy rodaków – słomianego
zapału. Cecha ta, o ile daje możliwość gorącego początku zmian, to w działaniach długofalowych może okazać się, że wielki ogień nie tylko przygasł, ale
że na jego miejscu wieje zimny wiatr. Wobec kondycji rodaków skłania to do refleksji, że nie jeden most trzeba będzie zbudować, aby klient w oczekiwanej
przez niego zmianie zakorzenił się na dobre.
Autorzy RoR w elegancki sposób pokazują (m.in. w dołączonych do podręcznika filmach), jak z prostego zadania można uczynić solidny most. Opisując
ich strategię najkrócej, można posłużyć się metaforą wyśpiewywaną przez Annę
Marię Jopek: „gdy ruszyć chcesz w najdalszą z dróg (…) musisz wziąć oddech
i zrobić pierwszy krok”. To powiedzenie znane i wielokrotnie parafrazowane
w wydaniu autorów RoR nabiera wyrazu równie poetyckiego jak w piosence Jopek. Dramatyzm, na który autorzy zwracają uwagę czytelnika, ma służyć temu,
aby zadaniom prostym i możliwym do wykonania nadać istotną wartość i tym
samym silnie pobudzić klienta do ich podjęcia. Dramatyzacja jest więc elementem kompetencji, który pomagacz powinien w sobie wykształcić. Służyć temu
może następująca procedura:
a) wyobraź sobie, że to, co polecisz klientowi do zrobienia, będzie początkiem
jego nowego życia, którego on oczekuje, o którym marzy;
b) przypomnij sobie taką chwilę ze swojego życia, która była pierwszym krokiem do tego, co było dla ciebie ważne; ożyw w sobie to wspomnienie, przywołując wszystkie szczegóły tamtego zdarzenia, tamtej chwili;
122
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
c) gdy będziesz gotowy, posłuż się procedurą wypowiedzi sugerowaną przez
autorów RoR.
Drugim elementem „budowania mostów” jest to, aby było to zadanie konkretne i zgodne z tym, co klient może zrobić, co mieści się w jego możliwościach.
Najczęściej poleca się zadanie, które klient opisywał, prezentując swój problem.
W wypowiedziach z fazy „goszczenia” można odnaleźć np. stwierdzenia o tym,
jak zwracał uwagę na powiązania swojego zachowania z zachowaniem osoby,
z którą przeżywa konflikt, a więc zadanie-most może dotyczyć obserwacji tych
powiązań. Gdy klient, narzekając, wskazuje na niewielkie zmiany swojej postawy wobec problemów związanych ze znajdowaniem się w towarzystwie innych
osób, zadanie-most może dotyczyć zdobycia informacji od tych innych osób,
jak one poradziłyby sobie z jego problemem lub jak one ten problem rozumieją. Zadania nie powinny się powtarzać. Każde następne zadanie powinno mieć
inny charakter i cały czas powinno być silnie powiązane z tym, co klient potrafi zrobić. Pogłębianie trudności zadań może nastąpić dopiero wtedy, gdy klient
zaangażuje się w konstruktywne kreowanie przyszłości, znajdowanie i wprowadzanie w życie rozwiązań.
Pytanie klienta o to, jak udało mu się zrealizować zadanie, musi być zadawane (jeśli w ogóle zadawane) z ostrożnością. Trzeba zakładać, że klient nie
wykonał zadania i tym samym trzeba być gotowym na zrozumienie jego trudności, które zdecydowały o tym niewykonaniu.
Każde wykonane zadanie trzeba jakoś umiejscowić w przestrzeni problemu, aby klient miał kontrolę nad tym, czemu służył jego wysiłek. Na przykład,
jeśli problem klienta dotyczył relacji z partnerką, to obszary, w których mógł
wykonywać zadania, mogą zawierać się w jego wyglądzie – na ile dba o siebie i co się dzieje, gdy jest w tym aktywny. Mogą być związane z tym, co robią obydwoje w czasie wolnym – na ile on kreuje działania, a na ile poddaje
się sugestiom partnerki. Mogą dotyczyć relacji z rodziną partnerki – na ile jest
dostosowany do nich, jak wyraża szacunek i jak to wpływa na relację z partnerką. Zadania mogą też wiązać się z dbaniem o ich dom lub z tym, czy w stosunku do pracy zawodowej partnerki wykazuje zainteresowanie jej pracą i jak
to wpływa na ich relację. Podobnie powinno się brać pod uwagę to, jak partnerka w tych obszarach funkcjonuje. Korzystne jest rozrysowanie układu powiązań
tego partnerstwa z jego środowiskiem i możliwymi do wyróżnienia aktywnościami każdego z nich. Rysunek powinien być wykonany już przy drugim zadaniu, a na pewno nie później niż przy trzecim. Podkreślmy, że rozrysowywane są powiązania z wyszczególnieniem aktywności, a nie cechami osób, które
to cechy ze swej natury są niekonkretne i często o stereotypowym charakterze.
Fazę goszczenia można porównać do stanu nieokreśloności, niejasności. Poruszanie kolejnych wątków z życia klienta i przedstawienie ich graficznie sprzy-
123
Leszek Trzaska
ja uzyskaniu przez niego dystansu do negatywnych przeżyć związanych z nieokreślonym jeszcze problemem i tym samym ułatwia jego skonkretyzowanie.
Kartka z rysunkiem powinna być cały czas ta sama – zachowywana przez kolejne spotkania.
Kolejne zadania omawiane w kontekście wszystkiego, co klient przedstawiał od pierwszego spotkania, są narracją przebiegu współpracy z pomagaczem. W warunkach naszej kultury narracja ta musi mieć zróżnicowany charakter. Tak jak brak wewnętrznej dynamiki emocjonalnej w narracji opisującej
świat jest odbierany jako opis nierealny (Trzebiński, 2002: 26), tak też w przypomnieniach elementów sesji RoR takie niezróżnicowanie narracji może być niekorzystne. Warto więc opisy sesji przygotowywać przed sesjami, aby szczegółowo zaplanować, w których miejscach posłużymy się czynnością preferowaną
przez de Jonga – tonacją wznoszącą – a które potraktujemy inaczej.
Powróćmy teraz do wątku taktowności poruszanego w części pierwszej niniejszego opracowania. Sugerowanie klientowi zadań do wykonania pomiędzy
sesjami ma w swoim założeniu inspirować go do zmiany w działaniu, co może
być sprzeczne z interesem, i to niezwykle poważnym interesem klienta. Marudzenie, narzekanie, krytykowanie i obwinianie można rozumieć jako opis tego,
kim osoba stosująca taką narrację jest, kim się czuje, z czym się identyfikuje.
Taktowność więc oznacza, aby zlecanymi zadaniami nie wywołać konsternacji. Konieczne jest w stosowaniu metody RoR właśnie to wyczucie, które również dotyczy tego, czy swoją postawą determinowaną przez wysłuchiwanie
rozwiązań, a która odbiega od wzorów społecznego reagowania na problemy
bliźnich, nie wywołujemy tej konsternacji, a więc czy nie wywołujemy u klienta poczucia, że on albo pomagacz jest nieadekwatny do rzeczywistości. Ważne
jest także i to, czy klient nie ma poczucia, że jest zmuszany koncentracją na rozwiązaniach do porzucenia swojej jedynej racji bycia poszkodowanym, oszukanym przez los – jedynej, bo tylko taką ma w sytuacji presji problemów. Zadaniamosty mogą tę atmosferę skupiać jak w soczewce – klient ma się zaangażować
w coś, co jest mu obce i co podważa jego rację. Przydzielanie zadań odbywa
się pod koniec sesji, jest więc przedtem dużo czasu, aby pomagacz mógł określić, jak jego postawa jest przyjmowana przez klienta, czy klient „załapuje się”
na metodę RoR. W zależności od tego stopnia „załapywania się” powinno być
przygotowywane zadanie. Przy pełnym zainteresowaniu klienta wyłącznie obwinianiem, gdy klient jest w to zaangażowany, na co nie ma wpływu, zadaniemost nie powinno mieć miejsca.
Przywiązanie Polaków do mitu uciemiężonego i bohatersko ginącego może
w wielu wypadkach dawać o sobie znać. Sarkazm raczej nie ma szans zmiany
tego stanu rzeczy, bo jest wyłącznie formą presji, na którą ludzie żywo przeżywający ten mit reagują kontrą, co rzecz jasna w pełni uzasadnia się lękiem on-
124
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
tologicznym lub lękiem przed wykorzenieniem. Przejście od stylu bohatera ginącego do poszukującego rozwiązań samo w sobie wydaje się obiecujące i miłe,
ale nie można zapominać, że przejście jako coś o charakterze progu dla wielu
jest skakaniem przez niezwykle wysoki mur, przez który trudniej przeskoczyć
z powrotem, a co wielu klientów wyczuwa zanim wykona skok w stronę rozwiązania. Każda kultura, generując swoje mity, tworzy siatkę obronną wobec
zdarzeń w swojej historii. Wykorzenienie się z tych mitów jest porównywalne
do nowych narodzin poprzedzonych wcześniejszą śmiercią. Dramatyzm tych
sformułowań może wydać się przesadzony dla czytelnika, który nie obserwował dużych zmian u siebie lub u innych, ale literatura psychoterapeutyczna dostarcza wielu opisów takich zdarzeń i są one przejmujące – polecam szczególnie te z kręgu psychologii egzystencjalnej i Gestalt.
Autorzy RoR sugerują wzmacnianie tych wypowiedzi klienta, które są szczególnie istotne. Ta umiejętność komunikacyjna jest zaczerpnięta z obserwacji ludzi, którzy byli uznawani za mistrzów komunikacyjnych, ale również przeciętni
ludzie mają takie zachowania w swoim repertuarze. Takie zachowanie w dialogu rozumie się jako świadectwo przyjęcia perspektywy mówiącego. Warto
więc być wyczulonym na to, jakie sformułowania wypowiadane przez pomagacza są tak przyjmowane przez klienta. Jeśli wypowiedzi pomagacza o ewentualnych rozwiązaniach, o ich poszukiwaniu, o obszarach wpływu klienta, nie
są wzmacniane przez tego klienta, to wniosek o tym, że faza „goszczenia” jest
głęboka, staje się dość oczywisty – jeśli klient jest osobą wiele mówiącą. Jeśli natomiast jest on oszczędny w słowach, to jego wzmocnień wypowiedzi pomagacza należy szukać w komunikatach niewerbalnych. Pomocny w tym celu może
być kurs obserwacji mikrokomuniktów Poula Ekmana (Ekman, 2006). Tak więc
taktowność w procesie RoR jest związana z odczytywaniem tego, co jest w polu
ewentualnej zmiany klienta, a co jest przez niego traktowane jako niepodlegające jakiejkolwiek zmianie. Umiejętność obserwacji rezonansu na komunikaty
pomagacza może znacząco przyczynić się do dynamizowania spotkań i osiągania zamierzonych przez klienta efektów.
Gdy faza goszczenia kończy się i rozwiązania są generowane, także
ze względu na wspomniany słomiany zapał, warto przeglądać graficzny obraz
sytuacji klienta, rozbudowując go o inne elementy istotne dla klienta i przydzielać zadania aktywizujące go do konstruktywnego zaangażowania w te kolejne
obszary. Przez cały czas pracy z klientem trzeba zachowywać tę taktowność
i ostrożność, o których już tyle pisałem, ale jeszcze jeden aspekt warto tu podkreślić. Często w sytuacji interpersonalnej nie przeżywamy tych emocji, które pojawiają się po tym, gdy już jesteśmy po spotkaniu. Jest to zjawisko łatwe
do zaobserwowania w sytuacji, gdy spotykamy się z kimś nowym – ilość emocji po spotkaniu jest porównywalna z tymi, które przeżywaliśmy w jego trakcie,
125
Leszek Trzaska
acz ich charakter może być znacząco inny. Biorąc to pod uwagę, warto w trakcie sesji z klientem uwzględnić to, co może on przeżywać po spotkaniu – nadmiar nowości, nadmiar komplementowania, nadmiar rozwiązań będzie działał prawdopodobnie tak, jak wiele nadmiarów działa. Ponadto, z tego samego
względu warto stosować sposób ujmowania rzeczywistości klienta bliski temu,
jak on ją ujmuje – po spotkaniu, które nie było w swym charakterze rewolucyjne, powracamy do sposobu ujmowania rzeczy tak jak ujmowaliśmy je przed
spotkaniem. Ułatwimy klientowi retrospekcję naszej z nim rozmowy, gdy to,
co zastosujemy w relacji z nim będzie bliskie jego stylowi mówienia, określania, ujmowania. Część z tego, co klient doświadcza w relacji z nami, na pewno będzie dla niego nowa, co skłania do ograniczania tych nowości, aby zachowany był umiar.
Podsumowanie
1) Trenuj umiejętności służące podnoszeniu dramatyzmu swoich wypowiedzi, co przydaje się szczególnie przy zlecaniu zadań-mostów.
2) Ze względu na możliwą konieczność zlecania klientowi niejednego zadaniamostu stwórz graficzny obraz jego problemowej sytuacji i wpisuj w niego
wykonywane przez klienta zadania-mosty, aby w ten sposób mógł on kontrolować sensowność wykonanej pracy.
3) Zachowaj wyczucie i taktowność wobec tych sfer życia klienta, które nie
podlegają według niego zmianie.
4) Trenuj rozpoznawanie sygnałów potwierdzających i zaprzeczających przyjmowanie twojego wpływu przez klienta.
Pytanie o cud
Ta forma pytania, które ma na celu uruchomienie perspektywy po rozwiązaniu problemów i wskazanie w konsekwencji drogi osiągania tych rozwiązań,
dla niektórych polskich psychoterapeutów wydawała się zbyt silnie kojarzona
z religią katolicką, co może być niekorzystne w procesie wspierania. Ta „możność” była związana w percepcji psychoterapeutów komentujących tę strategię z tendencją oddawania przez klienta obszaru jego wpływu siłom wyższym.
Pomagacz w RoR zajmuje się tym, na co klient ma bezpośredni wpływ, więc
z tego względu pozostawienie tej strategii w formie proponowanej przez autorów RoR nie raz może generować komplikacje.
Prześledźmy znaczenie tej strategii w RoR. Pierwsze, co jawi się w analizie, to zakorzenianie klienta w przyszłości i ocenianie aktualnej sytuacji z tamtej, przyszłej perspektywy. Ma to swoje odniesienie w technikach stosowanych
m.in. w NLP i kierunkach psychoterapii humanistycznej. Przyjęcie tej perspektywy przyszłościowej do oceny możliwych działań w teraźniejszości doprowa-
126
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
dzających do rozwiązania problemów w RoR powinno być silnie dramatyzowane, aby utrzymać klienta w tej pozycji. Tę dramatyzację autorzy RoR uzyskują
między innymi przez to, że cud ma się wydarzyć w nocy, a jego konsekwencje
klient ma dostrzec po przebudzeniu. Mamy więc do użycia motyw progowy
– przejście ze snu do jawy. Razem daje to trzy elementy pytania o cud: zmiana, próg, nowość.
Efekt zmiany można osiągać poprzez wyobrażeniowe przeniesienie środowiska problemowego w fizycznie inne miejsce, które klient może spostrzegać
jako baśniowe, a więc spełniające jego oczekiwania. Dramatyzację tego baśniowego miejsca można osiągnąć poprzez przeprowadzenie klienta przez utrudnioną wyobrażeniowo drogę dojścia (np. droga pokonywana nocą, przy silnym
wietrze i w deszczu). Dojście do miejsca docelowego może pochłaniać większość cierpliwości i sił osób ze środowiska problemowego, więc finałem przejścia będzie szybkie zaśnięcie, co ranem daje wzmocniony efekt progu. Nowość
zawarta jest w tym, że dotarli do nowego miejsca. Zmiana jest zawarta w nowości miejsca i w jego baśniowym charakterze.
Ta alternatywna wobec pytania o cud strategia jest bardziej złożona i bardziej dramatyczna niż samo pytanie o cud, ale też zawiera udział klienta w dochodzeniu do oczekiwanej zmiany. Innych rozwiązań wobec problematyczności
pytania o cud można szukać w technikach NLP, dorobku terapii Gestalt, w psychologii transpersonalnej i technikach wizualizacyjnych. Przed zastosowaniem
którejkolwiek z nich wobec klienta należy, jak każdą nową i specjalną technikę,
wielokrotnie przećwiczyć, aby znać efekty każdego jej elementu.
Zakończenie
Zakończenie tego opracowania nie może pominąć najważniejszego jego wątku,
a wydaje się właściwe nawet to, że tylko ten jeden wątek może tę część wypełnić. Rzecz oczywiście dotyczy rodzimego marudzenia, narzekania i obwiniania. Spójrzmy na te działania rodaków z perspektywy tożsamości narracyjnej.
Pierwsze, co zwraca uwagę, dotyczy tego, co Trzebiński przywołuje za Mayem,
że „Niemożność narracyjnego strukturalizowania doświadczenia w ważnych
dla jednostki sferach życia odbija się negatywnie na jej funkcjonowaniu” (Trzebiński, 2002: 22). Mamy tu więc podwójny problem: pozwolić na marudzenie,
narzekanie i obwinianie, bo narracja ważnych przeżyć pozytywnie służy funkcjonowaniu, czy brać pod uwagę to, że narzekanie źle wpływa na funkcjonowanie intelektualne i emocjonalne? (Doliński, 2005: 63). W tych dwóch stwierdzeniach sprzeczność jest tylko pozorna. Życie wymaga od nas umiaru w każdej
dziedzinie i także w tym, na ile pozwalamy sobie narzekać i na ile skupiamy
się wyłącznie na pozytywnych aspektach naszego jestestwa. Historia, im ważniejsza, tym bardziej powinna być wypowiadana, zapamiętywana i… podda-
127
Leszek Trzaska
wana refleksji. Historie, które są ważne dla jednostki i nie znajdują życzliwych
uszu, muszą być powtarzane jeszcze raz i jeszcze, aż znajdą tę życzliwość słuchacza. Jednak, jak wiele razy możemy się przekonać, nawet życzliwe uszy
mogą nie wywoływać zakończenia negatywnych wspomnień. Z perspektywy
psychologii narracji jest to nawet oczywiste. Historie, które były emocjonujące i nie są poddawane refleksji (czyli nie kończą się odpowiedzią na pytanie,
o co tu chodzi?), nie mogą się zakończyć, ponieważ wytrącenie agensa z dotychczasowego pojmowania sytuacji poprzez silne przeżycia emocjonalne samo
z siebie nie tworzy wystarczających warunków do podjęcia refleksji wobec całości tych emocjonujących wydarzeń. Emocjonalne wytrącenie z pojmowania sytuacji nie jest wystarczające do refleksji – to wytrącenie tylko stawia w wątpliwość pojmowanie sytuacji lub skłania do normatywnego oceniania innych osób
uczestniczących w tej emocjonującej sytuacji. Trzebiński przedstawia refleksję
jako aktywność różną od tej, która towarzyszy uczestnictwu w wydarzeniach.
Posługuje się do tego celu porównaniem funkcjonowania mentalnego w czasie
czytania książki z opisem tego, co czynimy, odpowiadając po jej lekturze na cytowane pytanie, o co tu chodzi? Czyli sugestia z badań nad tożsamością narracyjną i nad efektami narzekania skłania do refleksji, że chciał, nie chciał, dochodzimy „do fotela z cygarem i szklaneczką Burbona”, aby w tej metaforycznej
scenerii zamknąć okres problemów, naporu, trudności – zdarzeń, które w życiu
klienta były dotychczas nierozwiązywalne. W takim ujęciu ten metaforyczny fotel jest przeznaczony dla klienta. Pomagacz zajmujący się osobą po emocjonujących przeżyciach dopełnia swoim stylem (różnym od tego, co prezentuje klient
i jego środowisko) możliwość osiągnięcia refleksji przez tego klienta.
Refleksja tworzy się według Trzebińskiego w oparciu o dostępne wzory
kulturowe, o wzory inne od tych, które decydowały o charakterze uczestnictwa
w tych wydarzeniach, które są dla klienta problemowe. Te inne wzory są tworzone/aktywowane m.in. poprzez to, z kim klient rozmawia o trudnościach,
a w naszym wypadku rozmawia z profesjonalistą stosującym metodę „Rozmów o rozwiązaniach”. Jeśli nasze rodzime wzory są dalekie od tego, gdzie
powstała ta metoda, to oczywiste jest, że czas na przyjęcie przez klienta tych
nowych wzorów służących udzieleniu odpowiedzi na pytanie, o co tu chodzi,
co w konsekwencji prowadzi do skupiania się na poszukiwaniu rozwiązań leżących w obszarze wpływu klienta, będzie dłuższy, niż to może mieć miejsce
pośród Amerykanów i jednostek z podobnego im obszaru kulturowego.
128
Refleksje wokół „Rozmów o rozwiązaniach”...
Bibliografia
Arendt H. (2010): Kondycja ludzka. Wydawnictwo ALETHEIA, Warszawa 2010.
Berger P.L., Zijderveid A. (2010): Pochwała wątpliwości. Wydawnictwo vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2010.
Bourdieu P. (2008): Zmysł praktyczny. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.
Czapiński J. (2005): Optymiści i ryzykanci. Polskie paradoksy [w:] Jak Polacy przegrywają, jak Polacy wygrywają. GWP, Gdańsk 2005.
De Jong P., Berg I.: Rozmowy o rozwiązaniach. Księgarnia Akademicka, Kraków 2007.
Doliński D. (2005): O tym, co pozytywnego może wynikać z narzekania [w:] Jak Polacy przegrywają, jak Polacy wygrywają. GWP, Gdańsk 2005.
Ekman P. (2006): Micro expression training tool. Poul Ekman [www.poulekman.com].
Giddens A. (2010): Nowoczesność i tożsamość. PWN, Warszawa 2010.
Goffman E. (2008): Człowiek w teatrze życia społecznego. Wydawnictwo ALETHEIA, Warszawa 2008.
Goffman E. (2010): Spotkania. Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2010.
Hesse H. (1992): Gra szklanych paciorków. Oficyna Wydawnicza „Jednorożec”, Poznań 1992.
Hochschilld A.R. (2009): Zarządzanie emocjami. PWN, Warszawa 2009.
Jacyno M., Szulżycka A. (1999): Dzieciństwo. Doświadczenie bez świata. Oficyna Naukowa Warszawa 1999.
Knap J., Piłat R. (2010): Stosunek do przyszłości na przykładzie Pamiętników bezrobotnych [w:]
„Kultura i społeczeństwo” tom LIV, nr 3, lipiec – wrzesień 2010.
Kołakowski L. (2009). „Gazeta Wyborcza”, 20 lipca 2009 r., str. 2.
Knap J., Piłat R. (2010): Stosunek do przyszłości na przykładzie Pamiętników bezrobotnych [w:]
„Kultura i społeczeństwo” tom LIV, nr 3, lipiec – wrzesień 2010.
Lewandowski E. (2008): Charakter narodowy Polaków. Warszawskie Wydawnictwo Literackie
MUZA SA, Warszawa 2008.
Prasko J. (2010): Dane o badaniach na temat stosunku terapeutów do klientów pochodzą
z (powtórzonej mi) wypowiedzi profesora Jana Prasko (Uniwersytet w Pradze), według którego m.in. polskie gabinety terapeutyczne cechują niski poziom szacunku, mało wzmocnień
i wysoka empatia wobec klienta.
Śmieja M. (2005): O różnicach indywidualnych w trafności spostrzegania i oceniania ludzi [w:] Społeczne ścieżki poznania. GWP, Gdańsk 2005.
Trzaska L. (2011): Krytycznie o wsparciu. www.forum-liderow.pl [w dziale] „czytelnia”.
Narracja jako sposób rozumienia świata. Red. Trzebiński J., GWP, Gdańsk 2002.
Trzebiński J. (2005): Historie, które kształtują nasze życie [w:] Jak Polacy przegrywają, jak Polacy
wygrywają. GWP, Gdańsk 2005.
Wienkielman P. (2008): Psychologia społeczna a neuronauki: dominacja, separacja czy satysfakcjonujący związek [w:] Psychologia społeczna. 2008, tom 3 1(6).
Wojciszke B., Baryła W. (2005): Kultura narzekania, czyli o psychicznych pułapkach ekspresji narzekania [w:] Jak Polacy przegrywają, jak Polacy wygrywają. GWP, Gdańsk 2005.
Zimbardo P., John B. (2009): Paradoks czasu. PWN, Warszawa 2009.
Część III
PRACA SOCJALNA
Z RÓŻNYMI
KATEGORIAMI
KLIENTÓW
Zofia Szarota
Praca socjalna a człowiek
w podeszłym wieku
Krótko o zmianie demograficznej
Trend określany drugim przejściem demograficznym1 implikuje szereg zmian
i konsekwencji, w tym – z uwagi na wzrastający udział seniorów w życiu społecznym – konieczność zawodowego kształcenia specjalistów w zakresie gerontologii i systemu wsparcia osób w wieku podeszłym. Bez wątpienia będą
się oni rekrutowali także spośród pracowników socjalnych. „Starzenie się społeczeństwa może (…) spowodować potrzebę zatrudnienia większej liczby osób
w służbach społecznych i opiekuńczych dla ludzi starszych” (Decyzja Parlamentu Europejskiego…, 2010, s. 2).
Ludność świata gwałtownie się starzeje. W połowie XX wieku 65-latkowie
i starsi stanowili 5% światowej populacji, w początkach XXI wieku wskaźnik ten
wyniósł już 8%, co zgodnie z typologią przyjętą przez ONZ oznacza, że ludzkość znajduje się w fazie demograficznej starości2. Eksperci Banku Światowego przewidują, że w 2030 r. odsetek osób po 65. roku życia wzrośnie do 13%,
by w 2050 r. przekroczyć 16% (World population prospects: The 2006 revision, 2008).
Według obliczeń ONZ w krajach rozwijających się populacja osób starszych
wzrośnie z 8% w 2009 r. do 20% w 2050 r., a w krajach wysoko rozwiniętych
w 2050 r. liczba osób w wieku 60+ po raz pierwszy w dziejach przekroczy liczbę dzieci i młodzieży do lat 15 (World Population Policies, 2009).
S padek dzietności poniżej poziomu gwarantującego zastępowalność pokoleń, alternatywne wzory życia rodzinnego, preferencja związków niesformalizowanych, spadek umieralności, wydłużanie się życia, nasilenie migracji, aspiracje edukacyjne jednostek, dbałość o wysoki poziom życia.
2
Fazy rozwojowe struktury społeczeństwa wg ONZ wyznaczone proporcją osób w wieku 65 lat i więcej w populacji świata: faza „młoda” – mniej niż 4% osób w wieku 65 i więcej lat, faza „dojrzała” –
od 4 do 7% osób w tym wieku, faza „stara” – ponad 7% osób po 65. roku życia, faza „zaawansowanej
starości demograficznej” – powyżej 10%.
1
133
Zofia Szarota
Wyliczenia Głównego Urzędu Statystycznego dotyczące Polski informują, że w 1950 r. Polaków w wieku 65 lat i więcej w populacji generalnej było
nieco ponad 5%, w 2000 r. – 12,4%, dziesięć lat później – 13,6%, natomiast
w 2035 r. zgodnie z szacunkami odsetek ten osiągnie poziom 23,5%, czyli 8 milionów 358 tysięcy osób (Rocznik Demograficzny, 2011, s. 52, 153).
Aktywni seniorzy – cele i zadania współczesnej polityki społecznej
Niestety, w stereotypowych przekonaniach podeszły wiek nadal kojarzy się
przede wszystkim z chorobą, niepełnosprawnością, utratą samodzielności,
sprawności funkcjonalnej i tym samym zależnością od osób trzecich, ubóstwem, wykluczeniem z życia społecznego, smutną samotnością. Wzory życia
zdrowych, dobrze sytuowanych, niezależnych i szczęśliwych emerytów rzadko są obecne w świadomości społecznej Polaków.
Aktualnie są podejmowane liczne inicjatywy oraz programy społeczne, których cele są ukierunkowane na podnoszenie jakości życia osób w starszym i najstarszym wieku, zapobieganie ich potencjalnej marginalizacji społecznej. Szczególnie kraje o wysokim poziomie starości demograficznej starają się wdrażać
rozwiązania, które mogą się do tego przyczynić. Do takich państw należy także Polska.
Zdaniem socjologów, ekonomistów i polityków społecznych oraz pedagogów (zajmujących się zagadnieniami wychowania do starości, w starości i przez
starość), aby zrealizować postulaty aktywnego starzenia się (active ageing, vital
ageing), należy odpowiednio wcześnie objąć oddziaływaniami profilaktycznymi
jednostki i zbiorowości (Szarota, 2010, s. 135–144). Najszerzej definiuje aktywne
starzenie się OECD (1998), stwierdzając, że jest to zdolność ludzi starzejących
się do życia produktywnego w sferze społecznej i ekonomicznej, ich zdolność
do swobodnego decydowania w sprawach związanych z biegiem życia (over
life), nauką, pracą, czasem wolnym i podczas czynności opiekuńczych podejmowanych względem innych osób (Perek-Białas, Ruzik, Vidovićová, 2008, s. 559).
Natomiast Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) (2002) uznaje, że aktywne
starzenie się jest procesem optymalizowania czynników służących poprawie
stanu zdrowia, uczestnictwa i bezpieczeństwa w podnoszeniu jakości życia starzejących się ludzi (Ervik, Helgøy, Christensen, 2008). Parlament i Rada Europy
uznają, że „aktywne starzenie się pozwala ludziom wykorzystać z upływem lat
potencjał, jakim dysponują, by czuć się dobrze pod względem fizycznym, społecznym i umysłowym i uczestniczyć w życiu społecznym, przy jednoczesnym
zapewnieniu im odpowiedniej ochrony, bezpieczeństwa i opieki, gdy tego potrzebują. Propagowanie aktywnego starzenia się wymaga zatem wielowymiarowego podejścia, poczucia odpowiedzialności i trwałego wspierania ze strony
wszystkich pokoleń” (Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady, 2011).
134
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
Aby zahamować postępujący proces marginalizacji społecznej coraz liczniejszej kohorty osób starszych, we wniosku Rady Europy z 2010 roku wyznaczono szereg priorytetów i zadań, których realizacja ma się przyczynić
do spójności społecznej, podniesienia poziomu aktywności seniorów i polepszenia warunków ich życia. Wśród nich warto zauważyć działania zapobiegające wykluczeniu społecznemu: „Unia uznaje i szanuje prawo osób w podeszłym
wieku do godnego i niezależnego życia oraz do uczestniczenia w życiu społecznym i kulturalnym” (Decyzja Parlamentu Europejskiego…, 2010, s. 2). Celami
uszczegółowionymi w szeregu unijnych dokumentów uczyniono między innymi: wspieranie aktywności osób starszych, wspieranie starzenia się w zdrowiu,
podejmowanie działań poprawiających komfort życia starszych osób niepełnosprawnych, poprawę indywidualnej jakości ich życia, potrzebę udoskonalenia
systemów ochrony socjalnej, włączenia jak największej liczby osób w inicjatywy propagujące i realizujące postulat uczenia się przez całe życie, podniesienia
poziomu kompetencji cyfrowych najstarszych Europejczyków (tamże, s. 7–9).
Rada Europy podjęła decyzję o ustanowieniu roku 2012 Europejskim Rokiem
Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej po to, by ułatwić tworzenie „kultury aktywności osób starszych w Europie w oparciu o zasadę społeczeństwa otwartego na wszystkie grupy wiekowe” (Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady…, 2011).
Bieżąca polityka społeczna Wspólnoty wobec najstarszej generacji obejmuje: pomoc dla osób ubogich i niepełnosprawnych, działania integrujące zbiorowość ludzi starych, stworzenie warunków dla integracji starszego pokolenia
z pozostałymi członkami społeczeństwa, instytucjonalizację lokalnych przedstawicielstw starszych mieszkańców, organizację systemów pomiaru i kontroli poziomu zaspokojenia ich potrzeb, organizację procesu kształcenia kadr
działających w obszarze polityki społecznej wobec ludzi starych. Analizowane
działania mają się przyczynić do zapewnienia emerytom środków utrzymania,
nienaruszalnego i sprawnego systemu zabezpieczenia społecznego, właściwej
organizacji opieki zdrowotnej, zapewnienia warunków służących jak najdłuższemu utrzymaniu przez nich samodzielności (szerzej: Szarota, 2011a).
W Polsce wyraźnie dostrzegalne są obszary potencjalnego ryzyka wykluczenia społecznego seniorów. Analiza danych syntetycznie zgrupowanych
w tabeli 1 (Szarota 2011a, s. 23) umożliwia połączenie tych obszarów z działaniami normalizacyjnymi (włączającymi).
Wiele spośród proponowanych działań włączających, normalizacyjnych
można zakwalifikować do typowych zadań z zakresu pracy socjalnej, która
jest włączona do zadań polskiego systemu pomocy społecznej.
135
Zofia Szarota
Obszary i czynniki
potencjalnego zagrożenia
Działania normalizacyjne
– propozycje
Samotność, osamotnienie,
izolacja społeczna
Integracja społeczna (np. kluby seniora, koła emerytów),
integracja wewnątrzrodzinna oraz między- i wewnątrzpokoleniowa, wolontariat, budowanie lokalnych sieci
wsparcia
Pasywność, brak
aktywności
Aktywizacja, partycypacja społeczna
Niepełnosprawność,
choroby przewlekłe
Dostępna rehabilitacja, usługi pielęgnacyjne, edukacja
opiekunów i asystentów osób starszych
Niezadowolenie z jakości
życia
Podniesienie standardu życia poprzez wykorzystanie
modelu optymalizującego polityki społecznej1,
budowanie kapitału strukturalnego2 środowisk lokalnych
Ubóstwo, niezaradność
życiowa
Kształtowanie poczucia odpowiedzialności za własną
przyszłość; wobec najsłabszych: zapewnienie doradztwa
życiowego i stabilnych środków utrzymania Niski poziom świadczeń
zdrowotnych i usług
medycznych3
Reforma służby zdrowia, wzmocnienie opieki
geriatrycznej, rozwój ośrodków wsparcia i opieki dziennej
oraz krótkoterminowej
Niski poziom
wykształcenia
Wzmacnianie ruchu UTW oraz innych form edukacji
permanentnej (całożyciowej)
Niskie kompetencje
cyfrowe i technologiczne
e-inkluzja, przybliżenie ICT (technologii informacyjnokomunikacyjnych)
Słabe zdolności
przystosowawcze
Wzmocnienie w programach socjalnych funkcji
adaptacyjnej, właściwa organizacja procesu kształcenia
kadr pomocy społecznej
Tab. 1. Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu seniorów. Źródło: Szarota, 2011 a, s. 23.
odel nastawiony na optymalne zaspokajanie potrzeb osób starszych należących do różnych grup
M
społecznych i ich otoczenia. Generuje sprawność i aktywność osób starszych, utrzymuje w zdrowiu
psychicznym i somatycznym, oddala ryzyko starości zależnej (zob. Błędowski, 2002, s. 176–177).
2
Kapitał organizacyjny (strukturalny) to jedna ze składowych kapitału intelektualnego. Jest to potencjał zgromadzony w namacalnych elementach infrastruktury narodowego systemu edukacji i innowacji, placówkach oświatowych, naukowych, badawczych, infrastrukturze teleinformatycznej, własności
intelektualnej (zob.: Polska 2030 Wyzwania rozwojowe, 2009, s. 207).
3
Por.: Kurowska, 2009, s. 488.
1
136
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
Realia funkcjonowania instytucji pomocy społecznej
w zakresie pomocy dla osób starych
Polski system pomocy społecznej nie uwzględnia osoby starej jako podmiotu
świadczeń, co oznacza, że starość jako faza życia nie jest podstawą do ubiegania się o usługi. Dopiero gdy w życiu starszego człowieka pojawią się problemy generujące jego trudną sytuację życiową3, możliwe jest uruchomienie regulowanych prawem świadczeń.
Instytucjonalna pomoc, w tym dla osób starych, jest określona m.in. ustawą o pomocy społecznej (2004). Ośrodki pomocy społecznej, powiatowe centra pomocy rodzinie oraz regionalne ośrodki polityki społecznej we współpracy
z innymi instytucjami państwa, samorządu terytorialnego i współpracujących
z nimi kościołami i organizacjami pozarządowymi podejmują nałożone aktami wykonawczymi działania profilaktyczne i kompensacyjne w zakresie zadań
własnych i zleconych.
Świadczenia finansowe pomocy społecznej pokrywane przez Skarb Państwa w roku 2011 stanowiły 4,47% jego budżetu (zob. Sprawozdanie z wykonania
budżetu państwa. Omówienie, 2012, s. 55, 56). Szczególnie działania kompensacyjne są w naszym kraju mocno rozbudowane. Analiza danych publikowanych przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (Statystyka za rok 2011)
nie pozwala wśród dostępnych zestawień wyodrębnić beneficjentów pomocy społecznej należących do najstarszej kohorty wiekowej i świadczeń przyznanych jej reprezentantom. Uwzględnienie zmiennej, jaką są rodziny emerytów i rencistów, wskazuje, że w roku 2011 przyznano świadczenia 274 399
takim rodzinom (składającym się z 558 817 osób), co stanowi 19,08% ogółu
rodzin zakwalifikowanych do udzielenia świadczeń. Zadania własne i zlecone gmin i powiatów (w tym z zakresu administracji rządowej) pochłonęły
w 2010 roku 3,6 mld zł, z czego ¾ stanowiły świadczenia pieniężne (Pomoc
społeczna – infrastruktura, beneficjenci, świadczenia w 2010 r., 2011, s. 40). Jest
to kwota olbrzymia, lecz – wobec ogromu potrzeb indywidualnych i społecznych – niewystarczająca.
Pomoc typu interwencyjnego obejmuje świadczenia pieniężne i niepieniężne, w tym m.in. kierowane także do seniorów usługi opiekuńcze, usługi
w ośrodkach pobytu dziennego oraz najdroższe – usługi w placówkach pobytowych (zakłady pomocy stacjonarnej, w tym domy pomocy społecznej i ich filie, rodzinne domy pomocy). W grudniu 2010 roku we wszystkich polskich za-
3
rzyczyny trudnej sytuacji życiowej seniora (wybór – na podstawie ustawy o pomocy społecznej, 2004):
P
ubóstwo, bezdomność, niepełnosprawność, długotrwała lub ciężka choroba, bezradność w prowadzeniu gospodarstwa domowego, przemoc w rodzinie, alkoholizm i inne uzależnienia, zdarzenie losowe,
sytuacja kryzysowa, klęska żywiołowa lub ekologiczna.
137
Zofia Szarota
kładach stacjonarnej pomocy społecznej4 mieszkało ponad 50 tys. osób powyżej 60. roku życia, co stanowi 49,5% ogółu rezydentów. W 404 domach pomocy społecznej dla osób w podeszłym wieku znalazło schronienie niemal 20 tys.
seniorów, co oznacza, że około 20% ogółu podopiecznych domów pomocy społecznej to osoby w podeszłym wieku. Do tej wartości należy dodać pensjonariuszy placówek dla osób przewlekle somatycznie chorych, którzy w zasadzie
stanowią niemal 80-procentową grupę użytkowników domów o tym profilu
usług, czyli ponad 16,6 tys. kolejnych osób (Pomoc społeczna – infrastruktura…,
2011, s. 148–152). Aby prawidłowo realizować zadania pracy socjalnej wobec
tej grupy klientów pomocy społecznej, konieczne jest zwiększenie liczby pracowników socjalnych w owych placówkach oraz spowodowanie, by osoby zamieszkujące inne typy zakładów miały możność korzystania z usług domów
pomocy o właściwym dla nich profilu. Ważne przy tym jest nałożenie odpowiednich standardów na świadczenia pomocy społecznej, tak jak to miało miejsce w przypadku programów naprawczych dotyczących funkcjonowania domów pomocy społecznej, rodzinnych domów pomocy i innych domów opieki.
Standaryzacją należy objąć pracę ośrodków pomocy społecznej, usługi opiekuńcze, działalność ośrodków wsparcia dziennego. Należy zadbać o prawidłowe i kompletne wykonywanie zadań nałożonych ustawą o pomocy społecznej przez poszczególne instytucje oraz placówki pomocy społecznej i integracji
społecznej (por.: Kowalczyk B., Krzyszkowski J., 2011, s. 329–364). Tymczasem, jak pisze Jerzy Krzyszkowski, „Ogólnopolskie badanie społeczne: Standardy usług w pomocy społecznej zrealizowane w 2010 r. wskazuje, że oferta
jednostek organizacyjnych pomocy społecznej skierowana do osób starszych
jest często ograniczona wyłącznie do usług opiekuńczych (dostępnych w 77%
jednostek). Kluby seniora funkcjonują jedynie w co szóstej badanej instytucji
(15%), przede wszystkim w miastach (miejskie ośrodki pomocy społecznej,
miejskie ośrodki pomocy rodzinie w miastach na prawach powiatu). Dzienne
domy pomocy społecznej prowadzi jedynie 5% jednostek, głównie w miastach
(MOPS-y i MOPR-y). Warto zwrócić uwagę, że usługi opiekuńcze oferowane
są przez praktycznie wszystkie miejskie lub miejsko-gminne ośrodki pomocy
społecznej, natomiast w swojej ofercie nie ma ich co piąty gminny ośrodek pomocy społecznej” (2011, s. 158).
Pośród niepieniężnych świadczeń pomocy społecznej należy wskazać pracę
socjalną jako główne narzędzie prewencji, zapobiegania starości zależnej. Nale4
la osób w podeszłym wieku (18 375 osób), dla osób przewlekle somatycznie chorych (15 540), przeD
wlekle psychicznie chorych (8369), osób niepełnosprawnych fizycznie (1112), osób niepełnosprawnych intelektualnie (3103), dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie (117), samotnych matek i kobiet w ciąży (74), bezdomnych (3007) i pozostałych (83). Zob. Pomoc społeczna – infrastruktura…,
2011, s. 148–152.
138
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
ży, za Jerzym Krzyszkowskim, jednak podkreślić, że rozmiar tego świadczenia
jest wysoce niezadowalający, dostarcza go jedynie 1/4 spośród jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. Jest to tym bardziej niepokojące, że praca socjalna jest zadaniem własnym, obligatoryjnym gminy. Jeszcze niższa wartość
określająca dostępność (11%) dotyczy klubów seniora i poradnictwa specjalistycznego (tamże).
Praca socjalna – podstawowe definicje
Praca socjalna jest elementem i zadaniem pomocy społecznej, zakorzenionym
w moralnym i religijnym nakazie działań samopomocowych i filantropijnych,
świadczonych w przeszłości charytatywnie. Dobroczynność, bezinteresowna pomoc udzielana innym zawsze towarzyszyły ludzkości, w biegu historii
zmieniały się jej zakres i formy. Obowiązek udzielania pomocy był i jest normą społeczną, obowiązkiem powszechnym, poddanym mechanizmom kontroli społecznej, dotyczącym wszystkich ludzi. Termin „praca socjalna” (social
work) pojawił się w początkach XX wieku w USA. Współczesnym realizatorem
zadań pracy socjalnej jest grupa zawodowa, jaką stanowią wykwalifikowani
pracownicy socjalni.
Istniejąca od 1928 roku Międzynarodowa Federacja Pracowników Socjalnych (International Federation Social Workers) z siedzibą w Szwajcarii, zrzeszająca
organizacje z około 90 państw z całego świata (http://ifsw.org/resources/definition-of-social-work), zdefiniowała w 2000 r. pracę socjalną jako zawód wspierający „zmianę społeczną, rozwiązywanie problemów powstających w relacjach
międzyludzkich oraz wzmacnianie i wyzwalanie ludzi dla wzbogacania ich dobrostanu. Wykorzystując teorie ludzkich zachowań i systemów społecznych,
praca socjalna interweniuje w miejscach, gdzie ludzie wchodzą w interakcje
ze swoim środowiskiem. Fundamentalne dla pracy socjalnej są zasady praw
człowieka i sprawiedliwości społecznej” (Marynowicz-Hetka, 2006, s. 359).
Ustawa o pomocy społecznej z 2004 r. określa pracę socjalną jako „działalność
zawodową mającą na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie
odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu
celowi” (Ustawa o pomocy społecznej, 2004, art. 6, pkt 12).
Współczesna praca socjalna może przyjmować zróżnicowane formy – od pomocy doraźnej do długotrwałych działań wspierających rozwój jednostek, grup
i zbiorowości, od ratownictwa poprzez opiekę, pomoc i kompensację (Szatur-Jaworska, 1995, s. 106) po doradztwo (socjalne, prawne, psychologiczne, rodzinne) i interwencję kryzysową.
Jerzy Szmagalski wyodrębnia trzy wspólne cechy pracy socjalnej. Są nimi:
cel – „pomoc w osobistym i społecznym usamodzielnianiu się ludzi potrzebują-
139
Zofia Szarota
cych takiej pomocy”, poprawa funkcjonowania osób i rodzin w ich środowisku
społecznym; adresaci, „którymi są jednostki, grupy, społeczności”; „konieczność posiadania szczególnych kwalifikacji do jej wykonywania” (Szmagalski,
2006, s. 411–414).
Istotną cechą pracy socjalnej jest pomaganie człowiekowi w rozwoju. Dlatego też jest ona prowadzona z osobami i rodzinami w taki sposób, by rozwinąć
lub wzmocnić ich aktywność i samodzielność życiową. Działania skierowane
na społeczność lokalną służą nie tylko zapewnieniu współpracy i koordynacji
działań instytucji i organizacji koniecznych dla zaspokojenia potrzeb członków
danej społeczności. Ważnym aspektem jest aktywizowanie społeczności lokalnej w ramach tzw. pomocy dla samopomocy, czyli animowanie określonej zbiorowości, uruchamianie sił tkwiących w środowisku.
Zadania pracownika socjalnego
W grupie zadań pracownika socjalnego, ujętych w Ustawie o pomocy społecznej, znajdują się, poza pracą socjalną, analizowanie i ocena problemów, które
stały się przyczyną występowania o świadczenia z pomocy społecznej, kwalifikowanie do ich uzyskania, informowanie, doradztwo i poradnictwo w rozwiązywaniu istotnych życiowo spraw i uzyskiwaniu pomocy – w oparciu
o obowiązujące prawo i system pomocy społecznej oraz działalność organizacji pozarządowych, bezpośrednie i oparte na zasadach etyki zawodowej udzielanie pomocy, rozbudzanie społecznej aktywności i działań samopomocowych
służących zaspokajaniu najistotniejszych potrzeb klientów, profilaktyka i kompensacja problemów i kwestii społecznych, łagodzenie ich skutków, podejmowane w oparciu o współpracę z innymi specjalistami, wprowadzanie nowatorskich form pomocy, „współuczestniczenie w inspirowaniu, opracowaniu,
wdrożeniu oraz rozwijaniu regionalnych i lokalnych programów pomocy społecznej ukierunkowanych na podniesienie jakości życia” (Ustawa o pomocy społecznej, 2004, art. 119). Zadania realizowane przez pracownika socjalnego są wieloaspektowe, złożone i przenikają się.
Formy wsparcia adresowane do seniorów wynikają z ustawowo przewidzianych zadań własnych i zleconych jednostek samorządu terytorialnego.
W ich zakres wchodzą (wybór): pomoc materialna (w tym przyznawanie zasiłków), opłacanie składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe za osobę,
która zrezygnowała z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania
bezpośredniej opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny,
zapewnienie schronienia, posiłku, odzieży osobom tego pozbawionym, usługi
opiekuńcze (Diduch, 2011, s. 55–68): gospodarcze, pielęgnacyjne i specjalistyczne, rehabilitacja, prowadzenie w oparciu o obowiązujące przepisy i standardy
usług ośrodków wsparcia dziennego, domów dziennego pobytu (Szarota, Lita-
140
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
wa, 2008, s. 115–128), środowiskowych domów samopomocy, mieszkań chronionych, domów pomocy społecznej, rodzinnych domów pomocy (Mirewska,
2011, s. 81–92), kierowanie do nich osób uprawnionych.
Podejmowane zadania polegają także na dofinansowaniu uczestnictwa
osób niepełnosprawnych i ich opiekunów w turnusach rehabilitacyjnych, zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze przyznawane niepełnosprawnym emerytom, likwidacji barier architektonicznych, barier w komunikowaniu się i technicznych, uczestnictwa
w sporcie, kulturze, rekreacji i turystyce. Wymienione zadania są realizowane z wykorzystaniem środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób
Niepełnosprawnych.
Usługi niematerialne są realizowane w oparciu o metodykę pracy socjalnej.
Metody pracy socjalnej
W pracy socjalnej tradycyjnie wyróżnia się trzy podstawowe metody: indywidualnych przypadków (case work), metody grupowej (group work) i organizacji
środowiska lokalnego (community work), z których każda ma swoje teoretyczne umocowanie5.
Praca socjalna jest realizowana także w oparciu o tzw. kontrakt socjalny6.
W wyniku zawieranych kontraktów socjalnych zobowiązuje się klientów do aktywnego i świadomego partycypowania w dążeniu do pomyślnego rozwiązywania swoich problemów. Może przyjąć też postać projektu socjalnego realizowanego na rzecz grupy lub zbiorowości (szerzej na ten temat: Wolska-Prylińska,
2006, s. 420–424). Podejmowane kontrakty i projekty socjalne mają na celu aktywizowanie jednostek, grup i społeczności lokalnych do działań służących budowaniu i osiągnięciu jednostkowego i wspólnego dobrostanu.
Współcześnie postuluje się korzystanie z metametody pracy socjalnej, która integruje założenia powyższych metod w generalistyczny model interwencji (Szmagalski, 2006, s. 412–413). Oznacza to odejście od wąskiej specjalizacji zawodowej
i poszerzenie kompetencji umożliwiających efektywne wykorzystywanie każdej
z metod pracy socjalnej, profesjonalne wywiązywanie się z ról zawodowych.
Role, jakie przyjmuje w realizacji zadań pracownik socjalny, przyjmują różne wzory postępowania: pomocnika, ratownika, doradcy, informatora, anima etoda indywidualnych przypadków (Lalak, 1995, s. 234 i d.), metoda pracy grupowej (Kamiński,
M
1972, s. 268–269; Szmagalski, 1995, s. 242–264), metoda organizowania społeczności lokalnej/środowiskowa (Pilch, 1995, s. 265–273).
6
Pisemna umowa zawarta z osobą ubiegającą się o pomoc, określająca uprawnienia i zobowiązania
stron umowy, w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej osoby lub rodziny. Kontrakt reguluje zasady współpracy tych osób z ośrodkiem
pomocy społecznej. Odmowa zawarcia kontraktu socjalnego albo niedotrzymywanie jego postanowień mogą być podstawą do odmowy przyznania świadczenia przez OPS (zob.: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, op. cit., art. 6, pkt 6, art. 108, pkt 1.)
5
141
Zofia Szarota
tora, reformatora, planisty, koordynatora (Glaza, 2003, s. 38), administratora,
konsultanta, adwokata, arbitra, pośrednika, mediatora, negocjatora, terapeuty
(Kaźmierczak, Łuczyńska, 1998, s. 88–89), edukatora, organizatora, rzecznika,
opiekuna, powiernika, obrońcy, osoby towarzyszącej.
Współczesny pracownik socjalny wobec klienta/odbiorcy swoich usług
powinien pełnić przede wszystkim funkcję facylitatora7 zmian, które – poprzez bazowanie na motywacji wewnętrznej jednostki objętej oddziaływaniem
– umożliwią jej osiągnięcie kontroli nad swoją egzystencją. Zmiany te powinny zachodzić szczególnie w obszarze wolicjonalnym, dotyczyć postaw klienta, jego aktywności i przekonania, że jest on w stanie pokonać pojawiające się
przeciwieństwa losu. Ten rodzaj działania jest osadzony w idei empowermentu,
pojmowanego jako „specyficzne zajmowanie się klientem, nakierowane na zasadniczy cel, jakim jest korzystanie przez niego z potencjału posiadanych sił
i możliwości” (Szmagalski, 2006, s. 57), angażowanie jednostek w podejmowanie kompetentnych i odpowiedzialnych decyzji, rozbudzanie wiary we własne możliwości, przygotowywanie do przejęcia odpowiedzialności za siebie.
Jest to stanowisko zbieżne z przekonaniami Heleny Radlińskiej, prekursorki
polskiej pedagogiki społecznej i pracy socjalnej (jak ją nazywała – „pracy społecznej”), która nawoływała do wyzwalania sił tkwiących w jednostce: „praca
społeczna polega na wydobywaniu i pomnażaniu sił ludzkich, na ich usprawnianiu i organizacji wspólnego działania dla dobra ludzi” (Szatur-Jaworska,
1995, s. 107).
Praca socjalna ma zawsze etapowy charakter. Pierwszym krokiem jest wieloaspektowa i dogłębna diagnoza problemu lub zjawiska społecznego, następnie formułuje się plan zintegrowanych działań, kolejno następuje faza realizacji wyznaczonych zadań, a na koniec – ewaluacja efektów.
W polu zainteresowań i działań pracy socjalnej każdorazowo centralne
miejsce zajmuje osoba znajdująca się w trudnej, nierzadko kryzysowej sytuacji.
Dlatego też na pracę socjalną należy spoglądać również w kategoriach deontologii (etyki zawodu).
Istota współpracy z człowiekiem w podeszłym wieku
Działania na rzecz osób starych przynoszą spodziewane efekty, jeżeli znajdują
odpowiednie umocowanie w konkretnych programach społecznych, formach
pomocy, pracy socjalnej kierowanych do tych ludzi. Skuteczność udzielanych
świadczeń zależy w dużym stopniu od realizacji zasad towarzyszących metodzie indywidualnych przypadków, szczególnie indywidualizacji i akceptacji,
7
aciliter (fr.), facilitate (ang.) – ułatwiać. Făcĭlĭs (łac.) – łatwy do wykonania, do zrobienia, osiągnięF
cia, facylitacja – w psychologii: wpływ obecności innych osób na efektywność wykonywania danego
zadania.
142
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
bowiem osoby starsze nie są grupą jednorodną. Jedni są mobilni, mogą jeszcze
w pełni uczestniczyć w życiu społecznym, w stosunku do innych działania muszą być ukierunkowane na opiekę częściową lub całkowitą. Wybór dominującego podejścia warunkuje sytuacja psychofizyczna seniora, faza starości.
Przyczyny podjęcia współpracy w przypadku osoby starszej mogą się wiązać ze skutkami jej długotrwałej choroby, niepełnosprawności, ubóstwa, z bezradnością życiową i w prowadzeniu gospodarstwa domowego, być konsekwencją starości samotnej, niesamodzielnej, zależnej, kryzysu osobistego, przemocy
wewnątrzrodzinnej. Mogą wynikać z braku informacji o usługach i możliwościach korzystania z zasobów społeczności lokalnej. Mogą być skutkiem niekompetencji cywilizacyjnej (w szczególności technologicznej i cyfrowej), społecznej i kulturowej, wykluczenia społecznego.
Praktyczny wymiar środowiskowej pracy socjalnej z osobami starszymi
obejmuje szereg działań. Ich analiza pozwala na stworzenie klasyfikacji obejmującej kilkanaście kategorii8:
1) Doradztwo, czyli udzielanie informacji, wskazówek i pomocy w zakresie rozwiązywania spraw życiowych osobom, które dzięki otrzymanemu
wsparciu uporają się z problemami będącymi przyczyną ich trudnej sytuacji. Należy wyodrębnić poradnictwo specjalistyczne – prawne, psychologiczne i rodzinne, świadczone osobom i rodzinom, które mają trudności lub
wykazują potrzebę wsparcia w rozwiązywaniu swoich problemów życiowych, bez względu na posiadany dochód.
2) Praca socjalna na rzecz rozszerzania sieci kontaktów – działanie to polega
na ułatwieniu klientowi nawiązania kontaktów i porozumiewania się z innymi ludźmi i instytucjami – np. zarządcą domu, urzędem.
3) Podnoszenie świadomości społeczności lokalnej w zakresie obecności w niej
osób starszych, ich potrzeb i konieczności wsparcia, współistnienia.
4) Praca socjalna na rzecz zapewnienia klientowi niezbędnych środków materialnych i finansowych poprzez pomoc w uzyskaniu należnych świadczeń
z pomocy społecznej oraz regulowanych innymi rozporządzeniami i ustawami, w uzyskaniu świadczeń emerytalno-rentowych, pomoc w uzyskaniu pozostałych świadczeń z tytułu zabezpieczenia społecznego, w uzyskaniu ulg, umorzeń itp., w uzyskaniu pomocy materialnej od organizacji
pozarządowych.
5) Pomoc i edukacja w zakresie gospodarowania budżetem domowym, realizowana przez tzw. trening ekonomiczny, kształtowanie umiejętności zarządzania pieniędzmi, kształtowanie nawyków terminowego i regularnego
8
lasyfikacja opublikowana w: Szarota, 2010, s. 269–271. Dane uzyskane w wyniku wywiadu fokusoK
wego przeprowadzonego z pracownikami socjalnymi.
143
Zofia Szarota
uiszczania koniecznych opłat, wskazywanie możliwości racjonalnego wydawania środków finansowych.
6) Pomoc w organizowaniu czasu wolnego, w szczególności poprzez realizowanie projektów socjalnych, aktywizowanie środowiska lokalnego i wykorzystywanie jego zasobów.
7) Praca socjalna na rzecz niwelowania nieprawidłowych relacji w funkcjonowaniu rodziny poprzez mediacje i pomoc w rozwiązywaniu konfliktów
w rodzinie, pomoc w docieraniu do rodzinnego poradnictwa specjalistycznego, do ośrodków interwencji kryzysowej, wsparcie w rozwiązywaniu
problemu przemocy, w szczególności wypełnienie niebieskiej karty oraz
udzielenie informacji o kompetencjach policji, prokuratury, sądu, pomoc
w nawiązaniu kontaktu z tymi instytucjami.
8) Praca socjalna na rzecz poprawy stanu zdrowia poprzez: ułatwienie uzyskania prawa do świadczeń zdrowotnych, pomoc w realizacji recept, w staraniach o hospitalizację i w dotarciu do szpitala, pomoc w zorganizowaniu
wizyty lekarza w domu chorego, pomoc w uzyskaniu sprzętu medycznego,
ortopedycznego, zapewnieniu usług rehabilitacyjnych świadczonych ambulatoryjnie bądź w placówce stacjonarnej, edukację w zakresie profilaktyki i higieny zdrowotnej w rodzinie.
9) Praca socjalna na rzecz zapewnienia opieki osobom starszym i niepełnosprawnym poprzez działania interwencyjne wobec osoby zaniedbanej, zagrożonej, potrzebującej pomocy, zapewnienie usług opiekuńczych w domu
osoby starszej niepełnosprawnej, budowanie wsparcia środowiskowego
dla osób starszych, niepełnosprawnych, w tym m.in.: wolontariat, pomoc
w uzyskaniu możliwości pobytu w dziennych placówkach wsparcia dla
osób niepełnosprawnych i starszych, pomoc w dotarciu do odpowiedniej
grupy, pomoc w dotarciu do organizacji pozarządowych zajmujących się
osobami starszymi, niepełnosprawnymi i z zaburzeniami psychicznymi,
pomoc w zapewnieniu opieki całodobowej, np. w domu pomocy społecznej, rodzinnym domu pomocy.
10) Nadzorowanie i kontrola jakości świadczonych usług opiekuńczych
i wspomagających.
11) Praca socjalna na rzecz wykorzystania uprawnień osób niepełnosprawnych
obejmująca pomoc w ustaleniu stopnia niezdolności do pracy lub niepełnosprawności, w uzyskaniu sprzętu medycznego lub ortopedycznego, pomoc w uzyskaniu skierowania na turnus rehabilitacyjny, do sanatorium, pomoc w uzyskaniu legitymacji osoby niepełnosprawnej, w uzyskaniu usług
specjalistycznych, w tym w domu chorego, pomoc rodzinie w radzeniu sobie z następstwami choroby, skierowanie na zajęcia edukacyjne, do grupy
wsparcia itp.
144
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
12) Podjęcie działań w celu częściowego lub całkowitego ubezwłasnowolnienia i ustanowienia opiekuna prawnego – dla osoby wymagającej ze względu na stan zdrowia tego rodzaju interwencji.
13) Praca socjalna na rzecz zapewnienia godziwych warunków mieszkaniowych, obejmująca pomoc w zakresie złożenia wniosku o przydział lokalu zastępczego, mieszkania socjalnego, uzyskania dodatku mieszkaniowego, załatwienia formalności związanych z zameldowaniem, dostosowania
mieszkania do potrzeb osoby niepełnosprawnej, interwencji u administratora w celu przeciwdziałania eksmisji.
14) Pomoc w pozyskaniu miejsca w placówce noclegowej.
15) Pomoc w wyrobieniu dokumentu tożsamości.
16) Pomoc w załatwieniu różnych spraw urzędowych.
17) Pomoc w formalnościach związanych z pogrzebem lub jego organizacja.
Praca z osobą starszą jest specyficzna, bardzo trudna i absorbująca, dlatego też w warunkach środowiskowych najczęściej stosowana jest metoda indywidualnych przypadków jako najskuteczniejsza. Jest to udzielanie pomocy
w zaspokajaniu potrzeb, także rozwojowych, udzielanie informacji i poradnictwa. Osoby starsze cechują nieufność, podejrzliwość, często prezentują postawę
roszczeniową, jednak z biegiem czasu ich spojrzenie na pracownika socjalnego
i oferowaną przez niego pomoc zazwyczaj pozytywnie się zmienia. Pracownik
socjalny jest koordynatorem działań, przewodnikiem dla osoby starszej, podejmuje działania wspierające, kierujące, podtrzymujące, informujące, towarzyszące, opiekuńcze, mediacyjne, motywujące. Celem udzielanej pomocy powinno być utrzymywanie beneficjentów w dotychczasowym środowisku tak
długo jak to jest możliwe.
W ramach case work istnieje możliwość zastosowania kontraktu socjalnego. Możliwość ta jest jednak ograniczona predyspozycjami i zdolnościami adaptacyjnymi starszych klientów, dlatego jest rzadko wykorzystywana. Inaczej
rzecz się ma w placówkach pobytowych. Po przybyciu nowej osoby otacza
się ją szczególną opieką, by złagodzić stres i przyspieszyć proces adaptacji.
Zakładana jest teczka osobowa. Przeprowadza się diagnozę indywidualnych
potrzeb mieszkańca. W celu ich ustalenia powołuje się zespoły terapeutyczno-opiekuńcze, które opracowują indywidualne plany wsparcia (najlepiej przy
udziale mieszkańca domu pomocy społecznej). Określone zostają: sprawność
zmysłów, sfery poznawczej, sprawność ruchowa, zakres jego samodzielności
i zdolności do samoobsługi, jakość kontaktów międzyludzkich. Indywidualne
plany przewidują metody i terminarz osiągania zamierzonych celów. Przewidują zestaw usług opiekuńczo-wspomagających w zakresie rehabilitacji (np.
gimnastyka, wykorzystywanie sprzętu rehabilitacyjnego), usług terapeutycznych, socjalnych, religijnych, zdrowotnych. Prognozują i ewidencjonują zabie-
145
Zofia Szarota
gi medyczne. Indywidualny plan wsparcia powinien być własnoręcznym podpisem przyjęty do wiadomości przez zainteresowaną osobę. Jest to zawiązanie
i realizacja swoistego kontraktu socjalnego (Szarota, 2011b, s. 36).
W praktyce środowiskowej pracownikom socjalnym trudno jest także stosować metody pracy grupowej z seniorami. Z łatwością zaś można odnaleźć
je w działalności ośrodków wsparcia dziennego i klubach seniora oraz w publicznych domach pomocy społecznej. Przykładami mogą tu być: proces rewalidacji i rehabilitacji, terapia zajęciowa, sekcje i koła zainteresowań, grupy edukacyjne, wykonywanie wspólnego zadania. Użytkownicy i mieszkańcy często
realizują się w amatorskim ruchu artystycznym, tworząc grupy śpiewacze, teatralne. Group work udaje się też zastosować w postaci projektu socjalnego realizowanego przez personel placówki lub grupy zewnętrzne (np. młodzież szkolną) i skierowanego ku wybranej, zainteresowanej grupie mieszkańców.
W pracy z najstarszymi klientami pomocy społecznej stosowana jest także
metoda organizowania środowiska. Zdaniem Aleksandra Kamińskiego polega ona na „ulepszaniu sytuacji zjednoczonymi siłami organizacji publicznych
i społecznych, mobilizujących wszelkie siły społeczne w oparciu o wspólny
plan, wypracowany przy pomocy odpowiednich badań kompleksowych” (za:
Wódz, 1998, s. 151), czyli diagnozy potrzeb, braków i zagrożeń, identyfikacji
problemów społecznych. Zasadniczym celem tej metody jest wspieranie rozwoju, dotyczy to zarówno osób, jak i warunków ich życia. W pierwszej kolejności należy wesprzeć w sprawowaniu opieki rodzinę. Można zaangażować
w te działania wolontariuszy, sąsiadów, przyjaciół osób starszych. Istnieje silna
potrzeba tworzenia wspólnoty, budowania w społecznościach lokalnych koalicji przyjaznej seniorom (zob. np. Szarota, 2011c, s. 37–54). Realizując community
work, można – co jest stosunkowo często spotykane – wdrożyć projekt socjalny
animujący środowiskową działalność np. klubu seniora czy warsztatów komputerowych, zorganizowanie prelekcji, której słuchaczami będą starsi wiekiem
okoliczni mieszkańcy.
W warunkach pobytu stałego ta metoda znajduje ciągłe zastosowanie. Dzięki usługom wspomagającym seniorzy z domów pomocy społecznej mają dobrze zaaranżowaną przestrzeń wspólnego życia, interesujące propozycje aktywizujące ich w nadmiarze czasu wolnego, budowane są wspólnota sąsiedzka,
kontakty interpersonalne, aranżowane są działania integrujące ich ze społecznością lokalną. Problemem jest jednak niski poziom zaangażowania starszych
wiekiem mieszkańców w życie domowej społeczności. Praca socjalna powinna
więc zostać ukierunkowana na aktywizowanie biernych osób.
Zakończenie
Należy pamiętać, aby udzielane wsparcie było dostosowane do możliwości star-
146
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
szego człowieka, do stanu jego zdrowia, poziomu sprawności. Jednak nie należy wyręczać nikogo w czynnościach, które mógłby sam wykonać. Stała aktywizacja, ułatwianie podejmowania słusznych decyzji przyniosą efekt w postaci
przedłużonej fazy fizjologicznej i w miarę sprawnej starości. Zintegrowana spójna osobowość pozwala seniorowi wykorzystywać zgromadzony w biegu życia
potencjał, wiedzę, zdolności, umiejętności, kompetencje personalne i społeczne. Zadaniem pracownika socjalnego jest wyzwolenie tego, często nieuświadamianego, potencjału. Bardzo ważne są otrzymywanie społecznego wsparcia,
poczucie finansowego bezpieczeństwa, świadomość kontroli nad własnym życiem, niezależności decyzyjnej i godności osobistej.
Praca socjalna jest realizowana także poza resortem pomocy społecznej.
Znajduje ona zastosowanie we wszystkich środowiskach życia człowieka starszego, środowisku lokalnym, w organizacjach seniorskich i prosenioralnych,
specjalistycznych poradniach, instytucjach i placówkach upowszechniania wiedzy, ośrodkach zdrowia, szpitalach, zakładach opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych, prywatnych domach opieki. Zwiększa się liczba zawodów, które realizują zadania sprzężone z pracą socjalną i pomocą społeczną.
Znajdują się wśród nich opiekunowie w domach pomocy społecznej, asystenci osób niepełnosprawnych, opiekunki środowiskowe, opiekunowie medyczni
(Kucharska, Zdebska, 2011, s. 61 i d.). Znaczenie pracy socjalnej, która jest nakierowana na wzmacnianie osób starszych, jest coraz większe, bowiem systematycznie i szybko zwiększa się ich liczba w społeczeństwie.
Bibliografia
Źródła
Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 940/2011/UE z dnia 14 września 2011 r. w sprawie
Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (2012) (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, L 246/5 z 23.09.2011 r.; http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/
LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:246:0005:0010:PL:PDF).
Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych
(2012) [KOM(2010) 462 wersja ostateczna, Komisja Europejska, Bruksela, 6.09.2010 r.; http://
rownetraktowanie.gov.pl/sites/default/files/eras2012_0.pdf].
Rocznik Demograficzny 2011. GUS, Warszawa 2011.
Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (tekst jednolity z dnia 2 października 2009 r.,
brzmienie od 2010-08-01, Dz.U. nr 175, poz. 1362).
World Population Policies 2009. United Nations, United Nations Publication, Sales No. E.09.
XIII.14, New York, 2010 [http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2009/Publication_complete.pdf].
World population prospects: The 2006 revision. United Nations (2007). Retrieved January 24, 2008
[www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/FS_ageing.pdf].
147
Zofia Szarota
Portal Międzynarodowej Federacji Pracowników Socjalnych, http://ifsw.org/resources/
definition-of-social-work.
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Statystyka za rok 2011 [http://www.mpips.gov.
pl/pomoc-spoleczna/raporty-i-statystyki/statystyki-pomocy-spolecznej/statystyka-za-rok2011/].
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, W MPiPS powstał Rządowy Program Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2012-2013 [http://www.mpips.gov.pl/aktualnosci-wszystkie/seniorzy/art,5815,w-mpips-powstal-rzadowy-program-aktywnosci-spolecznej-osob-starszychna-lata-2012-2013.html].
Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2011 r. Tom II. Rada
Ministrów, Warszawa 2012 [http://www.mf.gov.pl/index.php?dzial=36&wysw=2&const=5].
Pomoc społeczna – infrastruktura, beneficjenci, świadczenia w 2010 r. GUS, Warszawa 2011 [http://
www.stat.gov.pl/gus/5840_11115_PLK_HTML.htm].
Prace zwarte
Błędowski P.: Lokalna polityka społeczna wobec ludzi starych. Wydawnictwo SGH, Warszawa
2002.
Diduch M.: Usługi opiekuńcze dla osób starszych na przykładzie Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Sękowej [w:] Starość zależna – opieka i pomoc społeczna. Perspektywa gerontologii społecznej. Red. Z. Szarota, Biblioteka Gerontologii Społecznej, tom III, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne Sp. z o.o. – Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2011.
Ervik R., Helgøy I., Christensen D.A.: Idea and policies on active agein in Norwey and the UK. International Social Science Journal 58 (190)/2008.
Glaza M.: Nakaz profesjonalizmu w pracy socjalnej [w:] Pomoc społeczna – teoria i praktyka. Red. K. Marzec-Holka, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2003.
Kamiński A.: Funkcje pedagogiki społecznej. Praca socjalna i kulturalna. PWN, Warszawa 1972.
Kaźmierczak T, Łuczyńska M.: Wprowadzenie do pomocy społecznej. Interart, Warszawa 1998.
Kowalczyk B., Krzyszkowski J.: Modele sposobu realizacji usług o określonym standardzie w jednostkach organizacyjnych pomocy i integracji społecznej [w:] Krajowy raport badawczy Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Red.
R. Szarfenberg, WRZOS, Warszawa 2011.
Krzyszkowski J.: Osoby starsze [w:] Krajowy raport badawczy Pomoc i integracja społeczna wobec
wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Red. R. Szarfenberg, WRZOS,
Warszawa 2011.
Kucharska J., Zdebska E.: Przygotowanie kadr pomocy społecznej w obszarze wsparcia dla seniorów [w:] Aktywizacja, rozwój, integracja – ku niezależnej starości. Red. Z. Szarota, Biblioteka Gerontologii Społecznej, tom II, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne Sp. z o.o. – Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2011.
Kurowska A.: Czy osoby starsze są grupą szczególnie zagrożoną biedą w Polsce? [w:] Księga Ubogich a.d. 2009. Warszawa, 17 października 2009 roku, wydawnictwo elektroniczne Biura
Rzecznika Praw Obywatelskich dostępne na: http://www.przeciw-ubostwu.brpo.gov.pl/
pliki/1254910867.pdf.
Lalak D.: Teoretyczny sens metody indywidualnych przypadków [w:] Pedagogika społeczna. Człowiek w zmieniającym się świecie. Red. T. Pilch, I. Lepalczyk, Wydawnictwo Akademickie „Żak”,
Warszawa 1995.
148
Praca socjalna a człowiek w podeszłym wieku
Marynowicz-Hetka E.: Pedagogika społeczna. Podręcznik akademicki, t. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
Mirewska E.: Rodzinny dom pomocy jako alternatywa dla domu pomocy społecznej [w:] Starość zależna – opieka i pomoc społeczna. Perspektywa gerontologii społecznej. Red. Z. Szarota, Biblioteka Gerontologii Społecznej, tom III, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne Sp.
z o.o. – Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2011.
Perek-Białas J., Ruzik A., Vidovićová L.: Active ageing policies In the Czech Republic and Poland.
International Social Science Journal 58 (190)/2008.
Pilch T.: Metoda organizowania środowiska [w:] Pedagogika społeczna. Człowiek w zmieniającym się
świecie. Red. T. Pilch, I. Lepalczyk Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 1995.
Polska 2030. Wyzwania rozwojowe. Red. M. Boni, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 2009.
Szarota Z.: Senior w wielkim mieście na przykładzie projektu: „Krakowski pakt dla seniorów” [w:]
Aktywizacja, rozwój, integracja – ku niezależnej starości. Red. Z. Szarota, Biblioteka Gerontologii Społecznej, tom II, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne Sp. z o.o. – Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2011c.
Szarota Z.: Cele i kierunki polityki społecznej wobec ryzyka marginalizacji i wykluczenia społecznego seniorów [w:] Człowiek stary w rodzinie – o trudnym problemie przemocy wobec osób starszych.
Red. B. Matyjas, M. Gościniewicz, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego, Kielce 2011a.
Szarota Z., Litawa A.: Wychowanie w starości jako zadanie Miejskiego Dziennego Domu Pomocy Społecznej (na przykładzie Centrum Kultury i Rekreacji Seniorów w Krakowie) [w:] Aktywność
społeczna, kulturalna i oświatowa seniorów. Red. A. Fabiś, Biblioteka Gerontologii Społecznej,
tom I, Bielsko-Biała 2008.
Szarota Z.: Najstarsi beneficjenci pomocy społecznej [w:] Starość zależna – opieka i pomoc społeczna. Perspektywa gerontologii społecznej. Red. Z. Szarota, Biblioteka Gerontologii Społecznej,
tom III, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne Sp. z o.o. Polska 2030. Wyzwania rozwojowe.
Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2011b.
Szarota Z.: Starzenie się i starość w wymiarze indywidualnego wsparcia. Wydawnictwo Naukowe UP, Kraków 2010.
Szatur-Jaworska B.: Teoretyczne podstawy pracy socjalnej [w:] Pedagogika społeczna. Człowiek
w zmieniającym się świecie. Red. T. Pilch, I. Lepalczyk, Wydawnictwo Akademickie „Żak”,
Warszawa 1995.
Szmagalski J.: Metody pracy socjalnej w kontekście funkcji prakseologicznej pedagogiki społecznej
[w:] Marynowicz-Hetka E.: Pedagogika społeczna. Podręcznik akademicki, t. 1. Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa 2006.
Szmagalski J.: Metoda grupowa w pracy socjalnej [w:] Pedagogika społeczna. Człowiek w zmieniającym się świecie. Red. T. Pilch, I. Lepalczyk, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa
1995.
Wolska-Prylińska D.: Projektowanie socjalne [w:] Marynowicz-Hetka E.: Pedagogika społeczna.
Podręcznik akademicki, t. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
Wódz K.: Praca socjalna w środowisku zamieszkania. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego,
Katowice 1998.
Natalia Raźniewska
Anna Heda
Grzegorz Śledziona
Codzienna praca pracownika socjalnego
w Domu Pomocy Społecznej „Senior”
w Rudzie Śląskiej
Pracownik socjalny to jeden z wielu zawodów fachowo pomagających osobom w środowisku lokalnym, za które to środowisko uważamy również każdy dom pomocy społecznej. Środowisko specyficzne, niejednoznaczne, niedające się uformować w konkretne ramy. Dobrze by było, gdyby w dzisiejszym
szalonym świecie zaistniało miejsce bezpieczne z radosnym oddźwiękiem odbijające się swoistą niepowtarzalnością, miejsce, gdzie się po prostu chce żyć –
z nadziejami, planami, marzeniami – mając lat tyle, że uśmiech czai się w duchu
na wspomnienie swojego wieku i przeżytych lat. Takim miejscem – bezpieczną przystanią, portem, gdzie przypływają statki z ostatniego rejsu – może być
Dom Pomocy Społecznej „Senior” w Rudzie Śląskiej.
Bo dlaczegóż by nie?
Może ktoś nazwie ten Dom swoim portem, może ktoś pomyśli „oto wróciłem
z długiej podróży do domu”? Nie nam oceniać jakość pracy, usług, dobra, które
mamy codziennie czynić. To my, fachowo pomagający, realizujemy każdego dnia
swoiste koncepcje opieki, pielęgnacji, usług socjalnych, terapeutycznych, nie zapominając, że elementy naszej „układanki” to ludzie, którym należy się pełnia człowieczeństwa. Kimkolwiek by nasz mieszkaniec nie był, jest dla nas wszystkich
wielkim wyzwaniem, tajemnicą, jest motorem naszych codziennych działań.
Zanim przypłynie do swojego portu kolejny okręt i zacumuje na stałe, musi przejść kilka etapów związanych z kwestiami formalnymi. Dlate-
150
Codzienna praca pracownika socjalnego w Domu Pomocy Społecznej...
go witamy w Domu Pomocy Społecznej „Senior” w Rudzie Śląskiej nowych
mieszkańców.
Jedną z pierwszych osób, która udziela informacji osobom zainteresowanym, jest pracownik socjalny Domu. Rodzina, znajomi lub bezpośrednio sam
zainteresowany (przyszły mieszkaniec domu pomocy społecznej) uzyskują informacje na temat procedury związanej z przyjęciem i zamieszkaniem w naszym Domu. Bardzo często dzieje się to poprzez rozmowę telefoniczną bądź
kontakt bezpośredni. Osobom zainteresowanym przyjęciem do naszego domu
udzielamy informacji, takich jak:
• konieczność zgłoszenia chęci zamieszkania w domu pomocy społecznej do miejskiego ośrodka pomocy w miejscu dotychczasowego
zamieszkania,
• omówienie kwestii finansowej dotyczącej odpłatności za pobyt w domu
pomocy,
• możliwość utrzymania kontaktu ze swoim środowiskiem.
Bardzo często ze strony osób zainteresowanych przyjęciem do domu pomocy społecznej padają pytania:
• jaki jest okres oczekiwania na umieszczenie w domu pomocy społecznej,
• jaka jest odpłatność,
• co można ze sobą zabrać,
• czy będą mogli mnie odwiedzać,
• czy jest dobre jedzenie,
• jaki jest okres oczekiwania na pokój jednoosobowy,
• jakie są możliwości zabezpieczania środków finansowych…
…i wiele innych pytań dotyczących zasad obowiązujących w Domu oraz funkcjonowania mieszkańców w nim przebywających.
Powyższe pytania mają charakter standardowy, pojawia się wiele innych
pytań dotykających kwestii bardziej osobistych.
Przyjęcie nowego mieszkańca do Domu Pomocy Społecznej „Senior”
w Rudzie Śląskiej
Kiedy przyszły mieszkaniec spełnia wszystkie kryteria dotyczące umieszczenia
w domu pomocy społecznej i tym samym zostają wydane decyzje o skierowaniu, umieszczeniu i o odpłatności oraz gdy tylko jest wolne miejsce, pracownik
socjalny wraz z psychologiem udają się do miejsca zamieszkania przyszłego
mieszkańca, aby przeprowadzić wywiad mający na celu stwierdzenie, czy faktycznie dana osoba podtrzymuje swoją chęć zamieszkania w domu pomocy
społecznej. Informujemy przyszłego mieszkańca, co może zabrać ze sobą, ustalamy datę przyjęcia i możliwość dojazdu do nowego miejsca zamieszkania.
Zdarzają się sytuacje, kiedy przyszły mieszkaniec funkcjonuje w środowisku
151
Natalia Raźniewska, Anna Heda, Grzegorz Śledziona
w miarę samodzielnie, wówczas ma możliwość zwrócenia się o odroczenie terminu przyjęcia o kilka miesięcy. Idąc w drugą stronę, nie popadając jednak
ze skrajności w skrajność, zdarzają się sytuacje i to dosyć często na przestrzeni roku, że przyjmujemy osoby przebywające w skrajnie trudnych warunkach
mieszkaniowych, które wymagają natychmiastowego umieszczenia w placówce sprawującej całodobową opiekę.
Pierwszy dzień nowego mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej
„Senior” w Rudzie Śląskiej.
Gdy mieszkaniec przyjedzie już do naszego Domu, jest witany przez kierownika społeczności i pracownika socjalnego, zostaje zaproszony do swojego pokoju, który będzie dzielić z innym współlokatorem. Każda z osób ma szansę
urządzenia swojego pokoju według własnego pomysłu, oczywiście w miarę
swoich możliwości i zasobów.
Przyjęcie nowego mieszkańca wiąże się również z przygotowaniem dokumentacji – założeniem akt osobowych mieszkańca. Dokumenty mieszkańca
wraz z wywiadem środowiskowym i decyzjami tworzą teczkę osobową mieszkańca, gdzie znajdują się wszystkie dokumenty, które są niezbędne do prawidłowego realizowania zadań pracownika socjalnego. W dniu przyjęcia
mieszkańca naliczamy odpłatność za jego pobyt w domu pomocy społecznej,
informujemy o innych formalnościach związanych z zamieszkaniem w naszym
Domu, takich jak zameldowanie w Urzędzie Miasta Ruda Śląska na pobyt czasowy lub na stały. Informujemy o przyjęciu nowego mieszkańca Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej i Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Pracownik socjalny
zapoznaje mieszkańca z Kartą Praw i Obowiązków Mieszkańca oraz Regulaminem Mieszkańca.
Kolejne dni po przyjęciu do Domu Pomocy Społecznej
„Senior” w Rudzie Śląskiej
W kolejnych dniach po przyjęciu do naszego Domu każdy mieszkaniec w okresie wstępnej adaptacji zostaje zapoznany z innymi mieszkańcami, personelem
i topografią Domu. Mieszkaniec w miarę swoich możliwości ma prawo wybrać
sobie pracownika pierwszego kontaktu. Jest to osoba, która prowadzi mieszkańca przez cały okres jego pobytu w Domu. Pracownik pierwszego kontaktu
prowadzi karty indywidualnego planu wsparcia i koordynuje pracę zespołu
opiekuńczo-terapeutycznego. Indywidualny plan wsparcia służy systematyzowaniu najważniejszych informacji dotyczących danego mieszkańca. Dokumentujemy przebieg pracy z mieszkańcem, planujemy i realizujemy zadania
zmierzające do zrealizowania wspólnie ustalonego celu długoterminowego.
Zespół, w którego skład wchodzą: pracownik pierwszego kontaktu, kierownik
152
Codzienna praca pracownika socjalnego w Domu Pomocy Społecznej...
społeczności, psycholog, opiekunka, pielęgniarka, rehabilitant, terapeuta zajęciowy i pracownik socjalny, spotyka się po okresie wstępnej adaptacji nowego
mieszkańca, a później co dwa miesiące w celu weryfikacji ustalonych zadań.
Dobrze skonstruowany plan aktywizuje mieszkańca, rozbudza w nim pragnienia, jest motorem działań, sprawia, że czuje się on potrzebny. Indywidualne plany wparcia mają pomóc w dobrej aklimatyzacji nowo przyjętego mieszkańca, pomóc mu poczuć namiastkę własnego domu.
Inne zadania pracownika socjalnego
Ważnym zadaniem pracownika socjalnego jest również współpraca z rodzinami naszych mieszkańców, którzy niejednokrotnie pomagają w wielu kwestiach dotyczących mieszkańca. Relacje rodzinne są dla każdego mieszkańca
kwestią indywidualną, bowiem występują różnego rodzaju relacje i zależności rodzinne.
W dalszych dniach, tygodniach, miesiącach pobytu mieszkańca w naszym domu pracownicy socjalni koordynują całość spraw socjalno-bytowych
mieszkańców.
Aktywny senior mający poczucie przydatności, mimo wieku, często nie
najlepszego stanu zdrowia i braku najbliższej rodziny z reguły odznacza się
lepszą kondycją psychosomatyczną, dlatego też pracownicy socjalni dokładają starań, aby każdy mieszkaniec brał udział w życiu kulturalnym, by jeszcze
chętniej nawiązywał kontakty z otoczeniem, by poprzez rozmowy i wspólne
rozwiązywanie problemów miał poczucie swoich kompetencji i możliwość decydowania o swoich sprawach. W trakcie wyjazdów mieszkańcy zapominają
o bólu, chorobie czy też samotności. Mieszkańcy Domu Pomocy Społecznej „Senior” w Rudzie Śląskiej uczestniczą w licznych wycieczkach i imprezach okolicznościowych. Wyjeżdżają do zaprzyjaźnionych domów, nawiązują kontakty
ze środowiskiem lokalnym. Swoją pomocą podczas imprez czy wycieczek służą pracownicy socjalni, pomagają i biorą udział w zabawach karnawałowych,
urodzinach mieszkańców.
Pracownicy socjalni wykonują również wszystkie czynności związane z pochówkiem, jeżeli osoba zmarła nie miała rodziny.
Wejście do nowej społeczności jest dla każdego człowieka, szczególnie
w starszym wieku, ogromnym przeżyciem, dlatego też staramy się, aby jego
przystosowanie do nowych warunków życia przebiegało harmonijnie, aby nowy
mieszkaniec stał się pełnowartościowym człowiekiem nowej społeczności.
Priorytetem naszej pracy jest stworzenie klimatu zbliżonego do tego, który
panuje w prawdziwej rodzinie. Przyjazna atmosfera, życzliwość oraz serdeczność pozwalają naszym mieszkańcom czuć się bezpiecznie.
Kamila Grabowska
Działalność świetlicy dla dzieci romskich
w Zawierciu
Moja przygoda z dziećmi romskimi i całą społecznością rozpoczęła się
w 2005 roku. Wówczas zostałam zatrudniona jako nauczyciel wspomagający
w ramach „Programu na rzecz społeczności romskiej w Polsce”. Pierwszym,
a zarazem najtrudniejszym zadaniem było poznanie dzieci romskich i ich rodziców, których zazwyczaj do tej pory widywałam w przelocie w naszym mieście.
Nie znałam kultury, zwyczajów, obyczajów. Nie wiedziałam, czego mogę się
po nich spodziewać i przypuszczam, że zawierciańscy Romowie mieli podobne
obawy. Na pewno zastanawiali się, kim jestem i jak potraktuję ich dzieci. Jednak
z pomocą pracowników Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Zawierciu
i ówczesnego wójta – przedstawiciela Romów – dotarłam do wszystkich rodzin,
z którymi miałam później współpracować. Zdobywszy zaufanie lokalnej społeczności romskiej, co nie było prostą sprawą, rozpoczęłam pracę jako wychowawca świetlicy działającej przy Szkole Podstawowej nr 8 w Zawierciu.
W zajęciach świetlicowych uczestniczy obecnie 16 dzieci pochodzenia romskiego, głównie uczniów SP nr 8. Możliwość korzystania z zajęć mają również
dzieci z innych szkół podstawowych i ponadgimnazjalnych z Zawiercia.
Działalność świetlicy ma pewne cele. Cel zasadniczy to doprowadzenie
do pełnego uczestnictwa dzieci i młodzieży romskiej w funkcjonowaniu w społeczności poprzez wyrównywanie poziomu rozwojowo-edukacyjnego. Ponadto
zapewnia uczniom opiekę w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych, rozwija
zainteresowania dzieci, wdraża do samodzielnej pracy umysłowej, kształtuje nawyki kultury i współżycia w grupie czy zachowania propagujące tolerancję.
W świetlicy realizuje się kilka sfer zadań. Pierwsza z nich, a zarazem najważniejsza to sfera edukacyjna. Wiele dzieci przychodzi do szkoły, w ogóle nie
154
Działalność świetlicy dla dzieci romskich w Zawierciu
znając języka polskiego z wiadomych przyczyn – dom rodzinny i środowisko
posługują się językiem romani. W świetlicy kładę szczególny nacisk na wyrównywanie braków w wiadomościach dzieci, szczególnie w zakresie języka polskiego i matematyki. Utrwalamy z dziećmi znajomość liter, doskonalimy technikę pisania i czytania, poznajemy podstawowe zasady ortografii, poznajemy
figury geometryczne, wykonujemy podstawowe działania na liczbach czy uczymy korzystać się z zegara i kalendarza. Każdego dnia pomagam dzieciom w odrabianiu prac domowych.
Ponadto w pracy świetlicy stosuje się różnorodne formy zajęć rozwijające
wyobraźnię, pomysłowość, kształtujące rozwój umysłowy. Należą do nich zajęcia plastyczne z wykorzystaniem różnego rodzaju technik i materiałów plastycznych, muzyczne, rekreacyjno- ruchowe, z wykorzystaniem środków multimedialnych, konstrukcyjne. Świetlica ma bogate zaplecze dydaktyczne. Dzięki
uczestnictwu w „Programie na rzecz społeczności romskiej w Polsce” i w projekcie unijnym świetlicę doposażono w: komputer, tablicę interaktywną, telewizor i DVD, słowniki, atlasy, encyklopedie, mapy, sprzęt do gier i zabaw ruchowych, gry edukacyjne i planszowe, różnego rodzaju materiały piśmiennicze.
Dokonano również gruntownego remontu – malowanie sali, zakup nowych mebli, stolików, krzeseł, remont podłogi.
Uczniowie mają również okazję do zabawy i spędzania czasu zgodnie z ich
upodobaniami. Korzystają wtedy z gier znajdujących się w świetlicy, czytają
prasę dziecięcą, korzystają z komputera, ćwiczą układy choreograficzne lub
po prostu rozmawiają ze sobą.
Kolejna sfera to działalność wychowawcza. Działalność ta jest skierowana
nie tylko do dzieci, ale również do ich rodziców. Do niektórych zadań w tym zakresie należą pomoc uczniom pochodzenia romskiego w ich kontaktach z innymi dziećmi w szkole, uczenie dzieci zasad życia społecznego, wyrabianie w nich
szacunku dla siebie i innych. Uczę również dzieci, że szkoła nie musi kojarzyć się
negatywnie, że oprócz zdobywania wiedzy można mieć w niej przyjaciół, dobre
koleżanki i kolegów i można, a nawet trzeba, aktywnie uczestniczyć w jej życiu.
Ważnym zadaniem w tym zakresie jest ciągłe przekonywanie rodziców, że realizacja obowiązku szkolnego przez ich dzieci jest czymś koniecznym, stąd systematyczna kontrola postępów w nauce i frekwencja. Muszę nadmienić, że systematyczny kontakt z rodzicami uczniów romskich przynosi efekty – rodzice
zaczynają uczestniczyć w życiu szkolnym, przychodzą na zebrania z rodzicami,
usprawiedliwiają dzieci podczas ich nieobecności w szkole, a także utrzymują kontakty z wychowawcami klas, do których uczęszczają ich dzieci. W miarę
możliwości staram się również pomagać uczniom podczas sytuacji konfliktowych, zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz grupy. Jednocześnie w celu bardzo
dokładnego rozpoznania sytuacji rodzinnej wychowanków współpracuję z pe-
155
Kamila Grabowska
dagogiem szkolnym, wychowawcami klas i pracownikami socjalnymi Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Utrzymuję też regularny kontakt z Poradnią
Psychologiczno-Pedagogiczną i Ośrodkiem Wsparcia Dziecka i Rodziny.
Prowadzę również w świetlicy działalność profilaktyczną w ramach pogadanek, prelekcji i swobodnych rozmów. Jej główne obszary to: bezpieczeństwo,
higiena osobista, zdrowie, wpływ różnorodnego rodzaju używek na organizm
oraz funkcjonowanie w grupie społecznej. Dzieci podczas zajęć poznają również tradycje związane ze świętami Bożego Narodzenia i Wielkanocą, andrzejkami, halloween czy zabawami karnawałowymi. Poznają również różne święta państwowe.
Dużą uwagę poświęcam integracji dzieci romskich i polskich. Gorąco namawiam do udziału w rajdach, dyskotekach, zabawach, akademiach. Po kilku
latach w tym zakresie zauważam zmiany na lepsze. Dzieci romskie nie są żadną „sensacją” czy „atrakcją” w szkole. Polskich uczniów nie dziwi ich kolor
skóry czy ubiór. Muszę też nadmienić, że dzieci zarówno polskie, jak i romskie wspólnie uczestniczą w zajęciach w świetlicy romskiej i szkolnej. Ponadto
młodzi Romowie pokazują się na różnego rodzaju imprezach szkolnych i pozaszkolnych, chociażby takich jak Święto Szkoły, ślubowanie klas I, rozpoczęcie i zakończenie roku szkolnego czy Dzień Otwarty Szkoły. Ich występy artystyczne są przyjmowane z wielkim entuzjazmem i brawami. Występy te stały
się już szkolną tradycją.
Dużą wagę wraz z wychowankami przywiązuję do wyglądu naszej świetlicy. Staramy się, by była ona miejscem ciepłym i przytulnym i by każdy z nas
czuł się w niej jak w domu. Dlatego też przez cały rok szkolny wykonujemy
różnego rodzaju dekoracje i prace, którymi zdobimy nasze miejsce. W świetlicy można znaleźć również szereg zdjęć z różnorodnych wyjazdów wychowanków, jak chociażby z Gniezna, Lichenia, Kazimierza Dolnego, Warszawy, Tarnowa, Złotego Potoku, Krakowa czy Bochni.
Z tymi samymi dziećmi mam również okazję prowadzić w świetlicy dodatkowe zajęcia edukacyjno-poznawcze w ramach projektu unijnego pt. „Integracja poprzez edukację i aktywizację społeczno-zawodową grupy zawierciańskich
Romów” w ramach Poddziałania 1.3.1 POKL. Celami tych zajęć są: wyrównywanie braków edukacyjnych, wzmacnianie poczucia ich wartości, kształtowanie umiejętności korzystania z różnych źródeł informacji, wsparcie dzieci
poprzez rozwijanie umiejętności interpersonalnych, postaw prospołecznych,
kształtowanie umiejętności myślenia i poprawnego wypowiadania się. Zajęcia
te są podzielone na zajęcia wyrównawcze i zajęcia z wykorzystaniem już wcześniej wspomnianych środków multimedialnych.
W swojej pracy staram się stosować różnorodne metody i formy pracy.
Po kilku latach zauważam też pewne efekty, co daje niesamowitą satysfakcję
156
Działalność świetlicy dla dzieci romskich w Zawierciu
i motywację do dalszej pracy z dziećmi. Na pewno zwiększyła się frekwencja
dzieci – jest o wiele wyższa niż na początku mojej pracy. Zwiększyła się także
liczba dzieci klasyfikowanych do klas programowo wyższych. Można też zauważyć zmianę nastawienia rodziców do edukacji, zarówno tej przedszkolnej,
jak i szkolnej. Również częściej niż kiedyś rodzice i dzieci uczestniczą w życiu
szkoły. Odnoszę tez wrażenie, że dla dzieci świetlica stała się miejscem szczególnym i ważnym. Wychowankowie wiedzą, że mogą przyjść do mnie z każdym problemem, że ich zawsze wysłucham i w miarę możliwości doradzę, stanę w ich obronie.
Praca z dziećmi romskimi jest pracą specyficzną i niemałym wyzwaniem.
Wymaga dokładnego poznania kultury, zwyczajów, delikatności. Trzeba włożyć dużo pracy w to, by Romowie zaufali komuś spoza swojego środowiska.
Myślę, że mi się to udało i dało dużo satysfakcji z wykonywanej pracy. Mam
też nadzieję, że jeszcze długo dane mi będzie cieszyć się ich ufnością i wiarą
i że jeszcze lepiej poznam całe środowisko i kulturę romską.
Część IV
PRACA
Z RODZINĄ
Jarosław Tarnowski
Praca z osobami i rodzinami
w sytuacji kryzysowej
W końcowej fazie tworzenia tego opracowania moja serdeczna przyjaciółka i najbliższa współpracownica zapytała mnie, co będzie zawierać ta praca.
Po chwili refleksji odpowiedziałem, że w tekście tym chciałbym przekazać wyznawaną przeze mnie filozofię na temat wsparcia społecznego oraz towarzyszenia osobom w sytuacjach kryzysowych.
Praca jest częścią życia, a w życiu warto mieć zasady
W każdej pracy, więc także w pracy socjalnej, nadrzędne są zasady, które wyznaczają kierunki działań. To zasady, oprócz aktów prawnych, determinują to,
co jest podmiotem pracy. Kluczową zasadą w pomocy czy wsparciu społecznym jest zasada subsydiarności, dlatego chciałbym nakreślić moją koncepcję
wdrażania tej zasady.
„Dawać wędkę zamiast rybki” to słuszna idea. Jednak czasem bywa tak,
że osoba jest zbyt słaba, aby sobie z wędką poradzić. Ważne jest, aby posiliła
się wówczas kilkoma rybkami1. Konstruktywna pomoc społeczna to taka, która
w zależności od indywidualnych potrzeb, możliwości i ograniczeń:
a) pomaga te rybki wyłowić,
b) daje wędkę,
c) daje rybki,
d) uczy ludzi robić wędki – często wystarczy ludziom dać odpowiednie narzędzia do pracy i będą sobie samodzielnie radzić.
1
Gorczyński Ł.: Zasady organizacji koncertów charytatywnych. Szkolenie w Lalikach, 2011.
161
Jarosław Tarnowski
Twierdzę, że tak wielokierunkowo rozumiana zasada subsydiarności może
owocować dobrymi efektami w pomocy czy wsparciu społecznym. Każdy człowiek jest inny, ma inne potrzeby, inne możliwości, inne ograniczenia, dlatego
też w moim rozumieniu wsparcia społecznego zasadą, która występuje w ścisłym związku z przedstawioną wyżej zasadą subsydiarności, jest zasada indywidualnego podejścia. Wdrażanie tej zasady wiąże się z koncentracją na celach
klienta. Ważne w jej zastosowaniu jest stawianie pytań, czego klient oczekuje, potrzebuje, co zamierza, jak chce, aby wyglądało jego życie i jakie ma wizje
przyszłości. Ważny jest szacunek do odmienności i swobody wyboru. Uważam,
że na powyższych założeniach warto opierać pracę socjalną. Każdy człowiek
inaczej przeżywa i reaguje. Inaczej zachowuje się w różnych sytuacjach, tym
bardziej w sytuacjach kryzysowych, czyli wówczas, kiedy doświadcza emocji
o dużej sile, natężeniu i dynamice. Ich odbieranie, rozpoznawanie, reagowanie
na nie jest sprawą indywidualną, zależną od wielu czynników osobowościowych i środowiskowych (wcześniejszych doświadczeń, sposobów radzenia sobie, wsparcia ze strony otoczenia itp.).
Ważne jest, aby osoba dająca wsparcie, również komuś, kto znajduje się
w sytuacji kryzysowej, kierowała się zasadą indywidualnego wyboru, zachowując się jak bohater cytowanego fragmentu:
„Kot uśmiechnął się tylko, widząc Alicję. Pomyślała, że wygląda dobrodusznie: mimo to miał bardzo długie pazury i wielką ilość zębów, poczuła więc,
że należy go traktować z szacunkiem.
– Kiziu z Cheshire – zaczęła bojaźliwie – czy mógłbyś mi łaskawie powiedzieć, w którą stronę powinnam pójść stąd?
– Zależy to w dużym stopniu od tego, w którą stronę zechcesz pójść”2.
Magia słowa
Słowami opisujemy rzeczywistość – słowo jest narzędziem pracy w obszarze
wsparcia. To „coś, co tworzy i podtrzymuje rzeczywistości. Zarówno te rzeczywistości, jak i znaczenia stale się zmieniają i zależą od kontekstu oraz <<gry
słownej>>, chociaż bez przerwy staramy się pamiętać o tym, że język jako taki
jest sztucznym wytworem”3. Dlatego też oprócz zasad w pracy socjalnej, także z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej, ważne jest znaczenie semantyczne pojęć tworzących nazwę obszaru. Jako bazę znaczeniową, ale też pole
do polemiki, proponuję następujące definicje:
Osoba (prosopon – pierwotnie „twarz, maska”, łac. persona – pierwotnie „maska”) – istota o rozumnej naturze, cechująca się odrębnością od innych bytów,
erg I.K., Miller S.D.: Terapia skoncentrowana na rozwiązaniu (za: Carroll L.: Przygody Alicji w krainie czaB
rów.). Łódź 2000, s. 56.
3
Milner J., O’Byrne P.: Poradnictwo krótkoterminowe: narracje i rozwiązania. Poznań 2007, s. 208.
2
162
Praca z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej
mająca świadomość własnego istnienia, wolę, własny charakter i system wartości. Personaliści rozumieją osobę jako podmiot zdolny do życia społecznego i łączenia się ze wspólnotą bez rozbicia swej podmiotowości i indywidualności4.
Rodzina to wspólnota naturalna osób, osadzona w więziach intymnych
i prywatnych, kształtująca harmonijne splatanie się klimatu moralnego z klimatem intelektualnym, ale i człowieczej duchowości z człowieczą płciowością,
w której ojcostwo i macierzyństwo stanowią dopełnienie więzi małżeńskiej5.
Sytuacja kryzysowa – zespół okoliczności zewnętrznych i wewnętrznych,
wpływających na dany układ w taki sposób, iż zaczynają się i trwają w nim
zmiany. Rezultatem tych zmian mogą być jakościowo nowy układ lub nowa
struktura i funkcja w układzie istniejącym. W sensie psychologicznym to dynamiczny, najczęściej gwałtownie zmieniający się układ wzajemnych stosunków człowieka z innymi elementami jego otoczenia6.
Więcej o kryzysie
Autorzy popularnego amerykańskiego podręcznika interwencji kryzysowej,
uogólniając własne doświadczenie i dokonując swoistej syntezy zaprezentowanych powyżej ujęć definicyjnych, formułują następujące określenie: „kryzys
jest pewnym sposobem spostrzegania jakiegoś zdarzenia lub sytuacji jako niemożliwej do wytrzymania trudności, która przekracza zasoby i mechanizmy
radzenia sobie osoby”. Dalej dodają, że „dopóki osoba nie dozna uwolnienia,
kryzys może spowodować poważne zaburzenia funkcjonowania w obszarach:
afektywnym, poznawczym i behawioralnym”7.
Nawiązując do współczesnych koncepcji psychologicznych, kryzys można
określić jako „przejściowy stan nierównowagi wewnętrznej, wywołany przez
krytyczne wydarzenie bądź wydarzenia życiowe, wymagający istotnych zmian
i rozstrzygnięć”8.
W opublikowanym w roku 1944 na łamach „American Journal of Psychiatry” artykule pt. „Symptomatology and management of acute grief” („Symptomatologia i postępowanie wobec ostrej żałoby”) E. Lindemann podzielił się
swoimi doświadczeniami z pracy z bliskimi ofiar tragicznego pożaru w jednym
z bostońskich klubów, który rok wcześniej pochłonął 500 istnień ludzkich. W tej
i innych pracach Lindemann zaproponował nowe rozumienie kryzysu, zachęcając do innego spojrzenia na doświadczenie osób przeżywających kryzys ostrej
żałoby i promując pierwsze formy pomocy dla nich – interwencję kryzysową.
Wikipedia.
Szołtysek A.E.: Filozofia pedagogiki. Podstawy edukacji: teoria – metodyka – praktyka. Katowice 2003, s. 206.
6
Wikipedia.
7
Gilliland B.E., James R.K.: Strategie Interwencji Kryzysowej. Warszawa 2006.
8
Badura-Madej W.: Wybrane zagadnienia interwencji kryzysowej. 1996.
4
5
163
Jarosław Tarnowski
To, co wydaje się najistotniejsze w jego konstatacjach, to oprócz dyrektyw praktycznych zredefiniowanie normalności przeżywanego doświadczenia w obliczu
skrajnie urazowej sytuacji. Przyglądając się procesowi doświadczania tragedii
utraty najbliższych osób, u wielu swoich klientów (pacjentów) stwierdził, że istnieje pewien wspólny wzorzec przeżywania. Uznał więc, że jest to normalna
ludzka reakcja na niecodzienne, skrajnie urazowe doświadczenie. Zdjął z niej
odium nienormalności i patologii9.
„Tylko nieznane budzi w nas lęk, lecz jeśli ośmielimy się stawić mu czoło,
przestaje być nieznanym10. Mimo tego trudne, traumatyczne przeżycia często
są przyczyną kłopotów w następującym po nich życiu. Bezpośrednią przyczyną tych kłopotów jest sposób poradzenia sobie z tymi przeżyciami osoby, która ich doświadczyła. Należy jednak pamiętać, że część traumatycznych przeżyć
przekracza zdecydowanie możliwości obronne człowieka i pozostawia trwałe ślady. Zarówno w jednym, jak i drugim przypadku terapia może okazać się
przydatna. (…) W procesie zmian, nad którym pracują klient z terapeutą, istotne jest poszanowanie poczucia ciągłości między tym „co i jak było wczoraj”
a tym „co i jak jest dzisiaj” oraz tym „co i jak ma być jutro”. Poczucie ciągłości
jest istotnym elementem zachowania poczucia orientacji człowieka w swoim
środowisku. Przekraczanie tego poczucia ciągłości, które zależy od indywidualnych zdolności przyjmowania i adaptowania się do zmian każdego człowieka, doprowadza do sytuacji kryzysowych11.
G. Caplan twierdzi, że dynamikę kryzysu można również ująć w ramach
czterech faz:
1. Faza konfrontacji z wydarzeniem wywołującym kryzys. Tu jednostka doświadcza nieskuteczności wykorzystywanych dotąd sposobów radzenia sobie, subiektywnej niewystarczalności zasobów pozostających w jej dyspozycji, nieefektywności zewnętrznych źródeł pomocy. W efekcie pojawia się
intensywna reakcja emocjonalna charakteryzująca się głównie wzrostem napięcia, obecnością niepokoju i lęku.
2. Faza pojawienia się przekonania, że nie jest się w stanie poradzić sobie z zaistniałą trudnością. Pojawia się doświadczenie bycia pokonanym, utraty
kontroli nad własnym życiem. To powoduje dalszy wzrost napięcia i jednocześnie oddziałuje destruktywnie na poczucie własnej wartości jednostki.
3. Faza mobilizacji, uruchomienia wszelkich dostępnych zasobów sił psychicznych osoby. Tutaj możliwe są dwie dalsze ścieżki: albo pokonanie kryzysu
i odzyskanie przedkryzysowej równowagi lub pozorne uporanie się z pro zlagura W.: http://www.interwencjakryzysowa.pl/rzeczywistosc-kryzysu-pojecie-definicje-teorie-dynamika,
S
z 5.03.2012 r.
10
Antoine de Saint-Exupery.
11
Świtek T.: Ścieżki rozwiązań (za: Dolan, 1991 i Isebaert, Cabie, 1997). Kraków 2009, s. 26–27.
9
164
Praca z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej
blemem przy wykorzystaniu mechanizmu zaprzeczania, co stwarza zagrożenie przejścia kryzysu w stan chroniczny. Jeżeli żadna z tych możliwości
się nie uaktualni, to dochodzi do następnego etapu.
4. Faza, którą można byłoby określić mianem dekompensacji, jest rezultatem niemożliwego do wytrzymania napięcia. Dochodzi do zniekształcenia procesów poznawczych (zniekształcenie postrzegania), poczucia wewnętrznego chaosu. W relacjach interpersonalnych dochodzi do wycofania
się z kontaktów. Pojawiają się również zachowania „wentylacyjne”, które
mogą mieć charakter agresywny, autoagresywny (zachowania suicydalne)
lub prowadzić do nadużywania substancji zmieniających nastrój (alkohol,
narkotyki)12.
Powyższe fazy klasycznej teorii kryzysu w niedostatecznym stopniu
uwzględniają inne okoliczności (społeczne, środowiskowe, sytuacyjne i rozwojowe), dzięki którym zdarzenie można nazwać zdarzeniem kryzysowym.
„To nie rzeczy same w sobie nas martwią, ale opinie, które o nich mamy13.
Rzeczy i zdarzenia ograniczają się do opartych na zmysłowych danych obserwacji i opisów tego, co postrzegamy poprzez różne zmysły, lub postrzeżeń
zapamiętanych tego, co się dzieje i co się zdarzyło. Znaczenia są interpretacjami, wnioskami, osądami i atrybucjami związanymi z postrzeganymi rzeczami
i zdarzeniami14.
Osoba znajdująca się w sytuacji kryzysowej, szczególnie w pierwszych
dwóch fazach kryzysu, nie potrafi nabrać dystansu do biegu zdarzeń, które
ją spotkały. Jej opinie o swoim położeniu są determinowane przez przeżywane silne emocje. Ważne jest, aby być wówczas obok, tj. zapewnić osobę o tym,
że się jej towarzyszy, jest się obok, że w razie potrzeby ma wsparcie, że może
na nas liczyć. Po przeżyciu tych dwóch faz przychodzi pora na to, aby małymi
krokami (dostosowanymi do kroków osoby w kryzysie, do jej tempa) proponować, pokazywać możliwe ścieżki, którymi może się udać, aby mogło być coś
nowego, innego, aby mogło się udać.
Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach,
czyli o tym, co mi pomaga pomagać
W pomaganiu czy wspieraniu, także w sytuacjach kryzysowych, warto pamiętać, że każdy człowiek jest ekspertem od własnego życia. Na takim też założeniu oparte jest podejście psychoterapeutyczne pod nazwą terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (TSR). Nurt ten jest mi szczególnie bliski – w nim się
S zlagura W.: http://www.interwencjakryzysowa.pl/rzeczywistosc-kryzysu-pojecie-definicje-teorie-dynamika,
z 5.03.2012 r.
13
Berg I.K., Miller S.D.: Terapia... (za Epikret, Zen to Go), s. 13.
14
Cade B., O’Hanlon W.H.: Stopem po terapii krótkoterminowej. Poznań 1996, s. 42.
12
165
Jarosław Tarnowski
specjalizuję, jego założenia stosuję w mojej pracy terapeutycznej i szkoleniowej,
a proponowane metody już wiele razy okazały się pomocne w podążaniu z lub
za klientem wybranymi przez niego ścieżkami wyjścia z kryzysu.
„Zbyt wielu terapeutów zaprasza klientów na kolację i mówi im, co mają
zamówić. Ja zabieram pacjenta na kolację psychoterapeutyczną i mówię: Wybieraj sam”15.
Poniżej chciałbym przedstawić moje rozumienie terapii skoncentrowanej
na rozwiązaniach. Opieram je na następujących założeniach:
• Ludzie mogą osiągać to, czego pragną. Muszą jedynie uświadomić sobie
swój potencjał i wykorzystać go w działaniu. Zazwyczaj wiedzą, jak radzić
sobie z kłopotem, ale mogą potrzebować pomocy, aby zdać sobie z tego
sprawę.
• Każdy człowiek może nadać inne znaczenie temu samemu – każde ze znaczeń ma równą wartość.
• W życiu piękne są chwile – one powodują, że życie może być piękne –
do nich warto wracać, przecież w życiu nigdy nie jest ciągle i permanentnie źle.
Założenie to przedstawia poniższa historia:
„Pewien młody mężczyzna domagał się od Ericksona jasnego przedstawienia jego metody. Terapeuta przerwał dyskusję i wyszedł z młodzieńcem na zewnątrz. Wskazał na ulicę i zapytał chłopaka, co widzi. Ten odpowiedział zmieszany, że widzi ulicę. Erickson pokazał na drzewa stojące wzdłuż ulicy. <<Czy
widzisz w nich coś szczególnego?>> Mężczyzna wreszcie zauważył, że wszystkie drzewa pochylają się w kierunku wschodnim. Właśnie, wszystkie oprócz
jednego. Przedostatnie chyli się na zachód. Zawsze jest jakiś wyjątek”16.
Wyjątki to sytuacje, w których problem był mniejszy lub nie było go wcale, kiedy w pewnym stopniu życie było od niego wolne. Wyjątki zawsze istnieją, w przeciwnym razie klienci nie mogliby wiedzieć, że mają problem. (…)
Nie ma niczego, co bez przerwy zdarzałoby się w życiu człowieka. (…) Wyjątki kreują opowiadania, z których możemy się wiele dowiedzieć i zobaczyć sukces17. (…) Rozwiązania mogą przyjść bez ruszenia samego problemu, gdyż mają
z nim tylko „symboliczne relacje”18.
TSR pozwala dostrzec, że nigdy nie jest źle cały czas, pomaga odkryć, zobaczyć, to, co człowiek ma w sobie, ale czego nie dostrzega, szczególnie w początkowych fazach kryzysu, kiedy to zdolności poznawcze są zawężone,
ograniczone.
Berg I.K., Miller S.D.: Terapia (za: Erickson M., 1973), s. 69.
Ibidem (za: Haley J.: Advanced Techniques of Hypnosis and Therapy, 1967), s. 92.
17
Milner J., O’Byrne P.: Poradnictwo krótkoterminowe: narracje i rozwiązania. Poznań 2007, s. 58–59.
18
Ibidem.
15
16
166
Praca z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej
Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach (Solution Focused Brief Therapy)
uznawana jest obecnie za metodę bardzo dynamicznie rozwijającą się na świecie. Skuteczna w zastosowaniu w profesjonalnej psychoterapii w pracy rozwojowej i szkoleniowej, a także w doradztwie biznesowym. Założycielami tej
metody byli Steve de Shazer i Inso Kim Berg. W 1978 roku założyli Brief Family Therapy Center w Milwaukee. Tu stworzyli model terapii skoncentrowanej
na rozwiązaniach (BSFT), który uznawany jest za jedno z wielu kreatywnych
podejść w psychoterapii. Od 1990 roku BSFT rozwija się w Polsce jako podejście psychoterapeutyczne. Autorzy SBFT powołują się na późne prace Miltona
H. Ericksona oraz metody pracy w Mental Research Institute w Palo Alto. Model
terapii BSFT ciągle rozwija się i dostosowuje do indywidualnych potrzeb klientów. Zdaniem twórców modelu BSFT głównymi konstruktorami metod pracy
są sami klienci. To oni są uważani za ekspertów i to oni uczą, co działa.
Podstawowe założenia TSR
Celem pracy terapeutycznej w modelu TSR jest poszukiwanie najbardziej
optymalnego rozwiązania dla sytuacji, w której klient obecnie się znajduje.
Proces terapeutyczny oraz metody pracy są ściśle określone, jednak nie jest
to terapia strategiczna, terapeuta nie diagnozuje natury problemu, ale poszukuje wraz z klientem najcenniejszego rozwiązania, które jest możliwe do zaakceptowania przez klienta. Diagnoza jest uważana za mało przydatną, nawet w niektórych przypadkach przeszkadzającą. Kierunek pracy wyznacza
to, co klient uważa za najważniejsze. W modelu tym zamiast tworzyć teorie
o tym, jak być powinno i dlaczego tak nie jest, psychoterapeuta zajmuje się
badaniem tego, co pomaga, co działa, i rozszerzaniem tego na inne sfery funkcjonowania klienta. Ważną zasadą jest prostota terapii. Jest ona „oszczędna”
w stosowaniu środków terapeutycznych. Zdaniem twórców TSR należy stosować tylko taką liczbę interwencji terapeutycznych, jaka jest niezbędna klientowi do realizacji jego celu.
Do podstawowych założeń należy uznanie „nieuchronności zmiany w życiu klienta”, czyli inaczej mówiąc, nawet najgorszy czas, problem nie istnieje
zawsze, istnieją wyjątki od problemu. To właśnie w obszarze wyjątków należy
poszukiwać zasobów i rozwiązań dla klienta. Szukanie momentów zdrowych,
takich „kiedy było dobrze”, oraz szukanie sposobów, co robić, żeby je podtrzymywać i rozwijać, jest jednym z głównych wysiłków w pracy psychoterapeutycznej. Spotkania skoncentrowane są na poszukiwaniu i badaniu tego,
co w człowieku jest dobre i dla niego korzystne. Terapeuta ukierunkowuje prace na teraźniejszość i przyszłość. Dość dużo uwagi przykłada się do spożytkowania przeszłych doświadczeń dla satysfakcjonującego życia tu i teraz oraz
w przyszłości.
167
Jarosław Tarnowski
Filozofia centralna TSR brzmi następująco:
1) Jeśli coś działa, rób tego więcej.
2) Jeśli coś nie działa, rób coś innego.
3) Jeśli coś się nie zepsuło, nie naprawiaj.
4) Nie komplikuj, życie jest naprawdę proste.
TSR (Solution Focused Brief Therapy) koncentruje się na budowaniu takiego
fragmentu rzeczywistości, w którym klient będzie miał możliwość zaspokojenia
swoich potrzeb w taki sposób, który jest dla niego przydatny, pomocny i do zaakceptowania. W koncepcji tej problem jest sposobem przedstawienia przez
klienta swoich potrzeb. Nadmierna koncentracja na nim powoduje osłabienie,
opóźniając moment mobilizacji energii, aby osiągnąć to, co jest pożądane19.
Siła superwizji, czyli by zachować moc wspierania
Spotkania doradcze z osobami zajmującymi się szeroko pojętym wsparciem
i pomocą społeczną i informacje zwrotne uczestników tychże utwierdziły mnie
w przekonaniu, że osobom pracującym bezpośrednio z klientem potrzebne
i niezmiernie pomocne są superwizje.
Współpracując z Regionalnym Ośrodkiem Polityki Społecznej w Katowicach w charakterze doradcy w obszarze „Praca z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej”, mam okazję bywać w wielu ośrodkach na terenie Śląska.
Kiedy prowadzę szkolenia, pracownicy tych ośrodków (głównie pracownicy
socjalni) zgłaszają potrzebę superwizowania swojej pracy.
Nowoczesny model pomocy społecznej jest nierozerwalnie związany z prowadzeniem superwizji w jednostkach organizacyjnych z obszaru wsparcia społecznego. Zarządzanie jednostką świadczącą pracę socjalną i wsparcie społeczne wymaga specyficznych umiejętności zarówno ze strony osób zatrudnionych,
jak i zarządzających jednostką.
Superwizja pracy socjalnej to szczególny, wieloaspektowy ogląd pracy, prowadzący do rozwiązania problemów emocjonalnych i merytorycznych, związanych z wykonywaniem pracy. Pomaga poszerzać świadomość, rozwijać umiejętności, osiągać lepsze wyniki, działać poprzez rzetelną ocenę, ukierunkowaną
praktykę i sprzężenie zwrotne.
To działanie podejmowane wobec samych pracowników socjalnych ma charakter edukacyjny, wspierający i konsultacyjny. To wzajemna wymiana doświadczeń, przemyśleń, poszukiwanie rozwiązań zwiększających efektywność pracy. Ważna jest także edukacyjno-szkoleniowa funkcja superwizji, która
w tym kontekście służy pogłębieniu dotychczasowej wiedzy pracowników, rozwijaniu umiejętności oraz zmianie zachowań.
ttp://ctsr.pl/main/doc/Niebieska_Linia.doc, Louis Alarcon za: Berg I.K., Miller S.D.: Terapia skoncenh
trowana na rozwiązaniu (za: Carroll L.: Przygody Alicji w krainie czarów). Łódź 2000.
19
168
Praca z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej
Mając na uwadze funkcję wspierająco-usprawniającą oraz komunikacyjną, zamierzam zwrócić uwagę przede wszystkim na fakt, że superwizja
w tym aspekcie zmierza do wspierania emocjonalnego pracownika socjalnego, co ma na celu ochronę przed nadmiernym stresem, a także przed wypaleniem zawodowym. Oczywistą korzyścią zawodową, jaką odnosi się z superwizji, jest uzyskanie, dzięki ponownej analizie z udziałem innych osób, lepszego
wglądu w przyczyny trudności pojawiających się w pracy. Efektem tej analizy
jest uzyskanie nowej, szerszej perspektywy widzenia danej trudności. Warunkiem realizacji funkcji komunikacyjnej superwizji jest jasne określenie standardów komunikacji wewnątrzorganizacyjnej oraz przestrzeganie zasad udzielania informacji zwrotnej. Feedback ma służyć odbiorcy, a nie nadawcy, i to temu
pierwszemu ma przynieść korzyści. Nie może mieć charakteru oceniającego,
a informacja zwrotna powinna być udzielana w odpowiednim miejscu i czasie oraz odnosić się do konkretnego zachowania, a nie do uogólnień opartych
na wyciąganiu wniosków i domysłach czy interpretacjach wypowiedzi bądź
zachowań superwizowanego pracownika20.
Kryzys związany z doświadczaniem choroby psychicznej – kilka założeń
Chorowanie – czym różni się od choroby?
• Jest czymś przejściowym.
• Może pojawiać się czasami.
• Może mieć charakter epizodu.
• Towarzyszy mu kryzys związany z cierpieniem.
Skuteczna terapia polega na wydobywaniu wszystkich tych sił, zasobów
i zdrowych cech osoby, które są niezbędne do poradzenia sobie z trudnością,
kłopotem.
Co może mieć istotny wpływ na wychodzenie z 2 fazy kryzysu związanego z chorobą psychiczną?
• Nadzieja – przekonanie, że powrót do zdrowia jest możliwy.
• Uzdrawianie – poczucie siebie oddzielone od choroby (JA nie jestem chorobą, choroba nie jest częścią mnie – JA (czasem) choruję).
• Umocnienie – odwraca poczucie bezradności i zależności od tradycyjnej
opieki psychiatrycznej (JA współuczestniczę w procesie terapeutycznym,
współdecyduję).
• Uczestnictwo – odtwarzanie związków z innymi ludźmi, integracja
społeczna.
Czynniki sprzyjające wychodzeniu z kryzysu związanego z chorobą psychiczną to:
Szmagalski J. (red.): Superwizja pracy socjalnej. Zastosowania i dylematy. Warszawa 2005.
20
169
Jarosław Tarnowski
•
•
•
•
•
•
wsparcie ze strony bliskich, rodziny,
pomoc w znalezieniu zatrudnienia,
opieka środowiskowa terapeutów,
treningi umiejętności społecznych,
psychoterapia poznawczo-behawioralna,
polityka żetonowa – pozytywne wzmacnianie (drobne nagradzanie drobnych sukcesów),
• poczucie bezpieczeństwa i poczucie sprawstwa.
Proponowane wsparcie w każdej sytuacji, również w sytuacji kryzysowej,
powinno uwzględniać subiektywność oglądu sytuacji każdego jej uczestnika.
W pracy socjalnej, terapeutycznej czy innej formie wsparcia warto wziąć pod
uwagę trzy perspektywy:
• perspektywę osoby w kryzysie (możliwości/ograniczenia i potrzeby – oczekiwania, zasoby/doświadczenia, cele i gotowość na przyjęcie wsparcia/
pomocy),
• perspektywę rodziny (pośrednio lub bezpośrednio w kryzysie) – kryzys
emocjonalny, poczucie wykluczenia społecznego,
• perspektywę terapeuty/pracownika socjalnego/pomagacza/wspieracza
(ideologia, zdolność do empatii, cele klienta/cele instytucji).
Jest takie francuskie przysłowie, które chciałbym przywołać na zakończenie moich rozważań o wspieraniu i pomaganiu: „Na nic pośpiech. Lepiej wyruszyć w czas”. Tak też jest z pomaganiem i ze wspieraniem w sytuacjach kryzysowych. Warto pamiętać, że często ma ogromny wpływ na to, co będzie. Warto
dawać czas osobom, które się wspiera, które przeżywają kryzys. Warto też dawać czas sobie.
Oprócz czasu kluczowe są też otwartość i gotowość klienta na przyjęcie
proponowanej pomocy lub wsparcia. Ważne jest, aby klient decydował o tym,
czego chce. Warto pamiętać o tym, że często czas bywa czynnikiem, od którego
zależy gotowość klienta na przyjęcie tego, co proponujemy. Czasem korzystne
jest wspieranie wolniej, z mniejszą siłą, subtelniej, dając przestrzeń, pole, możliwości. To może przynieść i często przynosi to, czego oczekuje klient (poprawę,
poczucie, że „jest lepiej”, zadowolenie), jednocześnie uwalniając osoby wspierające od brania zbyt wielkiej odpowiedzialności za innych.
W niniejszym tekście przedstawiłem moje priorytety dotyczące pomagania
osobom w sytuacji kryzysowej. Połączenie podejścia, że jesteśmy ekspertami
od wspierania, a nie ekspertami od życia klienta, oraz danie klientowi przestrzeni na bycie ekspertem własnego życia przynoszą wymierne korzyści w poprawie jakości jego życia w sytuacji kryzysowej oraz dają możliwość wypracowania własnych sposobów radzenia sobie z kryzysem w przyszłości.
170
Praca z osobami i rodzinami w sytuacji kryzysowej
Bibliografia
Badura-Madej W.: Wybrane zagadnienia interwencji kryzysowej. 1996.
Berg I.K., Miller S.D.: Terapia skoncentrowana na rozwiązaniu (za: Carroll L.: Przygody Alicji
w krainie czarów). Łódź 2000.
Cade B., O’Hanlon W.H.: Stopem po terapii krótkoterminowej. Poznań 1996.
Gilliland B.E., James R.K.: Strategie Interwencji Kryzysowej. Warszawa 2006.
Gorczyński Ł.: Zasady organizacji koncertów charytatywnych. Szkolenie w Lalikach, 2011.
Milner J., O’Byrne P.: Poradnictwo krótkoterminowe: narracje i rozwiązania. Poznań 2007.
Szlagura W.: http://www.interwencjakryzysowa.pl/rzeczywistosc-kryzysu-pojecie-definicje-teorie-dynamika (z 5.03.2012 r.).
Szmagalski J. (red.): Superwizja pracy socjalnej. Zastosowania i dylematy. Warszawa 2005.
Szołtysek A.E.: Filozofia pedagogiki. Podstawy edukacji: teoria – metodyka – praktyka. Katowice
2003.
Świtek T.: Ścieżki rozwiązań (za: Dolan, 1991 i Isebaert, Cabie, 1997). Kraków 2009.
Wikipedia.
http://ctsr.pl/main/doc/Niebieska_Linia.doc, Louis Alarcon.
Wiesława Krauze
Wdrożenie metody pracy
„Podejście Skoncentrowane
na Rozwiązaniach”
w projekcie „Asystent rodziny”
w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej
w Częstochowie
W kwietniu 2012 roku miną 3 lata, od kiedy w Miejskim Ośrodku Pomocy
Społecznej ruszył projekt „Asystent rodziny”. Warto nadmienić, iż utworzenie
asystentury rodziny w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie
w roku 2009 wyprzedzało wprowadzenie Ustawy o wspieraniu rodziny i systemie
pieczy zastępczej. Ponadto eksperymentalnie wprowadzono nowy model pracy
socjalnej – podejście skoncentrowane na rozwiązaniach. W podejściu tym istotne są jego założenia, oparte na idei empowerment – wzmocnieniu. Pracownicy
socjalni wcześniej pracujący w rejonowych zespołach pomocy społecznej oraz
w Sekcji Opieki nad Dzieckiem i Rodziną wytypowani do pracy jako asystent
rodziny ukończyli szkolenie z zakresu tej metody.
Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach jest podejściem psychoterapeutycznym opracowanym w końcu lat 80. XX wieku przez amerykańskich
psychoterapeutów – Steve’a de Shazera i Insoo Kim Berga – oraz współpracujący z nim zespół. Metoda ta jest metodą znajdowania rozwiązań dla sytuacji
problemowych (w zasadzie niezależnie od natury samego problemu), bez odwoływania się do analizy przyczyn danego problemu, jego natury i podłoża.
172
Wdrożenie metody pracy...
Zamiast tego punkt ciężkości położony jest na rozważanie stanu pożądanego,
dla jakiego człowiek chce rozwiązania problemu.
W Polsce terapia skoncentrowana na rozwiązaniach pojawiła się dzięki
inicjatywie i staraniom Ośrodka Terapii Krótkoterminowej w Łodzi, których
założycielami są J. i M. Lelonkiewiczowie w 1996 roku. Przez kilka lat Łódź
stanowiła jedyne miejsce w Polsce, gdzie można było odbyć szkolenie i skorzystać z terapii w tym nurcie. Wychodząc naprzeciw rosnącemu zainteresowaniu tym modelem, Luis Alarcon Arias, Ewa Majchrowska i Tomasz Świtek w 2003 roku założyli Instytut Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach
w Warszawie. W toku prac Instytutu powstały dwa ośrodki szkoleniowe: Centrum Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach w Warszawie oraz Centrum
Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach w Piastowie k. Warszawy, które wraz z placówką w Łodzi są do tej pory głównymi ośrodkami szkoleniowymi
w naszym kraju. Aktualnie tej metody można uczyć się na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, w Wyższej Szkole Psychologii Społecznej w Warszawie i Sopocie, natomiast pacy socjalnej skoncentrowanej na rozwiązaniach – w Kolegium Pracowników Służb
Społecznych w Bielsku-Białej i Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie
na specjalności praca socjalna.
Do rozpowszechnienia podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach,
również w obszarze pracy socjalnej, przyczynił się polsko-holenderski projekt
(2004–2007) pt. „Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach w systemach pomocy społecznej i edukacji w Polsce”, koordynowany przez Fontys OSO – Uniwersytet Fontys w Tilburgu oraz Instytut Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zaangażowanych w jego realizację było ponad tysiąc osób z różnych
ośrodków pomocowych oraz naukowych w Małopolsce, na Śląsku oraz w Holandii. Prowadzono warsztaty pokazowe dla wielu instytucji oraz wykształcono grupę profesjonalnych trenerów podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach. Tak więc oprócz szeroko rozumianej terapii PSR coraz szerzej jest
praktykowane w obszarze poradnictwa, doradztwa zawodowego, pracy kuratorskiej, zarządzaniu zespołami pracowniczymi, coachingu, jak również pracy socjalnej.
Innym sposobem popularyzacji modelu są konferencje organizowane m.in.
przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika i Wojewódzki Ośrodek Terapii Uzależnień i Współuzależnienia w Toruniu oraz Konferencje Pracowników Socjalnych w Częstochowie, na których od kilku ostatnich lat podejmowana jest
ta tematyka.
Pojawiają się w języku polskim książki na temat istoty PSR oraz zawierające relacje z działań praktycznych. Oprócz tłumaczonych są także pisane przez
rodzimych autorów (m.in. Izabela Krasiejko: „Metodyka działania asystenta ro-
173
Wiesława Krauze
dziny. Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach w pracy socjalnej”, „Praca
socjalna w praktyce asystenta rodziny. Przykład Podejścia Skoncentrowanego
na Rozwiązaniach”). Asystenci rodziny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Częstochowie jako pierwsi w Polsce podjęli pracę tą metodą, a dokładnie poszczególnymi elementami tej metody. Zgodnie z nią asystent rodziny nie
przeprowadza treningu, nie używa konfrontacji, nie moralizuje, jak najmniej
doradza, czyli stara się nie pracować z pozycji eksperta. Rolą asystenta rodziny jest pomoc klientowi, aby mógł dostrzec i uświadomić sobie, że ma własne
zasoby i możliwości i w wielu sytuacjach jest w stanie skutecznie sam sobie
poradzić. Zespół asystentów rodziny to pięciu asystentów rodziny, koordynator oraz konsultant metodyczny. Przez półtora roku każdy z asystentów pracował z pięcioma rodzinami, obecnie – z 12-14 rodzinami. Należy nadmienić,
że każda rodzina chętna do współpracy mogła otrzymać pomoc w postaci asystenta rodziny. Praca asystenta rodziny to działanie kompleksowe polegające
na pomocy w rozwiązaniu wielu spraw, zaczynając od tych najbardziej pilnych.
W pierwszej kolejności mogą to być: problemy socjalne, mieszkaniowe, materialne, zdrowotne czy prawne.
W wielu rodzinach asystent pomagał i towarzyszył między innymi w:
• wyrobieniu dokumentów,
• przygotowaniu i złożeniu w danej instytucji pism urzędowych różnego
typu,
• nawiązaniu kontaktów z innymi pracownikami instytucji społecznych, poradni specjalistycznych, organizacji pozarządowych,
• motywował podopiecznych do podnoszenia kwalifikacji zawodowych,
kontynuowania nauki, poszukiwania pracy,
• brał udział w mediacjach rodzinnych i zachęcał do poprawienia atmosfery
między rodzicami a dziećmi, między małżonkami lub między członkami
dalszej rodziny,
• organizował wsparcie materialne w postaci rzeczowej,
• prowadził rozmowy edukacyjne, towarzyszył i pomagał w prowadzeniu
gospodarstwa domowego,
• nadzorował i prowadził rozmowy motywujące z rodzinami uzależnionymi od alkoholu, zwłaszcza tymi niechcącymi podjąć specjalistycznego
leczenia,
• pomagał w organizowaniu darmowych usług,
• organizował wypoczynek i rekreację dla dzieci i rodziców,
• organizował pomoc w nauce dla dzieci – motywował klienta do systematycznych kontaktów z nauczycielami.
Asystent w swojej pracy dąży głównie do tego, aby klient zaczął wierzyć
w swoją sprawczość, miał wpływ na własny los, nauczył się dokonywania wy-
174
Wdrożenie metody pracy...
borów konstruktywnych dla siebie i swoich dzieci i utrzymał te pozytywne
zmiany.
Asystent rodziny w pracy z klientem stosuje założenia z metody „Podejście
skoncentrowane na rozwiązaniach”, a mianowicie:
• rozmawia o tym, co było lub jest dobre w życiu klienta,
• poszukuje i eksponuje zasoby klienta,
• słucha tego, co klient chce lub nie chce zmienić, i akceptuje to,
• jeśli klient nie chce czegoś zrobić, nie zmusza go do zrobienia tego bez
ważnych podstaw (np. zagrożenia zdrowia klienta lub członków jego
rodziny),
• daje możliwość wyboru klientowi,
• daje możliwość wypowiedzenia własnego zdania klientowi,
• stara się zrozumieć sytuację klienta, kontekst i okoliczności, w których żyje,
motywy jego postępowania.
Pomagając klientowi, asystent, stosując PSR, koncentruje się na jego:
• potrzebach i celach (zamiast na problemach),
• potencjale i mocnych stronach (zamiast na brakach i słabych stronach),
• poprzednich sukcesach (zamiast na porażkach),
• wyjątkach od sytuacji problemowej (zamiast na częstotliwości pojawiania
się i rozmiarze problemu),
• definiowaniu i konstruowaniu wizji pożądanej przyszłości (zamiast na obezwładniającej przeszłości).
Projekt asystent rodziny powstał w marcu 2009 roku, natomiast realizacja nastąpiła 1 kwietnia 2009 roku. Projekt został podzielony na kilka etapów:
• I etap – to kontakt z rodziną, który następuje w domu rodziny w towarzystwie pracownika socjalnego, który to przedstawia rodzinie asystenta oraz
wyjaśnia zasady uczestnictwa w projekcie. Asystent zapoznaje się z sytuacją opiekuńczo-wychowawczą i bytową rodziny.
• II etap – po kilku wejściach asystenta do rodziny w środowisko, po zapoznaniu się rodziny z asystentem oraz omówieniu korzyści ze skorzystania
z tej usługi rodzina wyraża pisemną zgodę na uczestnictwo w projekcie.
Następne wizyty asystenta mogą przebiegać na rozmowach i działaniach
„poza problemem”, czyli na wspólnych zabawach rodziców z dziećmi
(na przykład gry planszowe, zabawy na podwórku, gra w piłkę), ale może
również polegać na pomocy w rozwiązywaniu najpilniejszych problemów
socjalnych, które uniemożliwiają jakiekolwiek działania i prawidłowe funkcjonowanie rodziny. Na tym etapie pomocy asystent nie stawia żadnych warunków, dbając tylko o to, by wspierać rodzinę w poszukiwaniu rozwiązań
175
Wiesława Krauze
i nie wyręczać rodziny. Asystent powinien zadbać o dobry kontakt z rodziną i pozyskanie zaufania. Następnie, kiedy asystent rozezna sytuację w rodzinie, wspólnie z rodziną przygotowuje plan pracy przy zachowaniu małych kroczków i indywidualizmu każdego z członków rodziny.
• III etap – to realizacja planu pomocy, prowadzenie działań wspierających
i motywujących klientów do osiągania celów w tempie dostosowanym
do ich możliwości, przy zastosowaniu technik PSR: komplementowania,
skalowania, pytania o zmianę, pytania o kolejny krok, obrazowania itp.
Po uporaniu się z bieżącymi potrzebami socjalnymi na pierwszy plan może
wysunąć się potrzeba pracy nad polepszeniem relacji małżeńskich lub rodzicielskich. Może zajść potrzeba spotkania się z każdym z członków rodziny oddzielnie w celu przeanalizowania ich potrzeb i percepcji oraz chęci zmiany stosunku
wobec pozostałych. Może też zajść potrzeba pracy z rodzicem i dzieckiem łącznie, małżeństwem, rodzeństwem lub całą rodziną. Zadaniem asystenta jest pomoc klientowi w dostrzeżeniu i uświadomieniu jego własnych możliwości, posiadanych zasobów i odpowiednim ich wdrożeniu. Asystent musi tak pracować
z rodziną, aby ta zauważyła, że w konkretnych sytuacjach potrafi poradzić sobie
skutecznie sama. Częstotliwość spotkań z rodziną jest zależna od potrzeb rodziny (średnio asystent rodziny odwiedza rodzinę dwa, trzy razy w tygodniu).
Stosując założenia z metody podejście skoncentrowane na rozwiązaniach,
asystent w swojej pracy dąży do:
• podnoszenia umiejętności wychowawczych rodziców poprzez: organizowanie czasu wolnego dzieciom, budowanie prawidłowych więzi między
członkami rodziny, rozwijanie umiejętności wychowawczych, aktywne
uczestnictwo w życiu szkolnym dziecka;
• dbania o zdrowie (higiena, pielęgnacja, prawidłowe odżywianie, rekreacja,
w razie potrzeby leczenie i rehabilitacja);
• gospodarowania budżetem domowym (planowanie i monitorowanie wydatków, oszczędne gospodarowanie mediami);
• wykonywania prac na rzecz domu oraz ich podziału na członków rodziny
(sprzątanie, zmywanie, gotowanie, prasowanie, remont itd.);
• pozyskiwania usług na rzecz domu i rodziny (np. związanych z naprawą, załatwieniem spraw urzędowych, ze znalezieniem pracy, kontaktów
ze służbą zdrowia);
• usamodzielnienia się poprzez uzupełnianie wykształcenia i podjęcie pracy,
dbałości o edukację i rozwój dzieci;
• propagowania wzorców prawidłowego funkcjonowania społecznego poprzez edukację i trening w zakresie obowiązujących norm współżycia
społecznego;
176
Wdrożenie metody pracy...
• dostarczania rodzinie wiadomości niezbędnych do podjęcia odpowiedniego wyboru, dostarczania klientowi informacji związanej z jego życzeniem,
typem problemów, które napotyka i usiłuje rozwiązać (może dotyczyć prawa i administracji oraz działalności różnych instytucji, możliwości korzystania z placówek zaplecza socjalnego: świetlic, klubów zainteresowań, przychodni i poradni, placówek sportowych i rekreacji itd.);
• rozszerzania kontaktów, dostępu do nowych, wzbogacających doświadczeń (ułatwianie klientowi nawiązywania kontaktów z innymi, w zależności od jego potrzeb i umiejętności);
• stymulowania podopiecznego do samodzielnego poszukiwania w swoim otoczeniu nowych możliwości: sił, osób, grup, instytucji lub ułatwiania
mu tego (np. poprzez towarzyszenie).
Głównymi założeniami wprowadzenia tej usługi są:
• poprawa funkcjonowania rodziny,
• uświadomienie sobie własnych zasobów przez poszczególnych członków
rodziny oraz umiejętne ich wykorzystanie do osiągnięcia celów własnych
i rodziny,
• podnoszenie poczucia własnej wartości,
• stymulowanie zaradności w prowadzeniu gospodarstwa domowego, pełnienia funkcji rodzicielskich,
• prowadzenie zdrowego stylu życia, umiejętności pożytecznego spędzania
czasu wolnego, relaksacji,
• poprawa komunikacji interpersonalnej pomiędzy członkami rodziny,
wzmacnianie więzi emocjonalnej rodzic – dziecko, rozwijanie wzajemnego
szacunku,
• wspieranie rodziców w wypracowywaniu i wybieraniu właściwych metod
wychowawczych,
• wspieranie rozwoju dziecka, jego zainteresowań, uzdolnień, rozwijanie
umiejętności z zakresu różnych aspektów życia,
• stworzenie dzieciom warunków do rozwoju w poczuciu akceptacji
i bezpieczeństwa,
• zmniejszenie liczby dzieci umieszczonych w zastępczych formach opieki
i placówkach opiekuńczo-wychowawczych.
W czasie realizacji projektu „Asystent rodziny” w celu integracji rodziny zorganizowano różne imprezy integracyjne we współpracy z innymi organizacjami pozarządowymi, m.in. ze Stowarzyszeniem na Rzecz Dzieci „Pomagajmy
Razem” działającym przy Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie, z Fundacją „Adullam” zorganizowano m.in. wspólny Dzień Dziec-
177
Wiesława Krauze
ka i Dzień Matki, pikniki integracyjne, wycieczki, półkolonie i ferie zimowe,
wyjścia do kina i na basen, paczki mikołajkowe, w celu pokazania możliwości spędzania czasu wolnego całą rodziną. Dzięki współpracy z Akademią im.
Jana Długosza asystenci mieli zapewnioną konsultację metodyczną w osobie
dr Izabeli Krasiejko, natomiast w ramach projektu „Pogotowie Lekcyjne” studenci pomagali i pomagają dzieciom w nadrobieniu zaległości w nauce oraz
w bieżących lekcjach.
W okresie kwiecień 2009 r. – luty 2011 r. zostały przeprowadzone badania pod kierunkiem konsultanta dr Izabeli Krasiejko z udziałem koordynatorki
zespołu asystentów rodziny w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie mgr Wiesławy Krauze oraz pracownika socjalnego do spraw koordynacji projektu systemowego w zakresie pracy z rodzinami wieloproblemowymi mgr Anny Janusz w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Sosnowcu
oraz studentek V roku pracy socjalnej Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie – Joanny Zięby-Modlińskiej i Izabeli Gosek. Studentki jako osoby z zewnątrz, niezaangażowane w realizację programu, przeprowadziły obserwację
działań asystentów rodziny, sprawdzenia treści i interpretacji danych jakościowych – weryfikacji odczytanych znaczeń dokonali mgr Tomasz Świtek, dr Jacek Szczepkowski, uznani trenerzy PSR w Polsce, również w zakresie pracy
socjalnej.
Z przeprowadzonej analizy wyników badań zostały wysunięte następujące
wnioski:
1. Opinie asystentów rodziny i pracowników socjalnych, będących kandydatami na asystentów rodziny na temat przydatności modelu PSR.
Respondenci pozytywnie wypowiadają się na temat użyteczności modelu
PSR w pracy z rodziną z wieloma problemami. Zapoznając się z treściami
teoretycznymi na kursie i w trakcie lekury książek, w tym podręcznika „Metodyka działania asystenta rodziny. Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach” oraz prób zastosowania metod w pracy zawodowej, zauważyli,
że stosowanie zasad i metod PSR może mieć korzyści dla asystenta rodziny:
możliwość rozwoju zawodowego, pracy nad sobą, wzbogacenie warsztatu
pracy o nowe metody, zwiększenie możliwości rozwiązań, działań o te, które
wytworzy klient, oraz te, które nie łączą się z problemem zależnością przyczynowo-skutkową, ułatwienie pracy, gdyż u klienta wytworzona zostaje
motywacja wewnętrzna do działania i przyjęcie odpowiedzialności za wyniki. Ponadto zwolnienie z obowiązku bycia ekspertem od życia innych
osób. Pojawiły się też wypowiedzi mówiące o tym, że praca jest skuteczniejsza, łatwiejsza, mniej męcząca, klienci są pozytywnie nastawieni, szybciej się otwierają, są bardziej rozmowni. Poza tym pracownik uzyskuje po-
178
Wdrożenie metody pracy...
zytywną ocenę klientów, którzy postrzegają go jako osobę sympatyczną.
Dostrzegli też wiele korzyści dla klienta. Klienci nabywają poczucie sprawczości, własnych umiejętności, możliwości i innych zasobów. Mają możliwość uczestnictwa w procesie pomocowym, współdecydowania i współodpowiedzialności. Bierze się pod uwagę rozwiązania klientów, które łatwiej
im zastosować, gdyż kiedyś już się sprawdziły. Wobec tego klient może odnieść sukces, co go zachęca do dalszych działań i daje nadzieję, że sobie poradzi w przyszłości z innymi trudnościami. Ponadto klient ma poczucie, że jest
traktowany podmiotowo, szanuje się jego godność. Klient nie frustruje się
negatywnym ocenianiem jego osoby i postrzeganiem go wyłącznie przez
pryzmat deficytów. Zdaniem badanych PSR jest użyteczne również w obszarze relacji pomagający – klient, gdyż jest dobrym wstępem do nawiązania pozytywnego kontaktu, zbliżania się do rodziny, jest platformą do dialogu. Daje możliwość nawiązania partnerskich relacji oraz współpracy.
2. Deklaracje asystentów rodziny dotyczące stosowania przez nich zasad
i metod podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach.
Asystenci rodziny deklarują stosowanie większości zasad PSR, natomiast
do często używanych metod zaliczają: komplementowanie, pytanie o radzenie sobie, o to, co pomaga, obrazowanie małej zmiany, obrazowanie
preferowanej przyszłości, pytanie o wyjątki, skalowanie. Z ich wypowiedzi
w czasie wywiadów, swobodnych rozmów i dyskusji grupowych można
wnioskować, że zdarza im się jeszcze zachować „nie-PSR-owo”. Chcą rozwijać swoje PSR-owe umiejętności, jednak są świadomi, że wymaga to pracy, ćwiczeń i samodyscypliny.
3. Stan faktyczny stosowania zasad i metod PSR w metodycznym działaniu
asystentów rodziny.
Z obserwacji działań badanych pracowników wynika, że stosowali zasady i większość metod PSR, co świadczy o wysokim stopniu wdrażania
modelu.
4. Czynniki sprzyjające dokonaniu pozytywnej oceny PSR przez asystentów
rodziny i włączaniu przez nich metod PSR do własnego warsztatu pracy.
Czynnikiem sprzyjającym wyrażaniu pozytywnych opinii na temat PSR
i włączeniu PSR do swojego warsztatu pracy przez asystenta rodziny są jego
predyspozycje osobowe (m.in. życzliwość, pogodne usposobienie i nastawienie do życia i ludzi, empatia, szacunek dla osoby, poczucie taktu, umiejętność zaufania klientowi, stabilność emocjonalna, wiara w możliwości
zmiany klienta, umiejętność wyłuskiwania zasobów i łączenia ich z rozwiązaniami, bycie konsekwentnym, umiejętność stawiania granic) oraz wcześniejsze przekonania dotyczące pracy z drugim człowiekiem, zgodne z założeniami empowerment.
179
Wiesława Krauze
5. Opinie asystentów rodziny dotyczące reakcji klientów na stosowanie wobec nich podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach.
Z relacji asystentów rodziny wynika, że klienci zazwyczaj bardzo dobrze
reagują na taki sposób pracy czy to asystenta, czy pracownika socjalnego,
niektórzy są nawet początkowo mile zaskoczeni. Zauważyli, że klienci stają się bardziej rozmowni, otwierają się, starają się wykonywać uzgodnione
działania, dbać o mieszkanie. Asystenci zauważyli, że tego typu rozmowa
buduje pozytywną relację z klientem. Poza tym respondenci wspominali,
że sam klient zaczyna komplementować pracownika, pozytywnie oceniać
jako osobę kompetentną i sympatyczną.
6. Opinie klientów uczestniczących w programie „Asystent rodziny” na temat relacji z asystentem rodziny, sposobu jego pracy oraz zmian w ich
życiu, jakie się dokonały w czasie współpracy z asystentem rodziny.
Klienci pozytywnie wypowiadali się o metodycznym działaniu asystentów.
Większość z nich stwierdziła, iż asystenci rodziny stosują zasady i metody
PSR oraz określiła asystenta jako przyjaciela rodziny, domu lub dobrego
znajomego. W czasie swobodnej rozmowy klienci z uznaniem wypowiadali
się na temat metodycznego działania asystentów. Opowiadali, że taki sposób postępowania asystenta mobilizuje ich do działania, dodaje sił, sprzyja
dobrym relacjom. Na zakończenie pracy z asystentem rodziny usamodzielniane w procesie ewaluacji osoby chętnie samodzielnie pisały refleksje na temat współpracy z asystentem, chwaliły się sukcesami w zrealizowaniu zadań, niekiedy bardzo trudnych. Wypowiedzi te były czasem nacechowane
pozytywnymi epitetami i wyrażeniami określającymi pozytywne emocje,
dlatego też częstochowscy asystenci rodziny nazwali je „laurkami”.
7. Możliwości zastosowania modelu PSR w ośrodku pomocy społecznej.
Wszyscy asystenci zgodnie stwierdzili, że stosowanie modelu PSR w pracy asystenta rodziny jest możliwe w instytucji biurokratycznej, jaką jest
MOPS, niektóre osoby zaznaczyły, że nie we wszystkich przypadkach (nie
ze wszystkimi klientami, niektórzy wymagają pokierowania). Trudno było
jednoznacznie stwierdzić, czy faktycznie tak jest, że np. są osoby, które
wymagają tradycyjnej pracy, czy badanym asystentom brakowało jeszcze doświadczenia w stosowaniu PSR w sytuacjach szczególnie trudnych
(klient upośledzony, kilku członków rodziny uzależnionych od alkoholu), aby z sukcesem stosować go we wszystkich przypadkach, i woleli tak
powiedzieć.
Czynnikami sprzyjającymi pracy w oparciu o tę koncepcję są praca
w zespole asystentów w Częstochowie, częste ich spotkania, możliwość
wymiany doświadczeń i pomysłów, opracowanie specjalnych formularzy
dokumentów. W Sosnowcu zaplanowano zmiany w dokumentacji i częst-
180
Wdrożenie metody pracy...
sze spotkania wszystkich osób realizujących asystenturę.
8. Utrudnienia w stosowaniu modelu PSR w pracy asystentów rodziny.
Respondenci nie zauważyli czynników zakłócających, związanych z organizacją lub warunkami pracy w placówce. Wiązali je bardziej z klientem lub
z okolicznościami (niektóre sprawy wymagają szybszego tempa, nie można dłużej oczekiwać na rezultaty, trzeba reagować, gdy jest zagrożenie bezpieczeństwa dziecka, czasem w domu jest zbyt dużo osób, dzieci wymagają uwagi i przerywają dialog). Do czynników utrudniających, które należy
włączyć do kategorii związanej z pomagającym, można zaliczyć wypowiedzi mówiące o wysiłku związanym z opanowaniem tego sposobu pracy
i dużą samodyscypliną (niewracanie do starych przyzwyczajeń).
Podsumowując, respondenci pozytywnie wypowiedzieli się o przydatności
PSR i możliwości wykorzystania w pracy polskiego asystenta rodziny. W Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie i Sosnowcu pracownicy realizujący asystenturę wykorzystują zasady i metody PSR oraz istnieją możliwości do dalszej pracy według tej koncepcji. Pracownicy deklarują chęć dalszych
szkoleń i samokształcenia w celu ciągłego doskonalenia PSR-owych umiejętności. Ich klienci pozytywnie oceniają taki sposób pracy z nimi.
Asystent rodziny w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie
to dobry znajomy, a nawet przyjaciel rodziny. To ktoś, kto wysłucha, komu rodzina może zaufać i poradzić się.
W grudniu 2011 roku projekt „Asystent rodziny” z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Częstochowie otrzymał wyróżnienie w konkursie „Samorządowy Lider Zarządzania – Usługi Społeczne”. To konkurs, dzięki któremu
można poznać wiele przykładów innowacyjnych i skutecznych działań samorządów. Do konkursu ogółem zgłoszono 93 praktyki. Jury do finału zakwalifikowało 33 projekty, w tym częstochowski projekt „Asystent rodziny”.
Damian Zdrada
Wskazania do pracy z rodziną
w paradygmacie systemowym,
czyli o tym, jak nie przestraszyć się
rodzinnego upiora
„Jeżeli nie możesz pozbyć się rodzinnego upiora, to naucz go tańczyć”
George Bernard Shaw
Psychoterapia i praca socjalna to dwie pokrewne dyscypliny. Zajmują się pomaganiem ludziom w trudnej sytuacji życiowej. Bardzo często osoby korzystające
z pomocy pracowników socjalnych jednocześnie są pacjentami poradni zdrowia
psychicznego, psychologicznych, terapii uzależnień. Jednak wiedza z obszaru
psychoterapii z trudnością przenika w obszar pracy socjalnej. Wynika to po części z tego, że przez długi czas szkolenia psychoterapeutyczne były głównie zarezerwowane dla psychologów i lekarzy. Dopiero ostatnie lata, w których psychoterapia zyskuje coraz większe uznanie w Polsce jako dyscyplina niezależna
od medycyny czy psychologii, doprowadziły do sytuacji, w której czteroletnie
szkolenia kwalifikowane z zakresu psychoterapii stały się także dostępne dla
pracowników socjalnych i socjologów. Ponadto w kręgu szeroko rozumianej
pomocy społecznej coraz większy nacisk kładzie się na umiejętności niezbędne do wykonywania pracy socjalnej. W duchu integracji psychoterapii i pracy
socjalnej mieści się właśnie to opracowanie. Postanowiłem w nim opisać, w jaki
sposób pracownik socjalny może skorzystać z wiedzy z obszaru psychoterapii,
w szczególności z integratywnej psychoterapii systemowej.
182
Wskazania do pracy z rodziną w paradygmacie systemowym...
Opisuję tu podejście systemowe w pracy z rodziną, które może być zastosowane w każdym złożonym przypadku, np. rodzina, w której występują problem alkoholowy, choroby psychiczne, zaburzenia zachowania, problemy wychowawcze, długotrwałe bezrobocie, rozwód, śmierć itp. Nie jest to jednak zbiór
metod postępowania i instrukcji. Chcę raczej opisać pewien sposób myślenia,
który pozwala na znalezienie skutecznego rozwiązania.
W całość włączam propozycje pracy własnej pozwalającej na głębsze doświadczenie opisywanych zagadnień. Każdy z nas ma swoją rodzinę. Dlatego analizując własne relacje rodzinne, można lepiej zrozumieć sytuację tych,
którym udziela się pomocy. Zrozumienie sił działających w systemie najpierw
w odniesieniu do swojej sytuacji, oprócz wymiaru praktycznego, ma też swój
wymiar etyczny. Pozwala zobaczyć, że każda rodzina, bez względu na poziom
problemów, ustala swój własny stan równowagi, najlepszy z możliwych w danym momencie.
Opisuję także podstawy teoretyczne tego podejścia, choć dość pobieżnie.
Jest to raczej zbiór wskazówek do własnych poszukiwań w literaturze fachowej, a pomocą do tych poszukiwań może być bibliografia na końcu tekstu.
Rodzina jako system i co się z tym wiąże
Wielu teoretyków i praktyków pracy systemowej zgadza się co do tego, że wśród
największych osiągnięć psychoterapii jest odkrycie, że na problemy jednego pokolenia pracuje kilka wcześniejszych. Wynika z tego założenie do pracy, która
jest nastawiona na kontakt z całą rodziną i uwzględnia także kontekst historyczny w postaci analizy losów wcześniejszych pokoleń. To rozbija mit o psychoterapii jako rozmowy o przeżyciach z dzieciństwa. Jest to co prawda istotne, ale
tak samo często psychoterapeuta pyta o życie wcześniejszych pokoleń i szczególne losy w rodzinie.
Początkiem myślenia systemowego były prace autorów mocno osadzonych
w filozofii i biologii. Maturana, Bertalanffy – to oni pierwsi zaczęli zwracać uwagę, że jeden plus jeden to nie dwie jedynki, ale dwa, czyli zupełnie nowa jakość,
nieporównywalna z elementami, z których powstała. Te odkrycia otworzyły
drogę wielu badaczom i bardzo szybko uświadomiono sobie, że gdzie jak gdzie,
ale na polu teorii życia w rodzinie to bardzo istotne odkrycie. Mężczyzna i kobieta, którzy zdecydują się na stworzenie związku, zaczynają działać według
zupełnie innych praw, niż gdy byli jeszcze singlami. Tu właśnie ujawnia się bardzo ważna cecha myślenia systemowego: zachowanie jednej osoby w sposób
nieunikniony wywołuje zmiany u innych osób (to dlatego terapeuci systemowi czasem pracują z rodziną, zapraszając na sesję tylko jedną osobę!), tworząc
złożony system sprzężeń zwrotnych. Na poziomie pary mamy już wiele niespodzianek i zaskakujących zwrotów akcji. Ale prawdziwe sensacje zaczynają
183
Damian Zdrada
się dopiero, gdy rodzi się dziecko. Wtedy przestajemy mówić o parze, a zaczynamy mówić o rodzinie, czyli o rodzicach, ich dzieciach, babciach i dziadkach,
wujkach i ciociach, kuzynach, kuzynkach itd. O przodkach na wiele pokoleń
wstecz, wraz ze wszystkimi tragediami – tymi, o których opowiada się w rodzinnych historiach, i tymi zapomnianymi, wstydliwymi, bolesnymi i okrutnymi, które nigdy nie ujrzą światła dziennego, lecz drzemią ukryte w zakamarkach pamięci systemu.
Zwyczaj organizacji wesela w dniu ślubu, w którym spotykają się rodziny
młodych, ma swoje głębokie systemowe znaczenie. To moment, kiedy rodziny
pary młodej łączą się ze sobą poprzez małżonków, dwa odrębne systemy odnajdują część wspólną. Dwie różne historie znajdują wspólny sens.
Narzędziem badającym międzypokoleniowe (transgeneracyjne) przekazy
jest genogram1. Jest to coś w rodzaju drzewa genealogicznego zawierającego
niektóre szczegóły życia rodziny o znaczeniu dla jej psychologicznego funkcjonowania. Gdy spojrzymy na genogramy różnych osób, odkryjemy, że w jednej rodzinie jest więcej rozwodów, w innych więcej aborcji, w jeszcze innych
więcej starych kawalerów itp. To wszystko świadczy o tym, że w rodzinach
działają międzypokoleniowe przekazy i tak jak różnią się od siebie ludzie, tak
samo różnią się między sobą rodziny. To, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy wyłącznie od tego, z jakiej rodziny pochodzimy. Czy jest to pewnego rodzaju determinizm? Dotąd, dopóki nie było możliwości pomagania osobom i rodzinom,
praktycznie tak. Teraz jest to możliwe przy założeniu, że nie tylko jedna osoba,
ale cały system rodzinny będzie gotowy na zmianę. Oznacza to dokładnie to,
co jest napisane. Czasem, gdy przyglądam się losom rodzin, widzę pewien obraz: „Meteoryt pada w środek lasu. A następnie od siły podmuchu przewracają się drzewa. Upadek jednego pociąga za sobą upadek kolejnego. I gdzieś wiele metrów dalej moc jest na tyle słaba, że drzewo jedynie opiera się o następne,
nie przewracając go. To jest ten moment zmiany. Może byłby kilka drzew wcześniej, gdyby je jakoś wesprzeć. Ale bliżej epicentrum nawet wzmocnienie oparcia drzewa na nic by się zdało”. Sytuacja, gdy pomoc trafia na podatny grunt,
to miejsce w systemie rodzinnym, gdzie już jest to możliwe. Ale pamiętajmy,
że są także miejsca, gdzie żadna pomoc nie przyniesie efektu w postaci zmiany.
Co w takiej sytuacji? Możemy jedynie przyjąć z pokorą, że w tej chwili związek
osoby, której chcemy pomóc z czymś znacznie większym od niej samej (z wielopokoleniowym systemem) jest tak duży, a siła lojalności tak wielka, że każdy
wysiłek zakończy się po prostu klęską pomagacza.
1
zasem w mowie potocznej używa się pojęcia „geny” na określenie podobieństw pomiędzy życiem
C
poprzednich pokoleń a obecnych, jednak nie jest to w pełni trafione sformułowanie, gdyż chodzi
tu o przekaz pewnych zachowań i zwyczajów, które nie mają nic wspólnego z genami w sensie biologicznym, choć nazwa „genogram” do tego potocznego rozumienia się odnosi.
184
Wskazania do pracy z rodziną w paradygmacie systemowym...
Make peace not war, czyli o tym, jak zapewnić harmonijny proces zmiany
Dziecko zrobi wszystko dla swoich rodziców. To pierwsza i podstawowa prawda o rodzinie. Kocha ich tak bardzo, że czasem – z miłości do nich – nie chce być
bardziej szczęśliwe od swoich rodziców, a czasem po prostu dalej będzie realizować tradycję, którą od nich przyjęło. Osoba lub instytucja pomagająca nie
może więc postawić się wyżej od rodziców czy woli systemu. Nie może uważać, że wie lepiej, jak powinno wyglądać ich życie w rodzinie. Czasem miłość
płynie bardzo pokrętnymi drogami. Można w ten sposób zobaczyć, że brak
współpracy, notoryczne uchylanie się od realizacji ustaleń kontraktu z pracownikiem socjalnym niekoniecznie wynika z oporu klienta. To raczej pewien rodzaj związku z historią swojej rodziny, dyktowany lojalnością wobec systemu.
Rezygnacja z tego połączenia to utrata korzeni. A roślina bez korzeni usycha.
To dlatego bezdomny, żyjąc w kanałach cieplnych, wykazuje większą aktywność i siłę życiową, niż przebywając w ośrodku dla bezdomnych, w znacznie
lepszych warunkach. Życie w kanałach łączyło go w pewien sposób z siłą rodziny (jest to konsekwencja wyborów i dramatów wielu pokoleń), a on z dumą
niósł swój systemowy ciężar i nikomu nie pozwalał go odebrać. Pobyt w ośrodku pozbawił go własnych korzeni.
Tu należy się pewne wyjaśnienie: to rozwiązanie będzie trudne do przyjęcia przez tych, którzy sami są niepogodzeni ze swoimi rodzicami i stawiają się od nich wyżej. Wśród pomagaczy jest wiele takich osób. Wybierają taki
zawód w pewnym sensie celowo, aby odegrać się na swoich rodzicach. Chcą
decydować o losie innych, ponieważ sami uważają, że wiedzą wszystko najlepiej, a na pewno lepiej niż ich rodzice. W języku psychoterapii mówi się o takich osobach, że mają narcystyczną osobowość. Na całe szczęście jest to uleczalne, jednak brak jakichkolwiek zmian w tym obszarze bardzo szybko wywoła
wypalenie zawodowe. W różnego rodzaju instytucjach pomocy jest wielu pracowników z kilkunastoletnim stażem zawodowym, zgorzkniałych i obrażonych
na to, co się dzieje. Przypominają wiecznie walczących wojowników, którzy coraz mniej wierzą w sens swojej misji. To jest właśnie efekt walki ze swoimi rodzicami, która została przeniesiona na grunt zawodowy.
Gdy uczestniczyłem w szkoleniu z zakresu psychoterapii, prowadzący dał
nam zadanie, abyśmy przejrzeli kryteria diagnostyczne wszystkich zaburzeń psychicznych, a następnie z każdego znaleźli coś w swoim zachowaniu. Efektem tego
ćwiczenia jest odkrycie, że różnica pomiędzy zdrowiem a chorobą nie jest zbyt
wielka. Pozwala to na stworzenie w miarę równej relacji z osobą zgłaszającą się
po pomoc. Nic tak nie tworzy barier i uniemożliwia udzielenia pomocy jak wyższościowa postawa typu: „ja jestem zdrowy, a ty chory”. Ale gdy się temu bliżej
przyjrzeć, można zadać sobie pytanie, kto tu komu jest potrzebny bardziej: pomagacz potrzebującemu pomocy czy potrzebujący pomocy pomagającemu?
185
Damian Zdrada
Dlatego niezwykle ważną kompetencją zawodową jest umieć rozstać się
ze swoimi podopiecznymi, z klientami, pacjentami. Pozwolić im wyzdrowieć
i usamodzielnić się. To jest możliwe tylko wówczas, gdy pomagający będzie
wolny od kompulsywnej potrzeby pomagania, widzenia we wszystkich potrzebujących pomocy, gdy po prostu nie będą mu potrzebni chorzy i słabsi. Gdy
każdemu będzie dawał prawo wyboru tego, jakiego chce życia. To postawa neutralności, niezwykle trudna do osiągnięcia, ale bardzo cenna. Jeśli pomoc będzie
udzielana z szacunkiem dla osobistych wyborów, z pewnością będzie przyjęta.
Dobry pomagacz to taki, który potrafi rozpoznać zasady rządzące systemem
i sprzymierzyć się z nimi w ten sposób, aby delikatnie wesprzeć te siły, które
prowadzą do pozytywnej zmiany.
Oglądałem kiedyś program o 9-osobowej rodzinie, która mieszkała w jednoizbowej chałupie. Wokół budynku mieli olbrzymi plac, gdzie mogliby z powodzeniem wybudować – przynajmniej na czas letni – jakieś nowe pomieszczenia. Woleli jednak mieszkać wszyscy w jednym pokoju. Nie zgłaszali jednak
tego, że ich problemem jest ciasne mieszkanie. Mówili, że potrzebują lepszego
leczenia dla niepełnosprawnego dziecka. Wyobraźmy sobie, co by było, gdyby ktoś zaczął upierać się, że niepełnosprawne dziecko powinno mieć lepiej
i potrzebny jest większy metraż mieszkania. Przypuszczalnie rodzina zaczęła
by stawiać opór przed otrzymywaniem dalszej pomocy. Dlatego w tym podejściu nie ma tzw. opornych klientów. Jest jedynie niedostosowany do potrzeb
rodzaj pomocy (czy inaczej: pomoc bez szacunku dla systemu klienta). Nie chodzi o to, żeby wszyscy mieli dobrze według naszej skali „dobrego życia”. Warto pozwolić innym mieć własne skale, szczególnie gdy udziela się pomocy osobie, która tego nie chce, należy postępować tak, aby nie naruszyć pewnej bardzo
prywatnej strefy. Czegoś, czego będzie bronić tak jak broni się życia. Czasem
nawet nadużywanie alkoholu chroni przed czymś znacznie gorszym (np. przed
chorobą psychiczną czy depresją – to tzw. koncepcja samodzielnego leczenia2).
W tym miejscu z pewnością wiele osób zapytuje siebie, czy jest możliwa swoboda działania w instytucji, w której istnieją bardzo sztywne reguły postępowania ustanowione prawnie? Pamiętajmy jednak, że to my tworzymy instytucję. W każdej chwili wybieramy: czy postępować tak, jak byłoby najprościej, czy
chcemy mieć poczucie sensu w swojej pracy? Dalajlama, buddyjski nauczyciel,
powiedział kiedyś: „Każda jednostka odpowiada za kształtowanie instytucji,
które służą potrzebom świata” oraz „Musimy pamiętać, że wszystkie religie,
systemy i ideologie powstały po to, by wspomóc istoty ludzkie w ich dążeniu
do szczęścia (…) współczucie powinno zawsze mieć prymat nad ideologią”3.
2
3
Lit. cyt. nr 3
Lit.cyt. nr 1
186
Wskazania do pracy z rodziną w paradygmacie systemowym...
To właśnie jedna z cech systemowego podejścia: to, co widzimy w aktualnym funkcjonowaniu rodziny, czemuś służy. Jest dążeniem do ustanowienia
równowagi, poszukiwaniem miłości i szczęścia. Jednak z pomocą innych pojawia się szansa, że ta droga będzie prostsza i krótsza. Popatrzmy z miłością
i akceptacją na wszelkie zachowania jako na reprezentację złożonej i trudnej historii tej rodziny.
Ćwiczenie 1
Znajdź wygodne miejsce oraz zaplanuj sobie ok. 15 minut, w czasie których nikt nie
będzie ci przeszkadzał. Postaraj się o to, aby w tym miejscu panowała cisza. Oddychaj
swobodnie i lekko. Zamknij oczy. Wyobraź sobie, że stoisz w wielkiej sali. Jest w niej
wystarczająco wiele miejsca, aby za chwilę wokół ciebie, stojąc w kręgu, zaczęły się
pojawiać osoby. To członkowie twojej rodziny. Widzisz swoich rodziców, mamę i tatę,
obok rodzeństwo, dalej w kręgu stoją dziadkowie i ich rodzeństwo, pradziadkowie itd.
Widzisz swojego małżonka i jego system, własne dzieci. Ćwiczenie trwa, aż zapełni się
krąg. Nie wszystkie osoby spostrzegasz dokładnie, o niektórych zupełnie nie wiesz, jak
wyglądają. Są więc tylko jakimś niejasnym wyobrażeniem. W innych miejscach między
jedną a drugą osobą znajduje się pusta przestrzeń. To osoby, których nie znasz, ale które także stanowią część twojego systemu. Nie wiesz, jaką historię wnoszą w twój system. Nie wiesz, kim są. Może to nienarodzone dzieci, może nieznani partnerzy, może
sprawcy jakiejś ogromnej krzywdy w twojej rodzinie, a może osoby, które członkowie
twojej rodziny krzywdzili. Wszyscy oni mają miejsce w tym kręgu. Ty stoisz pośrodku
i rozglądasz się z ciekawością. Widzisz, że za pierwszym kręgiem stoi drugi krąg. To jeszcze dalsze osoby w twoim systemie. A później kolejne kręgi, aż do miejsca, gdzie panuje mrok i nie widać już tam nikogo wyraźnie. Zwracasz się do nich wszystkich słowami: „Widzę was i znajduję miejsce dla was w moim wnętrzu. Wszyscy jesteście moją
rodziną”. Po tych słowach nabierz głębiej powietrze, wprowadzając ten obraz gdzieś
wewnątrz siebie. Tam właśnie widziany przez ciebie obraz zostanie umieszczony, stając się częścią ciebie.
Akceptacja własnego systemu jest pierwszym krokiem do tego, aby móc sprzymierzyć się z systemem podopiecznych. Wówczas możliwe jest działanie w kooperacji. Gdy stoimy naprzeciw osoby zgłaszającej się po pomoc, ważne jest widzieć oczami duszy, że za nią stoją jej rodzice, a za nimi rodzice jej rodziców itd.
To, że ta osoba jest w sytuacji wymagającej pomocy, jest rezultatem wielopokoleniowej historii i to, czy będzie gotowa pójść dalej niż wszyscy jej przodkowie, nie wynika tylko z jej woli, ale także z aktualnej dynamiki panującej w jej
187
Damian Zdrada
systemie. Skuteczność pomocy jest także zależna od tego, na ile jesteśmy połączeni z własnym systemem, gdy pomagamy. Czy czujemy obecność własnych
rodziców za swoimi plecami, stojąc naprzeciw podopiecznego? Czy może buńczucznie odwracamy się od swoich rodziców, nie chcąc polegać na tym, co nam
dali? Wówczas nie zobaczymy systemu drugiej osoby i nie będziemy działać
w zgodzie z pewną harmonią, lecz przeciwko niej.
Co jeszcze powinniśmy wiedzieć, czyli pułapki i tajne przejścia
Gdy wiesz już, co to znaczy pracować z systemem (zwróć uwagę: nigdy po pomoc nie przychodzi jedna osoba, zawsze przychodzi cały system, reprezentowany w danej chwili przez jedną osobę lub więcej osób), wtedy dopiero poznasz
odpowiedź na pytanie: „co?”. Następne pytanie brzmi „jak?”.
Ćwiczenie 2
Weź kartkę papieru i narysuj swoją rodzinę, tę, w której się wychowałeś, lub tę, w której
aktualnie żyjesz. Lub jedną z jednej strony kartki, a drugą z drugiej. Pamiętaj, im więcej
włożysz w tę pracę, tym więcej zyskasz. To nie musi być dzieło sztuki. Postacie mogą
być też oznaczone symbolami, np. M – mama, T – tata, SB – starszy brat, MS – młodsza siostra itd. Ważne jest nie to, jak rysujesz, ale rozmieszczenie tych postaci na kartce. Chodzi o to, aby układ na rysunku odzwierciedlał twój wewnętrzny obraz rodziny.
Dlatego przed rysowaniem zrób sobie chwilę wyciszenia, a następnie pozwól, aby rysunek powstał jakby bez udziału twojego umysłu. Pozwól, aby rysunek narysowała
twoja nieświadomość.
Jeśli pomyślisz, że najpierw zaczniesz czytać to, co tutaj jest napisane, a potem
ewentualnie coś narysujesz, nic z tego nie będzie. Za chwilę podam bardzo ważne informacje, które mogą zniekształcić format rysunku. Jeśli jednak ćwiczenie
jest już wykonane, możesz poniższy tekst użyć do jego interpretacji.
Każda rodzina to system. Ale istnieją w niej także podsystemy. Na ogół każde pokolenie to jeden podsystem. Najczęściej mamy więc podsystem rodziców
i podsystem dzieci (nawet jeśli w rodzinie jest jedno dziecko, mamy wówczas
podsystem składający się z jednego dziecka). Poniżej prezentuję kilka typowych
problemów związanych z działaniem podsystemów.
Podsystem rodziców i podsystem dzieci
Gdy wyobrażamy sobie szczęśliwe dzieciństwo, czasem pojawia się przed nami
taki oto obraz: mama z jednej strony, ojciec z drugiej, a w środku dzieci. Wszyscy trzymają się za ręce i są szczęśliwi. Nic bardziej mylnego. Dzieci jako pod-
188
Wskazania do pracy z rodziną w paradygmacie systemowym...
system trzymają się razem, ale rodzice są rozbici, rozdzieleni przez dzieci, które tutaj rządzą. A jedną z najważniejszych zasad rodziny jest to, że powinni nią
kierować rodzice. Ponadto rozbici małżonkowie tworzą sztywne granice. Nie
tak łatwo jest z takiej rodziny się wyprowadzić. Rodzice oddzielają świat zewnętrzny od wewnątrzrodzinnego. Gdy dzieci dorosną, będzie im ciężko pójść
do własnego życia. Ponadto rodzice mogą je wykorzystywać do tego, aby nie
zbliżać się do siebie. Zapełniają dziećmi pustkę, jaka stworzyła się między nimi.
Ostatnią rzeczą, jakiej pragną, to znaleźć się obok siebie. Może by się wtedy pozabijali? Tak oto za tym sielankowym rysunkiem kryje się wiele niebezpiecznych psychologicznych dynamizmów.
Popatrzmy jednak na inną ewentualność: rodzice w środku, obok siebie,
a syn obok ojca, córka obok matki. To bardzo dobry układ. W zasadzie do szóstego roku życia najważniejszą osobą dla dziecka, niezależnie od tego, czy
to chłopak, czy dziewczynka, jest matka. Jednak później to się zmienia: chłopak
i dziewczynka stopniowo przechodzą w obszar wpływów ojca, a dziewczynka po jakimś czasie z powrotem wraca w obszar wpływów matki. Tak wygląda rozwój emocjonalny dziecka. W efekcie ukształtowany dorosły to taki, który
czuje szczególną więź z rodzicem tej samej płci, widząc, jak wiele ich łączy i jak
bardzo są do siebie podobni. Czuje też za sobą nie tylko wsparcie rodzica tej samej płci, ale całą linię przodków męskich (mężczyzna) czy żeńskich (kobieta).
Jednak w życiu nie wszystko jest takie proste. Zaburzenia tego procesu psychoanaliza nazwała kompleksem Edypa. Na ogół przejawia się to tym, że dziecko
jednej płci jest bardziej związane z rodzicem drugiej płci. Na rysunku będzie
to więc syn przy mamie albo syn i córka przy mamie, albo córka przy ojcu itd.
Można by rzec, że dziecko stoczyło zwycięską walkę z rodzicem tej samej płci
o uwagę rodzica płci przeciwnej i zajęło miejsce rodzica tej samej płci w rodzinie. Tak oto tworzą się maminsynki i córeczki tatusia. Na ogół osobom tym jest
tak dobrze, że 50-letni syn może żyć nadal z 70-letnią matką i stojąc przy murku
pod sklepem, popijać beztrosko „jabole”. To właśnie jeden z efektów wychowania w takim systemie. To również kobieta biznesu, która po kolei eksterminuje
samców, porównując ich z tatusiem: „żaden nie jest taki dobry”.
Opisany powyżej rysunek, na którym syn stoi obok ojca, a córka obok matki,
przy sprzyjającym rozwoju zamieni się w taki, że dzieci staną przed rodzicielską parą, patrząc w tym samym kierunku co rodzice, czyli przed siebie. W ten
sposób wejdą w dorosłe życie, czując za sobą wsparcie swoich rodziców.
Tak oto w skrócie i uproszczeniu może wyglądać analiza tego rysunku. Jeśli ktoś odkrył dzięki temu ćwiczeniu coś ważnego dla siebie, to dobrze. Może
to być początkiem zmiany. Rzadko kiedy mamy do czynienia z idealną rodziną. Szczególnie martwiłbym się o tych, którym wyszło z rysunku, że właśnie
w takiej się wychowali.
189
Damian Zdrada
Problemy z nadkontrolą
Powyższe wskazania pozwalają nam dostrzec, że wsparcie rodziców tej samej
płci jest bardzo ważne dla dziecka. Powinniśmy zrobić wszystko, aby ten warunek mógł być zachowany. Żadna kobieta nie zastąpi synowi ojca (jak i żaden
mężczyzna nie zastąpi matki). W psychoterapii funkcjonuje stworzone przez
D. Winnicota pojęcie: „wystarczająco dobra matka”4. Jest to określenie mówiące o tym, że nie musi być idealna. Co więcej, im bardziej jest idealna, tym gorzej dla dziecka. To właśnie dlatego w anglojęzycznej kulturze funkcjonują kawały o matkach Polkach, które chronią swoje dzieci lepiej od bulteriera. Brakuje
nam tego pojęcia, które zwalnia matkę z nadmiarowej kontroli i pozwala dziecku uczyć się na własnych błędach. Pozwala także na stworzenie przestrzeni dla
ojca. Ileż to razy nasłuchałem się historii kobiet narzekających na swoich mężów, że nic nie robią w domu. Jednak po dokładniejszej analizie okazywało się,
że to one odstraszały ich od większego zaangażowania. Uważały, że tylko one
są w stanie właściwie wychować dzieci. Bardzo często, gdy taki mąż przegra
z żoną o wpływ na dzieci (a szczególnie na syna), rezygnuje z życia rodzinnego i oddaje się ulubionym męskim czynnościom (siedzenie w knajpie z kumplami i oglądanie meczów piłkarskich przy piwie). Rozpoznanie takiej sytuacji
jest czasem kluczowe dla poprawy relacji w rodzinie. Czasem nie wystarczy,
aby mąż np. poszedł na leczenie odwykowe. Ponadto istotne jest, aby żona, korzystając także z terapeutycznego wsparcia dla rodzin osób uzależnionych, wyzbyła się swojej nadkontroli i braku zaufania do mężczyzn (to tzw. terapia dla
współuzależnionych). W przeciwnym razie mąż nadal nie odnajdzie miejsca
dla siebie w tej rodzinie i wróci do picia.
Rozwód rodziców i niepełna rodzina
W tym modelu na uwagę zasługuje także rozwód. Należy pamiętać, że dziecko zawsze będzie miało mamę i tatę, bez względu na to, jak będzie wyglądała
relacja między nimi. Nie powinno także wtrącać się w świat dorosłych. Próby
rozmowy, wyjaśniania sytuacji lepiej zastąpić ogólnym stwierdzeniem: „Rozwód to jest sprawa dorosłych, między rodzicami. Ale ty zawsze będziesz mieć
mamę i tatę”. Logika takiego postępowania wynika właśnie z tego, aby nie mieszać podsystemów i pewne sprawy pozostawić tylko w tym obszarze. To także odciąża dzieci z ewentualnego poczucia winy za to, co dzieje się w rodzinie, oraz zmniejsza ryzyko wykorzystywania dzieci przez rodziców do walki
między sobą.
Czasem, gdy w rodzinie jest tylko mama lub tata i kilkoro dzieci, jedno
z najstarszych wchodzi w rolę nieobecnego ojca lub matki. Sprawia wrażenie
4
Lit. cyt. nr 2
190
Wskazania do pracy z rodziną w paradygmacie systemowym...
dojrzałego i poukładanego, jednak płaci bardzo wysoką cenę za branie na siebie zbyt wielu obowiązków. Nierzadko kończy się to wieloma problemami tych
osób w dorosłym życiu.
Nieodcięta pępowina
Nieco komplikacji może się także pojawić w związku z rodziną pochodzenia.
Najgorszy wariant to taki, gdy małżonkowie zamiast widzieć siebie nawzajem,
patrzą na siebie przez pryzmat swoich rodziców. Oczekują, że on/ona da mu to,
czego nie dał jej/jemu ojciec/matka. Widzą więc w swoim małżonku nie partnera, ale swojego rodzica. Taki związek nie może się udać. To klasyczna sytuacja,
gdy dorosła osoba wyprowadziła się z rodziny pochodzenia, ale tylko fizycznie. Psychicznie nadal przebywa w domu swoich rodziców i obsadza współmałżonka w roli jednego z nich. Odcięcie pępowiny jest czasem bardzo istotne.
Dziecko (dorosłe) potrzebuje stworzyć dystans do swoich rodziców nie dlatego, że jest takie złe i niewdzięczne, ale po to, aby zachować do nich miłość.
Wyobraźmy sobie sytuację, gdy dorosły syn odwiedza swoich rodziców, pojawiając się na świątecznym obiedzie. Po kilku godzinach rozmowa się nie klei,
pojawiają się jakieś „niefajne” tematy. „Oho – myśli syn – już czas wyjść. Jeśli
zostanę chwilę dłużej, rodzice zaczną mnie wkurzać. A ja przecież chcę ich kochać. Nie mogę na to pozwolić, aby złość przesłoniła mi dobre uczucia do nich”.
Tak to właśnie odbywa się w zdrowej rodzinie. Czasem bardzo ważne jest, aby
wesprzeć młodych ludzi w takiej postawie budowania dystansu. Przecież wszyscy najbardziej pragną tego, aby zacząć żyć własnym życiem... A parafrazując
zdanie o wystarczająco dobrej matce, można też powiedzieć, że dziecko nigdy
nie będzie tak idealnym synem czy córką, jakby chciało.
Kto choruje w rodzinie?
Na koniec jeszcze kilka słów o pracy kowala. Kowale mawiają: „łańcuch jest tak
silny jak najsłabsze jego ogniwo”. To powiedzenie bardzo dobrze pasuje do życia w rodzinie, gdyż jest ona takim właśnie łańcuchem. I bardzo często rodzina
wypycha jedną z osób do pierwszego rzędu, mówiąc: „to jest nasz problem: niegrzeczne dziecko, ojciec alkoholik, depresyjna matka, córka uciekająca z domu
itp.”. Ważne jest, aby nie nabrać się na ten haczyk. Prowadziłem kiedyś terapię
rodziny, w której ojciec nadużywał alkoholu, córka miała anoreksję, a syn wagarował. Tylko matka miała się dobrze. Narzekała za to, że wszystko jest na jej
głowie. Po kilku miesiącach terapii rodzinnej ojciec zaczął leczyć się odwykowo,
córka przybrała na wadze, a syn zaczął regularnie chodzić do szkoły. I co wtedy? Matka wpadła w depresję. Z punktu widzenia systemu cała struktura rodziny była ułożona w ten sposób, aby ratować matkę. Gdy ona mogła się kimś
zajmować, nie miała depresji. Ale gdy sytuacja w rodzinie się unormowała, jej
191
Damian Zdrada
choroba ujawniła się w pełnej krasie. Leczenie matki z depresji utrwaliło pozytywne zmiany w rodzinie. Oczywiście ona nieświadomie sabotowała zdrowienie innych osób, gdyż jeśli pozostałym się polepszało, to jej się pogarszało.
W sytuacji gdy rodzina wyraźnie wskazuje na chore dziecko, „łańcuchowa metafora” sprawdza się szczególnie. Ze stuprocentową pewnością możemy przyjąć, że dziecko jest nosicielem problemów rodziców. I to właśnie oni
coś muszą zmienić w swoim życiu lub w swoim związku, aby dziecku było lepiej. Gdy słyszymy: „nasze dziecko jest niegrzeczne”, możemy spokojnie przetworzyć to na zdanie: „ktoś z rodziców jest niegrzeczny”. Nie warto obciążać
dziecka dodatkowymi diagnozami, wizytami u specjalistów, skomplikowanym
leczeniem. Dużo lepsze będzie dokładniej sprawdzić, co się dzieje u rodziców
i zająć się nimi. Bo dziecko jest szczęśliwe tylko wtedy, gdy szczęśliwi i zdrowi są jego rodzice.
Dlatego tak ważne jest zachowanie obiektywizmu i neutralności, gdy pracujemy z rodziną. Gdy zaczniemy trzymać stronę jednej z osób albo będziemy
działać przeciwko komuś, naruszymy równowagę systemu. To może skutkować jego rozpadem lub równowaga systemu po ingerencji osoby z zewnątrz będzie tak chwiejna, że konieczne będzie nieustające wsparcie zewnętrzne. Rodzina nie wypracuje własnego porządku.
Odnajdź swoje źródło energii do pracy
Ponieważ odpowiadałem już na pytania: „co?” i „jak?”, czas na odpowiedź
na pytanie najważniejsze: „za ile?”. Nie chcę jednak mówić tutaj o pieniądzach.
Jeśli ktoś wykonuje swoją pracę z pasją i oddaniem, pieniądze przyjdą same.
Raczej chodzi mi o to, aby wskazać, gdzie istnieje rezerwuar sił, które pomogą
osiągnąć zamierzone cele.
Ćwiczenie 3
Zaplanuj sobie ok. 15 minut, w czasie których nikt nie będzie ci przeszkadzał. Usiądź
wygodnie i zamknij oczy. Przypomnij sobie jakąś trudną sytuację ze swojej pracy. Może
to być rodzina, która odmawia współpracy, albo osoba, która tworzy problemy szybciej, niż udaje się je rozwiązywać. Kiedy stworzysz już wizję tej osoby, wyobraź sobie,
że stoisz naprzeciw niej. Poczuj wszystko to, co przychodzi ci do głowy, gdy myślisz
o tej osobie. Następnie wyobraź sobie, że za twoimi plecami stoją twoi rodzice. Poczuj
ich obecność. Popatrz jeszcze raz na tę osobę i zobacz, co się zmienia. Może uda ci się
zobaczyć rodziców tamtej osoby stojących za jej plecami? Zachowaj ten obraz i pozwól mu zadziałać, gdy następnym razem spotkasz się z tą osobą. Zobacz, do czego
dojdziecie, jeśli pozwolisz prowadzić się temu obrazowi.
192
Wskazania do pracy z rodziną w paradygmacie systemowym...
Tak właśnie należy wdrażać elementy pracy systemowej. Trzeba zacząć od siebie. Nie chodzi tu o regułki czy instrukcje postępowania. Raczej o pewną uważność, empatyczne rozumienie i neutralność poglądową. Jeśli te warunki zostaną zachowane, efektem pracy stanie się większy przepływ miłości. Odczujesz
to jako wrażenie z dobrze wykonanej roboty.
Pamiętaj, że już Z. Freud określił cel każdej pomocy drugiej osobie słowami: „aby klient kochał i pracował”5.
Podsumowanie
Bardzo starałem się opisać paradygmat pracy systemowej. Jednak jest bardzo
wiele wątków, których w tym opracowaniu nie zmieściłem – na przykład systemowe rozumienie objawu, znaczenie choroby itd. Odczuwam także niedosyt konkretnych przykładów rodzin, ich problemów i sposobów rozwiązania.
Publikacja jednak zyskałaby kolejne kilkanaście stron. Liczę więc na to, że czytelnik zainteresuje się tą metodą pracy na tyle, że sięgnie po odpowiednią literaturę lub dotrze do odpowiednich szkoleń i znajdzie to, czego zabraknie
mu w tym opracowaniu.
Bibliografia
Wykorzystana do konceptualizacji założeń merytorycznych artykułu:
Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny. Red. B. de Barbaro, WUJ, Kraków 1999.
Weber G.: Terapia systemowa Berta Hellingera. GWP, Gdańsk 2004.
Wegscheider-Cruse S., Higby K., Klontz T., Rainey A.: Rekonstrukcja rodziny. Model teatru życia. IPZ PTP, Warszawa 2000.
Namysłowska I.: Terapia rodzin. Springer PWN, Warszawa 1997.
Literatura cytowana (w tekście oznaczone skrótem: lit. cyt. nr…):
Dalajlama: Kim naprawdę jesteś? Wyd. Czarna Owca, Warszawa 2009, str. 13.
Twórcy psychoterapii: Donald W. Winnicot, M. Jacobs. GWP, Gdańsk 2007, str. 18.
Maisto S., Galizio M., Connors G.: Uzależnienia. Używanie i nadużywanie. Fundacja „Karan”,
Warszawa 2000, str. 399.
Mander G.: Psychodynamiczna terapia krótkoterminowa. GWP, Gdańsk 2006, s. 32.
5
Lit.cyt. nr 4
Elżbieta Nowak
Podejście systemowe
w pracy z rodziną wieloproblemową
Zastosowane w pracy z rodziną metody muszą być przede wszystkim adekwatne do zdiagnozowanej sytuacji rodziny. Należy jednak zwrócić uwagę pracownika socjalnego na jedną z często stosowanych w praktyce pracy socjalnej
z rodziną wieloproblemową metod, jaką jest podejście systemowe. Spoglądając na rodzinę, zamierzone rozważania należy rozpocząć od krótkiego wprowadzenia na temat tej grupy społecznej.
Rodzina ma podstawowe znaczenie dla jednostki, pełni wiele funkcji,
ma znaczący wpływ na kształtowanie się danego społeczeństwa. Gdy w sposób niewystarczający spełnia swoje funkcje, mamy do czynienia z dysfunkcjonalnością rodziny (K.W. Frieske, P. Poławski, 1996, s. 150, 152).
W sytuacji występowania w rodzinie co najmniej dwóch problemów możemy stwierdzić, że mamy do czynienia z tak zwaną rodziną wieloproblemową.
Grupa społeczna, jaką jest rodzina, znajduje się w centrum zainteresowania
różnych dziedzin naukowych. Socjologicznie to mała grupa społeczna. Pedagodzy oraz pracownicy socjalni przyjmują podejście wielowarstwowe i komplementarne w swoich analizach diagnostycznych, jak również w projektowaniu
i we wdrażaniu programów społecznego wsparcia względem rodziny (S. Kawula, 1996, s. 236). Psychologia zaś ujmuje tę grupę społeczną jako wspólnotę
osób połączonych więzami emocjonalnymi, będącą w stanie zaspokoić potrzeby swoich członków.
Z kolei R. König (za F. Adamski, 1984, s. 20) nazywa ją grupą, która łączy swoich członków w związek intymnego uczucia, wzajemnej pomocy oraz
wspólnego działania.
194
Podejście systemowe w pracy z rodziną wieloproblemową
Podejście systemowe zrodziło się na gruncie terapii oraz psychoterapii rodzinnej. Z powodzeniem jest również stosowane w działalności praktycznej, jak
praca socjalna oraz pedagogika. Wywodzi się z założenia Arystotelesa, który
uważał, że całość jest czymś więcej niż sumą części. Opierając się na tym założeniu, rodzina jest traktowana jako nowy byt, czyli system, w którym każda jednostka wpływa na wszystkich pozostałych członków systemu rodzinnego. Zmiana
zachodząca w jednym elemencie powoduje również zmianę w całym systemie.
Również Z. Tyszka (za M. Plopa, 2005, s. 15) definiował rodzinę jako system
za pomocą dwóch podstawowych wymiarów, a mianowicie struktury i zadań.
Zadania rodziny oraz pełnione przez nią funkcje odnoszą się przede wszystkim
do jej wspólnych obowiązków. Dotyczy to zarówno poszczególnych jej członków, jak również rodziny jako systemu, „strukturalna organizacja odnosi się
do wyjątkowego zestawu reguł rządzących wzorami interakcji zachodzących
w granicach systemu rodzinnego”.
Systemowe rozumienie określa system rodzinny jako organizm (system
biologiczny), który ma swój własny świat, indywidualną oraz niepowtarzalną organizację życia oraz układ stosunków wzajemnych pomiędzy wszystkimi członkami tego systemu. System rodzinny jest również pewną złożoną rzeczywistością oraz zbiorem elementów w dynamicznej interakcji, w której każdy
z elementów jest określony przez pozostałe. Tak rozumując, możemy założyć,
że na funkcjonowanie całej rodziny jako wspólnoty osób wpływają wszyscy jej
członkowie, czyli zachowanie jednego z jej członków wpływa na cały rodzinny
układ, a relacje międzyludzkie nigdy nie są jednostronne.
W omawianym podejściu możemy wyróżnić podsystemy, czyli dwuosobowe układy międzyludzkie, tworzone ze względu na wiek, płeć czy zainteresowania, np. rodzic – dziecko, mąż – żona. W każdym systemie rodzinnym
zachodzą interakcje wewnątrz konkretnych podsystemów, mogą to być przymierze, czyli porozumienie się dwóch członków rodziny (np. przymierze diady
małżeńskiej dla dobra dziecka), lub koalicja – zmowa jednego z podsystemów
przeciw trzeciej osobie (np. zmowa ojca i syna przeciw matce).
Z podejściem systemowym kojarzą się takie określenia, jak: całościowość, przyczynowość, ekwipotencjalność oraz ekwifinalność, które należy objaśnić:
• całościowość jest to system rodzinny rozumiany jako całość, przy jednoczesnym zachowaniu indywidualności każdego z członków systemu – jednocześnie noszą oni ślady oddziaływania na nich ich systemu rodzinnego;
• przyczynowość kolista – zachowania osób wzajemnie się wzmacniają i trudno jest ustalić, które było przyczyną, a które skutkiem;
• ekwifinalność – te same skutki mogą być wywoływane przez różne
przyczyny;
195
Elżbieta Nowak
• ekwipotencjalność – podobne przyczyny mogą wywoływać różne skutki.
Ponadto w praktyce pracy socjalnej z rodziną możemy także wyróżnić systemy: klienta, podmiotów, działania oraz przeprowadzania zmian.
Pierwszy z wymienionych systemów to członkowie rodziny mający problemy, którzy są adresatami pomocy społecznej.
Drugi system to osoby, instytucje, organizacje, których kompetencje wymagają zmian, modyfikacji, zwłaszcza w sytuacji nieprawidłowo prowadzonych
działań. Z kolei instytucje, wykreowane osoby, organizacje, które w realizacji celów pracy socjalnej współpracują ze sobą, nazywamy systemem działania. Natomiast pracownik socjalny oraz jego instytucja w odniesieniu do problemów
rodzinnych został zdefiniowany jako system przeprowadzania zmian.
Mając na uwadze lepsze zrozumienie zastosowania podejścia systemowego
w pracy socjalnej z rodziną wieloproblemową, poświęcono wiele uwagi rozważaniom teoretycznym opartym na literaturze przedmiotu. Dalsza część została
poświęcona zastosowaniu omawianego podejścia w praktyce.
W ostatnich czterech latach pojawiło się wiele nowatorskich projektów systemowych, jednym z nich był tzw. projekt „Ku samodzielności – praca systemowa z rodziną zagrożoną wykluczeniem społecznym”, realizowany przez wiele
ośrodków pomocy społecznej.
W ramach tego projektu przyjęto założenie, że tylko podejście kompleksowe, systemowe w rozwiązywaniu problemów życiowych beneficjentów może
dać nadzieję na skuteczność oraz ciągłość wypracowanych zmian, ponieważ
systemowe działanie zakłada nieograniczanie się jedynie do rozwiązania problemu podstawowego, ale akcentuje konieczność równoczesnego podejmowania pracy nad pozostałymi aspektami funkcjonowania rodziny.
Pracując z rodziną wieloproblemową, należy postępować analogicznie, nie
skupiać się wyłącznie na głównych problemach, ale równocześnie podejmować
pracę nad wszystkimi nieprawidłowościami zdiagnozowanymi przez pracownika socjalnego bądź zespół interdyscyplinarny.
Wspomniany wcześniej projekt zakłada ponadto, że rodzina jest objęta pomocą wielu różnych instytucji oraz organizacji. Często jednak wspomniane jednostki prowadzą działania bez porozumienia z pozostałymi, powoduje to: dublowanie form pomocy, jest ona nieadekwatna do potrzeb rodziny itp. Kwestię
tę zaproponowano rozwiązać poprzez tworzenie zespołów interdyscyplinarnych. Takie rozwiązanie jest wykorzystywane w Miejskim Ośrodku Pomocy
Społecznej w Bielsku-Białej w sytuacji pracy z rodziną, w której występuje zjawisko przemocy domowej. W skład takiego zespołu (grupy roboczej) wchodzą
przedstawiciele instytucji państwowych działających na rzecz rodziny, między
innymi: pracownik socjalny, dzielnicowy, kurator sądowy, pedagog szkolny,
wychowawca świetlicy socjoterapeutycznej, co pozwala na szybką i sprawną
196
Podejście systemowe w pracy z rodziną wieloproblemową
wymianę informacji, ustalenie diagnozy oraz opracowanie indywidualnego planu pracy z rodziną. Współpraca instytucji pozwala na skuteczniejszą i szybszą
interwencję oraz podejmowanie kompleksowych działań, które znacznie zwiększają szanse na powrót rodziny do prawidłowego funkcjonowania. Bardzo duże
znaczenie ma tu bezpośredni kontakt z innymi pracownikami udzielającymi
wsparcia rodzinie, np. dzielnicowym, wychowawcą szkolnym, terapeutą.
Nie bez znaczenia jest szerokoprofilowe wykształcenie pracownika socjalnego oraz doskonalenie umiejętności między innymi w dokonywaniu właściwej
diagnozy, w zakresie umiejętności interpersonalnych, pracy z trudnym klientem oraz radzenia sobie ze stresem itp. Istotne jest to, aby pracownik socjalny
miał wiedzę na temat działających na terenie miasta (gminy lub okolicy) instytucji, w których beneficjenci mogą uzyskać pomoc, poradę oraz wsparcie.
Podejmując pracę z rodziną, należy zadbać o to, aby system zachował równowagę. Pracownik socjalny, napotykając problemy w rodzinie, powinien mieć
świadomość, że zmiana jednego elementu ma zawsze mniejszy lub większy
wpływ na pozostałe. Funkcjonowanie jednego członka rodziny w sytuacji problemowej wykształca pewne układy, zależności, interakcje pomiędzy poszczególnymi członkami systemu rodzinnego. Próba rozwiązania problemu tylko
osoby bezpośrednio związanej z nim jest skazana na niepowodzenie i może
swoim działaniem wyrządzić więcej szkody niż pomocy, dlatego właśnie tak
ważne jest, aby rodzinę traktować jako całość (system) i podejmować działania
naprawcze i wzmacniające z każdym jej członkiem. Pracując z rodziną wieloproblemową, pracownik socjalny powinien wykazać się w sposób szczególny
wysoką kompetencją, dużą znajomością wiedzy na temat interakcji zachodzących pomiędzy członkami systemu rodzinnego, organizacji życia podopiecznych, układu stosunków wzajemnych pomiędzy członkami, wysokimi umiejętnościami interpersonalnymi itp.
Mając na celu bardziej dobitne ukazanie omawianego podejścia systemowego w pracy socjalnej z rodziną wieloproblemową, posłużymy się przykładem.
Przykład
Omawiana rodzina jest niepełna, gdyż w ostatnim czasie doszło do rozwodu. Jest to rodzina dwupokoleniowa, wielodzietna. Jej członkami są: matka
(35 lat), trzy córki (15, 11 i 8 lat) oraz syn (3 lata). Podstawowe źródła utrzymania stanowią: zasiłek rodzinny z przysługującym dodatkiem z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, świadczenie alimentacyjne oraz
pomoc z miejskiego ośrodka pomocy społecznej. Ojciec nie płaci zasądzonych
alimentów na dzieci, gdyż nie pracuje. Matka nie otrzymuje również środków finansowych od ojca najstarszej córki, ponieważ mieszka on poza granicami Polski.
197
Elżbieta Nowak
W chwili obecnej nie stwierdzono problemów zdrowotnych (we wcześniejszym okresie ojciec chorował na toksyczne uszkodzenie wątroby, zdiagnozowano u niego zespół uzależnienia alkoholowego, zespół abstynencyjny alkoholowy – stan predeliryjny oraz zaburzenia osobowości).
Rodzina zajmuje lokal o powierzchni 59,08 m2 w budynku, który został
sprzedany, jednak będzie zmuszona go opuścić (oczekuje na propozycję lokalu zastępczego). Obecnie dysponuje trzema pokojami, kuchnią, łazienką,
WC. W lokalu znajdują się piece węglowe, jest także dostęp do wszystkich
mediów.
Matka ma wykształcenie zawodowe (dziewiarz maszynowy), do 2000 roku
pracowała jako pracownik fizyczny. W chwili obecnej nie pracuje, jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku. Z uwagi na powyższą sytuację rodzina dysponuje środkami, które nie wystarczają jej na właściwe zabezpieczenie podstawowych potrzeb materialnych, żywieniowych
i higienicznych, występują także trudności z opłacaniem rachunków mieszkaniowych. Pojawił się również problem z zakupem podręczników i przyborów szkolnych.
Kobieta nie jest w stanie zapewnić dzieciom środków na rozrywkę, zabawki czy wyjazd na kolonie. Rodzina nie otrzymuje pomocy od krewnych.
Przed rozpadem pożycia małżeńskiego mąż beneficjentki nadużywał alkoholu. W rodzinie dochodziło do częstych konfliktów, które wywoływał ojciec
znajdujący się w stanie nietrzeźwym. Stosował przemoc psychiczną i fizyczną wobec domowników, zabraniał żonie wszelkich kontaktów ze znajomymi,
z tego powodu krewni odsunęli się od niej. Ojciec najbardziej znęcał się nad najstarszą córką, używając wulgarnych i obraźliwych słów. W wyniku interwencji
policji, jaka miała miejsce przed rozwodem z powodu znajdowania się rodziców
w stanie nietrzeźwym, troje starszych dzieci trafiło do pogotowia opiekuńczego, a najmłodszy syn do szpitala pediatrycznego. W wyniku ciągłych awantur
i przemocy wobec żony doszło do rozpadu pożycia małżeńskiego.
Pracownik socjalny podejmował liczne działania zmierzające w kierunku leczenia odwykowego ojca. Podopieczny brał udział w Programie Intensywnego Motywowania do Terapii, podczas którego zalecono dalsze leczenie.
W związku z powyższym zawarto z nim kontrakt socjalny, w którym został
zobowiązany do uczestniczenia w terapii prowadzonej przez Miejski Ośrodek
Terapii Uzależnień, jednak nie podjął współpracy w tym zakresie. Kilkakrotnie podejmował leczenie w Przychodni Profilaktyki i Leczenia Uzależnień, którego nie ukończył. Pracownik socjalny wielokrotnie przeprowadzał rozmowy
z podopiecznym mające na celu zmotywowanie go do podjęcia leczenia, starał
się także uświadomić konsekwencje dalszego braku współpracy w tym zakresie. Ponieważ działania te nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, zgłoszono
198
Podejście systemowe w pracy z rodziną wieloproblemową
sprawę Gminnej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Pomimo
kilkukrotnych wezwań nie stawiał się na posiedzenia Komisji, co poskutkowało skierowaniem sprawy na drogę sądową. Sąd wydał wyrok, w którym nakazał przymusowe leczenie odwykowe w systemie ambulatoryjnym. Wprawdzie
podczas jednej z interwencji matka również była nietrzeźwa, jednakże sytuacja
taka miała miejsce jednorazowo i była spowodowana lękiem przed zachowaniem męża, w związku z tym objęto środowisko regularnym monitoringiem
trzeźwości w celu dalszej diagnozy ewentualnego problemu alkoholowego. Informacje uzyskane od dzielnicowego, jak również ze środowiska lokalnego nie
potwierdziły u podopiecznej ww. problemu.
W związku z tym, że podczas wizyt u rodziny sporządzono dwie Niebieskie
Karty, a kolejne dwie spisała policja w trakcie interwencji, pracownik socjalny
podjął działania zmierzające w kierunku zapewnienia rodzinie bezpieczeństwa.
Po uzyskaniu zgody Podbeskidzkiego Ośrodka Interwencji Kryzysowej (POIK)
zaproponowano matce i dzieciom schronienie w placówce, jednak ta nie skorzystała z propozycji. Beneficjentka została skierowana na bezpłatną poradę psychologiczną, uzyskała także pomoc radcy prawnego w skonstruowaniu pozwu
o rozwód, zasądzenie alimentów oraz eksmisję męża z lokalu. Poinformowano
ją także o konieczności wykonania obdukcji oraz zawiadomienia policji. W związku ze zdiagnozowaną przemocą domową powołano zespół interdyscyplinarny, w skład którego weszli przedstawiciele instytucji współpracujących na rzecz
rodziny, tj. pracownik socjalny, pedagog, wychowawca świetlicy, dzielnicowy.
W wyniku dokonanych ustaleń zawiadomiono prokuraturę o popełnieniu przestępstwa, objęto środowisko regularnym monitoringiem dzielnicowego oraz pracownika socjalnego, wystąpiono także do sądu o wgląd w sytuację małoletnich.
Zarówno podopieczną, jak i dzieci objęto pomocą i wsparciem psychologa.
Podczas rozwodu sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad
małoletnimi matce, ustanowił nadzór kuratora, jednak zastrzegł ojcu prawo
do współdecydowania z matką w sprawach istotnych dotyczących dzieci. Nakazał ponadto ojcu opuszczenie lokalu. Mężczyzna może odwiedzać rodzinę
tylko wtedy, kiedy zachowuje abstynencję.
Mając na uwadze długotrwałe bezrobocie oraz brak odpowiednich kwalifikacji matki, opracowano ponadto plan pracy socjalnej z podopieczną, którego celem było jej usamodzielnienie. Podjęto działania zmierzające w kierunku
aktywizacji zawodowej. Kobietę skierowano do doradcy zawodowego, który
określił predyspozycje zawodowe beneficjentki, udzielił jej porad dotyczących
umiejętności poszukiwania zatrudnienia oraz przygotowania właściwego CV.
Przekazał także informacje dotyczące zachowania się podczas rozmowy kwalifikacyjnej oraz autoprezentacji przed potencjalnym pracodawcą. Ponieważ matka ma niskie kwalifikacje oraz mało atrakcyjny na rynku pracy zawód, kolej-
199
Elżbieta Nowak
nym etapem było skierowanie jej do udziału w projekcie „Bielsko-Biała Łączy
Ludzi” w celu umożliwienia zdobycia dodatkowych kwalifikacji przydatnych
na rynku pracy. Podopieczna ukończyła kurs sprzedawcy i obsługi kasy fiskalnej, zapoznała się także z podstawowymi zasadami pracy na komputerze. Brała również udział w spotkaniach Klubu Integracji Społecznej, w trakcie których
miała możliwość uzyskania wsparcia od osób znajdujących się w podobnej sytuacji. Zapewniono jej także konsultacje z psychologiem. Uzgodniono ponadto,
że będzie regularnie przeglądała oferty pracy i składała przygotowane wcześniej podania oraz raz w tygodniu skontaktuje się z pracownikiem socjalnym
w celu rozliczenia z efektów podejmowanych działań. Matka we właściwy sposób wywiązuje się z dokonanych ustaleń. Regularnie zgłasza się również w PUP
w celu potwierdzenia gotowości do podjęcia pracy, jednak do tej pory nie uzyskała żadnej propozycji zatrudnienia. W związku z aktualną sytuacją na rynku
pracy została zgłoszona do udziału w pracach społecznie użytecznych.
Sytuacja rodziny jest nadal bardzo trudna. W chwili obecnej kobieta samotnie
sprawuje opiekę nad dziećmi, starszym poświęca czas w wolne dni i po powrocie
ze szkoły. Najmłodszym synem opiekuje się przez cały dzień, dlatego przeważnie utrzymuje ze szkołą kontakt telefoniczny. Dzieci nie sprawiają problemów
wychowawczych, są grzeczne, trochę smutne. Najstarsza córka uczy się bardzo
dobrze, pozostałe rodzeństwo osiąga przeciętne wyniki. Dzieci są ubrane czysto,
schludnie, adekwatnie do pory roku, zadbane. Dla zapewnienia odpowiednich
warunków do ich prawidłowego rozwoju objęto je gorącym posiłkiem w szkole,
nawiązano także współpracę z PCK, który udzielił wsparcia w postaci odzieży
i żywności. Dzieci otrzymały stypendia szkolne, sfinansowano także ich pobyt
na koloniach letnich w Bukowinie Tatrzańskiej. Ponadto objęto je pomocą w formie uczestnictwa w zajęciach świetlicy socjoterapeutycznej, gdzie otrzymały pomoc przy odrabianiu lekcji, posiłek, a przede wszystkim wsparcie psychologa
i wychowawcy. Pracownik socjalny pozostaje w ciągłym kontakcie z wychowawcami świetlicy oraz pedagogiem szkolnym, współpraca ta pozwala na bieżącą wymianę informacji oraz podejmowanie kompleksowych działań na rzecz rodziny.
Matka oczekuje także na przyjęcie syna do przedszkola. Ojciec odwiedza dzieci
regularnie, zgodnie z wyrokiem sądu utrzymuje abstynencję, ponadto zrozumiał,
że jest osobą uzależnioną od alkoholu i rozpoczął leczenie odwykowe. Wcześniej
nie interesował się rodziną, nie dbał o potomstwo, nie przejmował się tym, że nie
mają co jeść. Zdarzało się, że opuszczał dom na kilka dni.
Przez ostatnie dwa lata rodzina dodatkowo korzystała ze wsparcia finansowego w formie: świadczenia pieniężnego na zakup artykułów żywnościowych, zasiłku celowego na zakup odzieży i obuwia, częściowe pokrycie kosztów ogrzewania, zasiłku okresowego. Podopieczni otrzymali także wsparcie
w postaci „Kart Żywnościowych – PEAD”, pracownik socjalny udzielał porad,
200
Podejście systemowe w pracy z rodziną wieloproblemową
wspierał, informował o instytucjach, w których matka może uzyskać dodatkową pomoc. Beneficjentka może liczyć także na wsparcie kościoła oraz Banku Chleba.
Matka bardzo ceni uzyskaną pomoc, nie poradziłaby sobie sama. Chciałaby uzyskać miejsce w przedszkolu dla syna, nadal podnosić swoje kwalifikacje i podjąć pracę zarobkową. Stara się uporządkować swoje życie i poprawić
sytuację materialną.
Rodzina jest przykładem, który pokazuje, że podejmowane działania i kierowane formy pomocy przynoszą pozytywne efekty. Wprawdzie działania wobec
męża początkowo nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, ale przy wsparciu
MOPS, policji, GKRPA, sądu i innych placówek beneficjentka zdobyła się na rozwód, uzyskała nakaz eksmisji męża z lokalu, a ojciec zrozumiał, że jeżeli nie
zmieni swego postępowania, to całkowicie utraci rodzinę. Działania te pozwalają na ustabilizowanie sytuacji życiowej, zapewnienie dzieciom poczucia bezpieczeństwa i stworzenie warunków do ich prawidłowego rozwoju. Ewidentnie
widać, że rodzina przy pomocy i wsparciu systemu pomocy społecznej zmierza
w kierunku prawidłowego funkcjonowania oraz usamodzielnienia się.
Zasady przygotowanych projektów obejmują wieloaspektowe formy udzielania pomocy rodzinom korzystającym z pomocy społecznej, w ramach pozostających do dyspozycji środków, nic jednak nie zapewni spodziewanych efektów
bez dobrej współpracy pomiędzy poszczególnymi ludźmi, od których zależy
zaspokojenie podstawowych potrzeb rodzin potrzebujących pomocy. Większe
możliwości w tym kierunku daje tworzenie programów systemowych, które
pozwalają na objęcie rodziny kompleksową pomocą i ochroną do czasu rozwiązania problemów. Korzyści płynące z tego rozwiązania to między innymi:
szybszy przepływ informacji, lepsza diagnoza, koordynacja działań, oszczędność czasu i energii, zwiększenie skuteczności podejmowanych przedsięwzięć,
dlatego należy rozszerzać współpracę z innymi instytucjami w celu zaangażowania pozostałych służb do udziału w projektach systemowych.
Bibliografia
Adamski F.: Socjologia małżeństwa i rodziny. Warszawa 1984.
de Barbaro B. (red.): Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny. Wyd. UJ, 1998.
Bradshaw J.: Zrozumieć rodzinę. Warszawa 1994.
Dewies M.: Socjologia pracy socjalnej. Warszawa 1996.
Frieske K.W., Poławski P.: Opieka i kontrola. Warszawa 1996.
Kawula S.: Rodzina [w:] Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej. Red. Lalak D.,
Pilch T., Warszawa 1999.
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej. Olsztyn 2006.
Plopa M.: Psychologia rodziny: teoria i badania. Elbląg 2005.
Izabela Krasiejko
Praca socjalno-wychowawcza
i terapeutyczna z rodziną
z wieloma problemami
W ostatnich latach coraz częściej w literaturze przedmiotu1 oraz przy okazji różnorodnych debat nad kształtem polityki społecznej w Polsce, a także na konferencjach naukowych wskazuje się konieczność realnych zmian w zakresie
pracy z rodziną. Ma to być nie tyle praca dla rodziny, co z rodziną, łączenie
działań o charakterze socjalno-bytowym, społeczno-wychowawczym oraz
terapeutycznym2.
Jedną z pierwszych zmian było powstawanie placówek i form wsparcia oraz
aktywizacji członków rodziny (środowiskowe domy samopomocy, Kluby Integracji Społecznej, Centra Aktywności Lokalnej itd.), realizowanie projektów
systemowych oraz stosowanie tzw. instrumentów aktywnej integracji. Kolejną
zmianą było zapoczątkowanie rozwoju asystentury rodziny3, którą na szerszą
.in.: Trawkowska D. (red.): Pomoc społeczna wobec rodzin. Interdyscyplinarne rozważania o publicznej
M
trosce o dziecko i rodzinę. Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń, 2011; Trawkowska D.: Praca socjalna z rodziną – skuteczny czy pozorny instrument przeciwdziałaniu społecznemu? [w:] Wódz K., Pawlas-Czyż S.: Praca socjalna wobec nowych obszarów wykluczenia społecznego. Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń 2008; Ciczkowska-Giedziun M., Kantowicz E. (red.): Pedagogika społeczna wobec problemów współczesnej rodziny.
Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń 2010; Skrabska R., Kozłowska-Ferenc A.: Praca socjalna z rodziną [w:]
Szluz B., Walc W. (red.): Rodzina, szkoła, współczesne wyzwania. Wyd. Koraw, Rzeszów 2011.
2
Kotlarska-Michalska A.: Praca socjalna w rodzinie, z rodziną i dla rodziny w perspektywie ról zawodowych
pracownika socjalnego i asystenta rodziny [w:] Żukiewicz A. (red.): Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa
usługa w systemie wspierania rodzin. Od opieki do wsparcia. Wyd. Impuls, Kraków 2011.
3
Żukiewicz A. (red.): Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin. Od opieki do wsparcia. Wyd. Impuls, Kraków 2011; Szpunar M. (red.): Asystentura rodziny – nowatorska metoda
pomocy społecznej w Polsce. Wyd. MGT, Gdynia 2010; Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny.
Wyd. Naukowe Śląsk, Katowice 2010.
1
202
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
skalę miała wprowadzić Ustawa z dnia 9 sierpnia 2011 roku o wspieraniu rodziny
i systemie pieczy zastępczej. Z nimi związana jest również zmiana w metodycznym działaniu służb społecznych z rodziną – z modeli skoncentrowanych na deficytach i problemach w stronę modeli skoncentrowanych na zadaniach4 lub zasobach i rozwiązaniach5.
Również po dwudziestu latach od rozpoczęcia prac nad profesjonalizacją
pracy socjalnej prowadzone są badania6, dotyczą one między innymi stanu pracy socjalnej z rodziną i jej standaryzacji.
Stan pracy socjalnej z rodziną z dziećmi
w świetle raportów z badań z lat 2010–2011
Z badań dotyczących pracy socjalnej z rodziną z dziećmi wynika, że najbardziej zagrożone ubóstwem są rodziny wielodzietne oraz samotni rodzice z dziećmi. W 2010 roku 13% wszystkich świadczeniobiorców wykazywało problem bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych w rodzinie
niepełnej i 9,3% w rodzinie wielodzietnej, od 2004 roku zmniejsza się liczba tych rodzin, co prawdopodobnie zostało spowodowane wprowadzeniem
świadczeń rodzinnych, brakiem zmian kryterium dochodowego – od kliku
lat jest to 351 zł na osobę w rodzinie, większą migracją zarobkową. Najwięcej rodzin otrzymuje świadczenia z pomocy społecznej w wysokości od 2000
zł do 4500 zł rocznie7.
Do najczęściej realizowanych form pomocy społecznej kierowanych do osób
z problemami opiekuńczo-wychowawczymi wg pracowników badanych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej należą: pomoc finansowa (61% wskazań), praca socjalna (53%), poradnictwo specjalistyczne (25%), pomoc rzeczowa (27%). 6% z badanych 555 jednostek organizacyjnych pomocy społecznej
(jops) z terenu całego kraju zadeklarowało, że w ich placówce rodziny mogą
Standardy pracy socjalnej. www.wrzos.org.pl (stan z 12.03.2012 r.).
Krasiejko I.: Praca socjalna w praktyce asystenta rodziny. Przykład Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach. Wyd. Nauk. Śląsk, 2011.
6
M.in.: Dudkiewicz M. (red.): Pracownicy socjalni: pomiędzy instytucją pomocy społecznej a środowiskiem lokalnym (raport z badań). Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011; Biernat T., Karwacki A.: Aktywna
polityka społeczna i profesjonalna praca socjalna w województwie kujawsko-pomorskim (raport z badań). Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2011; Rymsza M.: Czy podjęcie aktywizujące ma szansę? Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce 20 lat po reformie systemu pomocy społecznej (raport z badań). Instytut
Spraw Publicznych, Warszawa 2011; Musioł S., Twardowska M.: Profesjonalny pracownik socjalny – profesjonalne działanie na rzecz osób wykluczonych. Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2011;
Olech A., Sobczak A.: Jakość i organizacja pracy w ośrodkach pomocy społecznej. „Praca Socjalna” nr 3/2011;
Szarfenberg R. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. WRZOS, Warszawa 2011; Hryniewicka A.: Pomoc społeczna
w liczbach: 2010. Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2010.
7
Szarfenberg R. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Dz.cyt., s. 200–212; Hryniewicka A.: Pomoc społeczna w liczbach: 2010. Dz.cyt., s. 20.
4
5
203
Izabela Krasiejko
skorzystać ze wsparcia asystenta rodziny8. Można bowiem oszacować, że w latach 2006–2011, jeszcze przed wprowadzeniem ustawy o wspieraniu rodziny
i systemie pieczy zastępczej, w kilkudziesięciu jednostkach organizacji pomocy
społecznej i organizacjach pozarządowych w Polsce były realizowane tzw. dobre praktyki w zakresie pracy socjalnej z rodziną z problemami, najczęściej nazywane asystenturą rodziny. W większości miejskich ośrodków pomocy społecznej województwa śląskiego realizowano asystenturę rodziny jeszcze przed
wprowadzeniem ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej9.
Pierwszym ośrodkiem, który wprowadził w 2006 roku tzw. trenera do pomocy rodzinom o niskich umiejętnościach prowadzenia gospodarstwa domowego, był Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej. Niektóre projekty z zakresu asystentury rodziny w województwie śląskim przyniosły efekty
m.in. w postaci usamodzielnienia klientów, co zostało zbadane empirycznie10
oraz zostały nagrodzone w konkursach, np. częstochowski w konkursie organizowanym przez Związek Miast Polskich „Lider Zarządzania 2011”.
Inne formy pomocy wymieniane przez przedstawicieli badanych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej jako realizowane przez nie na rzecz
rodzin z problemami opiekuńczo-wychowawczymi to: współpraca ze szkołą (8% wskazań), z kuratorem (10%), kursy, szkolenia, warsztaty (4%), pomoc
prawna (3%), placówki opiekuńczo-wychowawcze wsparcia dziennego (10%),
ośrodek wsparcia (1%), zespół interdyscyplinarny (2%), interwencja kryzysowa
(1%), projekt systemowy (1%)11. W opinii badanych jops-ów cztery zadania
najczęściej składające się na pracę socjalną z rodziną z trudnościami opiekuńczo-wychowawczymi to: pomoc rodzinom w przezwyciężaniu problemów opiekuńczo-wychowawczych, wsparcie w zapewnieniu prawidłowego funkcjonowania dziecka w rodzinie i szkole, pomoc w poprawie sytuacji finansowej oraz
wsparcie w zapewnieniu dziecku odpowiednich warunków w domu, w szczególności w nauce i wypoczynku. Modelem pracy socjalnej stosowanym w pracy
z rodziną jest, zgodnie z klasyfikacją C. Robertis12, zazwyczaj tzw. model metodycznego działania, zgodnie z klasyfikacją przedstawioną przez E. Kantowicz13
S zarfenberg R. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Dz.cyt., s. 200–212.
9
Z prezentacji B. Malary Dobre praktyki w zakresie asystentury rodziny przedstawionej na Seminarium
„Współpraca międzyinstytucjonalna i rozwój dialogu społecznego w kontekście specyfiki pracy asystenta rodziny”, zorganizowanym przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Katowicach
9 sierpnia 2011 r.
10
Krasiejko I., Imielińska A.: Efektywność asystentury rodziny na przykładzie badań realizowanych w Miejskim
Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie [w:] Szpunar M. (red.): Asystentura rodziny…, Wyd. MOPS
w Gdyni, Gdynia 2011.
11
Szarfenberg M. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Dz.cyt., s. 200–212.
12
Robertis C.: Metodyka działania w pracy socjalnej. Wyd. Naukowe Śląsk, Katowice 1998, s. 88–89.
13
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej. Wyd. UW-M, Olsztyn 2001, s. 96–98.
8
204
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
i Ch.D. Garvin, B. Seabury14 tzw. model zorientowany na rozwiązywanie problemów lub model zorientowany na zadaniach lub w przypadku programu częstochowskiej asystentury – model skoncentrowany na poszukiwaniu rozwiązań15.
Najczęściej stosowaną metodą w pracy z rodziną z dziećmi według badanych
pracowników socjalnych i asystentów rodziny16 jest praca z indywidualnym
przypadkiem. Metoda pracy grupowej i środowiska lokalnego jest rzadko wykorzystywana (ok. 8% wskazań). Najczęściej stosowanymi technikami w pracy
socjalnej z rodziną są: działania wychowawcze, mobilizowanie do zmiany sytuacji, poinformowanie klienta o jego uprawnieniach, zasobach, możliwościach.
Ponadto asystenci rodziny stosują takie techniki, jak: wyjaśnianie, wspieranie,
podnoszenie poczucia własnej wartości, rozumienie siebie, podnoszenie umiejętności rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji, podnoszenie świadomości, informowanie, poradę, trening, działania wychowawcze, wzmacnianie, modelowanie, przydzielanie zadań, pomoc materialną, rozszerzenie sieci
kontaktów, ujawnienie możliwości, współpracę z innymi pracownikami służb
społecznych (łączność, koordynacja, praca zespołowa, konsultacje). W ośrodkach, gdzie działania asystenta były częścią szerszego programu systemowego,
np. w Gdyni projekt „Rodzina bliżej siebie”, członkowie rodziny mieli możliwość uczestniczyć ponadto w szkole dla rodziców, zajęciach i obozach socjoterapeutycznych dla młodzieży, zajęciach edukacyjno-profilaktycznych dla dzieci,
poradnictwie i terapii psychologicznej, doradztwie zawodowym, kursach zawodowych oraz prawa jazdy, warsztatach efektywnego uczenia się, pogotowiu
lekcyjnym i in.17. Najczęściej stosowanymi narzędziami i technikami pośrednimi
w pracy socjalnej z rodziną w opinii jops-ów są: rodzinny wywiad środowiskowy, rozmowa umożliwiająca analizę braków, zasobów, oczekiwań, barier,
gromadzenie i analiza dokumentów, rozeznanie i współpraca z podmiotami
publicznymi. Rzadko stosowano kontrakt socjalny i inne rodzaje umowy lub
indywidualny plan pracy z rodziną. Przedstawiciele badanych jops-ów deklarują, że zatrudnieni w nich pracownicy socjalni kontaktują się z danymi rodzinami co najmniej raz w tygodniu18. W przypadku asystentury rodziny jest
to do kilku razy w tygodniu.
avin Ch.D., Seabury B.A.: Działania interpersonalne w pracy socjalnej, tom. 2. Wyd. Śląsk, Katowice 1998,
G
s. 21–22, 39–40.
15
Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny. Wyd. Naukowe Śląsk, Katowice 2010, s. 29–49;
93–108.
16
Szarfenberg R. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Dz.cyt., s. 200–212; Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta
rodziny. Dz.cyt., s. 29–49, 93–108.
17
Por. Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny. Dz.cyt., s. 29–49, 93–108.
18
Szarfenberg R. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Dz.cyt., s. 200–212; Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta
rodziny. Dz.cyt., s. 29–49, 93–108.
14
205
Izabela Krasiejko
Osobne usytuowanie pracy socjalnej z rodziną na tle poradnictwa i terapii
rodzinnej w ustawie o pomocy społecznej powoduje, że można ją interpretować jako usługę pośrednictwa pomiędzy klientem i jego rodziną a doradcami
i terapeutami specjalizującymi się w poradnictwie rodzinnym i terapii rodzinnej19. Tak też najczęściej wygląda praca z rodziną wykonywana przez terenowego pracownika socjalnego, niespecjalizującego się w pracy z rodziną. Natomiast
w asystenturze rodziny najczęściej praca z rodziną ma charakter pracy socjalno-wychowawczej (z elementami pracy opiekuńczej i kulturalno-oświatowej),
traktowanej jako proces uwzględniający etapy ratownictwa, opieki i pomocy
w rozwoju20, rzadziej pracy socjalnej i terapeutycznej (Częstochowa)21.
Poziom standaryzacji pracy socjalnej z rodzinami niewydolnymi wychowawczo jest bardzo niski (9% badanych OPS-ów deklaruje, że ma – niespisane
– reguły, zasady, procedury w tym zakresie). Jops-y deklarujące posiadanie
standardów pracy socjalnej z rodziną z problemami twierdzą, iż są one przestrzegane i raczej ułatwiają pracę. 45% jops-ów, które nie mają standardów
pracy z rodziną z problemami, nie widzi konieczności ich wprowadzenia, odmienne zdanie ma 26%, z czego w większość stanowią pracownicy MOPS-ów/
MOPR-ów.
Podsumowując, w czasie ostatnich pięciu lat zauważa się przechodzenie
– powolne i raczej w postaci nie tyle systemowych, co wyspowych działań innowacyjnych podejmowanych lokalnie, często dzięki wykorzystaniu środków finansowych z Europejskiego Funduszu Społecznego – z polityki osłonowej wobec rodzin (przydzielanie świadczeń i usług) do aktywnej polityki
społecznej (projekty systemowe z asystenturą rodziny i innymi instrumentami aktywnej integracji, takimi jak: szkolenia, terapia, planowanie i kontraktowanie pracy z rodziną, aktywny udział rodziny na każdym etapie metodycznego działania)22.
Z literatury przedmiotu oraz powyższej analizy raportów badawczych wynikają wnioski i rekomendacje. Praca socjalna i usługi dla rodzin z problemami
nie są dostatecznie dobrze określone w prawie, wystandaryzowane i skoordynowane. Nie jest jasne, na jaką i jakiej jakości pomoc rodziny mogą liczyć. Należałoby określić minimalny pakiet usług pomocy i integracji społecznej, do której
mogą mieć dostęp rodziny, spisać go i upowszechnić te informacje na gruncie
Szarfenberg R. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. Dz.cyt., s. 214.
20
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki... Op.cit., s. 167; Marynowicz-Hetka E.: Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. Warszawa 1980, s. 73–80.
21
Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny. Dz.cyt., s. 29–49, 93–108.
22
Rymsza M.: Czy podjęcie aktywizujące ma szansę? Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce 20 lat po reformie systemu pomocy społecznej (raport z badań). Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011; Biernat T.,
Karwacki A.: Aktywna polityka społeczna i profesjonalna praca socjalna w województwie kujawsko-pomorskim
(raport z badań). Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2011.
19
206
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
lokalnym. Do tego pakietu mogą należeć m.in.: informacja o prawach i uprawnieniach rodziny (rodzina może uzyskać informację o instytucjach i formach
wsparcia, o jakie może się ubiegać w swojej trudnej sytuacji), praca socjalna
z rodziną z dzieckiem metodą indywidualnego przypadku, usługi asystenta rodziny
(jako bezpośrednia pomoc rodzinie w jej środowisku domowym), poradnictwo
specjalistyczne (w tym poradnictwo: psychologiczne, prawne, rodzinne), wsparcie funkcji opiekuńczej rodziny poprzez placówkę wsparcia dziennego w formie
opiekuńczej (w tym kół zainteresowań, świetlic, klubów, ognisk wychowawczych), wsparcie funkcji opiekuńczej rodziny poprzez placówkę wsparcia dziennego w formie specjalistycznej (placówki organizują zajęcia socjoterapeutyczne,
terapeutyczne, korekcyjne, kompensacyjne oraz logopedyczne, a także prowadzą indywidualny program korekcyjny, program psychokorekcyjny lub psychoprofilaktyczny), interwencja kryzysowa (usługa świadczona w sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia członków rodziny w wyniku przemocy w rodzinie
lub innych sytuacji kryzysowych)23.
Jednakże nie ma zgodności zarówno wśród naukowców, polityków, jak
i samych pracowników socjalnych dotyczących zarówno oddzielenia pracy socjalnej od świadczeń, jak i potrzeby jej standaryzacji. 40% badanych pracowników socjalnych było za oddzieleniem pracy socjalnej od przydzielania świadczeń. Wskazywali zalety takiego rozwiązania, jak wzrost zaufania klienta czy
koncentracja na pracy z rodziną. 30% było przeciwko, widzieli jego wady, takie
jak: mniejsza motywacja po stronie klienta, dwoistość interwencji, zagrożenie
utratą pracy przy zatrudnianiu nowych służb społecznych (asystentów rodziny)24. R. Szarfenberg25 wraz z zespołem ekspertów tworzących standardy pracy
socjalnej i usług widzą i trzy korzyści z oddzielania pracy socjalnej od przydzielania świadczeń: „Po pierwsze, usamodzielnienie pracy socjalnej pozwala na nią
spojrzeć w kontekście usług pomocy i integracji społecznej (np. interwencja
kryzysowa, poradnictwo specjalistyczne, reintegracja społeczna i zawodowa).
Jest to krok niezbędny, aby rozpocząć debatę nad rolą pracy socjalnej zarówno
w stosunku do procedur przyznawania świadczeń materialnych, jak i do uznawanych dotychczas za odrębne od niej usług oferowanych przez pomoc społeczną. Po drugie, wraz z uznaniem pracy socjalnej i usług pomocy i integracji społecznej za niezależne od procedur administracyjnych możemy zacząć
auli J., Włoch A.: Podręcznik instruktażowy „Standardy Usług”. Wyd. WRZOS, Warszawa 2012,
P
s. 178–179.
24
Dudkiewicz M., Granosik M., Racław M.: Rekonstrukcje uwarunkowań i rekomendacje [w:] Dudkiewicz M. (red.): Pracownicy socjalni: pomiędzy instytucją pomocy społecznej a środowiskiem lokalnym (raport
z badań). Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011; Rymsza M.: Czy podjęcie aktywizujące ma szansę?
Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce 20 lat po reformie systemu pomocy społecznej (raport z badań).
Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011, s. 164–165.
25
Szarfenberg R.: Standardy w pracy socjalnej. Wprowadzenie, s. 4–5, www.wrzos.org.pl (stan z 10.03.2012 r.).
23
207
Izabela Krasiejko
myśleć o tym, jakie są ich modele, metody, techniki i narzędzia, jako praktyki,
wprowadzać innowacje w tym zakresie, a następnie badać, jakie efekty te różne modele i metody przynoszą wspomaganym klientom. Otwiera to drogę dla
badań ewaluacyjnych praktyki pracy socjalnej i usług pomocy i integracji społecznej. Dzięki temu kolejne wersje standardów będą mogły być uzupełnione
lub uzyskać status wskazówek dla praktyki opartych na dowodach26. Po trzecie,
autonomiczna wobec procedur administracyjnych praca socjalna może być wykonywana w różnych instytucjonalnych kontekstach. Powinien być to silny impuls do opracowania procedur zlecania pracy socjalnej organizacjom pozarządowym, które pracują z obywatelami będącymi potencjalnymi lub aktualnymi
klientami pomocy społecznej. Standardy pracy socjalnej są wówczas podstawą
do projakościowego doskonalenia publicznych usług społecznych realizowanych poza sektorem publicznym”.
Rekomenduje się, aby w przypadku oddzielenia pracy socjalnej od przydzielania świadczeń podkreślać walory takiego rozwiązania, zachęcać do kooperowania w wykonywaniu wspólnych działań z rodziną/klientem oraz dać
obecnym pracownikom socjalnym możliwości wyboru nowego stanowiska pracy – asystent rodziny, specjalista pracy z rodziną, specjalista pracy socjalnej
z osobami z zaburzeniami psychicznymi, osobami bezdomnymi itd. oraz obszarów i metod działania lub pozostania pracownikiem socjalnym przydzielającym świadczenia (nie każdy pracownik socjalny będzie z sukcesem realizował działania wymagające elastyczności, aktywności, twórczości)27.
Podobnie jest ze standaryzacją pracy socjalnej, w tym pracy z rodziną
z dziećmi. Wskazywane są zarówno szanse, jak i zagrożenia wynikające ze standaryzacji. Zdaniem R. Szarfenberga28 walorem standaryzacji pracy socjalnej
i usług pomocy i integracji społecznej jest to, że „może ona służyć zwiększeniu
ich wielowymiarowo rozumianej jakości, przynajmniej do poziomu uznawanego za wystarczający. Nieprofesjonalna praca socjalna czy trening pracy z osobami długotrwale bezrobotnymi albo opieka nad osobami starszymi i niesamodzielnymi mogą być nie tylko nieużyteczne i nieskuteczne, ale też szkodliwe.
Zniechęcenie do kolejnych prób aktywizacji czy wystąpienie odleżyn mogą być
konsekwencjami usług niskiej jakości. Można temu zapobiec poprzez zastosowanie różnych środków, jednym z nich jest właśnie standaryzacja usług i jej
odpowiednie wdrożenie”.
S zarfenberg R.: Dowody naukowe jako podstawa polityki społecznej, zarządzania społecznego i pracy socjalnej.
„Problemy Polityki Społecznej”, nr 15/2011.
27
Dudkiewicz M., Granosik M., Racław M.: Rekonstrukcje uwarunkowań i rekomendacje [w:] Dudkiewicz M. (red.): Pracownicy socjalni: pomiędzy instytucją pomocy społecznej a środowiskiem lokalnym (raport
z badań). Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011.
28
Szarfenberg R.: Standardy w pracy socjalnej. Wstęp [w:] Pauli J., Włoch A.: Podręcznik instruktażowy „Standardy Usług”. Wyd. WRZOS, Warszawa 2012, s. 6–7. 26
208
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
Z drugiej strony należy wziąć jednak pod uwagę, że procedury w pracy
socjalnej, jakie są obecnie tworzone29, mogą z jednej strony zmniejszyć dylematyczność wyborów, ale z drugiej jednak jeszcze bardziej zbiurokratyzować
pracę socjalną oraz ograniczyć kreatywność podejmowanych rozwiązań i dostosowania ich do lokalnych potrzeb. Przykładowymi instrumentami pozorowania
zmian w zbiurokratyzowanym systemie okazały się takie innowacje, jak kontrakt socjalny i zespoły interdyscyplinarne30. Zdaniem M. Dudkiewicz, M. Granosika, M. Racław31 działania skierowane na znalezienie rozwiązań trudnej sytuacji klienta/rodziny i doprowadzenie go/jej do samodzielności nie powinny
mieć zbyt wielu konkretnych i ograniczających regulacji, powinny opierać się
bardziej na etosie pracy czy ideologii profesjonalnych niż konkretnych, biurokratycznych procedurach, ponadto powinni je prowadzić wyselekcjonowani pracownicy socjalni, którzy nie zajmowaliby się przydzielaniem świadczeń
(np. realizujący pomoc specjalistyczną lub asystenturę rodziny). Aby zmiany
w pracy socjalnej nie były pozorne (nowa nazwa, a działania bez zmian), implementację nowych form pracy socjalnej powinno się rozpocząć od wywołania
wewnętrznej dyskusji dotyczącej wartości i założeń uzasadniającej nowe działania) oraz nakreślenia bliskich i dalekosiężnych celów do realizacji przez pracownika socjalnego32 wspólnie z klientem/rodziną.
Innymi sugestiami, które należy wziąć pod uwagę, jest to, iż model pracy socjalnej z rodziną (czy to w postaci tradycyjnej – metodycznego modelu rozwiązywania problemów lub skoncentrowanej na zadaniu – czy alternatywnej – metodycznego modelu skoncentrowanego na rozwiązaniach) powinien łączyć zasoby
własne rodziny, jej członków i środowiska lokalnego z organizacją i koordynacją
sieci pomocy i wsparcia oraz intensywnej pomocy i poradnictwa. Ponadto warto
planować, oceniać i dokumentować pracę z rodzinami – w tym celu należy skorzystać z narzędzi już istniejących (kontrakt socjalny) lub opracować nowe (plan
pracy z rodziną, sprawozdanie z pracy z rodziną itd.), a ponieważ brak jest jasnych kryteriów ewaluacji pracy socjalnej i usług w zakresie pracy z rodziną, należy więc stworzyć takie kryteria i narzędzia, które mogłyby być wykorzystane
w tym zakresie. Profilaktycznie warto podjąć się przesiewowych badań, zwłaszcza w rodzinach korzystających z pomocy społecznej, badań dotyczących ryzyka
krzywdzenia i zaniedbywania dziecka (umieszczenia w placówce opiekuńczo-wychowawczej) oraz skorzystać z wypracowanych ku temu narzędzi lub stworzyć
nowe. Warto też podjąć działania nad modelowaniem i standaryzowaniem współStandardy w pomocy społecznej. www.wrzos.org.pl [dostęp z 11.03.2012 r.].
Dudkiewicz M., Granosik M., Racław M.: Rekonstrukcje uwarunkowań i rekomendacje. Dz.cyt.
31
Tamże.
32
Dudkiewicz M., Granosik M., Racław M.: Rekonstrukcje uwarunkowań i rekomendacje [w:] Dudkiewicz M. (red.): Pracownicy socjalni: pomiędzy instytucją pomocy społecznej a środowiskiem lokalnym (raport
z badań). Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011.
29
30
209
Izabela Krasiejko
pracy profesjonalistów z różnych instytucji publicznych i niepublicznych w zakresie pracy z rodziną i na jej rzecz, również w obszarze przepływu informacji33.
Kierunki profesjonalizacji pracy socjalnej z rodziną z dziećmi
W 2012 roku mamy do czynienia z próbą podniesienia jakości pracy socjalnej i wsparcia rodzin z trudnościami w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych oraz innymi problemami standaryzacji pracy socjalnej z rodziną
z dziećmi. Do pierwszej z nich należy powołanie asystenta rodziny Ustawą z dnia
9 czerwca 2011 roku o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej34, a do drugiej
– napisanie i pilotażowe wdrażanie standardów pracy socjalnej i usług, m.in.
standardu pracy socjalnej z rodziną z dziećmi (w ramach projektu 1.18 „Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej” zadanie nr 2 „Działania w zakresie wdrażania standardów pracy socjalnej i funkcjonowania instytucji pomocy i integracji społecznej”)35. Obydwie mają służyć
wzmocnieniu rodziny poprzez profesjonalne jej wsparcie dzięki oddzieleniu
przyznawania świadczeń pieniężnych od pracy socjalnej.
rasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny. Różne modele pracy socjalnej i terapeutycznej z rodziną.
K
Wyd. 2 zmienione i uaktualnione, Wyd. Naukowe Śląsk, Katowice 2012.
34
Dz.U. z 2011 r. nr 149, poz. 887; jednakże szykowana ustawa z 2012 roku o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny ma asystenturę zrobić działaniem fakultatywnym dla gmin, a nie obligatoryjnym, jak
to było w początkowym zamyśle ustawodawców.
35
Liderem projektu jest Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich (CRZL), a organizacjami partnerskimi
odpowiedzialnymi za merytoryczną stronę realizacji zadania 2 są: Wspólnota Robocza Związków Organizacji Socjalnych (WRZOS), Stowarzyszenie Samorządowych Ośrodków Pomocy Społecznej „FORUM” i Ogólnopolskie Stowarzyszenie Powiatowych i Miejskich Ośrodków Pomocy Rodzinie „CENTRUM”. Działania w ramach projektu są konsultowane z MPiPS Departamentem Polityki Społecznej.
Celem zadania 2 jest rozwój systemu pomocy i integracji społecznej poprzez opracowanie i wdrożenie wybranych standardów usług pomocy i integracji społecznej. Prace nad standaryzacją będą przebiegać równolegle w dwóch obszarach:
1. Standard Usługi – stworzenie „pakietu usług” systemu pomocy i integracji społecznej, spełniającego funkcje przyporządkowane do danej grupy klientów pomocy społecznej, określającego sposób
oddziaływania na klienta, pozwalający mu najpełniej wykonywać role społeczne i zawodowe.
2. Model Instytucji, tj. modele sposobu realizacji usług o określonym standardzie w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej (zadań merytorycznych wykonywanych przez te instytucje): ośrodkach pomocy społecznej, powiatowych centrach pomocy rodzinie, a także centrach integracji społecznej, z uwzględnieniem ich struktury organizacyjnej oraz zlecania zadań.
Celami szczegółowymi zadania 2 są:
1. Wypracowanie ogólnopolskich standardów usług i modeli instytucji pomocy i integracji społecznej
(tj. ośrodków pomocy społecznej, powiatowych centrów pomocy rodzinie, miejskich ośrodków pomocy społecznej i centrów integracji społecznej).
2. Wdrożenie w ramach pilotażu do systemu pomocy społecznej standardów usług dla określonej grupy klientów oraz modeli instytucji (OPS, PCPR/MOPR, CIS).
3. Opracowanie propozycji projektów aktów prawnych w zakresie zmian systemowych w obszarach
standardów pracy socjalnej i funkcjonowania instytucji pomocy i integracji społecznej.
4. Przeszkolenie do końca 2013 roku w zakresie standaryzacji usług i modeli instytucji 3000 osób na terenie całego kraju, odpowiedzialnych za kierowanie i nadzór nad instytucjami pomocy i integracji
społecznej.
5. Profesjonalizacja świadczenia usług, zwiększenie wiedzy i umiejętności pracowników instytucji pomocy i integracji społecznej; www.wrzos.org.pl [dostęp z 5.03.2012 r.].
33
210
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
Różnice między nimi są takie:
• asystenturą rodziny zajmuje się pracownik, do którego zadań należy tylko
praca z rodziną, a standard pracy z rodziną stosować będzie pracownik socjalny nierealizujący świadczeń oraz innych zadań związanych z administracją,
lecz pracujący z innymi kategoriami beneficjentów, również prowadzącymi
samodzielne gospodarstwo domowe i nieposiadających dzieci, pracującymi
naraz w ramach innych standardów (pracy z osobami starszymi, z rodziną
w sytuacji przemocy, z bezrobotnymi, z osobami niepełnosprawnymi itd.) –
tylko na czas pilotażu ten standard jest realizowany oddzielnie;
• pracownik socjalny w myśl założeń projektu 1.18. realizuje pracę socjalną,
asystent rodziny w myśl ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – socjalno-wychowawczą oraz może dodatkowo terapeutyczną;
• asystent w myśl ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ma przydzielone do wykonania wiele zadań oraz szerokie kompetencje i uprawnienia, natomiast zadaniem asystenta rodziny w standardach
pracy socjalnej z rodziną jest jedynie trening umiejętności prowadzenia gospodarstwa domowego;
• asystent w myśl ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej
może mieć zróżnicowane wykształcenie (wyższe lub średnie i kurs oraz staż
pracy), pracownik realizujący standard pracy socjalnej z rodziną musi mieć
uprawnienia do wykonywania zawodu pracownika socjalnego;
• nie wydano (jeszcze) rozporządzenia określającego wzory narzędzi pracy
asystenta rodziny, instytucje tworzą je same na własne potrzeby lub korzystają z opracowanych przez różne wydawnictwa36, pracownik realizujący
standard pracy socjalnej z rodziną dysponuje narzędziami pracy socjalnej,
w tym narzędziami do pracy z rodziną;
• asystent rodziny w myśl ustawy o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej
ma zadaniowy czas pracy, pracownik realizujący standard pracy socjalnej
z rodziną pracuje w godzinach urzędowania jops;
• w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej znajdują się
jedynie zadania asystenta rodziny i wymienione są jego narzędzia oraz rodzaje dokumentacji (plan pracy z rodziną, sprawozdania z pracy, opinie
do sądu), brak jest ścisłych wskazówek dotyczących asystentury rodziny,
co powoduje poczucie zagubienia wśród wykonujących ją pracowników37,
natomiast na stronie internetowej WRZOS oraz w podręczniku38 dotyczą p. Teczka dokumentacji pracy z rodziną. Wyd. Forum; Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny.
N
Różne modele pracy socjalnej i terapeutycznej z rodziną. Wyd. 2 zmienione i uaktualnione, Wyd. Naukowe Śląsk, Katowice 2012.
37
http://www.ops.pl/forum.php?page=&cmd=show&id=206520482&category=1 (dostęp z 15.03.2012 r.).
38
Pauli J., Włoch A.: Podręcznik instruktażowy „Standardy Usług”. Wyd. WRZOS, Warszawa 2012.
36
211
Izabela Krasiejko
cym standardów znajduje się ich szczegółowy opis oraz zaprezentowane
są narzędzia z instrukcjami ich stosowania; standard pracy socjalnej opracowany przez WRZOS (z partnerami) składa się z mniej oraz bardziej elastycznych elementów standardu; do tych pierwszych należą narzędzia, które wykorzystuje pracownik socjalny w toku postępowania metodycznego
(np. specyficzne elementy diagnozy i ewaluacji); do bardziej elastycznych
elementów standardu pracy socjalnej zaliczono działania pracownika socjalnego, które wiążą się z realizacją pracy socjalnej zgodnie z procesem
postępowania metodycznego; zaproponowano, aby te elementy standardu
zostały ujęte w formie praktycznego poradnika dla pracownika socjalnego,
w którym przedstawione są przykłady postępowania pracownika w procesie pomocy adresowanej do wybranej grupy docelowej, a także informacje o najczęściej występujących trudnościach, jakie może napotkać pracownik socjalny podczas pracy oraz sposobów ich przezwyciężania; określenie
warunków realizacji pracy socjalnej było zadaniem zespołów ds. modeli realizacji usług o określonym standardzie w gminach/powiatach i miastach
na prawach powiatu.
Asystenci rodziny są zatrudniani w ośrodkach pomocy społecznej i organizacjach pozarządowych. Działania z zakresu asystentury rodziny są kontynuowane na różnym jakościowo poziomie w tych instytucjach, które prowadziły je do tej pory, jeszcze przed wprowadzeniem ustawy o wspieraniu rodziny
i systemie pieczy zastępczej, oraz wprowadzane jako nowe działanie w niektórych OPS (z wypowiedzi forumowiczów na www.ops.pl wynika, że wiele
osób przygotowuje się do wykonywania tego nowego zawodu)39. Standard pracy socjalnej z rodziną z dziećmi będzie pilotażowo wdrażany w niektórych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej wyłonionych w konkursie, m.in.
w PCPR w Sanoku, OPS w Drelowie, Działdowie, Radomsku, Chełmie, Gdańsku, Toruniu.
Modele metodycznego działania w pracy z rodziną z dziećmi
Biorąc pod uwagę modele metodycznego działania w pracy socjalnej z rodziną, stosowane są w praktyce najczęściej trzy modele: model skoncentrowany
na rozwiązywaniu problemów, model zorientowany na zadaniach oraz model
skoncentrowany na poszukiwaniu rozwiązań.
Techniki interwencji w modelu skoncentrowanym na rozwiązaniu problemów są skierowane na motywowaniu klienta do rozwiązywania problemów.
Uwzględniają one możliwości samej placówki i szerszego środowiska klienta,
aby je wykorzystać jako pomoc i wsparcie w rozwiązaniu problemów. Problem
39
http://www.ops.pl/forum.php?page=&cmd=show&id=206520482&category=1 (dostęp z 14.03.2012 r.)
212
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
klienta staje się podstawą diagnozy. Pracownik, dążąc do zrozumienia osoby
i jej sytuacji, stara się je poznawać w świetle problemów. Klienta zachęca się
do wyboru obszarów, w których problemy występują, a następnie skoncentrowania się na nich i radzenia sobie z nimi. Cechami charakterystycznymi, a zarazem etapami modelu skoncentrowanego na rozwiązywaniu problemu są:
• diagnoza problemu, z określeniem przyczyn problemu (odpowiedź na pytanie „dlaczego?”),
• poszukiwanie możliwych rozwiązań problemu,
• ich ocena,
• wybór któregoś z rozwiązań,
• po którym następuje działanie ukierunkowane na przezwyciężenie
problemu.
W nowszych ujęciach tego modelu wskazuje się na aktywizację klientów
na każdym z tych etapów, zwłaszcza w procesie poszukiwania rozwiązań i ich
oceny. Jednakże uważa się, że to fachowo pomagający jest ekspertem. Widoczne to jest przede wszystkim przy konstruowaniu dokumentacji, kiedy to pomagacz (np. pracownik socjalny, asystent rodziny, terapeuta, lekarz) lub zespół interdyscyplinarny (najczęściej bez obecności rodziny na spotkaniu) stawia
diagnozę oraz stara się poszukiwać form pomocy, wsparcia, najczęściej pośród
zasobów zewnętrznych. Model ten jako tradycyjny jest stosowany najczęściej
przez tzw. terenowych pracowników socjalnych pracujących w rejonowych zespołach pracy socjalnej.
Interwencja zorientowana zadaniowo40 rozpoczyna się od starannego określenia problemu, który skłania klienta do szukania pomocy. Obowiązuje tu ścisłe przestrzeganie zasad etyki zawodowej: klient dokonuje wyboru w sposób
całkowicie autonomiczny. Zgodnie z empirycznym charakterem tej orientacji
autorzy przedstawiają typologię problemów, umożliwiającą łączenie odpowiednich typów technik i rezultatów interwencji z typami problemów. Po określeniu problemów pracownik pomaga klientowi w zrealizowaniu celów, do których zmierza on poprzez realizację zadań, które wybiera. Zadanie jest określone
w prosty sposób jako to, co jest do zrobienia. Zadania ma także pracownik,
a polegają one na angażowaniu się w działania podejmowane dla dobra klienta. Jednocześnie zawierany jest także kontrakt dotyczący ram czasowych interwencji, które zwykle obejmują 8–12 spotkań w ciągu 2-3 miesięcy. Wyróżniono
2 typy zadań: ogólne (wyznaczają klientowi kierunek działania), np. poszukiwanie pracy przez Jana Kowalskiego, i operacyjne (wymagają od klienta podjęcia szczegółowego działania), np. wizyta Jana Kowalskiego u doradcy zawo avin Ch.D., Seabury B.A.: Działania interpersonalne w pracy socjalnej. Tom. 2, Wyd. Śląsk, Katowice
G
1998, str. 21–22, 39–40.
40
213
Izabela Krasiejko
dowego 15.02.2012 r. W procesie planowania i realizacji zadań wyróżnia się
następujące etapy:
1) Specyfikacja problemu i celów pomocnych w jego rozwiązaniu.
2) Poszukiwanie alternatywnych zadań do wykonania, które pozwoliłyby zrealizować cele. Co klient może zrobić, by osiągnąć to, co zamierza? Pomysły
podają klient i pracownik.
3) Wspólna ocena zadań.
4) Wybór zadania.
5) Zaplanowanie szczegółów jego realizacji. Pracownik zastanawia się, w jaki
sposób może pomóc klientowi. Pomoc ta może także obejmować dostarczanie wzmocnień przy wykonaniu zadania lub modeli do jego wykonania.
Do pracownika należy także pomoc klientowi w określeniu przewidywanych utrudnień i sposobów ich pokonywania. Ich przezwyciężanie może
wiązać się z dodatkowymi zadaniami dla klienta lub pracownika.
6) Wykonanie zadania.
7) Generowanie nowych zadań do innych celów itd.
8) Jeśli zaś zadanie nie zostało wykonane, pracownik socjalny pomaga klientowi w kontynuacji jego starań i w określaniu napotykanych trudności.
9) Zakończenie pracy.
Model ten jest stosowany przez pracowników socjalnych pracujących z wykorzystaniem kontraktu socjalnego. Jest on też zalecany obok podejścia systemowego przez ekspertów ds. standardu pracy z rodziną z dziećmi w ramach projektu „Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji
społecznej”41.
Model skoncentrowany na poszukiwaniu rozwiązań (podejście skoncentrowane na rozwiązaniach) opiera się na idei empowermentu i założeniach konstrukcjonizmu społecznego. Ze względu na swoje założenia, dokładnie opracowaną metodykę i skuteczność oprócz szeroko rozumianej terapii model ten
jest praktykowany również w obszarze pracy socjalnej42. O specyfice tego modelu stanowią wykorzystywanie tego, co jest zdrowe, koncentracja na tym, co się
awniczak D., Marszałkowska M., Mierzejewska B., Polczyk D., Zeller L.: Standard pracy socjalnej z roŁ
dziną z dziećmi. S. 5, www.wrzos.org.pl (dostęp z 12.03.2012 r.).
42
Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach jest scharakteryzowane w anglojęzycznych podręcznikach dotyczących pracy socjalnej obok innych modeli i podejść teoretycznych w pracy socjalnej, np.:
Davies M.: The Blackwell Encyclopedia of Social Work. Blackwell Publishing, Malden, USA 2003; Dorfman
R.A.: Paradigms of Clinical Social Work. New York 1998; Walsch J.: Theories for Direct Social Work Practice, Wadsworth Engage Learning. Belmont, USA 2006. W Polsce: Kienhuis J., Świtek T.: Klient ekspertem.
Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach i jego zastosowanie w Polsce, Kraków 2007; Miś L. (red.): Praca socjalna skoncentrowana na rozwiązaniach. Wyd. UJ, Kraków 2008; Szczepkowski J.: Terapia młodzieży z problemem narkotykowym. Wyd. Ed. Akapit, Toruń 2007; Szczepkowski J.: Praca socjalna – Podejście
Skoncentrowane na Rozwiązaniach. Wyd. Ed. Akapit, 2011; Świtek T.: Ścieżki rozwiązań. Kraków 2009; Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny. Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach w pracy socjalnej.
Dz.cyt., Krasiejko I.: Praca socjalna w praktyce asystenta rodziny. Dz.cyt.
41
214
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
sprawdza i jest zasobem w osobie i otoczeniu klienta, jako jednostki, pary, rodziny. Unika się w związku z tym skupienia na problemach, diagnozowania
zaburzeń, poruszania się w świecie psychopatologii. Zamiast tego praca koncentruje się na elementach zdrowia psychicznego (m.in. tzw. wyjątkach, czyli
okresach, kiedy problem nie istniał, był mniej uciążliwy lub klient radził sobie
w sytuacji trudnej), osiąganiu celów klienta, diagnozowaniu jego zasobów, także na umiejętnościach klienta w radzeniu sobie z problemami po to, aby znaleźć rozwiązanie adekwatne do potrzeb i kontekstu, w którym klient żyje. Zakłada się bowiem, że nie jest konieczne zrozumienie problemu, poszukiwanie
jego przyczyn, by dojść do rozwiązania. Struktura budowy rozwiązań różni się
znacznie od struktury rozwiązywania problemów. Oto podstawowe etapy budowania rozwiązań:
1) Opisywanie problemu (przy czym zadaje się mniej pytań dotyczących natury
nasilenia problemów i nie zadaje się pytań o ich ewentualne przyczyny).
2) Opracowanie dobrze sformułowanych celów.
3) Poszukiwanie wyjątków (okresów w życiu klientów, kiedy ich problemy
nie występowały lub ich nasilenie było mniejsze).
4) Planowanie i formułowanie pierwszego kroku, konkretnych działań w kierunku małej zmiany.
5) Informacja zwrotna (podanie komplementów – informacji o zasobach i pewnych sugestii – zadania do wykonania między sesjami, które są w ramach
układu odniesienia klienta).
6) Ocena postępów klienta na skali.
Koncepcja PSR daje wiele możliwości na poszukiwanie rozwiązań trudności
rodziny. Narzędzi i zasobów do wprowadzania zmian można poszukać na poziomie behawioralnym, poznawczym, emocjonalnym, relacji z ludźmi, relacji
ze światem materialnym.
Metodyka pracy w tym modelu polega na określeniu celów klienta/rodziny. Pytania dotyczą tu też tzw. preferowanej przyszłości, np. „Skąd będzie pani
wiedzieć, że nie będę musiała więcej przychodzić do pani?”.
Praca na pierwszym etapie prowadzi do rozpoznania problemu i przeformułowania go na cel, np. „Jakie mają państwo trudności, w rozwiązaniu których mogłabym pomóc? Co państwa martwi? Co takiego ma być zamiast tego,
co widzi pan jako problem?”.
Uogólniając, można więc powiedzieć, że etap ten jest poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie: Czego chce klient?” lub z jakichś względów „Co musi
osiągnąć?”.
T. Świtek proponuje tu cztery kierunki prowadzenia rozmowy:
1) Pytania o potrzeby, np.: „Czego państwo potrzebujecie teraz najbardziej?
Jakie rzeczy są państwu potrzebne najbardziej? Po co? W jaki sposób to,
215
Izabela Krasiejko
o czym pani teraz opowiada, jest dla pani problemem i czego pani w związku z tym najbardziej potrzebuje?”
2) Pytania o nadzieje, np.: „Jakie ma pani nadzieje związane z moim przychodzeniem tutaj? W jaki sposób jest to ważne dla pani? Jakie są pani pragnienia związane z rodziną?”
3) Pytania o cel: „Co zdaniem pani ma być efektem mojego przychodzenia tutaj? Po czym pani pozna, że moje przychodzenie tutaj jest dla pani użyteczne? Co się zmieni? Czego oczekuje od państwa kurator? Co musi się zmienić w państwa życiu, aby dzieci zostały z państwem?
4) Poszukiwanie wyjątków: „Kiedy miała pani poczucie, że pani potrzeby
są bardziej zaspokojone niż dzisiaj? Jakie to były potrzeby? Kiedy miał pan
poczucie, że pańskie nadzieje związane z życiem są realizowane w większym stopniu niż dziś? Jak moje przychodzenie tutaj mogłoby przybliżyć
pana do tego stanu?
W kolejnym etapie klient (pojedyncza osoba lub/i cała rodzina) i asystent
pracują nad znalezieniem odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób klient ma wprowadzić zmiany, które pozwolą mu osiągnąć wyznaczone cele (jak to zrobić,
żebym…).
W pierwotnym amerykańskim ujęciu podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach jednym z najbardziej naturalnych źródeł informacji na temat tego,
jak klient ma wprowadzać chciane przez siebie zmiany, jest odkrywanie i analizowanie tzw. wyjątków, czyli momentów w przeszłości klienta, kiedy w danej sprawie działo się lepiej. Szczegółowa analiza tych wyjątków pod względem tego, jakie czynniki zewnętrzne i wewnętrzne pomagały w osiąganiu tego,
że jest lepiej, zdaniem de Shazera, I.K. Berga, P. Jonga i innych twórców metody,
podstawą do znalezienie rozwiązań są to jakby wzorce rozwiązań43. Ponieważ
te rozwiązania opierają się na doświadczeniach klienta w jego układzie odniesienia, jest mu najłatwiej je zastosować.
Kiedy klient w danej sprawie ma trudności z identyfikacją i odwoływaniem
się do wyjątków, warto poszukać i zbadać inne sytuacje oraz inne okoliczności, w których klient wykorzystał szeroko rozumiane kompetencje. Analiza takich sytuacji może pomóc w choćby częściowym transferze tych kompetencji do sytuacji, w której klientowi ciężko zidentyfikować jakiekolwiek wyjątki
w przeszłości (tzw. precedens – pierwszy możliwy dla klienta wyjątek w tej
sprawie)44.
e Shazer S.: Keys to solution therapy. W. Norton, New York 1985, za: Sharry J., Madden B., Darmod
dy M.: W poszukiwaniu rozwiązania. Przewodnik po terapii krótkoterminowej. Wyd. Galaktyka, Łódź 2007,
s. 63; de Jong P., Berg I.K.: Rozmowy o rozwiązaniach. Wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 2007,
s. 121–122.
44
Świtek T.: Ścieżki rozwiązań. Wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 2009, s. 63.
43
216
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
Natomiast zdaniem T. Świtka45 istnieją sytuacje, w których bieżące kompetencje klienta (jego umiejętności, wiedza, wartości) są niewystarczające w stosunku do celów, które chce lub z innych względów musi osiągnąć. W takich
sytuacjach istnieją dwie możliwości:
• dopasowanie celów do realnych możliwości klienta – jego kompetencji
i zasobów,
• rozwój kompetencji klienta przez trening i naukę oraz rozbudowanie zewnętrznych zasobów, tak by osiągały co najmniej minimalnie wystarczający poziom niezbędny do osiągania stawianych celów,
lub działanie pośrednie uwzględniające oba kierunki pracy.
W przypadku pracy poza granicami kompetencji klienta istnieje potrzeba zasilenia kompetencji klienta źródłami zewnętrznymi (kompetencje innych osób,
w tym żyjących z klientem, kompetencje asystenta i innych profesjonalistów,
kompetencje systemu instytucjonalnego itd., poprzez m.in. skorzystanie z doświadczeń innych klientów w podobnych sytuacjach, z doświadczeń asystenta z pracy z innymi klientami o podobnych problemach, z wiedzy teoretycznej
i praktycznej asystenta i innych specjalistów). Klient może więc w celu rozwoju
tych kompetencji i poszerzenia zasobów wziąć udział w terapii indywidualnej
i grupowej, zajęciach warsztatowo-treningowych, skorzystać ze specjalistycznych konsultacji i porad oraz wszelkich instytucjonalnych zasobów materialnych, czyli np. różnego rodzaju świadczeń. W przypadku np. projektów „Asystent rodziny”, które obecnie są realizowane w Polsce, klienci mają możliwość
udziału w Szkołach dla Rodziców (np. Gdynia, Częstochowa), różnorakich kursach zawodowych (np. Elbląg, Koszalin, Gdynia), kursach prawa jazdy (Gdynia), różnych imprezach okolicznościowych typu pikniki, wycieczki. Proponuje
im się również udział w terapiach indywidualnych, rodzinnych i grupowych.
Dzięki temu klienci mają możliwość poznać swoje mocne strony w różnych okolicznościach oraz rozwijać swoje kompetencje, uzupełniać je i wspierać zasobami
zewnętrznymi. Plan pomocy w tym ujęciu nie będzie obejmował przyczyn problemów, a będzie zawierać ponadto zasoby rodziny. Ponieważ cele w tej koncepcji są małe i formułowane przez klienta, plan pracy jest krótkoterminowy i zazwyczaj tworzony od spotkania do spotkania. Rozwiązań trudności poszukuje
się przede wszystkim w zasobach własnych klientów. Model ten jest stosowany
przez niektórych przeszkolonych w tym celu pracowników socjalnych, psychologów46 pracujących w ośrodkach pomocy społecznej i asystentów rodziny47.
Tamże, s. 64.
Warchoł I.: Nadzieja i kompetencje jako klucz do przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Klub Integracji Społecznej „Pokonać siebie”. Alternatywna forma pracy z osobami zagrożonymi wykluczeniem społecznym
w oparciu o podejście skoncentrowane na rozwiązaniach. OPS Dzielnicy Praga Południe m.st. Warszawy,
Warszawa 2011.
47
Krasiejko I.: Praca socjalna w praktyce asystenta rodziny. Dz.cyt.
45
46
217
Izabela Krasiejko
Zakończenie
Podsumowując, można stwierdzić, że następują powolne, bardziej wyspowe
niż systemowe, na zasadzie cały czas fakultatywnego48, a nie obligatoryjnego
działania, zmiany w kierunku jakościowej pracy z rodziną, polegającej nie tylko na pomocy finansowej i rzeczowej, ale faktycznym wspieraniu członków rodziny w znalezieniu rozwiązań trudnej sytuacji. Kilka kolejnych lat pokaże, czy
to, co wartościowe i innowacyjne, nie zostanie stłamszone i wchłonięte przez
biurokratyczne instytucje.
Na koniec wysunę praktyczne wnioski dla pracowników służb społecznych
prowadzących pracę z rodziną:
• budowanie lokalnej współpracy wielu instytucji i organizacji zajmujących
się pomocą rodzinie z trudnościami w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych i innymi problemami – niezbędna jest współpraca pracowników służb społecznych pracujących z rodziną, zwłaszcza asystenci rodziny
potrzebują od swych kolegów wsparcia i wspólnej pracy, a nie konkurowania, krytykowania, delegowania zadań;
• dookreślenie i rozdzielnie zakresu obowiązków i odpowiedzialności poszczególnych służb społecznych, zwłaszcza pracownika socjalnego, asystenta rodziny i kuratora;
• popularyzacja pracy zespołowej z rodziną, organizowanie spotkań służb
społecznych pracujących z rodziną z udziałem rodziny;
• objęcie szkoleniem z zakresu asystentury nie tylko asystentów rodzin, ale
również innych służb społecznych i ich zwierzchników;
• wyższe zarobki służb społecznych, eliminowanie możliwości wykonywania
przez jedną osobę kilku zawodów jednocześnie (pracownik socjalny i kurator, koordynator pieczy zastępczej i asystent rodziny, asystent rodziny i kurator itd.), gdyż prowadzi to do nienależytego wykonywania obowiązków,
przeciążenia pracą oraz trudności w zastosowaniu odpowiedniego dla danego zawodu metodycznego działania;
• systematycznie prowadzone superwizje dla pracowników współpracujących z rodziną z wieloma problemami;
• w standardach pracy socjalnej z rodziną z dziećmi i modelach instytucji wyodrębnienie roli asystenta rodziny, aby nie pokrywała się z zadaniami, zakresem obowiązków pracownika zajmującego się pracą socjalną;
• nastawienie na jakościową pracę z rodziną w środowisku zamieszkania,
asystent rodziny powinien pracować maksymalnie z 10 rodzinami;
• efektywna praca z rodziną to intensywna, o dużej częstotliwości i długości
do trzech lat praca w środowisku przy minimum dokumentacji;
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2012 r. o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
48
218
Praca socjalno-wychowawcza i terapeutyczna…
• zmiana charakteru pracy z „urzędniczego” na służebny, towarzyszący
i partnerski, warto bowiem zachować pierwotną ideę asystentury, gdzie
praca z rodziną to dedykowane wspieranie, a nie dyrektywne kierowanie
ani wyręczanie49, ma prowadzić do wzmocnienia i samodzielności rodziny,
osiągnięcia przez nią kontroli nad własnym życiem.
Bibliografia
Biernat T., Karwacki A.: Aktywna polityka społeczna i profesjonalna praca socjalna w województwie
kujawsko-pomorskim (raport z badań). Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2011.
Ciczkowska-Giedziun M., Kantowicz E. (red.): Pedagogika społeczna wobec problemów współczesnej rodziny. Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń 2010.
De Jong P., Berg I.K.: Rozmowy o rozwiązaniach. Wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 2007.
Davies M.: The Blackwell Encyclopedia of Social Work. Blackwell Publishing, Malden, USA
2003.
Dorfman R.A.: Paradigms of Clinical Social Work. New York 1998.
Dudkiewicz M., Granosik M., Racław M.: Rekonstrukcje uwarunkowań i rekomendacje [w:] Dudkiewicz M. (red.): Pracownicy socjalni: pomiędzy instytucją pomocy społecznej a środowiskiem lokalnym (raport z badań). Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011.
Gavin Ch.D., Seabury B.A.: Działania interpersonalne w pracy socjalnej. Tom. 2, Wyd. Śląsk,
Katowice 1998.
Hryniewicka A.: Pomoc społeczna w liczbach: 2010. Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2010.
Kantowicz E.: Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej. Wyd. UW-M, Olsztyn 2001.
Kotlarska-Michalska A.: Praca socjalna w rodzinie, z rodziną i dla rodziny w perspektywie ról zawodowych pracownika socjalnego i asystenta rodziny [w:] Żukiewicz A. (red.): Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin. Od opieki do wsparcia. Wyd. Impuls,
Kraków 2011.
Kienhuis J., Świtek T.: Klient ekspertem. Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach i jego zastosowanie w Polsce. Kraków 2007.
Krasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny. Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach
w pracy socjalnej. Katowice 2010.
Krasiejko I.: Praca socjalna w praktyce asystenta rodziny. Przykład Podejścia Skoncentrowanego
na Rozwiązaniach. Wyd. Nauk. Śląsk, 2011.
Krasiejko I., Imielińska A.: Efektywność asystentury rodziny na przykładzie badań realizowanych
w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie [w:] Szpunar M. (red.): Asystentura rodziny… Wyd. MOPS w Gdyni, Gdynia 2011.
Ławniczak D., Marszałkowska M., Mierzejewska B., Polczyk D., Zeller L.: Standard pracy socjalnej z rodziną z dziećmi. S. 5, www.wrzos.org.pl (dostęp z 12.03.2012 r.).
Marynowicz-Hetka E.: Praca socjalno-wychowawcza z rodziną niepełną. Warszawa 1980.
Miś L. (red.): Praca socjalna skoncentrowana na rozwiązaniach. Wyd. UJ, Kraków 2008.
rasiejko I.: Metodyka działania asystenta rodziny. Różne modele pracy socjalnej i terapeutycznej z rodziną.
K
Wyd. 2 zmienione i uaktualnione, Wyd. Naukowe Śląsk, Katowice 2012, Krasiejko I.: Asystent rodziny
– profesjonalista a nie cudotwórca. „Praca Socjalna”, 4/2012.
49
219
Izabela Krasiejko
Musioł S., Twardowska M.: Profesjonalny pracownik socjalny – profesjonalne działanie na rzecz
osób wykluczonych. Instytut Rozwoju Służb Społecznych, Warszawa 2011.
Olech A., Sobczak A.: Jakość i organizacja pracy w ośrodkach pomocy społecznej. „Praca Socjalna”, nr 3/2011.
Pauli J., Włoch A.: Podręcznik instruktażowy „Standardy Usług”. Wyd. WRZOS, Warszawa
2012.
Robertis C.: Metodyka działania w pracy socjalnej. Wyd. Naukowe Śląsk, Katowice 1998.
Rymsza M.: Czy podjęcie aktywizujące ma szansę? Pracownicy socjalni i praca socjalna w Polsce
20 lat po reformie systemu pomocy społecznej (raport z badań). Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011.
Sharry J., Madden B., Darmody M.: W poszukiwaniu rozwiązania. Przewodnik po terapii krótkoterminowej. Wyd. Galaktyka, Łódź 2007.
Standardy w pomocy społecznej. www.wrzos.org.pl.
Skrabska R., Kozłowska-Ferenc A.: Praca socjalna z rodziną [w:] Szluz B., Walc W. (red.): Rodzina, szkoła, współczesne wyzwania. Wyd. Koraw, Rzeszów 2011.
Szarfenberg R.: Dowody naukowe jako podstawa polityki społecznej, zarządzania społecznego i pracy socjalnej. „Problemy Polityki Społecznej”, nr 15/2011.
Szarfenberg R. (red.): Krajowy raport badawczy. Pomoc i integracja społeczna wobec wybranych
grup – diagnoza standaryzacji usług i modeli instytucji. WRZOS, Warszawa 2011.
Szarfenberg R.: Standardy w pracy socjalnej. Wstęp [w:] Pauli J., Włoch A.: Podręcznik instruktażowy „Standardy Usług”, Wyd. WRZOS, Warszawa 2012.
Szczepkowski J.: Praca socjalna – Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach. Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń 2011.
Szczepkowski J.: Terapia młodzieży z problemem narkotykowym. Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń 2007.
Szpunar M. (red.): Asystentura rodziny – nowatorska metoda pomocy społecznej w Polsce. Wyd.
MGT, Gdynia 2010.
Świtek T.: Ścieżki rozwiązań. Wyd. Księgarnia Akademicka, Kraków 2009.
Trawkowska D. (red.): Pomoc społeczna wobec rodzin. Interdyscyplinarne rozważania o publicznej
trosce o dziecko i rodzinę. Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń 2011.
Trawkowska D.: Praca socjalna z rodziną – skuteczny czy pozorny instrument przeciwdziałaniu
społecznemu? [w:] Wódz K., Pawlas-Czyż S.: Praca socjalna wobec nowych obszarów wykluczenia
społecznego. Wyd. Edukacyjne Akapit, Toruń 2008.
Walsch J.: Theories for Direct Social Work Practice. Wadsworth Engage Learning, Belmont, USA
2006.
Żukiewicz A. (red.): Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin.
Od opieki do wsparcia. Wyd. Impuls, Kraków 2011.
Część V
PARTNERSTWO LOKALNE
NA RZECZ POMOCY
OSOBOM STARSZYM,
NIEPEŁNOSPRAWNYM
I CHORYM
W ŚRODOWISKU
ICH ZAMIESZKANIA
Ryszard Majer
Starość jako wyzwanie dla pracy socjalnej
w środowisku lokalnym
„U ludów pierwotnych starzec jest prawdziwym Innym,
z całą dwuznacznością tego pojęcia (…) postrzegany jako niższa
i jednocześnie jako wyższa istota. Z jednej strony bezradny i niepotrzebny,
z drugiej pośrednik, czarownik, kapłan”1.
Niezależnie od tego, jak w poszczególnych okresach naszej przeszłości podchodzono do kwestii starości – od brutalnego traktowania starców w prymitywnych wspólnotach, gdzie stawali się zbędnym obciążeniem dla grupy, poprzez personifikowanie jej w postaci zgrzybiałej, dość odrażającej niewiasty
wspartej na sękatym kosturze, bliskiej śmierci i biedzie, po spojrzenie pełne
łagodności, opromienione strofami poetów o pogodzie jesieni życia, dostatku
i pełni szczęścia po dobrze spędzonej młodości i latach średnich – stosunek ten
niemal zawsze był dychotomiczny, pełen sprzeczności i niejednoznaczności.
Długie życie było pożądane, ale starcy byli wyśmiewani. Zachwycano się biblijnymi błogosławieństwami dla Matuzalema, a równocześnie zazdroszczono
wstępnym pokoleniom młodości i sprawności. Jakkolwiek by jednak podchodzono do starości, jeszcze nigdy w poprzednich stuleciach starzenie się społeczeństwa nie stanowiło tak szerokiego zjawiska społecznego jak ma to miejsce
w początkach XXI wieku. Czy demograficzne starzenie się społeczności to problem społeczny albo jeszcze szerzej – kwestia społeczna? Niewątpliwe zmiana
struktury społecznej niesie za sobą implikacje natury społeczno-ekonomicznej.
1
de Beauvir S.: Starość. Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2011, s. 94 i n.
223
Ryszard Majer
Zmusza do zmiany w myśleniu o gospodarce, ekonomii, systemie świadczeń
społecznych i całej infrastrukturze zabezpieczenia społecznego, wreszcie o systemie ochrony zdrowia. Jednocześnie jest objawem zmian choćby w części pozytywnych, życie ludzkie ulega wydłużeniu, człowiek może osiągać kolejne
stopnie rozwoju osobistego, niedostępne poprzednim pokoleniom. Zarówno
struktury administracyjne rządowe, jak i środowiska lokalne muszą się przygotować na zmianę demograficzną, nie traktować jej w kategoriach kwestii społecznej jako zjawiska niepożądanego, negatywnego dla rozwoju społecznego
czy wręcz jako „wyrazu asymetrycznych przekształceń w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrożenia społeczne”2, ale wyzwania, w szczególności w szerszym kontekście dla polityki społecznej i pracy socjalnej w środowiskach lokalnych3.
Jeśli działania nie zostaną podjęte, osoby w wieku senioralnym mogą bardzo
szybko podlegać procesom jednoznacznie negatywnym, wykluczeniu i marginalizacji społecznej. Już w Narodowej Strategii Integracji dla Polski przyjętej
w 2003 r. jej autorzy wskazywali, że osoby starsze, w szczególności osamotnione, mogą być spychane na margines życia społecznego. Wykluczenie społeczne
to proces wielopłaszczyznowy. Możemy patrzeć na jego bohaterów w socjologicznym ujęciu Z. Baumana, w którym struktura społeczna dzieli się na swoich
– przyjaciół i wrogów, ale znanych – i tych pozostających na orbicie zewnętrznej obcych, nieznanych, których unikamy, obdarzamy lękiem, albo po prostu
nie są nam do niczego potrzebni. Paradoksalnie człowiek starszy żyjący dotąd
wśród swoich z biegiem lat zostaje wyobcowany. Pogarszające się relacje społeczne, utrudniony kontakt z otoczeniem, niezrozumienie, niechęć – to wszystko sprawia, że staje się obcy wśród swoich, w szczególny sposób tego stanu
doświadczają osoby samotne, najbardziej – jak już wspomnieliśmy – podatne
na wykluczenie. Osamotnienie wiąże się z niezrozumieniem otaczającego świata zewnętrznego, ale często także z niezrozumieniem samego siebie. Pogarszająca się z upływem lat sprawność fizyczna i psychiczna ten stan pogłębia. Wyalienowanie może także oznaczać wygenerowanie własnego świata zastępczego,
niestety dość rzadko jest to tęczowa kraina przypominająca mityczne pola elizejskie, a często jest to ponura otchłań pełna przerażających fobii, depresji, lęków i uprzedzeń przyjmujących demoniczne kształty rodem z „Tysiącletniego królestwa” H. Boscha. W teoriach pedagogicznych, np. w ujęciu S. Kawuli,
proces wykluczenia wynika ze zmniejszającej się sieci wsparcia otoczenia, niknące interakcje społeczne powodują zanikanie tzw. spirali życzliwości, przyna2
3
Auleytner J.: Polityka społeczna. Teoria i organizacja. Warszawa 2000, s. 97.
Szatur-Jaworska B.: Starzenie się ludności – zadania dla pracy socjalnej [w:] Aktywizacja – integracja – spójność społeczna. W poszukiwaniu innowacyjnych rozwiązań w obszarze polityki społecznej i pracy socjalnej. Red.
K. Wódz, K. Faliszek, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2009, s. 51.
224
Starość jako wyzwanie dla pracy socjalnej w środowisku lokalnym
leżnej większości z nas żyjących w swoich środowiskach. W przypadku osób
starszych owa spirala zanika wprost proporcjonalnie do wydłużającego się życia seniora, kończąc się osamotnieniem4. Osamotnienie, niezależnie od tego, czy
jest traktowane w kategoriach samotności fizycznej, psychicznej, czy wreszcie
moralnej, jest niemal zawsze czynnikiem utrudniającym adaptację do starości5.
Spychanie w kierunku marginalizacji pogłębia pogarszająca się sprawność życia codziennego – wraz z wiekiem bardzo dynamicznie wzrasta liczba niepełnosprawnych, niedostosowanie się do modelu własnej starości, zmaganie się
z tzw. wielkimi problemami geriatrii. Jeśli na ten stan nałożymy niedostosowane zasoby infrastrukturalne, ograniczoną liczbę pracowników socjalnych wyspecjalizowanych w pomocy osobom starym, niską liczbę specjalistów geriatrii, nie mówiąc o placówkach geriatrycznych, i wciąż nikłą ofertę aktywizacji
seniorów, otrzymamy malowany raczej ponurymi barwami obraz dzisiejszej
rzeczywistości. Czy programowe działania polityki społecznej są go w stanie
zmienić?
Zmiana tej sytuacji musi być warunkowana w perspektywie działań polityki społecznej. W przypadku seniorów jej cele muszą zostać odniesione do ich
potrzeb, co słusznie zauważyła B. Szatur-Jaworska, pisząc, że jest to: „stwarzanie – obecnie i na przyszłość – warunków zaspokajania potrzeb ludzi starych oraz kształtowanie odpowiednich relacji pomiędzy starszym pokoleniem
a młodszymi generacjami, drogą ograniczenia uzależnienia młodszych od starszych, zapobiegania marginalizacji ludzi starych oraz kształtowania międzypokoleniowej solidarności”6. Rozwijając tę myśl, należy wskazać, że obszar tych
działań musi być rozpięty między opieką i aktywizacją, pomiędzy interwencją socjalną a profilaktyką społeczną, a jego fundamentem musi być pozytywny obraz starości jako okresu niewyłączania z życia publicznego, rodzinnego
i społecznego, ale odnajdywania nowych możliwości rozwojowych przynależnych indywidualnym możliwościom każdego z nas.
Wpływ na obszar polityki społecznej w odniesieniu do seniorów mają także regulacje prawne dotyczące ich praw. Wspomnijmy tylko Katalog Podstawowych Praw Osób Starszych, w którym odniesiono się do praw i wolności osobistych, praw i wolności politycznych, wolności i praw ekonomicznych, praw
socjalnych oraz praw kulturalnych7. Pewnym wyznacznikiem nowego stosunKantowicz E.: Społeczne włączanie i integracja wyzwaniem dla pedagogów i pracowników socjalnych [w:] Wykluczenie i marginalizacja społeczna. Wokół problemów diagnostycznych i reintegracji psychospołecznej. Red.
K. Białobrzeska, S. Kawula, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2006, s. 14 i n.
5
Kachaniuk H.: Problemy psychospołeczne osób w starszym wieku [w:] Geriatria i pielęgniarstwo geriatryczne. Red. K. Wieczorkowska-Tobis, D. Talarska, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010,
s. 53–56.
6
Szatur-Jaworska B.: Ludzie starzy i starość w polityce społecznej. Warszawa 2000, s. 121.
7
Szarota Z.: Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia na przykładzie Krakowa. Kraków
2010, s.115–116.
4
225
Ryszard Majer
ku do seniorów niech będzie deklaracja społeczeństwa wszystkich grup wieku, w ramach której obradująca w Seulu w 1999 r. Konferencja Organizacji Narodów Zjednoczonych zdefiniowała jego podstawowe determinanty. Należą
do nich takie, które zapewniają seniorom możliwość samopomocy i samorealizacji, doceniają kapitał ludzi starych, rozwijają wielopokoleniowe związki
w rodzinach i społecznościach lokalnych, wreszcie gospodarka i infrastruktura są dostosowane do zachodzących zmian demograficznych8.
Realnym antidotum mogącym zmienić sytuację społeczną seniorów w środowiskach lokalnych jest zrozumienie ich potrzeb, rzeczywistości i rozwinięcie instrumentarium pracy socjalnej. Praca socjalna ze swojej istoty – jak pisała jej polska nestorka Halina Radlińska – budzi w ludziach to wszystko, co jest
im przydatne do normalnego funkcjonowania w otoczeniu społecznym. Budzenie dla wielu będzie oznaczało naukę nowej jakości życia, nowych umiejętności, które pozwolą im się przystosować do zmieniającej się rzeczywistości
społecznej. Przypomnijmy, że samo pojęcie pracy socjalnej cechuje się w większym stopniu wymiarem działalności praktycznej niż tożsamością naukową:
„Praca socjalna jest profesją wspierającą zmianę społeczną, rozwiązywanie problemów powstających w relacjach międzyludzkich oraz wzmacnianie (empowerment) i wyzwalanie ludzi dla wzbogacenia ich dobrostanu. Wykorzystując
teorie ludzkich zachowań i systemów społecznych, praca socjalna interweniuje
w miejscach, gdzie ludzie wchodzą w interakcje ze swoim środowiskiem. Fundamentalnymi dla pracy socjalnej są zasady praw człowieka i sprawiedliwości
społecznej”9.W przypadku pracy socjalnej w stosunku do osób w wieku senioralnym A. Leszczyńska-Rajchert proponuje, by jako cele uznać:
• utrzymanie samodzielności życiowej,
• zachowanie aktywności osób w starszym wieku,
• przygotowanie ludzi starszych do starości jako fazy życia – zapoznanie
z możliwościami, jakie niesie ten model,
• zapobieganie osamotnieniu, izolacji społecznej, marginalizacji
i wykluczeniu,
• integracja społeczna ludzi starszych,
• zapewnienie seniorom środowiska zgodnego z ich potrzebami życia10.
Nie można planować działań wobec seniorów w środowisku lokalnym bez
miejscowej diagnozy sytuacji tej grupy wiekowej. Należy pamiętać, że sporząSzatur-Jaworska B: Społeczeństwo dla wszystkich grup wieku – prezentacja koncepcji. „Praca Socjalna”, Wydanie specjalne, nr 2/2003, s. 25–26.
9
Definicja pracy socjalnej przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Międzynarodowej Federacji Pracowników Socjalnych. Montreal, Kanada, lipiec 2000 r.(www.ipsir.uw.edu.pl/UserFiles/File/Rekrutacja/Miedzynarodowa_definicja_pracy_socjalnej.pdf, pobrano 12 marca 2012 r.).
10
Leszczyńska-Rajchert A.: Cele, zadania i zasady pracy socjalnej z seniorami [w:] Koncepcja i praktyka działania społecznego w pracy socjalnej. Red. E. Kantowicz, Wydawnictwo UWM, Olsztyn 2011, s. 64.
8
226
Starość jako wyzwanie dla pracy socjalnej w środowisku lokalnym
dzenie diagnozy nie jest celem samym w sobie, dobrze sporządzony dokument
ma dawać odpowiedzi na pytania: jak jest, jakie mamy środowisko senioralne,
czym dysponujemy, by móc rozwiązywać problemy osób starszych, czyli jakie mam zasoby środowiska, wreszcie co powinno być zrobione i w jaki sposób przybliżyć stan istniejący do postulowanego11. Diagnozując kwestie starości w Częstochowie, zespół zadaniowy powołany na poziomie urzędu
miasta, w skład którego weszli zarówno przedstawicie jednostek organizacyjnych samorządu miejskiego, ale także organizacji pozarządowych skupiających seniorów, uniwersytetów III wieku oraz instytucji naukowych,
korzystał z różnorodnego panelu narzędzi. Postanowiono m.in., korzystając
z doświadczeń Krzysztofa Czekaja i Andrzeja Niesporka, którzy w 2001 r. analizowali występowanie problemów społecznych w mieście i ujmowali je w formie przestrzennej, wykorzystując tzw. narzędzia socjologii chicagowskiej, tj.
mapy punktowe, które złożyły się na atlas problemów społecznych Częstochowy, w którym kolejne dysfunkcje społeczne odznaczano barwnymi punktami
na planie miasta12, zbudować częstochowską mapę starości. Zastosowano mapę
wskaźnikową, która pokazuje stosunek wybranej grupy społecznej na tle innych13, pozwoliła ona określić najstarsze dzielnice w mieście, czyli takie, w których odsetek osób po 60. roku życia jest zdecydowanie wyższy niż w innych
rejonach i w których należałoby podjąć zdecydowane działania, np. pracy socjalnej metodą grupową, animacji społecznej. Posłużono się danymi znajdującymi
się w zasobach Wydziału Spraw Obywatelskich Urzędu Miasta Częstochowy,
tj. bazą PESEL dla wszystkich zameldowanych mieszkańców miasta. Zawarte w bazie informacje dotyczące roku urodzenia danego mieszkańca pozwoliły na wyspecyfikowanie grupy częstochowskich seniorów – za rok graniczny
przyjęto jednolicie sześćdziesiąty rok życia. Według zebranych danych 1.01.2010
r. liczba mieszkańców Częstochowy w wieku 60 lat i więcej wynosiła 54 046 osób,
co stanowiło 22% ogółu mieszkańców miasta, w tym w wieku: 60 lat – 3778 osób,
61–65 lat – 15 139 mieszkańców, 66–70 lat – 9149 ludzi, 71–75 lat – 7816 osób,
76 i więcej lat – 18 164 częstochowian. Uzyskane dane zestawiono z pozostałą zbiorowością mieszkańców miasta i ukazano w formie graficznej. Seniorzy
nie zamieszkują miasta równomiernie, co więcej, dzielnice powszechnie uważane w odczuciu np. decydentów – radnych, liderów organizacji pozarządowych
– za stare, np. Śródmieście, szczególnie rejon Alei Najświętszej Marii Panny,
Rybka I., Trawkowska D.: Wytyczne do tworzenia samorządowej strategii rozwiązywania problemów społecznych [w:] Strategie w polityce społecznej. Red. M. Grewiński, A. Karwacki, Warszawa brw., s. 258–261.
12
Czekaj K., Niesporek A., Piekarski M., Zawartka M.: Częstochowa i problemy społeczne mieszkańców
na przełomie XX i XXI w. Katowice 2002.
13
Czekaj K., Zawartka-Czekaj M.: Potrzebne i niechciane obszary pracy socjalnej w polskim systemie pomocy
społecznej. Nowe obszary w diagnozowaniu problemów społecznych w pomocy społecznej [w:] Praca socjalna.
Kształcenie działania – konteksty. Red. A. Kanios, M.Czechowska-Bieluga, Kraków 2010, s. 281.
11
227
Ryszard Majer
Starego Rynku – wcale nie okazały się najbardziej wysycone osobami powyżej
60. roku życia. W świetle sporządzonej mapy wskaźnikowej najliczniej przez
osoby starsze zamieszkała jest dzielnica Tysiąclecie, dopiero na kolejnych miejscach pojawiają się Śródmieście, Stare Miasto, Raków. Dane te pozwalają na intensyfikację działań socjalnych tam, gdzie odsetek osób w wieku senioralnym
jest najwyższy i najwłaściwszy będzie rozwój infrastruktury socjalnej.
Istotnym elementem diagnozy było spojrzenie na te kwestie pracowników
pomocy społecznej. Pracownicy socjalni Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Częstochowie zwracali w toku diagnozy uwagę na podejście do seniorów
w mieście. Według respondentów z największą życzliwością osoby starsze spotykają się w swojej parafii i w byłym miejscu pracy. Co warte podkreślenia, dopiero na trzecim miejscu znalazła się rodzina. Obojętność jest uczuciem, które
jest najczęściej okazywane seniorom w sklepach, na ulicy, w środkach komunikacji, a także przez sąsiadów. Zdaniem badanych dosyć często ma ono również
miejsce w gronie rodzinnym oraz w byłym miejscu pracy. Z brakiem zainteresowania osoby starsze mają z kolei najczęściej do czynienia ze strony sąsiadów,
w środkach komunikacji i w swojej rodzinie. Według ankietowanych seniorzy
nie budzą również zainteresowania w urzędach, w byłym miejscu pracy i na ulicy. W opinii respondentów niechęć jest uczuciem, z którym seniorzy spotykają
się głównie w urzędach. Dużo rzadziej uprzedzenie towarzyszy im w środkach
komunikacji, na ulicy oraz wśród sąsiadów. Sami seniorzy także w trakcie badań byli indagowani w zakresie oceny swojej sytuacji i potencjalnych potrzeb,
których organizatorem i realizatorem mógłby być samorząd miejski. Gros wskazań dotyczyło sytuacji finansowej, poprawy jakości ochrony zdrowia, tu jednak
samorząd lokalny jest ograniczony w swoich działaniach. Obszarem, w którym
można podjąć zmiany, jest obszar opieki realizowany przez jednostki organizacyjne pomocy społecznej. Należy zaproponować różnorodne formy aktywności, tak by seniorzy mieli jak najwięcej powodów do opuszczania domów
i wchodzenia w nowe relacje społecznej Te kwestie znalazły się właśnie w Częstochowskim Programie Wsparcia Seniorów na lata 2010–2013. Konstruując program, jego autorzy uznali za autorytetami, że lokalna polityka wobec seniorów
oznacza monitorowanie środowisk lokalnych, zmianę funkcji pracownika socjalnego, tworzenie nowych płaszczyzn dialogu w środowiskach lokalnych oraz
że powinna prowadzić do większej aktywizacji środowiska i pomocy w organizacji ich życia, niż skupiać się tylko i wyłącznie na opiece nad nimi14. W swojej
konstrukcji program rozpada się na pięć celów strategicznych:
• wspieranie aktywności seniorów,
• wspieranie seniorów w realizacji ról rodzinnych,
Trafiałek E.: Starzenie się i starość. Wybór tekstów z gerontologii społecznej. Kielce 2006, s. 221.
14
228
Starość jako wyzwanie dla pracy socjalnej w środowisku lokalnym
• dostosowywanie warunków życia seniorów i oferty usług społecznych
do zmieniających się ich potrzeb i możliwości,
• dostarczanie wsparcia seniorom w sytuacjach kryzysowych,
• poprawa społecznego obrazu starości15.
Cele wynikają bezpośrednio z celu generalnego zdefiniowanego jako „Zintegrowany system wsparcia, opieki i integracji częstochowskich seniorów oparty na partnerskiej współpracy samorządu miasta Częstochowy z organizacjami
pozarządowymi i innymi podmiotami działającymi w obszarze wsparcia społecznego”. Cele strategiczne są rozwinięte w cele operacyjne wraz ze wskazaniem podmiotów odpowiedzialnych i wskaźników działań. Formę załącznika
do programu przyjęły propozycje działań, które są pożądane, a w sprzyjających
okolicznościach finansowych mogą być realizowane, oraz baza wypracowanych
w trakcie prac nad programem projektów socjalnych. Wśród działań zaplanowanych warto wymienić utworzenie Częstochowskiego Ośrodka Wsparcia Seniorów jako miejsca pełniącego funkcję dziennego domu pomocy, ale także
punktu informacyjnego i miejsca animacji dla tej grupy społecznej.
Praca nad programem dała skutek nie tylko w postaci formalnego dokumentu, ale także nawiązania bardzo szczególnej relacji pomiędzy przedstawicielami organizacji pozarządowych, administracji i szeroko rozumianego świata
nauki. Dało to w istocie początek nieformalnego partnerstwa na rzecz seniorów
w Częstochowie. Przypomnijmy, że obecnie partnerstwo jest traktowane jako
„platforma współpracy pomiędzy różnorodnymi partnerami, którzy w sposób
systematyczny, trwały i z wykorzystaniem innowacyjnych metod oraz środków
planują, projektują, wdrażają i realizują określone działania i inicjatywy, których celami są rozwój lokalnego środowiska społeczno-gospodarczego oraz budowa tożsamości lokalnej wśród członków danej społeczności”16. Partnerstwo
to zostało sformalizowane jesienią 2011 r., kiedy to organizacje pozarządowe
podpisały porozumienie o koalicji dla seniorów, wśród nich znaleźli się m.in.
przedstawiciele Kafos, Stowarzyszenia Pracy Socjalnej Auxilio Venire, Fundacji
Adullam, Polskiego Związku Emerytów i Rencistów, Stowarzyszenia Częstochowskich Amazonek, Stowarzyszenia Diabetyków, Stowarzyszenia Herkules.
Wśród inspiratorów powołania porozumienia znaleźli się także przedstawiciele
Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Częstochowie. Jak czytamy w deklaracji: „Główną ideą Koalicji jest służenie seniorom poprzez reprezentowanie ich
interesów, zjednoczenie ludzi i instytucji w działaniu na rzecz osób starszych,
Częstochowski Program Wsparcia Seniorów. Załącznik do Zarządzenia nr 2932/10 Prezydenta Miasta Częstochowy z dnia 19 listopada 2010 r., s. 44–46.
16
Sobolewski A., Krzewicka A., Och G., Olszowska-Urban J., Piekutowski J., Podławiak G., Sobolewski T.: Przez współpracę do sukcesu. Partnerstwo lokalne na rzecz rynku pracy. ZWP MPiPS, Warszawa
2007, s. 10.
15
229
Ryszard Majer
ułatwienie przepływu informacji, poznawanie ich zasobów, potrzeb i możliwości, zwiększenie skuteczności działań, wzajemne wspieranie się w działaniach,
zwiększenie wrażliwości otoczenia społecznego na potrzeby seniorów, przełamywanie stereotypów na temat seniorów i starości oraz budowanie ich autorytetów, wspieranie aktywności ludzi starszych oraz zapobieganie marginalizacji
seniorów”17. Powołanie partnerstwa umożliwiło w niedługim czasie organizację
tak potrzebnych dla osób starszych warsztatów psychologicznych.
Praca socjalna realizowana wobec seniorów to znaczny obszar, w ramach którego pracownicy socjalni oraz szerzej pracownicy pomocy społecznej
mogą pełnić bardzo różnorodne funkcje – jak ocenia A. Jarkiewicz: od funkcji ochronnej, w ramach której podejmowane są działania mające na celu stabilizację i utrzymanie równowagi życia społecznego, po funkcję kontestującą,
czyli rzecznictwa interesów osób wykluczanych. „Bycie dobrym rzecznikiem
wymaga dogłębnego poznania świata tych, w których imieniu chce się występować (…) Działania podejmowane w ramach tej funkcji mają charakter radykalny”18. Owo wspomniane poznanie jest tym łatwiejsze, gdy przedsięwzięcie
jest realizowane w partnerstwie, tak jak to miało miejsce w przypadku projektu
„Masz prawo być wysłuchany – rzecznictwo interesów osób starszych”, który
był realizowany przez Stowarzyszenie Pracy Socjalnej, przy wsparciu ze strony Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Częstochowie oraz Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Częstochowie. Dodajmy, że grupa partnerów
obejmowała m.in. Zakład Pracy Socjalnej Akademii Jana Długosza, Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Agape, ale także Przedsiębiorstwo Wodociągów
i Kanalizacji w Częstochowie, dzięki któremu przygotowano ulotki i plakaty.
Wśród celów projektu założono:
• podniesienie poziomu wiedzy osób starszych o swych uprawnieniach,
• podniesienie poziomu wiedzy nt. potrzeb grupy seniorów w środowisku
pomocy społecznej,
• zwiększenie dostępu osób starszych do informacji o możliwości aktywnego spędzania czasu,
• sprzyjanie kreowaniu zintegrowanej i długookresowej polityki na rzecz
osób starszych,
• inspirowanie władz publicznych do tworzenia regulacji prawnych zabezpieczających pełnię praw osób starszych oraz realizację ich aspiracji
i potrzeb,
eklaracja Koalicji na rzecz Seniorów w Częstochowie. 14 października 2011 r. (maszynopis w posiadaniu
D
autora).
18
Jarkiewicz A.: Film dokumentalny jako narzędzie pracy socjalnej [w:] Praca socjalna. Kształcenie – działanie – konteksty. Red. M. Kanios, M. Czechowska-Bieluga, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2010,
s. 185.
17
230
Starość jako wyzwanie dla pracy socjalnej w środowisku lokalnym
• identyfikowanie i reagowanie na wszelkie przykłady dyskryminacji osób
starszych, zwłaszcza w środowiskach lokalnych,
• upowszechnianie dobrych praktyk partnerskiego działania samorządów
na rzecz ludzi III generacji,
• propagowanie w opinii publicznej, m.in. poprzez media, pozytywnego wizerunku osób starszych.
Realizacja projektu polegała na organizacji: kampanii informacyjnej dotyczącej praw osób starszych (ulotki, plakaty, strona internetowa, informacje
w mediach) oraz uruchomieniu punktu interwencyjnego – rzecznika praw osób
starszych. W trakcie prac nad projektem opracowano i opublikowano materiały
informacyjne – pod hasłem adresowanym do seniorów „Masz prawo być wysłuchanym, masz prawo do wypowiedzi”, przygotowano informacyjną stronę
internetową. Uruchomiono punkt interwencyjno-konsultacyjny i zapewniono
regularne dyżury. Przyjmowane w trakcie dyżurów interwencje są przedmiotem wystąpień i interwencji pisemnych/telefonicznych osób zaangażowanych
w realizację projektu. Należy zauważyć, że z biurem współpracuje bardzo efektywnie Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, którego prawnicy w ramach dyżurów udzielają potrzebującym porad prawnych. Wiele osób przybywających
do siedziby rzecznika nie wiedziało, że bezpłatną poradę prawną można uzyskać także w miejskiej placówce pomocy społecznej.
Proces włączania społecznego seniorów powinien być szeroki i zróżnicowany, realizowany z udziałem jak najliczniejszej grupy partnerów społecznych. U. Sobkowiak, wskazując na obszary wyzwań poszczególnych podmiotów życia publicznego wobec seniorów, wyróżnia przede wszystkim takie
procesy, jak:
a) przygotowywanie:
• do starości,
• do pracy z seniorami;
b) rozwijanie:
• oferty dla seniorów,
• form wielopokoleniowych;
c) kształtowanie:
• odpowiedniego wizerunku starości,
• więzi międzypokoleniowych;
d) ograniczanie:
• przyczyn kwestii społecznych dotykających osób starszych,
• skutków kwestii społecznych dotykających osób starszych19.
Sobkowiak U.: Przeciwko marginalizacji seniorów [w:] Praca socjalna i polityka społeczna, obszary współdziałania wobec wykluczenia społecznego. Red. K. Marzec-Holka, A. Rutkowska, M. Joachimowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2008, s. 266.
19
231
Ryszard Majer
Analizując ww. konstrukcję, dochodzimy do wniosku, że kluczem do skutecznego działania na rzecz osób starszych jest ich aktywizacja obecna zarówno
w procesach przygotowania, rozwijania, jak i kształtowania lokalnej społeczności wobec starości i seniorów. Aktywność warunkująca zaspokojenie wszystkich potrzeb człowieka, kluczowa dla odgrywania ról społecznych i funkcjonowania w środowisku, może być traktowana jako formalna (charakteryzująca
się uczestnictwem w stowarzyszeniach, klubach, kołach zainteresowań), nieformalna (kontakt wewnątrz rodziny, utrzymywanie więzi przyjacielskich)
i wreszcie samotnicza (zainteresowania indywidualne, oglądanie telewizji)20.
Decydującą rolę w kształtowaniu tych działań winna odgrywać jednostka organizacyjna pomocy społecznej. Chociaż starość sama w sobie nie jest przyczyną
przyznawania w polskim systemie prawnym pomocy społecznej21, jednak pozostawienie osób starszych samym sobie może skutkować ich napływem do systemu jako schorowanych, niesprawnych, wymagających umieszczenia w placówkach całodobowych. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Częstochowie
w 2011 roku wspierał różnymi formami pomocy 934 rodziny emerytów i rencistów, w których żyły 1592 osoby, usługami opiekuńczymi było otoczonych
608 rodzin (1019 osób w rodzinach)22. Ważną ofertę, z której korzystają głównie
osoby osamotnione, stanowi Dzienny Dom Pobytu w Częstochowie, oferujący
nie tylko codzienne wyżywienie, ale także istotną ofertę kulturalno-towarzyską. Komplementarny charakter z tymi działaniami mają realizowane projekty
socjalne; chronologicznie najstarszy realizowany z dużym powodzeniem jest
projekt wnuczek–wnuczka, zakładający integrację międzypokoleniową.
Sprawdzony także w innych ośrodkach miejskich projekt Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Częstochowie „Kawiarenka dla seniora” pozwala seniorom aktywnie uczestniczyć w życiu towarzyskim na równi z innymi mieszkańcami. Możliwość skorzystania z oferty kawy lub herbaty za symboliczną
złotówkę likwiduje bariery finansowe. W projekcie uczestniczą z jednej strony
restauratorzy, którzy zgadzają się na określonych zasadach przyjmować w swoich lokalach seniorów, a z drugiej strony seniorzy, którzy na podstawie pobranych w siedzibie ośrodka bonów mogą uczestniczyć w akcji. W 2011 roku
w projekcie uczestniczyło 8 restauratorów i obejmował on ok. 300 seniorów23.
Nowatorski w Częstochowie „Bank Czasu Seniora” – projekt socjalny działań wolontarystycznych realizowany przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
Dzięgielewska M.: Aktywność społeczna i edukacyjna w fazie starości [w:] Podstawy gerontologii społecznej.
Red. B. Szatur Jaworska, P. Błędowski, M. Dzięgielewska, Oficyna Wydawnicza Aspra-JR, Warszawa
2006, s. 161.
21
Maciejko W.: Instytucje pomocy społecznej. Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2008,
s. 67–204.
22
Sprawozdanie MPiPS za 2011r., MOPS w Częstochowie – w posiadaniu autora.
23
Bank Inicjatyw Senioralnych Sygn. Cz. 10.
20
232
Starość jako wyzwanie dla pracy socjalnej w środowisku lokalnym
w Częstochowie – opiera się na samopomocy polegającej na wymianie usług
pomiędzy jego uczestnikami. W zależności od swoich umiejętności i zasobów
uczestnicy banku deklarują, jakie rodzaje usług mogą świadczyć na rzecz innych, a osoby koordynujące jego działalność na bieżąco kierują taką pomoc
do potrzebujących, zgodnie ze zgłaszanym zapotrzebowaniem. Usługi świadczone na rzecz innych członków banku czasu są odnotowywane – najczęściej
jednostką rozliczeniową jest zwykła godzina, niezależnie od rynkowej wartości usługi. „Zarobione” w ten sposób godziny można następnie „wydać” na potrzebną w danej chwili pomoc, której udzieli któraś z osób należących do systemu, oferująca interesującą nas usługę. Zgodnie z zasadami pracy socjalnej jako
podstawowe cele projektu założono:
• aktywizację osób starszych, dotąd niezaangażowanych w inne formy aktywności społecznej,
• organizację grupy samopomocowej,
• budowę wizerunku miejskiego ośrodka pomocy społecznej jako instytucji
aktywizującej lokalną społeczność.
Co daje uczestnictwo w Banku? Efekty udziału w wymianie czasu to satysfakcja z bycia potrzebnym w środowisku lokalnym, poczucie spełnienia i możliwość własnego rozwoju oraz zaangażowanie w pomoc innym, a także zagospodarowany nadmiar wolnego czasu oraz nawiązywanie nowych kontaktów.
W ramach działań promocyjnych zrealizowano m.in.:
• informacje na stronie internetowej,
• informacje przekazywane prasie i mediom,
• opracowanie i wysyłkę korespondencji informacyjnej do parafii rzymsko-katolickich Częstochowy, spółdzielni mieszkaniowych, sieci bibliotek
miejskich,
• dystrybucję plakatów w aptekach, ZOZ-ach, innych,
• prezentację projektu podczas Gali Wolontariatu w Częstochowie,
• dystrybucję ulotek w biurze rzecznika praw osób starszych24.
Działania te promują nie tylko projekt socjalny jako taki, ale budują świadomość obecności osób starszych w społeczeństwie, działania na ich rzecz zgodnie z rozpoznanymi potrzebami.
Projekt, mający na celu aktywizację osób starszych, przełamanie samotności, możliwość samopomocy, został rozpoczęty w ostatnim kwartale 2011 roku,
stąd trudno na razie mówić o jego zasięgu i efektach.
Rozpoczęcie niniejszego materiału cytatem dotyczącym traktowania starców przez ludy pierwotne jest zamierzone. Pragnę zachęcić czytelnika do re ajer R.: Projekt Socjalny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Częstochowie „Bank Czasu Seniora”
M
(w posiadaniu autora).
24
233
Ryszard Majer
fleksji nad podejściem do starości dziś. Czy aby na pewno jesteśmy tak odlegli od patrzenia na starość w stosunku do naszych przodków? Gdyby tak było,
działania podejmowane nad inkluzją ich do społeczności lokalnych okazałaby
się zbyteczne. Tymczasem, jak widać w świetle postawionych diagnoz na przykładzie Częstochowy, przed pracownikami socjalnymi, pracą socjalną, realizowaną w ramach systemu pomocy społecznej stoją nadal ogromne wyzwania,
by doprowadzić postrzeganie starości i seniorów do normalności. Należy dostosować otoczenie i mentalność otaczających seniorów osób, czyli nas wszystkich, do ich potrzeb i osiągnięć cywilizacyjnych naszych czasów. Narzędziami
w tych działaniach powinny być praca socjalna i partnerstwa zawierane między
instytucjami a organizacjami pozarządowymi, tak by seniorzy w środowiskach
lokalnych byli „w ich środku”, nie na zewnątrz, ogrywali swoje role zgodnie
z uwarunkowaniami rozwojowymi i własnymi możliwościami oraz byli „swoimi wśród swoich”.
Aleksandra Piątek
Praca socjalna a partnerstwo lokalne
na rzecz osób potrzebujących
Działania ośrodków pomocy społecznej opierają się przede wszystkim na Ustawie o pomocy społecznej z dnia 12.03.2004 r. Ustawa ta określa zadania pomocy społecznej. Jednym z nich jest praca socjalna. Do niedawna praca socjalna
świadczona w ośrodkach pomocy przez pracowników socjalnych sprowadzała
się do realizacji pozostałych zadań określonych w ustawie o pomocy społecznej,
tj.: przyznawania i wypłacania przewidzianych ustawą świadczeń, interwencji kryzysowej, prowadzenia domów pomocy społecznej i ośrodków wsparcia,
udzielania schronienia, zapewnienia posiłku oraz niezbędnego ubrania osobom
tego pozbawionym, organizowania i świadczenia usług opiekuńczych, dożywiania dzieci, sprawienia pogrzebu. Działania te mają pomóc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich funkcji społecznych oraz tworzenie
warunków sprzyjających temu celowi. Jednak zamknięcie pracy socjalnej w ramach ustawy byłoby niewłaściwe.
Praca socjalna jest zjawiskiem dynamicznym głównie z powodu zachodzących w bardzo szybkim tempie zmian społecznych. Musi ona w sposób aktualny i nowoczesny uczestniczyć w walce z powstającymi problemami. Jednym
z rozwijających się elementów pracy socjalnej realizowanym w ośrodkach pomocy społecznej jest partnerstwo lokalne. Pracownik socjalny, pomagając potrzebującym, zwłaszcza osobom starszym, niepełnosprawnym i chorym, podejmuje współpracę z pracownikami służby zdrowia, sąsiadami, wolontariuszami,
opiekunkami środowiskowymi, domami pomocy społecznej, domami dziennego pobytu, domami pomocy środowiskowej, organizacjami pozarządowymi
oraz innymi osobami i instytucjami mogącymi wspierać jego działania.
235
Aleksandra Piątek
Pracownik socjalny jest zazwyczaj pierwszą osobą, która podejmuje działania zmierzające do poprawy sytuacji osoby starszej, chorej czy niepełnosprawnej. Jednak jego praca nie przyniosłaby pożądanych efektów, gdyby podjęte
działania nie opierały się na partnerstwie lokalnym, które rozumiem jako dążenie do osiągnięcia wspólnych celów i realizacji działań. Partnerzy wzajemnie
się ubogacają i wspierają. Partnerstwo lokalne pracownika socjalnego z innymi
osobami, organizacjami i instytucjami jest konieczne w celu udzielenia jak najlepszej i najpełniejszej pomocy podopiecznym.
Partnerstwo ośrodka pomocy społecznej z innymi instytucjami, organizacjami, osobami, tj. całym środowiskiem lokalnym, pozwala na znacznie efektywniejszą pomoc beneficjentom. Współpraca ta niejednokrotnie rozpoczyna
się od poinformowania pracowników ośrodka pomocy o konieczności udzielenia wsparcia osobie potrzebującej. Informacje te najczęściej są przekazywane
przez zaniepokojonych sąsiadów, czasem przez pracowników służby zdrowia
lub policję. Pracownik socjalny niezwłocznie reaguje na każde tego typu zgłoszenie, udając się do miejsca zamieszkania osoby, która znalazła się w trudnej
sytuacji życiowej.
Ośrodek pomocy zgodnie z Ustawą o pomocy społecznej z dnia 12.03.2004 r. może
udzielić pomocy osobom, których stan zdrowia wymaga wsparcia w formie
usług opiekuńczych lub skierowania do domu pomocy społecznej. W wielu przypadkach działania te są jednak niewystarczające, gdyż liczba godzin
usług opiekuńczych jest ograniczona, zaś czas oczekiwania na umieszczenie
w domu pomocy społecznej jest długi, a koszty bardzo duże. Należy też podkreślić, że umieszczenie w DPS jest rozwiązaniem ostatecznym, gdy wszelkie inne
możliwości wsparcia osoby w jej środowisku okazały się niewystarczające.
Najczęściej pierwszym partnerem pracownika socjalnego jest ośrodek zdrowia. Lekarz pierwszego kontaktu ocenia konieczność opieki osób drugich, liczbę godzin usług opiekuńczych, konieczność umieszczenia w szpitalu, zakładzie
opiekuńczo-leczniczym lub domu pomocy społecznej. Ocena ta jest podstawą dalszych działań pracownika, który podejmuje współpracę z odpowiednią instytucją.
Jeśli osoba zostaje w miejscu zamieszkania, ważnym elementem jest rozpoznanie możliwości uzyskania wsparcia dla beneficjenta ze strony środowiska,
tj. sąsiadów, znajomych – prawidłowa ich ocena przynosi nieocenione korzyści. Dzięki tym działaniom m.in. ogranicza się konieczność świadczenia usług
opiekuńczych, wzrasta bezpieczeństwo mieszkańców. Można również uniknąć
wielu tragedii, gdyż sąsiedzi odpowiednio szybko reagują na krzywdę i nieszczęście innych. Sąsiedzi wspierają osoby starsze, chore i niepełnosprawne
w załatwianiu codziennych spraw, takich jak robienie zakupów czy wizyty
u lekarza. Tak więc mieszkańcy są dla pracowników ośrodka pomocy partne-
236
Praca socjalna a partnerstwo lokalne na rzecz osób potrzebujących
rem na rzecz pomocy osobom starszym, niepełnosprawnym i chorym w środowisku ich zamieszkania.
Przykładem tego może być podopieczna, która w wieku 92 lat po śmierci
syna została sama. Stan jej zdrowia wymagał całodobowej opieki. O zaistniałej
sytuacji lekarz pierwszego kontaktu poinformowała pracownika ośrodka pomocy. Dzięki wytężonej pracy socjalnej z sąsiadami oraz dalszą rodziną udało się zapewnić kobiecie niezbędną opiekę. Sąsiedzi załatwili sprawy urzędowe związane z pogrzebem syna, opiekowali się zwierzętami, posprzątali cały
dom, współpracowali z lekarzami i ośrodkiem pomocy, nieustannie zajmowali
się starszą panią, nawet po przyznaniu usług opiekuńczych przez ośrodek pomocy. Pracownikowi socjalnemu udało się zmotywować dalszą rodzinę, która
przez 20 lat nie miała kontaktu z kobietą, do znalezienia komercyjnego miejsca
w domu pomocy społecznej i dopłacania do jej pobytu. Partnerstwo ośrodka
zdrowia, sąsiadów, dalekiej rodziny i ośrodka pomocy zaowocowało zapewnieniem podopiecznej doskonałej opieki.
Kolejnym przykładem jest rodzina, która korzystała z pomocy ośrodka wyłącznie w formie pracy socjalnej. Dzięki stałej pracy z rodziną w domu zostały poprawione warunki bytowe, oddano do schroniska 15 psów, wyrzucono
ogromną ilość zbędnych, bezużytecznych rzeczy, posprzątano dom. Dzięki tym
działaniom oraz stałej współpracy z lekarzem rodzinnym uniknięto umieszczenia w domu pomocy społecznej mieszkającej tam kobiety z porażeniem mózgowym. Natomiast współpraca z kuratorem sądowym zapobiegła odebraniu
3-letniego dziecka. W ramach pracy socjalnej wzmożono również czujność sąsiadów na to, co dzieje się w domu rodziny. Sąsiedzi systematycznie składali wizyty i kontaktowali się z pracownikiem socjalnym, jeśli sytuacja się pogarszała.
Ważnym partnerem pracownika socjalnego są opiekunki świadczące usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania. Usługi te najczęściej są wykonywane
na podstawie decyzji administracyjnej wydawanej przez ośrodek pomocy społecznej. Pracownik socjalny ma możliwość przekazania swoich uwag i spostrzeżeń dotyczących opieki nad beneficjentem. Z czasem najczęściej rola się odwraca i to opiekunka przekazuje informacje pracownikowi socjalnemu odnośnie
zmian sytuacji socjalno-bytowej podopiecznego czy też jego potrzeb. Współpraca pracownika socjalnego i opiekunki świadczącej usługi opiekuńcze ułatwia
wczesne reagowanie i udzielanie pomocy zgodnie z potrzebami.
W wielu przypadkach nieodłącznym partnerem są pielęgniarki środowiskowe. Zakres czynności świadczonych przez pielęgniarki uzupełnia pracę
opiekunek w przypadku, gdy osoba przewlekle chora pozostaje w miejscu zamieszkania. Najczęściej to lekarz zaleca wizyty pielęgniarek, jednak również
pracownik socjalny powinien pamiętać o takiej możliwości i w razie potrzeby skontaktować się z pielęgniarką. Współpraca pracownika socjalnego i pielę-
237
Aleksandra Piątek
gniarki środowiskowej jest również wskazana w przypadku kierowania osoby
do zakładu opiekuńczo-leczniczego, co należy do zadań pielęgniarek. Wówczas minimalnym zakresem współpracy jest wymiana informacji o podejmowanych działaniach.
Kolejną możliwością zapewnienia opieki osobie potrzebującej pomocy jest
umieszczenie osoby we wcześniej już wspomnianym domu pomocy społecznej.
Pobyt w tego rodzaju placówce jest odpłatny i bardzo drogi. Decyzje ośrodków
pomocy społecznej kierujące do DPS wydawane są jedynie, gdy nie ma możliwości, aby podopieczny został w środowisku, usługi opiekuńcze są niewystarczające, gdyż osoba wymaga całodobowej opieki i nie ma rodziny, która mogłaby taką
opiekę zapewnić. Konieczna jest stała współpraca pracownika socjalnego z DPS
w zakresie umieszczania podopiecznych w placówkach, gdyż na miejsce w DPS
często trzeba czekać. Do momentu umieszczenia podopiecznego w DPS pracownik socjalny powinien zapewnić osobie potrzebującej jak najlepszą opiekę.
Niewłaściwe jest jednoczesne kierowanie osoby do zakładu opiekuńczoleczniczego przez pielęgniarkę oraz do domu pomocy społecznej przez ośrodek
pomocy, gdyż stan zdrowia kwalifikuje beneficjenta do jednej z dwóch placówek. Współpraca w tym przypadku powinna również polegać na zapewnieniu
właściwej opieki osobie do czasu jej umieszczenia w ZOL.
Gdy beneficjent pozostaje w środowisku, warto nawiązać kontakt z kościołami. Zwłaszcza osoby starsze, które nie poruszają się samodzielnie, często proszą o pomoc w zorganizowaniu wizyty w domu księdza. Czują potrzebę kontynuowania praktyk religijnych mimo choroby i niepełnosprawności. Ponadto
organizacje kościelne świadczą różnoraką pomoc osobom potrzebującym.
Partnerów należy dostrzegać również w organizacjach pozarządowych,
które pomagają osobom starszym, chorym i niepełnosprawnym. Organizacje
pozarządowe, podobnie jak kościelne, proponują wiele form, np. pomoc rzeczową, która polega na przekazywaniu lub wypożyczaniu sprzętu ortopedycznego oraz rehabilitacyjnego. Pracownik socjalny, widząc potrzebę załatwienia
wózka inwalidzkiego, balkonika czy innego sprzętu, może zwrócić się do organizacji pozarządowych w celu otrzymania lub wypożyczenia za niewielką
opłatą niezbędnych rzeczy.
Poza wymienionym sprzętem organizacje pozarządowe zajmują się pomocą
finansową w zakresie leczenia i rehabilitacji, organizują zajęcia i imprezy skierowane do tej grupy osób, udostępniają samochody dostosowane do przejazdu
osób niepełnosprawnych. Pracownicy ośrodków pomocy powinni znać działające w ich rejonie organizacje pozarządowe i nawiązać z nimi współpracę w celu
uzyskania dodatkowego wsparcia dla osób potrzebujących.
Pomoc osobom chorym, starszym i niepełnosprawnym świadczą również
wolontariusze. Warto o nich pamiętać w każdym przypadku, zwłaszcza wtedy,
238
Praca socjalna a partnerstwo lokalne na rzecz osób potrzebujących
gdy osoba nie ma wsparcia ze strony rodziny, sąsiadów i znajomych, a ewentualny koszt usług opiekuńczych jest dla niej nie do zaakceptowania. Wówczas
wolontariusze świadczą nieodpłatną pomoc w wypełnianiu codziennych obowiązków domowych, takich jak sprzątanie czy zakupy. Jeśli ośrodek pomocy
nie ma swoich wolontariuszy, pracownik socjalny powinien szukać ich w organizacjach pozarządowych. Partnerstwo z instytucjami i organizacjami prowadzącymi wolontariat jest nieocenione w pracy z osobami starszymi, chorymi i niepełnosprawnymi.
Rozwijając innowacyjne formy pracy socjalnej, warto spojrzeć na osoby starsze i niepełnosprawne jak na skarbnicę wiedzy i umiejętności. Wiele osób mimo
wieku czy niepełnosprawności ma w sobie ogromny potencjał, siłę i chęć robienia czegoś użytecznego, dopóki stan zdrowia im na to pozwala. Takie osoby
mogą w ramach wolontariatu pomagać innym mimo własnych ograniczeń.
Wiele osób starszych, niepełnosprawnych lub chorych jest zagrożonych wykluczeniem społecznym. W celu przeciwdziałania temu zjawisku należy podejmować współpracę ze środowiskiem lokalnym, wspierać i rozwijać integrację
mieszkańców, o czym już wcześniej wspominałam. Doskonałą metodą przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu osób starszych, chorych i niepełnosprawnych jest kierowanie ich do ośrodków wsparcia, tj. domów dziennego pobytu
czy środowiskowych domów samopomocy. Placówki te umożliwiają beneficjentom kontakt z innymi ludźmi, rozwijanie umiejętności, proponują aktywne
formy spędzania wolnego czasu, wspierają i pomagają w trudnych sytuacjach.
Domy dziennego pobytu proponują szereg kącików zainteresowań, np. kulinarne, robótek ręcznych, literacko-poetyckie, taneczne, muzyczne i wiele innych.
Środowiskowe domy samopomocy są przeznaczone dla osób niepełnosprawnych intelektualnie lub z zaburzeniami psychicznymi. Celami ich działalności
są: podtrzymywanie dobrej kondycji psychofizycznej osób chorujących psychicznie, rehabilitacja, aktywizacja i pomoc w integracji społecznej, rozwijanie
umiejętności funkcjonowania w społeczeństwie oraz przygotowanie do możliwie jak najbardziej samodzielnego życia pomimo choroby.
Zadaniami pracownika socjalnego są: proponowanie korzystania z działalności ośrodków wsparcia, zachęcanie, motywowanie oraz kierowanie do tych
placówek. Partnerstwo z ośrodkami wsparcia daje duże możliwości poprawy
sytuacji osób niepełnosprawnych, chorych i starszych, zmienia ich jakość życia
i zapobiega wykluczeniu społecznemu.
Kolejną propozycją dla osób starszych są uniwersytety trzeciego wieku, których celem jest aktywizacja intelektualna i społeczna ludzi w „złotym wieku”.
Członkiem może zostać każda osoba w wieku dojrzałym, która pragnie poszerzać własne umiejętności i wiedzę. W ramach partnerstwa pracownicy ośrodka pomocy mogą informować podopiecznych o takiej możliwości, motywo-
239
Aleksandra Piątek
wać i w razie potrzeby pomagać np. w organizacji przejazdu na miejsce zajęć.
Uniwersytety trzeciego wieku poprzez realizację swoich celów są partnerami
ośrodków pomocy w przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu osób starszych. Podobne partnerstwo można nawiązać z domami kultury, które są bardziej dostępne, nawet na wsiach, i również spełniają szereg funkcji społecznych
i rozwojowych.
Dzięki takim działaniom można pokazać, że starość nie musi być smutna i zła, że można się nią cieszyć, zaś niepełnosprawność nie jest powodem,
by resztę życia spędzić w domu.
Partnerstwo pracownika socjalnego z pracownikami służby zdrowia, sąsiadami, wolontariuszami, opiekunkami środowiskowymi, domami pomocy
społecznej, domami dziennego pobytu, domami pomocy środowiskowej, kościołami, organizacjami pozarządowymi oraz innymi osobami i instytucjami
mogącymi wspierać jego działania jest jedną z rozwijających się form pracy socjalnej, coraz częściej obserwowaną w ośrodkach pomocy społecznej. Partnerstwo lokalne na rzecz pomocy osobom starszym, niepełnosprawnym i chorym
wydłuża czas pozostawania osób w środowisku ich zamieszkania. Zapobiega
przedwczesnemu umieszczaniu osób w placówkach opiekuńczych, co jest korzystne zarówno dla beneficjentów, którzy najczęściej nie chcą opuszczać swoich domów, jak również dla ośrodków pomocy, które obniżają w ten sposób
koszty pobytów beneficjentów w DPS. Dzięki współpracy możliwe są szybka
interwencja i wsparcie osób potrzebujących pomocy oraz poprawa jakości ich
życia, m.in. poprzez zapobieganie wykluczeniu społecznemu i poczuciu bezużyteczności osób starszych, chorych i niepełnosprawnych.
Marcin Kompert
Codzienna praktyka
i działania pomocowe
w ramach partnerstwa lokalnego
na rzecz osób starszych,
niepełnosprawnych i chorych
Od ponad dziesięciu lat pracuję w zawodzie pracownika socjalnego, zdobywając w tym czasie wiele doświadczeń w kontaktach z osobami, jak również
instytucjami czy organizacjami mającymi w swoim statusie niesienie pomocy potrzebującym. Od ponad czterech lat pracuję w Dziale Opieki nad Osobami Starszymi i Niepełnosprawnymi Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej
w Rudzie Śląskiej. Specyfika tego działu, zadania mi przydzielone pozwalają mi na pewien szerszy ogląd codziennego funkcjonowania osób starszych
i niepełnosprawnych w mieście, z uwzględnianiem ich potrzeb i codziennych
problemów. Analizując szeroki wachlarz problemów społecznych, w tym problemów osób chorych, starszych i niepełnosprawnych, nasuwa mi się stwierdzenie, że wyniki badań statystycznych i demograficznych bywają bardzo
realne, mają bezpośrednie przełożenie na rzeczywistość. Społeczeństwo,
jak mówi się potocznie, „starzeje się”, jest również coraz więcej osób niepełnosprawnych, formalnie posiadających orzeczenia o stopniu niepełnosprawności lub niezdolności do pracy. Przybywa także osób regularnie korzystających z leczenia specjalistycznego (psychiatrycznego), wykluczonych
i zagubionych w codzienności, mających olbrzymie trudności w funkcjonowaniu społecznym.
241
Marcin Kompert
Widzę skalę tych problemów, przygotowując na co dzień dużą liczbę skierowań do domów pomocy społecznej czy ośrodków wsparcia. Coraz więcej
osób wymaga także pomocy w środowisku zamieszkania, czy to poprzez pomoc usługową, czy też inne działania pracownika socjalnego, pielęgniarki
środowiskowej czy psychologa. W tym kontekście, mówiąc o lokalnym partnerstwie na rzecz osób potrzebujących, automatycznie myślę o własnym „podwórku”, ograniczając określenie „lokalny” do miasta Ruda Śląska. Zaś słowo partnerstwo rozumiem w tym kontekście jako współpracę osób, instytucji,
stowarzyszeń, organizacji pozarządowych czy innych podmiotów dla dobra
potrzebujących.
Słowo partnerstwo nieodparcie przywodzi mi na myśl jeszcze inne określenie, tj. „koalicja”, kiedy to zawiera się formalnie koalicję na rzecz przeciwdziałania występowaniu np. określonej dysfunkcji czy problemu społecznego. Pod
takim dokumentem podpisują się wtedy przedstawiciele miasta, różnych instytucji, policji czy stowarzyszeń. Jest to swoisty pakt o ścisłej współpracy wszystkich podmiotów w tym zakresie.
W przypadku pomocy dla osób starszych, chorych i niepełnosprawnych
dzieje się dużo bez zawierania dodatkowych dokumentów, paktów itp. Wystarczają wielokrotnie dobre chęci, odpowiednia współpraca oparta na wzajemnym zrozumieniu problemów społecznych i potrzeb mieszkańców. Co w tym
zakresie ma do zaoferowania Ruda Śląska? Naprawdę sporo, w mieście działa
pięć domów pomocy społecznej o zróżnicowanych profilach, dostosowanych
do stanu zdrowia i wieku pensjonariuszy. Działają ośrodki wsparcia, takie jak:
dzienny dom pomocy społecznej, dwa środowiskowe domy samopomocy,
są też warsztaty terapii zajęciowej, zakład aktywności zawodowej, funkcjonują mieszkania chronione dla osób starszych, niepełnosprawnych. Ponadto jest
wiele akcji prezentujących problemy osób starszych, chorych, niepełnosprawnych. Takim przykładem niech będą olimpiady specjalne oraz inne cykliczne zawody sportowe dla osób niepełnosprawnych. Rokrocznie organizowany
jest Tydzień Godności Osób Niepełnosprawnych, w trakcie którego w sposób
szczególny są eksponowane osiągnięcia osób niepełnosprawnych, przy równoczesnym pokazaniu ich codziennych, także przyziemnych problemów. Poza
udziałem przedstawicieli gminy, Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej czy
Caritas Archidiecezji Katowickiej do tej działalności dołącza się także wiele stowarzyszeń, innych organizacji pozarządowych czy osób prywatnych. W wiele spraw bądź inicjatyw dotyczących osób chorych i niepełnosprawnych stara
się aktywnie angażować rzecznik osób niepełnosprawnych ustanowiony przy
prezydencie miasta Ruda Śląska.
Te wszystkie inicjatywy, szeroka działalność na rzecz osób chorych, starszych czy niepełnosprawnych są realizowane, głęboko osadzone w naszej co-
242
Codzienna praktyka i działania pomocowe w ramach partnerstwa...
dzienności. Na co dzień przecież jest realizowana pomoc usługowa w środowiskach zamieszkania osób starszych, chorych, niepełnosprawnych. Na bieżąco
osoby tego wymagające są kierowane do ośrodków wsparcia. Dodatkowo w ramach wsparcia finansowego są przyznawane dofinansowania wyjazdów w ramach turnusów rehabilitacyjnych, likwidacji barier architektonicznych itp.
To wszystko dzieje się z jasnym celem wsparcia i utrzymania możliwie najlepszego funkcjonowania podopiecznych w ich środowisku zamieszkania.
Jaka w tym wszystkim jest moja rola pracownika socjalnego, praktyka, osoby działającej w pewnym już wypracowanym systemie współpracy na rzecz
osób słabszych i potrzebujących? Wchodząc w szczegóły mojej codziennej pracy, chciałbym oprzeć się na doświadczeniach nabytych we współpracy z ludźmi niepełnosprawnymi, a dokładniej osobami chorymi czy zaburzonymi psychicznie. Właśnie na takim przykładzie mogę w pełni stwierdzić, że funkcjonuję
zawodowo w partnerskim systemie, gdzie niesiona jest pomoc osobom potrzebującym. Osoby leczone psychiatrycznie wymagają odpowiedniego długofalowego wsparcia i oddziaływań terapeutycznych. Z uwagi na swoje zaburzenia,
problemy zdrowotne są to często osoby nieufne, wycofane ze społecznych, środowiskowych interakcji. Są to ludzie specyficzni w zachowaniu, postępowaniu,
wymagający poza wspomnianym wsparciem także pewnej kontroli zachowania czy zwykłej uwagi innych osób. Praca z takimi osobami jest trudna, wyczerpująca fizycznie i psychicznie dla osoby niosącej pomoc. Wielokrotnie poprzez
swoje zachowanie wynikające bezpośrednio ze stanu chorobowego osoby takie
są całkowicie marginalizowane w środowisku swojego zamieszkania, unikają kontaktów zewnętrznych z innymi osobami czy przedstawicielami różnych
instytucji, np. MOPS-u. Podstawą pomocy dla takiej osoby jest przede wszystkim zebranie informacji na jej temat i wejście w jej najbliższe środowisko z nadzieją na podjęcie działań dostosowanych do aktualnych potrzeb osoby chorej,
niepełnosprawnej. Osoba chorująca, np. na schizofrenię, niepoddająca się systematycznemu leczeniu farmakologicznemu przestaje funkcjonować normalnie
w środowisku zamieszkania. Taki człowiek musi trafić ponownie na leczenie,
a następnie powinien zostać objęty dalszym wsparciem środowiskowym. Wielokrotnie osoby po leczeniu zostają skierowane na dzienny pobyt do środowiskowego domu samopomocy, gdzie mają kontakt z psychiatrą, psychologiem,
terapeutą lub pracownikiem socjalnym. Zostaje podtrzymany tym samym proces leczniczy. Na miejscu podopieczny ma kontakt z innymi chorymi i niepełnosprawnymi, co w oczywisty sposób również może działać bardzo pozytywnie
jako forma terapii lub autoterapii. Jeżeli zauważa się problemy w funkcjonowaniu podopiecznego, brak poprawy jego stanu zdrowia, dodatkowe trudności,
można i trzeba działać dalej. Dodatkowo wprowadza się w miejscu zamieszkania podopiecznego pomoc w formie specjalistycznych usług opiekuńczych dla
243
Marcin Kompert
osób z zaburzeniami psychicznymi. Nasilanie się stanów chorobowych u podopiecznego ma różny przebieg. Będąc jednak pod opieką osób na terenie ośrodka wsparcia, opiekunki realizującej pomoc usługową, można szybko reagować
na sytuacje kryzysowe, odpowiednio wcześnie interweniować. Wielokrotnie
taki scenariusz i taka pomoc pozwalają poprawić, a następnie utrzymać w miarę dobre funkcjonowanie osoby w jej dotychczasowym środowisku zamieszkania. Nie zachodzi wtedy konieczność umieszczania jej np. w domu pomocy
społecznej. Zdarza się jednak, że pomimo naszych działań osoba nie jest w stanie dalej funkcjonować w środowisku zamieszkania, a wpływają na to różne
czynniki, wielokrotnie niezależne od samej osoby potrzebującej lub pracownika socjalnego. Istnieje wtedy możliwość skierowania osoby niepełnosprawnej
do mieszkania chronionego dla osób z zaburzeniami psychicznymi (na terenie
miasta, jak wspomniałem wcześniej, istnieją też mieszkania chronione dla seniorów). W mieszkaniu chronionym osoba chora jest dalej objęta kompleksową pomocą, może uczęszczać na zajęcia ośrodka wsparcia, otrzymywać pomoc
usługową. Wielokrotnie osobiście widziałem, gdy ludzie z mieszkań chronionych czy inne osoby objęte wspomnianymi formami pomocy pokonały swoje
ograniczenia wynikające z niepełnosprawności lub choroby i funkcjonują obecnie dobrze czy wręcz bardzo dobrze w środowisku.
Właśnie tak w wielkim skrócie wygląda moja codzienność zawodowa „pomagacza”. Moja codzienna działalność toczy się wielokrotnie na pograniczu pomocy społecznej i świata służb medycznych. Mam często kontakt z pracownikami i lekarzami Oddziału Psychiatrycznego Szpitala Miejskiego lub Poradni
Zdrowia Psychicznego. Wielokrotnie właśnie ze szpitala czy poradni pojawiają się pierwsze informacje na temat osób wymagających wsparcia czy pomocy.
Wskazania lekarza, zaproponowanie osobie możliwości pomocy po opuszczeniu szpitala w miejscu zamieszkania jest niezwykle istotne. To początek pracy i procesu zmian u osoby potrzebującej wsparcia. Dlatego też staram się być
osobą rozpoznawalną, kontaktową, kojarzoną z mojej codziennej pracy. Ja także wiem, gdzie i do kogo mogę się zwrócić z problemem, kto z jakiej instytucji
czy placówki jest kompetentny do wsparcia moich działań.
Podsumowując te krótkie przemyślenia, przychodzi mi do głowy jedno słowo, a właściwie dwa słowa. Dwa słowa-klucze, pojemne określenia, tj. informacja i wiedza. Informacja pojmowana jako źródło danych o osobach potrzebujących pomocy środowiskowej, wsparcia. Takie informacje może posiadać
i przekazać każdy – od policjanta poprzez pielęgniarkę środowiskową. Wskazać osobę potrzebującą pomocy, interwencji może też krewny czy nawet osoba
obca, sąsiad, po prostu każdy. Poza taką informacją potrzebna jest także wiedza na temat tego, komu i gdzie przekazać dane o osobie chorej, samotnej, niepełnosprawnej. Szeroka wiedza o instytucjach i ośrodkach wsparcia posiada-
244
Codzienna praktyka i działania pomocowe w ramach partnerstwa...
jących odpowiednie kompetencje i umiejętności, oferujących pomoc drugiemu
człowiekowi. Specyficzna sieć wsparcia oparta na informacji i wiedzy pomiędzy instytucjami i zwykłymi obywatelami wielokrotnie już zadziałała, tworząc
pewien nieformalny system pomocowy. To właśnie wspólne działania każdej
z osób, instytucji i organizacji tworzą, moim zdaniem, wspomniane w tytule
zagadnienia partnerstwa lokalnego na rzecz osób potrzebujących w środowisku ich zamieszkania. Bez wymiany informacji, wzajemnej wiedzy o sobie nie
można realizować systemowego wsparcia środowiskowego dla osób słabszych,
potrzebujących pomocy w codziennym życiu. Ważne jest jednak, by wszystkie
działania pomocowe odbywały się w atmosferze wzajemnego poszanowania
i zrozumienia współpracujących podmiotów. To zaś gwarantuje sukces podejmowanych działań, jak również zwyczajnie ułatwia codzienną, trudną pracę.
Część VI
PRACOWNIK SOCJALNY
JAKO ANIMATOR ZMIAN
W ŚRODOWISKU
LOKALNYM –
JEGO ROLA I ZNACZENIE
W REALIZACJI
PROGRAMÓW
AKTYWNOŚCI LOKALNEJ
Witold Mandrysz
Aktywizowanie kapitału społecznego
w projektach organizowania
społeczności lokalnej
na przykładzie rewitalizacji
Jedną z najistotniejszych cech nowoczesnych państw demokratycznych jest wysoki stopień partycypacji obywateli w decydowaniu o sprawach bezpośrednio
dotyczących ich społeczności lokalnych. Zwiększenie zainteresowania lokalnych polityków rozwiązywaniem najbardziej palących problemów społeczności
wynika bardzo często, a czasem wyłącznie, z funkcjonowania w tych społecznościach prężnych organizacji pozarządowych, stowarzyszeń i grup lobbingu.
Organizacje te stanowią dla decydentów, a przynajmniej powinny stanowić,
podstawowe źródło informacji dotyczących rzeczywistych potrzeb mieszkańców danego terytorium. Zorganizowani w sektorze pozarządowym mieszkańcy danej społeczności stają się partnerami instytucji w wykonywaniu zadań publicznych, a czasami przejmują te zadania, z którymi często niewydolne służby
publiczne sobie nie radzą. Aktywna i zintegrowana społeczność lokalna stanowi podstawę do budowania bezpiecznego i bardziej schludnego sąsiedztwa,
atrakcyjniejszych możliwości spędzania wolnego czasu, możliwości większej
partycypacji w kulturze i wielorakich formach działalności charytatywnej i samopomocowej. Te wszystkie czynniki pozwalają kształtować w świadomości
członków danej społeczności poczucie wspólnoty ze współmieszkańcami1. Nie1
Por. Czakanowski P., Oniszczuk P.: Organizowanie społeczności lokalnej. Poznań 2004, s. 4.
249
Witold Mandrysz
stety indywidualistyczne tendencje świata ponowoczesnego, skupienie na dobru własnym, ewentualnie swojej najbliższej rodziny, bardzo często zniechęcają
członków społeczności lokalnych do solidarnej pracy na rzecz dobra wspólnego danej zbiorowości. Organizowanie społeczności lokalnej polega między innymi na przełamywaniu obaw, niechęci i trudno definiowalnych w racjonalny
sposób obiekcji związanych z włączeniem się do wspólnej pracy dla poprawy
standardu własnego życia.
Społeczność lokalna a kapitał społeczny
Można przyjąć, że podstawowymi kryteriami wyróżniającymi społeczność lokalną są terytorium, czyli obszar, jaki dana zbiorowość zajmuje, który daje możliwość zaspokajania podstawowych potrzeb przez jej członków, a także specyficzne poczucie przynależności do tego obszaru i poczucie więzi z resztą jego
mieszkańców, odczuwane przez większość członków tej społeczności. To kryterium wiąże się również z kompleksem stosunków i relacji społecznych zachodzących wśród członków danej społeczności.
Społeczności lokalne są formami obejmującymi całość życia mieszkańców,
kształtującymi systemy odpowiednich grup i instytucji, umożliwiających jej
członkom zaspokajanie ich potrzeb. Umożliwiają one ludziom rozwiązywanie
podstawowych problemów w ich życiu, takich jak: utrzymanie egzystencji, socjalizacji, kontroli społecznej, zapewnienie bezpieczeństwa i ładu społecznego.
Te funkcje podkreśla R.L. Warren, pisząc że: „społeczności lokalne to skupienie
ludności zamieszkującej w ścisłej bliskości na obszarze, który posiada lokalne
zakłady usługowe, handlowe niezbędne dla miejscowej ludności i zakłady wytwórcze produkujące towary na szerszy rynek”2.
Ten tradycyjny sposób definiowania społeczności lokalnej mógł być używany do opisu społeczności lokalnych jeszcze w drugiej połowie ubiegłego wieku.
Jednak w wyniku dynamicznie postępujących procesów społecznego podziału pracy, urbanizacji, industrializacji, jak i wysokiej specjalizacji wszelkiej działalności ludzkiej, funkcje realizowane do tej pory w ramach społeczności lokalnej w coraz większym stopniu są przejmowane przez różne formy organizacji
zawodowych, zrzeszeń i związków o charakterze ponadlokalnym. Te zmiany
wynikają z trzech potężnych czynników, które najbardziej kształtowały życie
społeczne w XX wieku, a są nimi industrializacja, urbanizacja i biurokratyzacja. W wyniku tych procesów wykształciły się dominujące centra metropolitalne będące bazą postępu technicznego, kulturalnego, politycznego czy gospodarczego, od których społeczeństwa lokalne stają się coraz bardziej uzależnione.
Efektem takiej sytuacji staje się coraz większe zatarcie znaczenia społeczności
2
Por. Turowski J.: Socjologia. Wielkie struktury społeczne. Lublin 1994, s. 214.
250
Aktywizowanie kapitału społecznego w projektach…
lokalnych, ale nie oznacza to, że społeczności te rozpadają się. Poprzez realizowanie planowej i zintegrowanej polityki lokalnego rozwoju społeczno-gospodarczego mogą nadal funkcjonować jako korzystne i potrzebne formy organizacji społecznej3.
Mimo osłabienia wpływu, jaki na życie jednostek i rodzin mają procesy zachodzące w mikrostrukturach społecznych, nie można mówić o ich zaniku, tym
bardziej że społeczności lokalne są konieczne, pośrednie pomiędzy państwem
a rodziną, jednostkami administracyjnymi i politycznymi, a ich społeczno-gospodarczy rozwój jest niezbędny dla ekonomicznego rozwoju poszczególnych
regionów i całego kraju.
Wielowymiarowy potencjał, jakim dysponują społeczności lokalne, rzadko bywa diagnozowany w sposób całościowy i adekwatny. Realizowane przez
instytucje samorządowe diagnozy społeczności lokalnych bardzo często są powierzchowne i zazwyczaj ograniczają się do diagnozy określonego problemu
bądź problemów społecznych. Rzadziej natomiast prowadzi się badania zasobów społecznych. A nawet jeżeli to się czyni, to rzadko wyniki tych badań
są wykorzystywane w wystarczający sposób.
Definiując pojęcie społeczności lokalnej w kontekście jej organizowania,
trudno nie mówić o kapitale społecznym, którym ta społeczność lokalna dysponuje. Dla Bourdieu kapitał społeczny to „suma rzeczywistych oraz potencjalnych zasobów, które związane są z posiadaniem trwałej sieci mniej lub bardziej
zinstytucjonalizowanych związków opartych na wzajemnej znajomości i uznaniu”4. Zgodnie z takim założeniem można przyjąć, że w ramach grupy czy społeczności dostępne są zasoby, które są dostępne jej członkom tylko i wyłącznie
w oparciu o sieć ich wzajemnych powiązań. Im te powiązania są rozleglejsze,
tym większa szansa na dostęp/aktywizację zasobów, których indywidualnie nie
posiadamy. Dostęp do tego typu zasobów jest jednak obwarowany warunkiem
tego, że dysponenci tych zasobów uznają nasze do nich roszczenia poprzez rozpoznanie w nas członka wspólnej sieci powiązań.
W ramach tego typu powiązań wytwarza się szereg relacji i społecznie podzielanych emocji ułatwiających członkom sieci wzajemną kooperację. Za jedno
z nich uznawane jest zaufanie. Zdaniem Colemana dzięki zaufaniu, wytworzonemu przez wzajemne relacje i więzi, kapitał społeczny obniża koszty transakcyjne i w ten sposób ułatwia wykonanie pewnych zadań w prosty i wygodny
sposób. Wzajemne zaufanie członków danej grupy czy społeczności zwiększa
tym samym ich możliwości rozwojowe poprzez ograniczenie poczucia niepewności towarzyszącego współpracy z osobami obcymi, a tym samym większej
3
4
Tamże, s. 233.
ourdieu P.: The Forms of Capital [za:] Rymsza A.: Klasyczne koncepcje kapitału społecznego [w:] Kapitał
B
społeczny ekonomia społeczna. Red. T. Kaźmierczak, M. Rymsza, Warszawa 2007.
251
Witold Mandrysz
skłonności do podejmowania wspólnych działań. Tak więc grupa czy też społeczność lokalna, w której istnieją duże pokłady zaufania, jest w stanie osiągnąć więcej niż grupa, wśród członków której owego wzajemnego zaufania
brakuje5.
Putnam w swej koncepcji kapitału społecznego przedstawił wiele jego wymiarów i form. Jednym z najistotniejszych z punktu widzenia tych rozważań
jest rozróżnienie między kapitałem spajającym lub wykluczającym (bonding
or exclusive) a pomostowym lub włączającym (bridging or inclusive). Kapitał spajający tworzy się w grupach, które przez wybór czy konieczność są nakierowane
do wewnątrz i mają tendencję do wzmacniania określonych tożsamości i własnej homogeniczności. Kapitał pomostowy tworzą grupy nakierowane na zewnątrz i obejmujące osoby z różnych warstw i grup społecznych6. Odnosząc
takie założenie Putnama do społeczności lokalnej, możemy stwierdzić, że społeczności, w których występuje silny kapitał spajający, będą się charakteryzowały dużą intensywnością relacji sąsiedzkich, społecznie podzielanym poczuciem
silnych więzi i zaufania, wzajemnie uznawanych normach i silnej nieformalnej kontroli społecznej, ale jednocześnie może występować zamknięcie na osoby spoza społeczności/spoza sieci, silna potrzeba akceptacji wewnątrz sieci,
co może ograniczać indywidualną wolność i innowacyjność. Społeczności o silnym kapitale pomostowym to społeczności, w których funkcjonują silne, dobrze
zorganizowane grupy i stowarzyszenia, działające w większym stopniu w oparciu o chęć realizacji wspólnego celu, aniżeli powiązane poczuciem silnych więzi
emocjonalnych czy potrzebą afiliacji, ale również dobrze powiązane z innymi
sieciami, czy to spoza danej społeczności, czy też odnoszących się do innych jej
wymiarów funkcjonowania, np. administracyjnego bądź gospodarczego.
Organizowanie społeczności lokalnej jako metoda aktywizowania kapitału
społecznego w oparciu o zasadę lokalnego governance
Najprościej mówiąc, organizowanie społeczności lokalnej jest sposobem „samoorganizowania” się mieszkańców danego terytorium dla wspólnego realizowania jakiegoś projektu bądź rozwiązywania jakiegoś problemu. Mówiąc
o „samoorganizowaniu”, nie mam na myśli jedynie spontanicznego oddolnego
działania samych mieszkańców, ale również, a może przede wszystkim, działania podejmowane przez specjalistów, profesjonalnie przygotowanych animatorów, koordynatorów czy organizatorów, których zadaniem jest zintegrowanie
członków danej społeczności wokół danego projektu.
oleman J.S.: Social Capital in the Creation of Human Capital. „American Journal of Sociology”, 1998,
C
nr 94, suplement, s. 109.
6
Putnam R.D.: Bowling Alone: the Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster, New
York 2001, s. 21.
5
252
Aktywizowanie kapitału społecznego w projektach…
Organizowanie społeczności lokalnej jako metoda pracy socjalnej bywa
określane jako: „proces, w którym społeczność określa swoje potrzeby lub cele,
ustala ich hierarchię, znajduje zasoby pozwalające na realizację tych potrzeb
i celów, a poprzez odpowiednie działania w tym względzie rozwija i udoskonala postawy i praktyki współpracy oraz współdziałania w tejże społeczności”7.
Na uwagę w tej definicji zasługuje szczególne znaczenie, jakie autor przypisuje sposobowi określania potrzeb i celów w podejmowanych działaniach w danej społeczności. Określenie problemów i potrzeb danej społeczności powinno
opierać się nie na decyzji administracyjnej czy sugestii specjalistów z zakresu
planowania społecznego, a na autentycznym określeniu potrzeb i zdefiniowaniu problemów przez mieszkańców tej społeczności. Z powyższego wynika,
iż podstawowym działaniem w celu określenia tych potrzeb będzie rzetelna
diagnoza problemów społecznych opierająca się nie tylko na analizie dokumentów, ale również na szerokich konsultacjach społecznych. Ta sama zasada
tyczyła się będzie określenia i zhierarchizowania celów i wynikających z tych
celów działań.
Taki sposób interpretacji tego, czym jest diagnoza w procesie organizowania społeczności lokalnej, koresponduje z koncepcjami dialogu obywatelskiego
czy zarządzania partycypacyjnego. Realizowanie działań opartych na konsensusie i dialogu społecznym buduje odpowiedni klimat do współpracy pomiędzy wszystkimi siłami społecznymi w celu rozwiązania danego problemu bądź
osiągnięcia określonego celu również na poziomie społeczności lokalnych.
Koncepcja ta wynika z szeroko dyskutowanego, a obecnie będącego podstawową zasadą Unii Europejskiej, pojęcia governance, które można uznać za efekt
procesu przejścia od tradycyjnego, niewydolnego systemu władzy polityczno-administracyjnej do wykształcenia się nowoczesnego systemu polegającego
na konsensualnym regulowaniu procesami społecznymi. Zdaniem Boba Jessopa governance jest: „refleksyjną samoorganizacją niezależnych aktorów uwikłanych w kompleksowe związki wzajemnych współzależności, która to samoorganizacja wynika z ciągłego dialogu oraz łączenia zasobów w celu rozwinięcia
wzajemnych korzystnych przedsięwzięć oraz radzenia sobie z nieuniknionymi
w takiej sytuacji sprzecznościami i dylematami”8. Zgodnie z tym założeniem
wzajemne relacje niezależnych aktorów są wręcz nieuniknione w nowoczesnym świecie, w którym dążenie do realizacji swoich celów łączy się z negocjowaniem i współpracą z innymi aktorami, grupami czy instytucjami, których
interesy krzyżują się bądź zależą od siebie.
Cohen M.: Community Organization and Illustration of Practice [z:] Czekanowski P., Oniszczuk P. Op.cit.
s. 9.
8
Jessop B.: Governence and Metagovernence: on Reflexivity, Requisite Variety, and Requisite Irony [w]: Hausner J., Marody M.: Polski Talk Show: Dialog społeczny a integracja europejska. Kraków 2001, s. 120.
7
253
Witold Mandrysz
Działania związane z organizowaniem społeczności lokalnej, w związku
z ich wielowymiarowym i kompleksowym charakterem, bardzo często dotyczą
różnych grup społecznych, jak i instytucji czy organizacji funkcjonujących w ramach danej społeczności. Interesy i potrzeby tych podmiotów bywają wspólne,
ale mogą być również rozbieżne. To bardzo często wywołuje konieczność prowadzenia mediacji, dialogu pomiędzy przedstawicielami społeczności a władzami lokalnymi. Droga konsultacji jest bardzo często niezbędna, ponieważ
jedynie poprzez wspólnie wypracowane pomysły i podejmowane działania
można skutecznie rozwiązywać wspólne problemy.
Planowanie działań w zakresie organizowania społeczności lokalnych
w oparciu o zasadę governance, przy zastosowaniu rozwiązań konsensualnych,
powoduje tworzenie się i instytucjonalizację konkretnych społeczno-instytucjonalnych mechanizmów, swoistych algorytmów działania, w zakresie przeciwdziałania i rozwiązywania problemów społecznych. Mechanizmy takie
mogą się uaktywniać w przyszłości samoistnie w sytuacji pojawienia się określonych warunków, co prowadzi do usamodzielnia się społeczności w jej dalszym funkcjonowaniu.
M. Ross rozszerza sposób definiowania organizowania społeczności lokalnej zaproponowany przez Cohena, podkreślając, że w procesie tym poważne
znaczenie mają również zwiększanie poczucie zaufania do siebie nawzajem
oraz wzajemna chęć pracy na rzecz zaspokojenia wspólnych potrzeb, a także fakt, że środki/zasoby aktywizowane do zaspokojenia tych potrzeb mogą
być wewnętrzne i/lub zewnętrzne9. Tak definiowane organizowanie społeczności lokalnej można by traktować jako proces aktywizacji kapitału społecznego danej zbiorowości, mobilizowania jej szeroko pojętych zasobów, by poprzez wspólne działanie w miejscu zamieszkania zbiorowość ta była w stanie
zapobiegać dezorganizacji społecznej, jak i zaspokajać szereg swoich potrzeb.
Mówiąc o kapitale społecznym, mówimy o szeregu powiązań wewnątrz danej
zbiorowości, które pozwalają kreować wspólne działania, łączyć siły i kumulować zasoby jednostek, instytucji, organizacji w celu osiągania określonych
celów. Aktywizacja kapitału społecznego pozwala na podejmowanie działań
i realizację celów, które nie mogłyby być zrealizowane poza ową siecią powiązań i współpracy, gdyż żadna z jednostek, organizacji czy instytucji nie dysponowałaby odpowiednimi zasobami, kompetencjami czy możliwościami wpływania na decyzje, by te cele osiągnąć. Dla rozwoju społeczno-gospodarczego
znaczenie mają nie tylko powiązania wewnątrz zbiorowości, ale również powiązania zewnętrzne, które łączą społeczność z instytucjami, organizacjami
9
e Robertis C., Pascal H.: Postępowanie metodyczne w pracy socjalnej z grupami i ze społecznościami. Katod
wice 1999, s. 24.
254
Aktywizowanie kapitału społecznego w projektach…
czy innymi zbiorowościami, które to powiązania pozwalają osiągać korzyści
w formie zasobów, wsparcia finansowego czy pozamaterialnego, nowych rynków zbytu itp.
Organizowanie społeczności lokalnej możemy oczywiście rozpatrywać
przez pryzmat klasycznej już typologii praktycznych modeli pracy środowiskowej stworzonej przez J. Rothmana. Wymienia on następujące modele:
model rozwoju lokalnego, model planowania społecznego oraz model akcji
społecznej10.
Wśród współczesnych koncepcji dotyczących modeli organizowania społeczności lokalnej interesującą typologię przedstawia M. Weil. Typologia ta wyróżnia pięć modeli, z których każdy będzie zawierał elementy aktywizowania
bądź wykorzystywania kapitału społecznego, a dla skutecznej realizacji niektórych z nich niezbędne będzie zastosowanie idei lokalnego governance:
1) neighborhood and community organizing zakłada budowanie poczucia wspólnoty interesów i więzi członków danej społeczności/zbiorowości terytorialnej w celu rozwiązywania wspólnych problemów i osiągania wspólnych
celów wynikających z zamieszkiwania tej samej przestrzeni; skuteczność
realizacji działań w ramach tego modelu będzie uzależniona od siły wzajemnych sąsiedzkich powiązań, poczucia odpowiedzialności za dobro
wspólne, jak i wzajemnego zaufania, w związku z czym podstawowe znaczenie będzie tu miał wymiar kapitału spajającego występującego w danej
społeczności;
2) organizing functional communities odnosi się do zbiorowości, które powstają w oparciu o wspólnotę poglądów, przekonań, idei czy interesów grupowych, gdzie czynnik wspólnego terytorium nie jest determinujący (np.
branżowe związki zawodowe, organizacje ekologiczne itp.); ich podstawowa działalność skierowana jest na promowanie wyznawanych poglądów
i przekonań; w przypadku tego modelu znaczenie mają siła i zróżnicowanie ponadrodzinnych i ponadsąsiedzkich horyzontalnych powiązań pomostowych, łączących grupy interesów i osoby, których współdziałanie wynika z potrzeby realizacji wspólnych celów, a nie potrzeby afiliacji;
3) community social and economic development – podobnie jak pierwszy model,
i ten odnosi się do zbiorowości tworzących terytorialną całość, ale charakteryzujących się jednocześnie pewnego rodzaju upośledzeniem społecznym bądź ekonomicznym; podejmowane działania aktywizują społeczności
biedne i zmarginalizowane do podejmowania inicjatyw społecznych i gospodarczych, które stanowią podstawę rozwoju gospodarczego tych zbiorowości, a jednocześnie prowadzą do polepszenia warunków ekonomicznych
Zob. Wódz K.: Praca socjalna w środowisku zamieszkania. Katowice 1998.
10
255
Witold Mandrysz
czy socjalnych ich mieszkańców; analizując szanse rozwojowe społeczności lokalnych, należy podkreślić, że wynikają one zarówno z występującego
w nich kapitału pomostowego, jak i spajającego; szanse rozwojowe są największe, gdy obie te formy kapitału są na wysokim poziomie; kapitał pomostowy pozwala społeczności o silnych więziach, podzielanych normach
i zaufaniu sięgać do zasobów występujących poza jego granicami, co stwarza społeczności warunki współpracy dla rozwiązywania problemów i osiąganie celów wspólnotowych11;
4) political and social action – w tym przypadku podejmowane inicjatywy mają
na celu budowanie wspólnego frontu działania aktywnego społeczeństwa
obywatelskiego danej jednostki administracyjnej, samorządowej (dzielnica,
sołectwo, gmina, powiat), które jest zdolne do wywierania wpływu bądź
nacisku na proces podejmowania decyzji, władze samorządowe, lokalnych
polityków itp;
5) social movements – model ten odnosi się głównie do działań promujących
w szeroko pojętym społeczeństwie nowych koncepcji, inicjatyw, idei i poszukiwania dla nich poparcia zarówno wśród obywateli, liderów społecznych, jak i organizacji i instytucji12.
Przedstawione powyżej współczesne modele organizowania społeczności lokalnej uszczegóławiają wcześniejszą typologię i zwracają uwagę na inne aspekty
ich wyróżnienia, jakkolwiek tak jak i w przypadku wcześniejszych, tak i te należy
traktować bardziej jako konstrukcję teoretyczną – modele – i jako takie w rzeczywistości w czystej formie niewystępujące. Modele te będą się przenikały i łączyły w przypadku rzeczywiście istniejących projektów. Złożone i skomplikowane
projekty organizowania społeczności lokalnej, takie jak projekty rewitalizacyjne
na przykład, w które będą zaangażowane zarówno organizacje pozarządowe czy
branżowe, jak i instytucje administracji publicznej, mogą łączyć modele organizowania wspólnot sąsiedzkich, organizowania wspólnot funkcjonalnych, a także rozwoju społeczno-ekonomicznego społeczności. Modele te pozwalają określić podstawowych aktorów podejmowanych działań w społeczności lokalnej,
a na tej podstawie także ich motywacje czy cele, do których mogą dążyć, co pozwala osobom je projektującym przewidywać potencjalne zagrożenia projektów
i planowanie ich rozwiązań. Umożliwia to jednocześnie opracowanie adekwatnych strategii komunikacyjnych, negocjacyjnych i organizacyjnych.
Zob. Woolcock M., Narayan D.: Social Capital: Implications for Development Theory, Research, and Policy.
„The World Bank Research Observer”, 2000, nr 2 [za] Kaźmierczak T.: Kapitał społeczny a rozwój społeczno-ekonomiczny – przegląd podejść [za] Kapitał społeczny, ekonomia społeczna. Red. T. Kaźmierczak, M. Rymsza, Warszawa 2007.
12
Por. Kaźmierczak T.: Praca socjalna: animacja społeczna, kapitał społeczny, networking [w:] Zmiana w społeczności lokalnej. Szkic o kapitale społecznym w praktyce społecznej i nie tylko. Red. T. Kaźmierczak, Warszawa 2007, s. 14–15.
11
256
Aktywizowanie kapitału społecznego w projektach…
Wśród wielu priorytetów polityki spójności czy polityki strukturalnej Unii
Europejskiej znajduje się również założenie udzielania szeroko pojętego wsparcia społecznościom lokalnym w rozwiązywaniu ich problemów drogą wsparcia
finansowego projektów związanych z animacją społeczności lokalnych, organizowaniem społeczności lokalnych, projektami rewitalizacyjnymi czy projektami
z zakresu ekonomii społecznej. Wszystkie te metody zakładają planowe i skoordynowane działania wewnątrz określonych społeczności, mające na celu zmobilizowanie zróżnicowanych zasobów tych społeczności i poprawę ich funkcjonowania w oparciu o zaangażowanie i działania jej członków.
Rewitalizacja jako forma organizowania społeczności lokalnej
Jednym z najpoważniejszych problemów regionów postindustrialnych jest konieczność dokonywania renowacji bądź wyburzeń substancji mieszkaniowej,
w związku z ich złym stanem technicznym spowodowanym np. eksploatacją górniczą. Charakterystyczną cechą miast poprzemysłowych, dominujących
w tego typu regionach, jest bliskość występowania substancji mieszkaniowej
z infrastrukturą przemysłową i poprzemysłową. Obszary te, charakteryzując
się substandardowym stanem technicznym, stanowią zazwyczaj zasoby mieszkaniowe o najniższych opłatach czynszowych (często są to zasoby komunalne
bądź lokale socjalne), co powoduje, że przestrzeń ta jest w większości zamieszkana przez osoby o niskich dochodach, bardzo często dotkniętych innymi problemami społecznymi. Odsetek osób korzystających z różnego rodzaju wsparcia
ze strony szeroko pojętych służb społecznych na tych obszarach zazwyczaj jest
większy niż w innych obszarach miast poprzemysłowych. Czynniki te wymagają wdrażania na tych terenach zintegrowanych i rozbudowanych projektów
rewitalizacyjnych, skierowanych z jednej strony na renowację, restrukturyzację
i adaptację substancji materialnej, zarówno mieszkaniowej, jak i industrialnej,
a z drugiej – na działania zmierzające do poprawy funkcjonowania, integracji
i aktywizacji społeczności lokalnych zamieszkujących zdegradowane ekologicznie, ekonomicznie oraz społecznie obszary miejskie. Programy rewitalizacyjne
w swoich założeniach powinny traktować działania remontowe i renowacyjne nie jako cel, ale jako narzędzie dla poprawy funkcjonowania mieszkańców
danego obszaru, poprzez poprawę ich bezpieczeństwa, poprawę atrakcyjności
ekonomicznej danego terenu, aktywizację zasobów i integrację lokalnych społeczności. Ważną cechą takich programów powinno być zachowanie lub co najmniej nawiązanie do charakteru, jaki przypisują rewitalizowanej tkance miejskiej czy poprzemysłowej mieszkańcy danego obszaru.
Znaczenie, jakie mieszkańcy przypisują poszczególnym elementom przestrzeni, buduje ich przywiązanie do tego miejsca – ich miejsca. Są to przestrzenie ich życia, pracy, wychowania, z którymi wiąże się ich teraźniejszość i przy-
257
Witold Mandrysz
szłość, ale stosunek do nich budowany jest w głównej mierze na przeszłości
i doświadczeniu, jakie z niej wynika. Zamknięcie nierentownego przedsiębiorstwa czy wyburzenie starej zabudowy mieszkaniowej lub poprzemysłowej z punktu widzenia ekonomicznego czy gospodarczego mogą być słuszne, ale jednocześnie mogą tworzyć pustkę i poczucie braku w postrzeganiu
przestrzeni przez jej mieszkańców, pracowników – społeczności lokalnej. Poczucie tożsamości społecznej i więzi wynika między innymi z przywiązania
i znaczenia, jakie poszczególni członkowie danej społeczności przypisują konkretnym elementom przestrzeni, w której żyją. Zmiana bądź likwidacja tych
elementów czy obiektów powinny opierać się na zdefiniowaniu tego znaczenia, by nie tworzyły pustki nie tylko architektonicznej, ale i emocjonalnej. Jednak prócz zdefiniowania znaczenia przypisywanego poszczególnym elementom przestrzeni, określenia podstawowych problemów tej zbiorowości, a nawet
wspólnego wypracowania wdrażanych rozwiązań, działania rewitalizacyjne,
by mogły być skuteczne, powinny angażować mieszkańców we wspólne działania na rzecz zmiany niekorzystnego stanu rzeczy. Partycypacja mieszkańców w podejmowanych działaniach, czy to finansowa, decyzyjna, czy związana z wkładem pracy, pozwoli na ich aktywizację, budowanie poczucia więzi
i współodpowiedzialności za realizację projektu i jego efekty. Rolę partycypacji w projektach rewitalizacyjnych Rada Europy podkreślała już w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX w., określając ją jako: „proces porozumiewania
między jak największą ilością zainteresowanych mieszkańców, reprezentantami władzy i specjalistami, przy czym te trzy grupy traktowane są jako równorzędni partnerzy. Proces ten ma na celu: zapewnienie społeczeństwu informacji na temat problemów i zasadniczych celów rewitalizacji środkami i językiem
dostępnym dla wszystkich, uczulenie społeczeństwa i władz lokalnych na jakościowe aspekty modernizacji; pobudzenie społeczeństwa do wyrażania własnych opinii, np. przez przygotowanie kontrpropozycji w formie programów
i planów; pomoc w formułowaniu opinii i dezyderatów społecznych; zapewnienie form realnej współpracy między rozmaitymi instytucjami, oraz szeroką
informację o wynikach tej współpracy13. Wyraźnie podkreślono potrzebę zaangażowania w proces przygotowywania i realizacji projektów rewitalizacyjnych
głównych aktorów społecznych, którymi są mieszkańcy (reprezentowani przez
swych przedstawicieli – liderów społecznych, członków organizacji pozarządowych, ale również poprzez indywidualne zaangażowanie), władze publiczne
(z podlegającymi im instytucjami i służbami) i specjalistami (architekci, inżynierowie, planiści, ekonomiści, ale również specjaliści z zakresu rozwiązywania
nioski z konferencji „Environnment, Participation et Qualite de la Vie”, Concil de l’Europe, StrasW
bourg 1978 [za] Skalski K.: Szanse i zagrożenia programów rewitalizacyjnych [w:] Wykluczenie, rewitalizacja,
spójność społeczna. Red. L. Frąckiewicz, Katowice – Warszawa 2004.
13
258
Aktywizowanie kapitału społecznego w projektach…
problemów społecznych). Definicja ta nie wskazuje w wyraźny sposób na znaczącą formę partycypacji, jaką w ramach projektów rewitalizacyjnych może,
a w moim przekonaniu powinno, być włączenie zainteresowanych członków
społeczności do rzeczywistej pracy przy podejmowanych działaniach remontowo-modernizacyjnych. Ten aspekt może mieć szczególne znaczenie dla osób
znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, łącząc budowanie więzi społecznej, odpowiedzialności za realizowany projekt z możliwością poprawy sytuacji materialnej tych osób, a tym samym poprawą sytuacji społeczno-gospodarczej całej społeczności. Formą takiego włączenia osób marginalizowanych
społecznie bądź taką marginalizacją zagrożonych mogą być działania z zakresu ekonomii społecznej.
Organizowanie społeczności lokalnej charakteryzuje się tym, że jest to proces
w pełni zaplanowany, z konkretnymi celami, wyraźnie określonymi od samego początku projektu. Kolejnym warunkiem powodzenia programu organizacji
społecznej jest stworzenie sprawnie działającego centrum dla koordynacji zarządzania oraz podejmowania decyzji dotyczących programu. Formą takiego
centrum jest stworzenie na czas trwania programu stanowiska koordynatora,
operatora lub inaczej mówiąc, organizatora społeczności lokalnej. Najbardziej
zasadne jest tutaj używanie tego ostatniego pojęcia, ze względu na jego aktywną
rolę w realizacji programu. Organizator nie ogranicza się jedynie do kierowania procesem przekształceń na danym terenie, które zachodzą niejako w sposób
naturalny. Stanowisko to wiąże się z pewnym elementem interwencjonizmu.
Sukces programu może w znacznej mierze zależeć od stopnia zaangażowania
się powołanej na to stanowisko osoby.
Potrzeba stworzenia swoistego centrum zarządzania projektami rewitalizacyjnymi jest powodem, dla którego projekty te również wymagają powołania
funkcji operatora czy animatora. Animator/operator działań rewitalizacyjnych
staje się pewnego rodzaju instytucją, której zadaniami są: ułatwianie przepływu informacji pomiędzy wszystkimi partnerami projektu, prowadzenie dialogu i mediacji w sytuacjach konfliktowych, jak również aktywizowanie działań społeczności, koordynowanie podejmowanych czynności, stałej ewaluacji
przebiegu projektu itp. Istotnym elementem jest powołanie na to stanowisko
osoby, która będzie posiadać odpowiednie kompetencje do kierowania procesami zachodzącymi w społeczności lokalnej, jak i pomiędzy nią a władzą samorządową czy innego rodzaju instytucjami. Organizowanie społeczności lokalnej, a w szczególności programy rewitalizacyjne, są związane ze stykaniem się,
z przenikaniem, a bardzo często nakładaniem i krzyżowaniem interesów różnych grup społecznych i instytucji. Taka sytuacja wymaga od animatora tych
działań doskonałej umiejętności diagnozowania tych interesów, potrzeb i pobu-
259
Witold Mandrysz
dek działania, ale również umiejętności negocjowania i prowadzenia do podejmowania rozwiązań konsensualnych. Koordynowanie podejmowanych działań
w projekcie wymaga przyjęcia pozycji pośrednika, animatora i współpracownika, kooperującego na partnerskich zasadach z całą społecznością. Szczególne
znaczenie dla skutecznego pełnienia tej funkcji ma zachowanie pełnej niezależności osoby pełniącej tę funkcję. Odnosi się to zarówno do nacisków wywieranych przez samą społeczność, środowiska gospodarcze, jak i władze samorządowe wraz z jej instytucjami14. Zaufanie społeczne, które jest niezbędne
do pełnienia tej funkcji, musi wynikać z przekonania, że osoba, która ją wykonuje, pragnie w równym stopniu chronić interesy wszystkich partnerów partycypacji, dążąc do rozwoju społeczno-gospodarczego całej zbiorowości.
Rola animatora społecznego w działaniach rewitalizacyjnych polega między
innymi na aktywizowaniu kapitału społecznego danej społeczności w celu dokonania zmian społecznych odnoszących się zarówno do przekształceń architektonicznych danej przestrzeni, ale i poprawy sytuacji społeczno-ekonomicznej zamieszkującej ją populacji. Organizator działań rewitalizacyjnych dokonuje
diagnozy, ale i pobudzenia świadomości mieszkańców w odniesieniu do występujących tam problemów społecznych. Dąży również do zidentyfikowania
szeroko pojętych zasobów i zgromadzenia środków w celu zmiany niekorzystnych warunków. Ten aspekt pracy organizatora będzie miał szczególne znaczenie ze względu na stopień skomplikowania, wielowymiarowość i wysokie
koszty takich projektów. Dla podjęcia takich działań niezbędne będą: partycypacja w podejmowaniu decyzji, zintegrowanie działań i współpraca właścicieli
nieruchomości, mieszkańców wraz z reprezentującymi ich przedstawicielami
organizacji pozarządowych, lokalnych przedsiębiorców, specjalistów, urbanistów, instytucji publicznych i przedstawicieli władzy.
Działalność ta zmierza do usunięcia przeszkód broniących ludziom korzystania z ich praw lub też korzystania ze środków, które są im potrzebne. Mobilizacja pomaga ludziom i instytucjom łączyć swoje możliwości dla osiągnięcia
celów ważnych dla całej społeczności. Tego typu działalność prowadzi do przyjęcia przez społeczność lokalną aktywnej postawy wobec własnych potrzeb.
Obrona własnych racji, budowanie koalicji, działania na rzecz pewnych rozwiązań zapewniających właściwą politykę władz lokalnych są wyrazem istnienia społeczeństwa zaangażowanego, świadomego swoich potrzeb i problemów,
a stan taki jest podstawą istnienia demokracji lokalnej.
Por. DuBois B.: Praca socjalna, zawód, który dodaje sił. T. 1, Katowice 1999, s. 237–249, a także Wódz K.:
Praca socjalna w środowisku zamieszkania. Katowice 1998, s. 153–158.
14
260
Aktywizowanie kapitału społecznego w projektach…
Bibliografia
Cohen M.: Community Organization and Illustration of Practice [in:] Fink A.: The Field of Social
Work. New York 1978.
Coleman J.S. (1998): Social Capital in the Creation of Human Capital. „American Journal of Sociology”, no. 94.
Czakanowski P., Oniszczuk P.: Organizowanie społeczności lokalnej. Poznań 2004.
DuBois B.: Praca socjalna, zawód, który dodaje sił. T. 1, Katowice 1999.
Jessop B. (2000): Governence and Metagovernence: on Reflexivity, Requisite Variety, and Requisite Irony.
Kaźmierczak T.: Zmiana w społeczności lokalnej. Szkic o kapitale społecznym w praktyce społecznej i nie tylko. Warszawa 2007.
Kaźmierczak T., Rymsza M.: Kapitał społeczny. Ekonomia społeczna. Warszawa 2007.
Putnam R.D.: Budowanie sprawnej demokracji. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech.
Kraków 1995.
Putnam R.D.: Bowling Alone: the Collapse and Revival of American Community. New York 2001.
Robertis C., Pascal H.: Postępowanie metodyczne w pracy socjalnej z grupami i ze społecznościami. Katowice 1999.
Ross M.: Community organization: Theory, Principles and Practice. New York 1967.
Turowski J.: Socjologia. Wielkie struktury społeczne. Lublin 1994.
Woolcock M., Narayan D. (2000): Social Capital: Implications for Development Theory, Research,
and Policy. „The World Bank Research Observer”, no. 2.
Wódz K.: Praca socjalna w środowisku zamieszkania. Katowice 1998.
Katarzyna Flak
Justyna Orłowska
Michał Szydłowski
Katarzyna Trzewiczek
Doświadczenie i praktyka
pracownika socjalnego w realizacji PAL
Położona w centrum metropolii górnośląskiej Ruda Śląska jest miastem na prawach powiatu o powierzchni 78 tys. m2. Powstałe z połączenia sąsiadujących
ze sobą gmin w 1959 r. miasto ma charakter policentryczny. Układ ten był i jest
nadal przyczyną wielu podziałów w mieście, wynikających z braku wykształcenia się w przeszłości jednoznacznie określonego centrum. Obecnie taką funkcję
pełnią dwie sąsiadujące ze sobą dzielnice: Nowy Bytom oraz Wirek. Pierwsza
stanowi centrum administracyjno-finansowe, druga natomiast – handlowousługowe. Mimo utworzenia w 2010 r. w Nowym Bytomiu rynku powyższy
podział nadal funkcjonuje w świadomości społecznej i nie pozostaje bez wpływu na społeczności lokalne. Mieszkańcy poszczególnych dzielnic utożsamiają
się w większym stopniu ze swoim najbliższym otoczeniem, nie traktując miasta jako spójnej całości, z wiodącym znaczeniem centralnej dzielnicy. Powoduje to także liczne antagonizmy i błędne postrzeganie innych społeczności
lokalnych poprzez pryzmat utartych stereotypów. Niektóre dzielnice miasta
w swoich zasobach posiadają głównie starą zabudowę kamieniczną i robotniczą
(familoki), które według współczesnych standardów są traktowane jako lokale
drugiej kategorii, często pozbawione jeszcze węzłów sanitarnych w mieszkaniach oraz wyposażonych w piece opalane węglem kamiennym. Taka sytuacja rodzi stereotypowe myślenie, że mamy do czynienia z lokalami socjalnymi, zajmowanymi przez osoby zagrożone wykluczeniem społecznym, mimo
iż pogląd ten jest błędny i zatacza pętlę w sposobie postrzegania mieszkańców
262
Doświadczenie i praktyka pracownika socjalnego w realizacji PAL
osiedli starej zabudowy. Od kilku lat podejmowane są próby zmiany istniejących stereotypów. Wymaga to od członków społeczności lokalnej oraz wspierających ich instytucji potężnego nakładu pracy włożonego w poprawę i kreowanie jej wizerunku.
Szczególne miejsce wśród zabytkowych osiedli w Rudzie Śląskiej zajmuje Osiedle Kaufhaus, wybudowane w rejonie Nowego Bytomia pod koniec
XIX stulecia. To właśnie w tym czasie w krajobrazie miasta zaczęły pojawiać
się osiedla robotnicze, otaczające zwartymi kompleksami tereny kopalń węgla
kamiennego i hut. Ich właściciele i zarządcy zaczęli tworzyć warunki do życia
rodzinom pracowników niższego i wyższego szczebla. Żyjąc w otoczeniu zakładów przemysłowych, dorastając i starzejąc się w rzeczywistości nierozerwalnie związanej z pracą i lokalną społecznością, mieszkańcy Kaufhausu tworzyli
swoją własną, niepowtarzalną kulturę. Osiedle powstało jako kolonia patronacka działającej od 1840 r. Huty „Pokój” (dawn. Friedenshütte); w okresie największego rozwoju zakład otaczał osiedle niemal w całości. Osiedle było instytucjonalnie związane z centrum Nowego Bytomia, w którym znajdowały się szpital,
placówki oświatowe, urząd gminy oraz kościół i dom kultury. Nie pozostawało
to bez wpływu na społeczność lokalną, którą w większości stanowili pracownicy huty oraz ich rodziny. Mieszkańców łączyło nie tylko miejsce zamieszkania, ale także wspólny zakład pracy i zainteresowania. Wpływało to pozytywnie na zawiązywanie się mechanizmów wsparcia i samopomocy wśród
mieszkańców. Osiedle w stanie niemal niezmienionym przetrwało do początku
lat 80. XX wieku, kiedy to ówczesny zarząd Huty „Pokój” podjął decyzję o wyburzeniu Kaufhausu. W ówczesnym odczuciu osiedle nie spełniało już podstawowych standardów; dotychczasowi mieszkańcy przenosili się do nowoczesnych bloków mieszkalnych, natomiast stare osiedle nie było postrzegane jako
zabytek architektury epoki industrializacji Górnego Śląska. Efektem tej decyzji
było doprowadzenie do wyburzenia niemal połowy dotychczasowej zabudowy
Kaufhausu. Stan techniczny pozostałych familoków zaczął drastycznie się pogarszać, na co wpływ miało m.in. zaprzestanie prac modernizacyjnych zarówno w budynkach mieszkalnych, jak i w infrastrukturze osiedla. Wskutek tych
działań trwał exodus mieszkańców do innych dzielnic Rudy Śląskiej, natomiast
na osiedlu pozostali starsi mieszkańcy. Kaufhaus stopniowo coraz bardziej izolował się od Nowego Bytomia, aby ostatecznie zostać zmarginalizowanym osiedlem w momencie, w którym nastąpiła transformacja ustrojowa w Polsce.
Osiedle pozbawione było w latach 90. jakiegokolwiek wsparcia instytucjonalnego – na jego terenie działał jeden sklep, zaś jedynym punktem usługowym tam działającym był skup szklanych opakowań. Opuszczane, zaniedbane mieszkania, z czasem przekazane przez administrację hutniczą pod zarząd
miastu, zaczęli zasiedlać mieszkańcy eksmitowani z innych dzielnic na podsta-
263
Katarzyna Flak, Justyna Orłowska, Michał Szydłowski, Katarzyna Trzewiczek
wie wyroków sądowych, nieradzący sobie z utrzymaniem dotychczas zajmowanych lokali. Wiele z mieszkań zostało przekształconych w lokale socjalne.
Nowi mieszkańcy nie byli w żaden sposób związani z nowym miejscem i rdzenną społecznością, która obrała kierunek izolacji wobec nowo przybyłych. Takie podejście przypieczętowało rozłam w społeczności Osiedla Kaufhaus, który utrzymywał się przez kolejne lata.
Postępująca w ostatnich dwudziestu latach degradacja osiedla, zarówno
w sferze mieszkalnictwa, jak i standardów życia, doprowadziła do pojawienia się wielu zjawisk patogennych. Spowodowała też zagrożenie wykluczeniem społecznym wielu rodzin. Legł w gruzach tradycyjny na Górnym Śląsku
podział ról w rodzinie, w której mężczyzna był odpowiedzialny za zapewnienie rodzinie dochodów, natomiast kobieta – za prowadzenie domu i wspólne
wychowanie potomstwa. Restrukturyzacja przemysłu ciężkiego i wzrost konkurencji na rynku pracy nakręcały spiralę ubożenia wielu osób i rodzin, które
nie były przygotowane na zmiany. Nagła utrata zatrudnienia przez jej jedynego żywiciela automatycznie spychała ją na granicę ubóstwa. Trudne warunki
dynamicznego rynku pracy uniemożliwiały podjęcie zatrudnienia przez nisko
wykwalifikowanych mężczyzn i kobiety, którzy dodatkowo borykali się z barierami kulturowymi. Od 2009 roku trwa proces rewitalizacji infrastrukturalnej
osiedla. Obecnie zakończono dwa z zaplanowanych czterech etapów rewitalizacji – wymieniona została sieć elektryczna, wodociągowa i ściekowa oraz wyremontowano drogi osiedlowe i ciągi piesze. Wybudowane zostały także parkingi i boisko asfaltowe.
Obecnie Osiedle Kaufhaus zamieszkuje 1413 osób (w tym 749 kobiet).
Od 2008 roku na jego terenie realizowany jest Program Aktywności Lokalnej,
którego zadaniem jest zrealizowanie celów głównych i szczegółowych w obrębie społeczności zamieszkującej to osiedle. Program Aktywności Lokalnej dla
Osiedla Kaufhaus jest częścią projektu systemowego „Ruda Śląska – szansą dla
wszystkich” współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego.
Uczestnikami programu są osoby zamieszkujące Osiedle Kaufhaus w wieku produkcyjnym, pozostające bez zatrudnienia. Są to osoby charakteryzujące
się źle ukierunkowaną lub niską aktywnością społeczną.
Celem głównym programu jest „integracja społeczności lokalnej Osiedla
Kaufhaus zagrożonej wykluczeniem społecznym, ze szczególnym uwzględnieniem biernych zawodowo klientów pomocy społecznej”. Dla osiągnięcia celu
głównego przez szereg lat wyznaczano różne cele szczegółowe, które z biegiem
lat zmieniały się, w zależności od potrzeb mieszkańców. Między innymi znalazły się tam takie cele, jak: „wzrost znaczenia liderów społeczności lokalnej oraz
wzmocnienie mieszkanek i mieszkańców Kaufhausu w działaniach na rzecz
264
Doświadczenie i praktyka pracownika socjalnego w realizacji PAL
własnej społeczności”; „wzrost aktywności społecznej mieszkanek i mieszkańców Kaufhausu”; „utrwalenie mechanizmów samopomocy wśród mieszkańców i mieszkanek Kaufhausu”; „dążenie do zmiany wizerunku osiedla i jego
mieszkanek i mieszkańców” itp. Jest to skuteczna próba połączenia rewitalizacji infrastrukturalnej z rewitalizacją społeczną w celu zrównoważonego rozwoju osiedla.
Głównym realizatorem PAL dla Osiedla Kaufhaus jest Miejski Ośrodek
Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej przy współpracy z innymi jednostkami
organizacyjnymi miasta (np. Ośrodek Pomocy Dzieciom i Rodzinie, Miejskie
Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej), służbami porządkowymi (policja i Straż Miejska), a od października 2011 roku współpracuje również ze stowarzyszeniem Fabryka Inicjatyw Lokalnych.
W realizacji PAL wykorzystywane są wszystkie metody pracy socjalnej:
z indywidualnym przypadkiem (w formie indywidualnych spotkań z mieszkańcami osiedla, poradnictwa ogólnego i specjalistycznego, pracy socjalnej),
z grupą (spotkania grupowe mieszkańców służące autodiagnozie, tworzeniu
sytuacji edukacyjnych, integracji i rozrywce, spotkania grupy samopomocowej
kobiet „Babskie klachy”, imprezy plenerowe, np. w formie spotkań przy ognisku, wyjazdowe imprezy, np. o charakterze turystycznym) oraz praca ze społecznością lokalną oparta na organizowaniu społeczności lokalnej.
W celu osiągnięcia założonych celów zastosowano różne narzędzia. Między
innymi wdrożono usługę animatora lokalnego. Część związanych z tym obowiązków przejęli pracownicy socjalni zatrudnieni przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej.
Pracownik socjalny w ramach Programu Aktywności Lokalnej pełnił dwie
funkcje: z jednej strony była to realizacja zadań wynikających z ustawy o pomocy
społecznej (przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, prowadzenie pracy
socjalnej w środowisku, prowadzenie dokumentacji), z drugiej – działania o charakterze animacyjnym. Początkowo zajęcia prowadzili zatrudnieni animatorzy,
brali w nich udział także pracownicy socjalni, którzy przygotowywali się do pełnienia tej funkcji. Spotkania o charakterze edukacyjno-kulturalnym miały na celu
konsolidację społeczności, przekazywanie pozytywnych wzorców, wzmacnianie poczucia solidarności w ramach społeczności Osiedla Kaufhaus. Zajęcia składały się z kilku modułów: zajęć edukacyjnych, plastycznych, muzycznych oraz
cyklicznych imprez okolicznościowych. Początkowa obserwacja, a z czasem aktywny udział pracowników socjalnych w spotkaniach, pozwoliły na poznanie
specyfiki społeczności, problemów pojawiających się podczas realizacji zadań
i sposobów ich rozwiązywania. Ponadto indywidualny kontakt z uczestnikami
projektu pozwolił na zmniejszenie dystansu pomiędzy klientem a pracownikiem
socjalnym, zmianę wizerunku pracownika socjalnego w oczach klientów.
265
Katarzyna Flak, Justyna Orłowska, Michał Szydłowski, Katarzyna Trzewiczek
Efektem powyższych doświadczeń było rozpoczęcie samodzielnej pracy
pracowników socjalnych ze społecznością lokalną. W okresie od stycznia do lipca 2010 roku raz w tygodniu w godzinach dopołudniowych były realizowane
zajęcia o charakterze plastycznym i kulinarnym. Celem spotkań była integracja uczestników poprzez wspólną pracę i zabawę. Pracownicy socjalni poprzez
wykorzystanie różnych materiałów i technik (m.in.: masa solna, decoupage,
haft płaski i krzyżykowy, bibuła) zachęcali do odkrywania i rozwijania talentów drzemiących w każdym z uczestników. Proponowana tematyka związana była z wydarzeniami okolicznościowymi, takimi jak: walentynki, Wielkanoc, Dzień Matki i Dzień Dziecka. Święta te były okazją do wykonania prac
manualnych, a przede wszystkim do integracji poprzez dzielenie się własnymi
doświadczeniami związanymi ze świętowaniem powyższych wydarzeń w rodzinach uczestników. Rozmowy te niejednokrotnie prowadziły do poznania zapomnianych tradycji wyróżniających społeczność Kaufhausu. Wykonane prace plastyczne zostały wystawione w świetlicy Programu Aktywności Lokalnej
i stanowią jej ozdobę do dzisiaj. Istotnym elementem działalności animacyjnej pracowników socjalnych stało się również wykonanie i prowadzenie przy
udziale mieszkańców Kaufhausu kroniki. Uczestnicy projektu uwiecznili w niej
swoje osiągnięcia i przedstawili ważne wydarzenia z działalności społeczności
lokalnej Osiedla Kaufhaus.
Największą trudnością w realizowaniu spotkań okazało się równoczesne
wypełnianie roli pracownika socjalnego i animatora. Uczestnicy spotkań przenosili na grunt zajęć animacyjnych problemy związane z udzielaniem im pomocy finansowej. Nie potrafili rozgraniczyć udziału w zajęciach od wymagań
stawianych przez pracownika socjalnego w ramach prowadzonej pracy socjalnej. Wizerunek pracownika socjalnego jako urzędnika proponującego pomoc
finansową nie pozwolił na zbudowanie głębszych relacji w grupie.
Z czasem zajęcia przybrały charakter bardzo formalny i ograniczały się jedynie do wykonywania prac ręcznych. W efekcie zatraciła się idea spotkań, pozbawione one zostały indywidualnego charakteru, jaki nadawali im uczestnicy
poprzez rozmowy, dzielenie się własnymi przeżyciami, spostrzeżeniami.
Ponadto w grupie uczestników zauważony został konflikt. Polegał
on na tym, że osoby aktywnie uczestniczące w zajęciach były postrzegane przez
pozostałe jako dążące do wykorzystania swojego zaangażowania dla osiągnięcia szczególnych względów u pracownika socjalnego. Powyższe problemy doprowadziły do stopniowego zmniejszania się frekwencji, co w rezultacie doprowadziło do rezygnacji z prowadzenia zajęć animacyjnych przez pracowników
socjalnych. Zdobyte doświadczenia spowodowały, że w dalszej pracy ze społecznością lokalną oddzielono funkcje pracownika socjalnego od roli animatora, który do dzisiaj realizuje założenia Programu Aktywności Lokalnej.
266
Doświadczenie i praktyka pracownika socjalnego w realizacji PAL
W odniesieniu do indywidualnych doświadczeń pracowników socjalnych
podjęcie roli animatora było wyzwaniem, wzbogaciło doświadczenia w pracy z jednostką i grupą, pomogło lepiej zrozumieć nastawienie i stosunek klienta do pracownika socjalnego. Zaobserwowano, jak wiele aspektów składa się
na relacje klienta z pracownikiem socjalnym, poznano nowe kryteria, za pomocą których klienci oceniają przedstawicieli pomocy społecznej. Pracownicy socjalni mogli również lepiej rozumieć potrzeby i problemy klienta i wykorzystać
te umiejętności w swojej dalszej pracy.
Pomimo tego, że pogodzenie roli animatora i pracownika socjalnego zrodziło wiele problemów i trudności, pozwoliło również na zdobycie nowych umiejętności w pracy pracownika socjalnego z klientem, stało się źródłem refleksji
pozwalającej lepiej zrozumieć klienta.
Agnieszka Rzepecka
„Człowiek – najlepsza inwestycja”
– doświadczenia z organizacji
wolontariatu w Szopienicach
oraz realizacji programu Centrum
Aktywności Lokalnej w Szopienicach
Aby mieć zysk, trzeba zainwestować. Dobra inwestycja przynosi zysk przez
długie lata. W niniejszym opracowaniu zaprezentuję, jak wygląda organizacja
wolontariatu na przykładzie programów realizowanych przez Ośrodek Pomocy Społecznej na terenie jednej z trudniejszych dzielnic Katowic, ze względu
na dużą liczbę problemów społecznych występujących na tym terenie. Podzielę się swoim doświadczeniem zawodowym związanym z organizacją wolontariatu i inwestycją w wolontariuszy.
Wolontariat to bardzo dobra metoda aktywizacji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym lub wykluczonych. Ważne jednak, by wiedzieć, jak organizować wolontariat i jak współpracować z wolontariuszami, aby za pomocą
tej metody skutecznie przeciwdziałać problemom społecznym.
Aktywizacja osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem poprzez wolontariat to proces długofalowy, ale jeśli się go dobrze zorganizuje, to – patrząc
z perspektywy czasu – przynosi konkretne efekty. Wolontariat wpływa zarówno na zmiany postawy w pojedynczych osobach, jak i ma ogromny wpływ
na zmianę w społeczności.
268
„Człowiek – najlepsza inwestycja”...
Wolontariat to przygoda zmierzająca do osobistego rozwoju zarówno tych,
którzy podejmują się bycia wolontariuszami, jak i tych, którzy go organizują.
Zapraszam do lektury.
Kilka słów o sobie
Nazywam się Agnieszka Rzepecka, od 1996 roku jestem pracownikiem Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Katowicach. Z wykształcenia jestem również pedagogiem. Od samego początku pracuję w jednej z katowickich dzielnic
w Szopienicach. Przez 12 lat pracowałam w terenie jako pracownik socjalny.
Od 1999 roku prowadziłam rozszerzoną pracę socjalną z wybranymi wieloproblemowymi rodzinami oraz program pomocy w nauce dla dzieci i młodzieży,
a następnie od 2000 roku do dzisiaj realizuję i koordynuję środowiskowy program profilaktyczny „Szansa”, skierowany do dzieci i młodzieży, którego jestem współautorem. Od 1999 roku do dzisiaj zajmuję się na terenie dzielnicy
organizacją i koordynacją działań związanych z wolontariatem. Ukończyłam
szkolenia dla koordynatorów wolontariuszy oraz pracy metodą CAL – Centrum Aktywności Lokalnej. Od 2008 roku jestem koordynatorem Programu
Centrum Aktywności Lokalnej w Szopienicach, który jest realizowany przez
Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach w ramach projektu systemowego
„Damy Radę… – program aktywizacji zawodowej i społecznej w Katowicach”
współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
Jestem obecnie dodatkowo animatorem lokalnym, zajmuję się wraz z 2 pracownikami organizowaniem społeczności lokalnej, wykorzystuję w swojej
pracy metodę CAL, w której najważniejszą zasadą jest realizowanie działań
na rzecz społeczności lokalnej przez angażowanie mieszkańców, a zwłaszcza
osób wykluczonych społecznie lub zagrożonych wykluczeniem społecznym.
W podejmowanych przeze mnie działaniach na rzecz aktywizowania środowiska lokalnego duże znaczenie odgrywają: edukacja, aktywizacja, integracja
i wsparcie.
Poza pracą w ośrodku jestem kuratorem społecznym ds. dorosłych i doradcą w ROPS w zakresie pracy ze społecznością lokalną oraz organizacji wolontariatu. Prowadzę również szkolenia i wizyty studyjne.
Kilka słów o Szopienicach
Szopienice liczą ok. 17 tys. mieszkańców, są oddalone od centrum Katowic
ok. 8 km. Dzielnica jest zaniedbana, ale ma duże zasoby instytucjonalne. Na terenie dzielnicy znajdują się Miejski Dom Kultury, biblioteka, gimnazjum nr 13,
dwie szkoły podstawowe, kompleks rekreacyjno-sportowy, boiska tartanowe
przy szkołach, 3 szkoły średnie, znajdujące się w zabytkowych budynkach,
269
Agnieszka Rzepecka
miejsca rekreacyjne. Ponadto na terenie dzielnicy działają 2 stowarzyszenia zajmujące się problemem osób uzależnionych od alkoholu, całodobowy Ośrodek
Interwencji Kryzysowej dla kobiet z dziećmi doświadczających problemu przemocy, szkoła specjalna, komisariat policji, 2 parafie: katolicka i ewangelicka,
oraz prywatna Wyższa Szkoła Mechatroniki, środowiskowa świetlica dla dzieci oraz Klub Młodzieżowy działające przy MOPS. W Szopienicach znajduje się
również znany w całym województwie Szpital Psychiatryczny, Ośrodek Terapii Uzależnień i Szpital Geriatryczny. Wielu przedstawicieli biznesu posiada
w Szopienicach prywatne firmy. Największe 3 firmy znajdujące się w Szopienicach to Tauron Polska Energia, Selgros oraz Unilever Polska.
Można więc powiedzieć, że niczego nie brakuje.
Dostrzegane problemy
Mimo wielu zasobów Szopienice są jedną z trudniejszych dzielnic Katowic
ze względu na narastające problemy społeczne, do których należą: niski poziom wykształcenia, długotrwałe bezrobocie, przestępczość, zaniedbania opiekuńczo-wychowawcze. Pracownicy socjalni i pedagodzy dostrzegają, że wiele
osób pokoleniowo korzysta z pomocy społecznej. Potwierdzają to również aktualnie prowadzone badania problemów społecznych na terenie Katowic.
Gdy zaczynałam pracę w 1996 roku, mimo tylu zasobów nie było w dzielnicy
miejsca, w którym dzieci i młodzież mogłyby spędzać czas wolny i rozwijać zainteresowania poza świetlicą i Klubem Młodzieżowym działającym przy MOPS.
Brakowało pozamaterialnych form pomocy dla rodzin problemowych. Dodatkowe wsparcie psychologów i innych specjalistów było niewystarczające.
Na teren Szopienic zaczęto eksmitować mieszkańców z innych dzielnic tak,
że powstała enklawa osób wieloproblemowych. Mieszkańcy prezentowali postawę bierną, roszczeniową. Za swoją trudną sytuację obwiniali instytucje lokalne. Jedynym wydarzeniem pobudzającym mieszkańców Szopienic do wyjścia
z domu były od lat organizowane Dni Szopienic oraz majówka. Mieszkańców
do udziału w tego typu imprezach przyciągał głównie alkohol. Rodzice zazwyczaj się dobrze bawili, natomiast dzieci były pozostawione same sobie. Alkohol był również doskonałym wabikiem dla młodzieży, zwłaszcza tej nieznającej umiaru w piciu.
Brak pozytywnych wzorców zachowań jest przekazywany z pokolenia na pokolenie. Wiele dzieci żyjących w rodzinach wieloproblemowych,
trafiając do szkoły podstawowej, zaczynało sprawiać poważne problemy
wychowawcze.
Mając powyższe problemy na uwadze, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej
przy wsparciu Urzędu Miasta oraz instytucji lokalnych rozpoczął szereg działań o charakterze profilaktycznym między innymi w tej dzielnicy.
270
„Człowiek – najlepsza inwestycja”...
Analiza problemów i diagnoza potrzeb
Będąc pracownikiem socjalnym w tej dzielnicy, postanowiłam zacząć od poznania przyczyny dostrzeganych problemów. Podjęłam rozmowy z ludźmi w celu
ustalenia, jaka pozamaterialna pomoc byłaby im potrzebna. I tutaj – ku mojemu zaskoczeniu (pracowałam wtedy w ośrodku zaledwie 3 lata) – okazało się,
że matki, które nie miały wsparcia w swoich domach, obecnie powielają negatywny wzorzec funkcjonowania, bo brakuje im wiedzy i umiejętności, a także
wsparcia, by żyć inaczej.
Wypowiedź jednej z matek, której dzieci przez 4 lata przebywały w domu
dziecka bardzo mnie poruszyła: „Mnie nikt nie nauczył miłości, w związku
z tym ja nie potrafię kochać swoich dzieci. Potrzebuję, by ktoś mnie tego nauczył”. Matka dzieci, które trafiły do domu dziecka, sama była jako dziecko
jego wychowanką.
Z rozmów z rodzinami znajdującymi się w szczególnie trudnej sytuacji wynikało, że nie są w stanie w żaden sposób zapewnić wsparcia w szkole swoim dzieciom, dlatego ich dzieci nie lubią chodzić do szkoły. Rodzice przyznali,
że nie naciskają, uważają, że skoro sami sobie jakoś radzą bez wykształcenia,
to ich dzieci również sobie będą musiały poradzić. Dzieci i młodzież potwierdzały, że brakuje im pomocy, dlatego nie lubią szkoły. Czują się gorsze, gdy
nie dają sobie rady w szkole, nie zawsze też mają książki czy zeszyty, więc
lepiej nie chodzić do szkoły. Dzieciaki pochodzące z rodzin problemowych,
niemające zaspokojonych podstawowych potrzeb trzymają się razem, bo ktoś
z tzw. dobrego domu nie jest w stanie ich zrozumieć. Nie lubią też przebywać
w domu, bo tam często nie ma warunków (jeden pokój np. na 5 osób, awantury rodziców i wiele innych problemów). Lepiej być na ulicy wśród tych, którzy mają podobnie. Tutaj zaczyna się cała lawina problemów, którym trzeba
zacząć przeciwdziałać.
Podjęte działania
Program „Pomoc w nauce” – wolontariat w Szopienicach
Na pierwszy plan wysunęła się potrzeba wsparcia dzieci i młodzieży w nauce,
a tym samym całej rodziny. Mając zdiagnozowane potrzeby oraz zasoby w postaci chociażby Uniwersytetu Śląskiego, uruchomiłam za zgodą dyrekcji Ośrodka Program Pomocy w Nauce skierowany do dzieci i młodzieży pochodzących
z rodzin wieloproblemowych.
Rok 1999 to były początki wolontariatu w Szopienicach. Udało się pozyskać
pierwszych wolontariuszy – studentów pedagogiki, którzy podjęli się udzielania bezpłatnej pomocy w nauce dzieciom i młodzieży z Szopienic. Wolontariusze udzielali korepetycji w godzinach popołudniowych w pokojach pracowników socjalnych. Zostawałam więc po godzinach pracy, w zamian za możliwość
271
Agnieszka Rzepecka
odebrania sobie tego czasu w innym dniu. Z każdym wolontariuszem prowadziłam rozmowy, badając ich motywację do pracy, ustalałam zakres współpracy,
wprowadzałam w pracę i wspierałam w trakcie jej wykonywania. Bardzo pomogły mi w tym moje osobiste doświadczenia z pracy w charakterze wolontariusza, którą wykonywałam zanim podjęłam pracę w Ośrodku. Gdy sama byłam
wolontariuszem, niezwykle ważne było dla mnie wsparcie bardziej doświadczonych osób, to że wiedziałam do kogo mogę się zwrócić w sytuacji dla mnie trudnej. Miałam też świadomość, jak trudno było mi na początku pracy ze względu
na brak doświadczenia. Pracownicy z dużym stażem pracy bardzo mi wtedy pomogli, mieli dla mnie czas, byli cierpliwi i udzielali mi wsparcia. Od nich mogłam się uczyć i nabywać doświadczenia, aby z czasem stać się samodzielnym
pracownikiem socjalnym. To dzięki tym pracownikom mogłam się rozwinąć.
Podobnie jest z wolontariuszami. Na wolontariat zgłaszały się osoby młode, bez doświadczenia, które często po raz pierwszy miały kontakt w swoim
życiu z dzieckiem trudnym. Dlatego ważne było odpowiednie ich przygotowanie do pracy i wspieranie w trakcie jej wykonywania. Dziecko z rodziny wieloproblemowej może nie być łatwym uczniem, może nie mieć motywacji do nauki, może zachowywać się agresywnie wobec wolontariusza, może być zbyt
zamknięte.
Inwestycja w wolontariuszy
Mając to na uwadze, nie można pozostawić wolontariusza bez przygotowania i wsparcia. Inwestując w wolontariusza, ma się duże szanse, że zostanie
on z nami dłużej, że nie zrezygnuje pod wpływem pierwszej trudności. Z naszą
pomocą będzie on zdobywał doświadczenie, nabywał nowych umiejętności, które w przyszłości będzie mógł wykorzystać w swojej pracy zawodowej. Dobra inwestycja w wolontariusza oznacza dobrego pracownika w przyszłości, bo przecież będzie on kiedyś gdzieś pracował, może nawet w pomocy społecznej.
Współpraca
Z czasem coraz więcej studentów zgłaszało się na wolontariat, coraz więcej rodzin zgłaszało się po pomoc w formie bezpłatnych korepetycji, coraz trudniej
było mi to ogarnąć w pojedynkę. Pomagali mi inni pracownicy socjalni, miałam wsparcie ze strony kierownika. Brakowało jednak w ośrodku pomieszczeń,
w których mogłyby się odbywać korepetycje. Ze względu na problemowość rodzin oraz brak odpowiednich warunków mieszkaniowych korepetycje nie mogły odbywać się w domach dzieci.
Gdy doświadczałam poczucia bezsilności z powodu niemożności rozszerzenia oferty pomocy w nauce w ośrodku (bo brakowało pomieszczeń), pojawiła się nowa pedagog z jednej ze szkół (obecnie gimnazjum nr 13), osoba
272
„Człowiek – najlepsza inwestycja”...
z dobrą energią i dużym doświadczeniem, która rozpoczęła pracę w tym środowisku. Przyszła się zapoznać, nawiązać współpracę. W trakcie rozmowy ujawniła, że widzi duży problem z nauką wśród dzieci i młodzieży. Mają w szkole bardzo dużo dzieci objętych pomocą MOPS i te dzieci sprawiają największe
problemy wychowawcze na terenie szkoły. Opowiedziałam o początkach programu pomocy w nauce i tym, że nie jesteśmy w stanie już więcej dzieci objąć
pomocą, mimo że jest taka potrzeba, ze względu na brak pomieszczeń, w których mogłyby się odbywać korepetycje.
Spotkanie z nową pedagog zaowocowało stałą współpracą i rozwojem nowych form pomocy realizowanych przez Ośrodek Pomocy Społecznej w środowisku Szopienic skierowanych do rodzin z trudnościami opiekuńczowychowawczymi.
Program „Szansa”– rozwój wolontariatu
Opracowałyśmy razem z pedagog projekt Dzielnicowego Programu Przeciwdziałania Niedostosowaniu Społecznemu Dzieci i Młodzieży „Szansa”,
rozszerzając ofertę programu „Pomoc w nauce”. Założyłyśmy, że programem
może być objęte każde dziecko od szkoły podstawowej do szkoły średniej. Byłyśmy przekonane, że w tak trudnym środowisku działania nakierowane na rodzinę muszą być długofalowe i powinny angażować również rodziców. Program był odpowiedzią na zdiagnozowane potrzeby.
Program został przedstawiony katowickim radnym i po uzyskaniu ich akceptacji wspólnie z pedagog pod patronatem radnych 15.03.2000 roku zorganizowałyśmy spotkanie w dzielnicy, na które zaprosiłyśmy dyrektorów, pedagogów i przedstawicieli komisariatu policji w celu podjęcia rozmów nad
programem. Wszyscy dyrektorzy i przedstawiciele policji w obecności radnych
potwierdzili występowanie wśród młodzieży z Szopienic pogłębiającej się demoralizacji. Potwierdzono, że nie ma w dzielnicy żadnego miejsca, gdzie dzieci i młodzież, zwłaszcza ta problemowa, mogłyby spędzać czas wolny. Oferta
świetlicy środowiskowej i Klubu Młodzieżowego jest niewystarczająca. Potrzeby są dużo większe. Przyznawany zasiłek lub kontakt z psychologiem nie
rozwiązują problemów rodziny. Sytuacja dzieci żyjących w rodzinach problemowych jest trudna. Wg rozeznania pedagogów istniała ogromna potrzeba
pomocy w nauce dzieciom i młodzieży, jeśli chcemy, by ukończyli oni szkołę,
a także stworzenia im możliwości rozwijania zainteresowań.
Problem, który się pojawił, to brak środków. Bo nawet na organizację wolontariatu potrzebne są dodatkowe fundusze, jeśli chcemy to robić na większą
skalę. Organizacja wolontariatu to między innymi koszty związane z koordynacją wolontariatu (pozyskiwanie wolontariuszy, przygotowanie ich do pracy z dziećmi oraz zapewnienie wsparcia w trakcie wykonywania zadań),
273
Agnieszka Rzepecka
koszty papieru do wydrukowania umów dla wolontariuszy, wzrost kosztów
telefonicznych.
Radni zapowiedzieli konkretne wsparcie i dotrzymali słowa.
Pierwsza dotacja dla programu „Szansa”
Z inicjatywy Urzędu Miasta przystąpiliśmy jako Ośrodek Pomocy Społecznej
do konkursu i w lipcu 2000 roku otrzymaliśmy pierwszą dotację na realizację
programu „Szansa” z Ministerstwa Edukacji Narodowej. Umożliwiło to rozwój
programu, przeniesienie korepetycji na teren szkół. Pozyskaliśmy więcej wolontariuszy i objęliśmy więcej dzieci i młodzieży pomocą.
Rola wolontariuszy w pracy na rzecz dzieci i młodzieży pochodzącej ze środowisk wieloproblemowych
Wolontariusze odgrywali ogromną rolę w pracy z dziećmi. Udzielali korepetycji, ale także uczyli swoich podopiecznych systematyczności i odpowiedzialności. Widoczny był wzrost poczucia własnej wartości u dzieci i młodzieży
korzystających z pomocy wolontariuszy. Pozyskiwaliśmy już nie tylko studentów pedagogiki, ale również z kierunków ścisłych. Studenci pedagogiki to często byli humaniści, a coraz więcej dzieci potrzebowało pomocy z przedmiotów
ścisłych. W celu odpowiedzi na to zapotrzebowanie bardzo korzystna okazała
się współpraca z Uniwersytetem Ekonomicznym i pozyskanie nowych wolontariuszy również z tej uczelni. Studenci o ścisłych umysłach jednak wymagali jeszcze większego przygotowania i wsparcia w trakcie wykonywanej pracy,
dlatego konieczne było zatrudnienie na umowę zlecenie pracowników wspierających wolontariuszy w pracy z dziećmi.
Dzięki pozyskanej dotacji możliwe było zatrudnienie pracowników wspierających wolontariuszy i korepetycje mogły odbywać się przez 5 dni w tygodniu. Udało się przez to objąć pomocą większą liczbę dzieci i młodzieży.
Rozwój programu „Szansa”
W roku 2001 radni miasta oraz pełnomocnik prezydenta ds. rozwiązywania problemów alkoholowych wygospodarowali fundusze na uruchomienie w szkołach, które były do tego gotowe, programów profilaktycznych skierowanych
do dzieci i młodzieży. Pojawiła się więc w szkołach pozalekcyjna oferta skierowana do dzieci, umożliwiająca im rozwijanie zainteresowań i spędzanie wolnego czasu w godzinach popołudniowych. Nam pozwoliło to na kontynuację
i rozszerzenie oferty w ramach programu „Szansa” – wcześniejsza dotacja z Ministerstwa była przyznana tylko do końca 2000 roku.
Środki z Urzędu Miasta z tzw. „funduszu korkowego” wpłynęły do szkoły, co wymagało wprowadzenia wielu zmian organizacyjnych, aby móc konty-
274
„Człowiek – najlepsza inwestycja”...
nuować rozpoczęte w ramach MOPS działania związane z organizacją pomocy w nauce dla dzieci i młodzieży, gdyż była coraz większa potrzeba w tym
zakresie.
Z uwagi na fakt, iż program był od samego początku tworzony przez pracowników dwóch instytucji, tj. MOPS i szkoły, a dotychczasowa współpraca
przebiegała bardzo dobrze, tym razem również nie było problemu, by się porozumieć. Podzieliliśmy się zadaniami. Część była po stronie szkoły, część po stronie MOPS. Nadal zajmowałam się pozyskiwaniem wolontariuszy i przydzielaniem do nich dzieci potrzebujących pomocy w nauce, a także rozszerzoną pracą
socjalną z rodzinami dzieci objętych programem wraz z innymi pracownikami socjalnymi. Pedagog zajęła się działaniami związanymi z organizacją zajęć
pozalekcyjnych dla dzieci i młodzieży, które były dostosowywane do ich potrzeb. Prowadzona była intensywna praca z jednej strony z rodziną, a z drugiej
z dziećmi na terenie szkoły, co przynosiło konkretne efekty.
Wypracowaliśmy ze szkołą dobry system wzajemnej współpracy przy realizacji programu. Nigdy nie rywalizowaliśmy ze sobą, gdyż mieliśmy poczucie,
że mamy wspólny cel – pomoc dzieciom i młodzieży pochodzącym z rodzin wieloproblemowych. Nie ważne było, z jakiej dziecko jest szkoły, a jedynie to, czy
jest mieszkańcem Szopienic, bo to była oferta skierowana do dzieci i młodzieży
z dzielnicy. Nawet jeśli dziecko było ze szkoły podstawowej, to wcześniej czy
później trafiało do gimnazjum, dlatego warto było w nie inwestować. Im wcześniej podejmowana była praca z dzieckiem, tym większa była skuteczność.
W ramach Programu wspólnie z pedagog zapoznawaliśmy dzieci i młodzież z instytucjami kultury. Organizowaliśmy wyjścia do kina, teatru oraz
w wiele innych ciekawych miejsc, a także zajęcia umożliwiające rozwój zainteresowań. Oferta Ośrodka Pomocy Społecznej i gimnazjum nr 13 kierowana
do mieszkańców dzielnicy (nie tylko tych korzystających z pomocy Ośrodka,
ale także innych znajdujących się w trudnej sytuacji) była odpowiedzią na zdiagnozowane wcześniej potrzeby, a realizacja tych wszystkich działań była możliwa dzięki pomocy Urzędu Miasta, który od samego początku wspierał działania prowadzone w ramach Programu. Poprzez takie działania Ośrodek Pomocy
Społecznej stawał się instytucją, która nie tylko zapewnia wsparcie finansowe,
ale przede wszystkim różne pozamaterialne formy pomocy.
Program „Szansa” z każdym rokiem zyskiwał coraz większe zainteresowanie wśród rodzin z problemami. Został również włączony do Miejskiego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
Trudności, jakie się pojawiły podczas realizacji programu „Szansa”
Podstawową trudnością, mimo że program odpowiadał na zdiagnozowane
potrzeby, był początkowo brak systematycznego korzystania z proponowanej
275
Agnieszka Rzepecka
oferty przez dzieci i młodzież. Bardzo wyraźnie mogliśmy zobaczyć, że dzieci,
które były włączane do programu, nie potrafiły dostosować się do stawianych
im wymagań, podobnie było z ich rodzicami. Przychodzenie raz w tygodniu
na korepetycje wymagało systematyczności. Mimo że rodzice zgłaszali potrzebę bezpłatnej pomocy w nauce dla swojego dziecka, nie potrafili dopilnować,
by dziecko systematycznie z tej pomocy korzystało.
Dzieci na początku były również bardzo nieufne, trudno było im przyjąć,
że ktoś proponuje im konkretną pomoc. Największą trudność z tym miały dzieci pochodzące z rodzin alkoholowych. Mimo że chciały skorzystać z pomocy,
były zależne od swoich rodziców, młodzież natomiast miała problem z systematycznością ze względu na fakt, iż była obarczana przez pijących rodziców
często innymi obowiązkami, np. pilnowaniem młodszego rodzeństwa.
Była to oferta stanowiąca odpowiedź na zapotrzebowanie i mimo to ludzie
nie potrafili z niej w pełni korzystać. Należało więc zastanowić się, co z tym
można zrobić.
Postawiłyśmy więc na indywidualne rozmowy zarówno z młodzieżą, jak
i rodzicami. W sposób naturalny nastąpił podział. Ja z racji pracy w ośrodku
pomocy społecznej podejmowałam rozmowy z rodzicami wspólnie z innymi
pracownikami socjalnymi. Postawiłam na edukację rodziców, natomiast pedagog podjęła rozmowy z uczniami.
Naszym celem stało się zdobycie zaufania rodzin, którym oferowałyśmy pomoc. Czasem wystarczyło zdobycie zaufania chociaż jednego członka rodziny.
Odbywało się to przez stały systematyczny kontakt, rozmowę, wsparcie w trudnych sytuacjach. Dopiero lepsze poznanie, zrozumienie i akceptacja sytuacji
dziecka spowodowały jego otwarcie na proponowaną pomoc. Żadne dziecko
i jego sytuacja nie były dla nas anonimowe. Dzieci coraz bardziej czuły się bezpieczne w indywidualnym kontakcie. Podobnie było z rodzicami. Uczyliśmy ich
wspólnie z pracownikami socjalnymi odpowiedzialności i systematyczności.
Program „Szansa” miał na celu dać wsparcie rodzinom znajdującym się
w trudnej sytuacji, ale również aktywizować rodziców do zajmowania się sprawami swoich dzieci na miarę ich możliwości. Przyprowadzanie dziecka na korepetycje i utrzymywanie kontaktu ze szkołą to był warunek, jaki postawiliśmy
rodzicom, by dziecko mogło zostać objęte bezpłatną pomocą w nauce.
Dla mnie osobiście dużą trudnością było łączenie pracy z indywidualnym
przypadkiem i prowadzenie kawałka rejonu (rejon miałam zmniejszony w stosunku do innych pracowników ze względu na realizację programu) z organizacją wolontariatu oraz działaniami, które podejmowałam w ramach „Szansy”.
Dążyłam więc do odejścia całkowicie od pracy z indywidualnym przypadkiem,
by zająć się wyłącznie działaniami związanymi z organizowaniem środowiska
lokalnego i wolontariatem.
276
„Człowiek – najlepsza inwestycja”...
Ustalenie zasad współpracy z rodzicami dzieci
objętych programem „Szansa” i ich aktywizacja
Konieczne okazało się opracowanie regulaminu korzystania z bezpłatnej pomocy w nauce, który podpisywał każdy rodzic. Postanowiliśmy nie uszczęśliwiać
nikogo na siłę, bowiem nie mogliśmy sobie pozwolić na to, by wolontariusze
przyjeżdżali na darmo. Jeśli przyjeżdżał wolontariusz chcący pomóc, a nie było
dziecka, zniechęcał się i w efekcie mogło to spowodować jego rezygnację z wolontariatu. Mieliśmy w kolejce dużą liczbę dzieci oczekujących pomocy, więc
jeśli ktoś dwukrotnie się nie pojawił na korepetycjach bez usprawiedliwienia,
zostawał wykreślony. To rodziców mobilizowało.
Od samego początku włączałyśmy rodziców w organizowane dla dzieci
w ramach programu imprezy lub wyjazdy, np. z okazji Dnia Dziecka, także
Dnia Wolontariusza. Budowaliśmy z rodzinami relację opartą na zaufaniu, ale
stawiałyśmy im też konkretne wymagania. Od samego początku założyliśmy
w programie, że kierując wsparcie wolontariusza do dziecka, nie zwalniamy
rodziców z wypełniania obowiązków.
Organizowanie środowiska lokalnego oraz projekt systemowy
i Program Centrum Aktywności Lokalnej w Szopienicach
W październiku 2007 roku uzyskałam zgodę na odejście z rejonu i zajmowanie się
organizowaniem społeczności lokalnej, a rok 2008, który był początkiem realizacji
projektów systemowych, przyniósł nowe możliwości. Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach, w którym pracuję, przystąpił do realizacji projektu systemowego, a ja stałam się koordynatorem Programu Centrum Aktywności Lokalnej w Szopienicach. Poprzez wcześniejsze doświadczenia byłam przygotowana do realizacji
programu, który stał się dla mnie tylko narzędziem i źródłem finansowania dla
działań podejmowanych w środowisku lokalnym na rzecz aktywizacji mieszkańców i rozwiązywania konkretnych problemów społecznych. Uzyskałam dodatkowo wsparcie dla prowadzonych działań w postaci zatrudnienia 2 pracowników
socjalnych, z którymi prowadzę do dzisiaj pracę w środowisku Szopienic.
Realizacja Programu Centrum Aktywności Lokalnej w Szopienicach:
• Pracujemy ze społecznością w oparciu o nowatorską metodę pracy CAL –
Centrum Aktywności Lokalnej – co oznacza, że do wszystkich realizowanych działań włączamy mieszkańców.
• Nasze działania są prowadzone w sposób ciągły, nie kończą się po zakończeniu danego roku, a jedynie są rozszerzane lub zmieniane w zależności
od pojawiających się potrzeb zgłaszanych przez mieszkańców, podobnie
jak w programie „Szansa”. Dzięki temu zachodzą trwałe zmiany w środowisku lokalnym i wśród mieszkających w nim ludzi.
277
Agnieszka Rzepecka
• Ja i moi pracownicy jesteśmy stale obecni w środowisku w celu poznania
ludzi. Rozmawiamy z mieszkańcami, diagnozujemy problemy mieszkańców, edukujemy i pobudzamy do podejmowania aktywności na rzecz poprawy swojego otoczenia oraz swojej osobistej sytuacji, a następnie wspieramy mieszkańców w podejmowanych działaniach.
• Olbrzymią rolę w naszych działaniach odgrywają lokalni liderzy, których
staramy się wyłaniać i szkolić, a następnie zapewniamy im wsparcie w podejmowanych działaniach na rzecz środowiska lokalnego.
• Organizujemy wspólnie z mieszkańcami trzeźwościowe festyny integracyjno-edukacyjne oraz zajęcia dla dzieci, młodzieży i dorosłych umożliwiające
rozwój indywidualnych zainteresowań i talentów.
• Staramy się podążać za potrzebami ludzi, wydobywać na światło dzienne
ich potencjał, uczymy ich poprzez wspólne działanie współpracy w grupie,
umiejętności rozwiązywania konfliktów bez przemocy, współpracy z instytucjami lokalnymi oraz systematyczności w podejmowanych działaniach
i odpowiedzialności.
• Prowadzimy Klub Wolontariusza, który skupia wolontariuszy spośród mieszkańców Szopienic. Udało nam się zachęcić do działań na rzecz społeczności
lokalnej dużą grupę osób, wśród której znajdują się nierzadko klienci MOPS
w Katowicach. Nasi wolontariusze to młodzież pochodząca z rodzin problemowych, osoby długotrwale bezrobotne, bezdomne, niepełnosprawne, a także pracujące. Wolontariusze poprzez aktywne działania są widoczni w środowisku lokalnym, pomagają przy organizacji festynów i pikników lokalnych
organizowanych zarówno przez Ośrodek, jak i instytucje lokalne. Na każdym
etapie prowadzonych działań zapewniamy wolontariuszom wsparcie. Zapewniamy szkolenia dla wolontariuszy oraz indywidualne poradnictwo, gdy
zachodzi taka potrzeba. Dopasowujemy zadania do indywidualnych predyspozycji wolontariusza. Poprzez działanie uczymy wolontariuszy współpracy w grupie, rozwiązywania sytuacji trudnych bez przemocy, wyznaczania
sobie celów i ich realizacji oraz współpracy z instytucjami lokalnymi.
• Inicjujemy powstawanie grup edukacyjnych i samopomocowych oraz
udzielamy im wsparcia.
• Przygotowujemy również wolontariuszy – mieszkańców do samodzielnego
podejmowania inicjatyw, przy realizacji których zapewniamy im potrzebne
wsparcie.
Najważniejsze inicjatywy podejmowane przez wolontariuszy
oraz mieszkańców to:
• pozyskanie samodzielnie przez mieszkańców osiedla „Bagno” w Szopienicach środków finansowych i postawienie placu zabaw dla dzieci na osie-
278
„Człowiek – najlepsza inwestycja”...
dlu, dbałość o czystość i estetykę osiedla; wcześniej było to jedno z bardziej
zaniedbanych i problemowych osiedli w Szopienicach;
• organizacja co roku na osiedlu „Bagno” przez samych mieszkańców oraz
pomagających im wolontariuszy mikołajek dla dzieci oraz Sąsiedzkiego Pikniku Rodzinnego;
• organizacja przez wolontariuszy zabawy andrzejkowej dla mieszkańców Szopienic promującej zabawę na trzeźwo – inicjatywa realizowana
od 2008 roku;
• organizacja przez młodych wolontariuszy z aktywnym udziałem mieszkańców Domu Noclegowego dla osób Bezdomnych, Klubu Młodzieżowego,
uczestników Programu Centrum Aktywności Lokalnej dla osób niepełnosprawnych Pikniku Integracyjnego „Popołudniowa Kawa na Krakowskiej”
– piknik również jest organizowany co roku.
Zmiany zachodzące w funkcjonowaniu wolontariuszy
Poprzez wspólne działanie oraz samodzielne podejmowanie inicjatyw wolontariusze pozytywnie zmieniają swoje zachowanie, zaczynają się rozwijać, piszą
przy naszym wsparciu i realizują samodzielnie projekty, podejmują pracę zawodową, wracają do szkoły, a także są pozytywnym przykładem dla innych
osób z otoczenia, które wciągają w wolontariat.
Młodzi wolontariusze zapytani o to, czy wolontariat zmienił coś w ich życiu, stwierdzili: „Mniej klniemy i nauczyliśmy się być odpowiedzialnymi”, „Jesteśmy bardziej pewni siebie, wiemy, gdzie co załatwić”. Jedna ze starszych
wolontariuszek długotrwale bezrobotna, 7 lat korzystająca z pomocy MOPS,
powiedziała: „dzięki byciu wolontariuszką odkryłam to, co chcę robić, stałam się bardziej pewna siebie”. Dzisiaj ta kobieta nie chce korzystać z pomocy
MOPS, pracuje w Realu i skończyła 3-letnie studia z pracy socjalnej. Chciałaby w przyszłości pracować w pomocy społecznej jako organizator społeczności lokalnej.
Napełnia nas to wiarą, że nasza wieloletnia praca z niektórymi osobami nie
poszła na marne. Wieloletnia, gdyż duża grupa wolontariuszy to osoby objęte
wcześniej oddziaływaniami w ramach programu „Szansa”.
Efekty wynikające z realizowanych w Szopienicach programów:
• sprawnie zorganizowany wolontariat w środowisku lokalnym działający od 1999 roku do dzisiaj na rzecz osób zagrożonych niedostosowaniem
społecznym; rodzice aktywnie zaangażowani w podejmowanie działań
na rzecz poprawy sytuacji swoich dzieci; pozyskiwanie ponad 100 wolontariuszy rocznie spośród studentów do stałej systematycznej współpracy
(na początku 20 studentów);
279
Agnieszka Rzepecka
• zaangażowanie się osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i wykluczonych społecznie w wolontariat (wcześniej tylko bierność i roszczeniowość – 0 osób zaangażowanych w wolontariat spośród mieszkańców i niechęć do tego typu aktywności);
• wyłonienie liderów lokalnych i współpraca z nimi (wcześniej brak lokalnych liderów lub brak kontaktu z nimi);
• podejmowanie przez mieszkańców samodzielnie minimum 4 inicjatyw lokalnych rocznie promujących zabawę bez alkoholu (wcześniej 0 inicjatyw
podejmowanych przez samych mieszkańców);
• powstanie w dzielnicy kilku nowych miejsc do spędzania czasu wolnego
i rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży, a także realizacja programów
profilaktycznych w szkołach (wcześniej brak takich miejsc w dzielnicy);
• zainicjowanie grup edukacyjnych i samopomocowych oraz ich rozwój; między innymi: lokalna grupa teatralna, lokalna grupa muzyczna „Szopienickie Perły” (wcześniej brak takich grup);
• zmiana wizerunku jednego z najbardziej zaniedbanych osiedli w Szopienicach oraz opinii społecznej o mieszkających na osiedlu ludziach; postawienie placu zabaw dla dzieci przez samych mieszkańców, dbanie o czystość
i estetykę osiedla, integracja mieszkańców osiedla (wcześniej było to jedno
z najbardziej zaniedbanych i problemowych osiedli w Szopienicach);
• podejmowanie działań w partnerstwie lokalnym, wykorzystywanie istniejących zasobów (wcześniej działanie w pojedynkę – organizacja korepetycji w pomieszczeniach MOPS, a obecnie w szkołach, i bardzo dobra współpraca ze szkołami przy realizacji różnych zadań o charakterze lokalnym,
a także z Domem Kultury i lokalnymi stowarzyszeniami, a poza Szopienicami szeroko rozwinięta współpraca z uczelniami wyższymi);
• organizacja trzeźwościowych festynów rodzinnych, na pierwszym było
ok. 200 osób, na czwartym – ok. 1000 osób i 42 zaangażowanych w organizację wolontariuszy (0 interwencji policji podczas festynów, co należy uznać
za sukces w tym środowisku, gdyż mieszkańcy nie stronią od alkoholu);
• z inicjatywy wolontariuszy udało się uruchomić na terenie gimnazjum
nr 13 Klub Wolontariusza, który został wymalowany przez samych wolontariuszy; jest to miejsce spotkań wolontariuszy i aktywnych mieszkańców (wcześniej brak takiego miejsca);
• udało się pobudzić instytucje lokalne do większej aktywności i otwarcia jeszcze bardziej na środowisko lokalne; powstały nowe inicjatywy podejmowane
przez instytucje lokalne, które na stałe wpisały się w środowisko Szopienic
(wcześniej większość szkół ograniczała się tylko do edukacji szkolnej, ukierunkowana na działania tylko dla swoich uczniów, a obecnie szkoły są otwarte na wszystkich zgodnie ze słowami piosenki „Wszystkie dzieci nasze są”);
280
„Człowiek – najlepsza inwestycja”...
• mój osobisty rozwój (na początku: brak doświadczenia i umiejętności, bycie podwładną i niemożność podejmowania samodzielnych decyzji, praca z indywidualnym przypadkiem, obecnie praca z różnymi grupami, organizowanie społeczności lokalnej, uczenie innych poprzez towarzyszenie
w rozwoju, prowadzenie szkoleń, wystąpienia na konferencjach, samodzielne stanowisko pracy).
Wnioski końcowe
• Aby mówić o efektach pracy z osobami zagrożonymi wykluczeniem społecznym lub wykluczonymi społecznie, działania powinny być długofalowe i odpowiadać na zdiagnozowane potrzeby. Przykładem są długofalowe
działania podejmowane przez Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach
na terenie dzielnicy Szopienice przy ścisłej współpracy z instytucjami lokalnymi. Bez wzajemnej współpracy wiele działań nie byłoby możliwych,
a efekty byłyby dużo mniejsze lub w ogóle by ich nie było. Współpraca
nie powinna tylko polegać na wymianie informacji o rodzinach, ale przede
wszystkim na tworzeniu w środowisku lokalnym warunków umożliwiających rozwój osobom wykluczonym społecznie lub zagrożonych wykluczeniem, co w Szopienicach ma miejsce od wielu lat.
• W środowiskach trudnych, takich jak Szopienice, gdzie ludzie prezentują
postawę głównie roszczeniową, konieczne jest prowadzenie najpierw działań środowiskowych i edukacji środowiskowej w celu poznania ludzi, ich
potrzeb oraz ich potencjału. Podstawą jest więc dobra diagnoza środowiska lokalnego oraz zasobów lokalnych, a następnie odpowiednie planowanie działań z włączaniem mieszkańców w ich realizację, a zwłaszcza osób
zagrożonych wykluczeniem społecznym lub wykluczonych społecznie.
• Praca z mieszkańcami (w tym również z klientami pomocy społecznej)
powinna być oparta na partnerskich relacjach i wydobywaniu na światło
dzienne ich potencjału.
• Niezwykle ważne jest, by w pracy z osobami pochodzącymi ze środowisk
problemowych praca była prowadzona w sposób ciągły, a nie od programu do programu. Alkoholik po terapii wymaga nadal szczególnego wsparcia w środowisku lokalnym, bez tego istnieje duże prawdopodobieństwo,
że wcześniej czy później wróci do picia. Dlatego też rolą pracownika socjalnego powinno być zorganizowanie wsparcia dla takiej osoby w środowisku
lokalnym.
• Warto poza działaniami typowo edukacyjnymi podejmować działania aktywizujące i integracyjne, umożliwiać rozwój zainteresowań, realizację
własnych inicjatyw. Przy wspólnym działaniu ludzie nabywają konkretnych umiejętności społecznych przydatnych na rynku pracy. Jest to o wie-
281
Agnieszka Rzepecka
•
•
•
•
•
le bardziej skuteczna metoda niż samo prowadzenie treningów umiejętności społecznych.
Dzięki przeprowadzonym właściwie działaniom resocjalizacyjnym zmienia się podejście do życia osób i rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji,
co udaje nam się zaobserwować. Mieszkańcy przestają ograniczać się wyłącznie do korzystania z zapewnionych przepisami zasiłków, lecz włączają
się aktywnie w życie społeczne, a z czasem nawet przestają korzystać z pomocy społecznej.
Kierując działania na społeczność lokalną, inwestuje się w rozwój całej populacji miejskiej. Praca z ludźmi w środowisku lokalnym powinna być ściśle
połączona z pracą pracowników socjalnych prowadzących pracę z indywidualnym przypadkiem. Ważne jest, aby te dwie metody pracy (organizowania społeczności lokalnej i pracy z indywidualnym przypadkiem) się
uzupełniały.
Jedną ze sprawdzonych i skutecznych metod aktywizacji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz wykluczonych społecznie jest
wolontariat.
Poprzez aktywność wolontariacką wzrasta wśród osób aktywizowanych poczucie własnej wartości, osoby te nabierają większej pewności siebie, odkrywają swój potencjał. Uczą się systematyczności, odpowiedzialności, współpracy w grupie, współpracy z instytucjami. Wolontariat daje szansę osobom
długotrwale bezrobotnym wejścia na rynek pracy. Aby się to wszystko zadziało, potrzebne są inwestycja w wolontariuszy, towarzyszenie im, szkolenie ich, wspieranie w przypadku pojawiających się trudności.
To tak jak z pracownikiem, który zaraz po szkole rozpoczyna pracę bez doświadczenia. Aby stał się samodzielny, potrzebuje na początku wsparcia
i pomocy ze strony bardziej doświadczonych kolegów. Gdy dobrze zainwestujemy w pracowników, będziemy mieli zyski z ich pracy przez długie
lata. Więc wniosek nasuwa się sam: warto mądrze inwestować w ludzi, aby
z czasem stawali się samodzielni i odpowiedzialni. Gdyby Ośrodek Pomocy Społecznej nie zainwestował we mnie, byłabym w innym miejscu i pewnie nie opisywałabym dzisiaj tej dobrej praktyki.
Część VII
PROJEKTY
SYSTEMOWE
W POMOCY
SPOŁECZNEJ
Krystyna Faliszek
Ewaluacja w projektach systemowych
ośrodków pomocy społecznej
(na przykładzie projektów realizowanych
w gminach województwa śląskiego)
Wraz z przystąpieniem do Unii Europejskiej Polska zyskała możliwość dostępu do znaczących środków finansowych w ramach funduszy europejskich.
Dla polskiego systemu pomocy społecznej największe możliwości w tej kwestii otwarły się dzięki Europejskiemu Funduszowi Społecznemu, a w szczególności dzięki realizowanemu w jego ramach Programowi Operacyjnemu Kapitał Ludzki. Od 2008 roku środki unijne, dzięki procedurze pozakonkursowej1,
dają możliwość nie tylko skuteczniejszej realizacji celów statutowych pomocy
społecznej, ale ponadto dają pracownikom socjalnym możliwość podnoszenia
i doskonalenia własnych kwalifikacji, które w budowaniu warsztatu profesjonalisty, a także w obliczu globalnego wymogu kształcenia ustawicznego stają
się wartością nie do przecenienia.
Obecnie, po ponad siedmioletnim okresie doświadczeń w wykorzystywaniu programów unijnych, można jednoznacznie stwierdzić, że sporo się w tym
obszarze zmieniło. Poakcesyjny strumień funduszy unijnych jest coraz częściej
i – wydawałoby się – coraz skuteczniej wykorzystywany. Jednak pogłębiona
analiza działań realizowanych w instytucjach pomocy społecznej w ramach pro1
d 2008 roku ośrodki pomocy społecznej, powiatowe centra pomocy rodzinie oraz regionalne ośrodO
ki polityki społecznej w ramach POKL, poddziałanie 7.1., mogą korzystać z dofinansowania projektów systemowych poza procedurą konkursową.
285
Krystyna Faliszek
jektów systemowych od 2008 roku przynosi niejednoznaczne wyniki i rodzi
nowe pytania.
Dotacje unijne dla jednostek pomocy społecznej do realizacji projektów
systemowych – ponad 193,6 mln zł dla gmin i powiatów województwa śląskiego w latach 2008–20122 – to niemały zastrzyk pieniędzy, które są szansą
nie tylko dla beneficjentów pomocy społecznej (klientów – osób i rodzin), ale
także dla samych ośrodków i ich pracowników. Na 167 gmin województwa
śląskiego (w tym 19 miast na prawach powiatu) projekty systemowe prowadzone przez ośrodki pomocy społecznej są realizowane (lub były realizowane) w 158 gminach (prawie 95% gmin, w tym wszystkie miasta na prawach
powiatu), ponadto w 17 gminach projekty są realizowane również (niezależnie) w powiatowych centrach pomocy rodzinie (100% powiatów ziemskich).
Te niebagatelne, bezprecedensowo duże środki finansowe otwarły szansę
na zmianę jakościową w polskiej pomocy społecznej, na uczynienie ośrodków pomocy społecznej aktywnymi podmiotami polityki społecznej, mogącymi wreszcie dysponować wszystkimi dostępnymi instrumentami aktywizacji i integracji społecznej, które do tej pory częstokroć funkcjonowały jedynie
w szeroko rozumianej teorii.
Obserwowana powszechność programów zasilanych środkami z EFS realizowanych w ośrodkach pomocy społecznej daje zatem poczucie satysfakcji
z dotychczasowych dokonań. Jednakże dokładniejsze przyjrzenie się przyjętym metodom oddziaływań, kierunkom dystrybucji środków i wreszcie rzeczywistym efektom skłania do refleksji, że potrzebne tu są wzmożone starania na rzecz szerzej ukierunkowanych działań podejmowanych w połączeniu
z dążeniem do celniejszego wykorzystania dostępnych środków. Wiele wskazuje na to, że realne efekty dotychczasowych działań są istotnie mniejsze niż
te, które potencjalnie były do osiągnięcia przy tych możliwościach finansowych. Taka jest jedna z pierwszych, najogólniejszych konkluzji z dokonanego
w 2010 roku przeglądu projektów systemowych realizowanych w województwie śląskim3.
Od 1999 roku Unia Europejska nałożyła na państwa realizujące programy,
w których wykorzystywane są wspólnotowe środki finansowe, w szczególności w ramach funduszy strukturalnych, obowiązek przeprowadzania ewaluacji
wszystkich tych programów i projektów4, a w 2006 roku obowiązek ten został
doprecyzowany jako forma oceny pozwalająca na podnoszenie jakości, spójhttp://efs.slaskie.pl/mapa/, dane wg stanu na 25.06.2012 r.
Szerzej na ten temat patrz: Faliszek K., Leśniak-Berek E.: Praca socjalna w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej w województwie śląskim [w:] Kanios A., Czechowska-Bieluga M. (red.): Praca socjalna. Kształcenie – działanie – konteksty. Impuls, Kraków 2010.
4
Rozporządzenie Rady Unii Europejskiej nr 1260/1999, które obliguje władze krajowe, regionalne i Komisję Europejską do dokonywania ewaluacji w związku z wykorzystaniem funduszy strukturalnych.
2
3
286
Ewaluacja w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej...
ności i skuteczności interwencji publicznych5. Wszystkie projekty systemowe
realizowane w ramach POKL w ośrodkach pomocy społecznej i powiatowych
centrach pomocy rodzinie od 2008 roku są zatem tym obowiązkiem objęte –
muszą być na etapie projektowania zaopatrzone w plan ewaluacji oraz poddawane ewaluacji co najmniej po zakończeniu ich realizacji.
Ewaluacja jako narzędzie podnoszenia jakości interwencji publicznych
Przyjrzyjmy się na początek w dużym skrócie, czym powinna być ewaluacja
i jakim celom ma służyć, w szczególności w obszarze pomocy społecznej i pracy socjalnej. Poza bardzo ogólną definicją ewaluacji zawartą we wspomnianych
dokumentach unijnych ewaluacja jest przede wszystkim działaniem prakseologicznym, czyli działaniem racjonalnym, zorientowanym na cel, które jest realizowane w sposób zamierzony, planowy i ekonomiczny, dzięki czemu staje się
działaniem skutecznym6. Z tego powodu jej związki z pracą socjalną są szczególnie istotne, bowiem jej celem jest „…poprawa społecznego funkcjonowania
szeroko rozumianych systemów ludzkich, a tym samym możliwość pokazania
dynamiki zachodzących w nich zmian oraz doskonalenia metod i strategii prowadzących do zapewnienia jednostkom jak najlepszych warunków życia”7.
Rosnąca popularność badań ewaluacyjnych jest związana z potrzebą racjonalizacji wykorzystywania środków publicznych przeznaczanych na realizację
publicznych interwencji, w szczególności w sferze społecznej. Działania sektora publicznego, choć dzisiaj coraz częściej prowadzone w warunkach i na zasadach rynkowych, nie mogą być oceniane wyłącznie pod kątem zysku finansowego, tak jak to ma miejsce w podmiotach komercyjnych, ponieważ w ich
przypadku ważne są również – albo nawet przede wszystkim – zyski publiczne, dla których bardzo trudno jest zdefiniować jednoznaczne kryteria opłacalności. Ewaluacja ma zatem za zadanie dostarczać kryteriów, metod i środków
do oceny racjonalności działań publicznych, spełniając w sektorze publicznym
funkcję analogiczną do mechanizmu rynkowego w sektorze prywatnym.
Nader często ewaluacja rozumiana jest po prostu jako rodzaj oceny programu, projektu czy też działania. Wydaje się, że takie właśnie podejście jest najbardziej rozpowszechnione w instytucjach pomocy społecznej. Nie należy jednak
utożsamiać ewaluacji z oceną z co najmniej kilku powodów. Przede wszystkim
ewaluacja jest czymś znacznie więcej niż oceną, ponieważ jej zasadniczym walorem jest użyteczność, czyli możliwość praktycznego zastosowania otrzymanych
ozporządzenie Rady Unii Europejskiej nr 1083/2006, ustanawiające przepisy ogólne dotyczące EuroR
pejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu
Spójności.
6
Kotarbiński T.: Sprawność i błąd. PZWS, Warszawa 1960.
7
Ornacka K.: Ewaluacja. Między naukami społecznymi a pracą socjalną. Wydawnictwo UJ, Kraków 2003,
s. 129.
5
287
Krystyna Faliszek
rezultatów, wniosków, wyników. Ewaluacja służy modyfikowaniu, doskonaleniu, ulepszaniu podejmowanych działań, tak aby ich efekty były optymalne
w odniesieniu do zdiagnozowanych potrzeb i możliwości oraz w jak najlepszy sposób przyczyniały się do realizacji przyjętych celów. Ewaluacja powinna
służyć pomocą realizatorom projektu czy programu, aby ich działania pozwalały osiągać cel z większą efektywnością, skutecznością, w dłuższej perspektywie czasowej. Powinna służyć także beneficjentom tych projektów czy działań,
aby uzyskane rezultaty były adekwatne do ich potrzeb i osiągane z poszanowaniem ich praw. W pojęciu ewaluacji poza oceną mieszczą się też elementy
opisu i diagnozy, wskazanie mocnych i słabych stron programu, wreszcie postulaty i rekomendacje dotyczące zalecanych zmian. W tym ujęciu istotą ewaluacji jest jej praktyczna użyteczność w procesie zarządzania konkretnym przedsięwzięciem publicznym.
Ocena, czyli przypisywanie wartości poszczególnym działaniom czy też całemu procesowi oddziaływania, jest tylko jednym z elementów postępowania
ewaluacyjnego. Przy czym nie może ona być rozumiana jako krytyka konkretnych osób, działań czy instytucji, lecz jako przesłanka dla zmiany, poprawy lub
usprawnienia programu (projektu). Sprowadzenie ewaluacji tylko do oceny, jakkolwiek rozumianej, w gruncie rzeczy oznaczałoby sprowadzenie jej wyłącznie
do jednej funkcji – funkcji kontrolnej. Jak zauważa L. Korporowicz: „…Budzi
to daleko posuniętą niechęć ze strony ewaluowanych, liczne działania obronne,
pozorne lub wręcz rytualne. W krajach o rozwiniętych systemach demokratyzacji, ale i profesjonalizacji życia publicznego już od lat sześćdziesiątych odchodzi
się od ewaluacji jako technokratycznego instrumentu nadzoru, inspekcji ukrytej w procedurach badawczych. Odchodzi ona nawet od jednoznacznych form
oceny na rzecz analitycznych form doradzania, metod rozbudzających refleksyjność uczestników procesu, troszcząc się o możliwości działania wspierającego”8.
Kontrolny i nadzorczy aspekt ewaluacji był najmocniej eksponowany w zarzucanym dziś technokratycznym jej ujęciu, nastawionym głównie na ocenę i kontrolę
właśnie, a poza tym na opis i uprawomocnienie podejmowanych działań, a także na krytykę i dyscyplinowanie. Współcześnie preferuje się rozwojowe podejście do ewaluacji (tzw. ewaluacja IV generacji), zgodnie z którym ewaluacja powinna być nastawiona przede wszystkim na zmianę, na rozumienie i wspieranie
wszystkich zaangażowanych interesariuszy, na proces uczenia się i pobudzanie
do autorefleksji. Proces ewaluacji stanowi znakomitą podstawę do wzmocnienia
komunikacji, wymiany informacji, dyskusji i porozumienia pomiędzy wszystkimi stronami zaangażowanymi w działanie: ewaluatorami, realizatorami i od8
Korporowicz L.: Analiza dotychczasowych doświadczeń z zakresu ewaluacji funduszy strukturalnych w Polsce i opracowanie metodologii przeprowadzania oceny szacunkowej wstępnego projektu NPR 2007–2013, Ekspertyza dla Ministerstwa Gospodarki i Pracy. Warszawa 2005, s. 4.
288
Ewaluacja w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej...
biorcami programu (projektu)9. W takim ujęciu, dzięki dobrze przeprowadzonej
ewaluacji, poprawia się jakość i skuteczność interwencji publicznych, a dzięki
procesowi uczenia się, który jest z nią związany, wzrasta też ogólna sprawność
działania wszystkich interesariuszy i instytucji jako całości.
Złożoność i dynamika rzeczywistości społecznej, w której dokonywane
są interwencje publiczne, powodują, że przed ewaluacją i ewaluatorami stają
poważne wyzwania. Konieczność uwzględnienia szerokiego kontekstu planowanych i prowadzonych działań – ocena możliwości alternatywnych rozwiązań
i ich skutków, różnorodność uwarunkowań zewnętrznych i wewnętrznych oddziałujących na sytuację, potrzeby i zachowania interesariuszy, interesy i wartości, które nimi kierują, ich subiektywne odczucia i oceny – to wszystko decyduje
o użyteczności wszelkich badań ewaluacyjnych i stawia przed ich realizatorami wymaganie posiadania wysokich kompetencji poznawczych, czyli odpowiedniej wiedzy profesjonalnej wraz z umiejętnością jej zastosowania. Wiedza
naukowa – ze swoimi założeniami o naturze rzeczywistości społecznej, sposobami konstruowania twierdzeń i ich uzasadniania – stanowi bardzo istotny komponent teorii ewaluacyjnej, ponieważ pozwala na określenie, w jakim
stopniu przekształcenie rzeczywistości, uzyskana zmiana społeczna jest wynikiem planowych (programowanych, projektowanych) działań, a w jakim stopniu jest dziełem przypadku10.
Funkcje ewaluacji
O doniosłym znaczeniu ewaluacji dla funkcjonowania sfery publicznej decydują
jej cele i (w szerszym znaczeniu) funkcje, jakie może – powinna – ona spełniać.
W literaturze przedmiotu można znaleźć różne typologie funkcji ewaluacji, lecz
z perspektywy systemu pomocy społecznej najbardziej interesująca i użyteczna
wydaje się typologia zaproponowana przez Dawida Nevo11. Wskazuje on cztery najważniejsze funkcje ewaluacji:
• funkcję formatywną – inaczej doskonalącą, która pozwala na ulepszenie
programu/projektu interwencji publicznej, badanie ewaluacyjne towarzyszy realizacji tego programu/projektu, lokalizuje jego słabe i mocne strony,
określa i uzasadnia potrzebę modyfikacji, wskazuje kierunek modyfikacji;
w tej funkcji ewaluacja nastawiona jest na weryfikację wewnętrznej i zewnętrznej spójności projektu, kontrolę adekwatności jego celów względem
zdiagnozowanych potrzeb i problemów, służy także bardziej wydajnej, racjonalnej i skutecznej alokacji zasobów w nim wykorzystywanych;
órniak J.: Ewaluacja w cyklu polityk publicznych [w:] Mazur S. (red.): Ewaluacja funduszy strukturalnych
G
– perspektywa regionalna, UE w Krakowie. MSAP, Kraków 2007.
10
Ornacka K. Op. cit.
11
Nevo D.: Konceptualizacja ewaluacji edukacyjnej [w:] Korporowicz L. (red.): Ewaluacja w edukacji. Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.
9
289
Krystyna Faliszek
• funkcję konkluzywną – kiedy ewaluacja służy celom rozliczenia programu/projektu bądź stanowi podstawę do podjęcia wiążących decyzji, np.
dotyczących zarządzania projektem, jego zakończenia, kontynuacji, istotnej modyfikacji; w tej funkcji ewaluacja nastawiona jest na poprawę realizacji i kontrolę jakości podejmowanych działań, kluczowy jest tu zatem
pomiar wyników w oparciu o jasno i precyzyjnie zdefiniowany zestaw
wskaźników, odnoszących się do nakładów, produktów, rezultatów
i użyteczności;
• funkcję psychologiczną – kiedy proces lub wyniki ewaluacji są wykorzystywane do kształtowania świadomości społecznej w odniesieniu do podejmowanych działań i realizowanych celów, stają się motywatorem oczekiwanych zachowań i postaw lub służą promowaniu akceptowanych relacji
lub stosunków społecznych, zmieniają sposób myślenia o potrzebach i problemach społecznych oraz o ludziach nimi dotkniętych; w tym przypadku
ewaluacja służy wzmacnianiu społecznej odpowiedzialności, między innymi poprzez docieranie do szerszej opinii publicznej z informacjami o rezultatach działań publicznych;
• funkcję administracyjną – kiedy ewaluacja służy sprawowaniu władzy
oraz wspomaganiu zarządzania strategicznego poprzez dostarczanie analiz i rekomendacji dla budowania strategii działania oraz dla podejmowania decyzji dotyczących przyszłych działań (programów/projektów), a formułowane w jej toku oceny i wnioski są wykorzystywane jako narzędzie
nacisku lub też nadzoru.
Na podstawie analizy funkcji ewaluacji zaproponowanych przez różnych
autorów można wskazać jeszcze inne ważne funkcje, które mogą spełniać badania ewaluacyjne wobec interwencji publicznych współfinansowanych z funduszy unijnych 12:
• wspieranie procesów uczenia się:
–wyjaśnianie czynników i procesów mających wpływ na realizowane
działania, warunkujące ich sukces lub porażkę (również w przypadku
czynników ubocznych),
–weryfikowanie założeń teoretycznych leżących u podstaw danych polityk, programów, projektów,
–formułowanie konkluzji dla innych programów i projektów, promowanie przykładów dobrych praktyk,
– budowanie zdolności ewaluacyjnych;
12
Opr. na podstawie: Olejniczak K.: Mechanizmy wykorzystania ewaluacji. Studium ewaluacji średniookresowych INTERREG III, SCHOLAR. Warszawa 2008; Ewaluacja w administracji publicznej. Funkcje, standardy i warunki stosowania. Opr. K. Ekiert, Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, 2004, http://www.
pte.org.pl/repository/files/PTE/Ewaluacja_w_administracji_publicznej.pdf.
290
Ewaluacja w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej...
• wzmacnianie partnerstwa i demokratyzacja stosunków społecznych:
–rozwój i wzmacnianie współpracy między uczestnikami danej inicjatywy (sieci powiązań, relacji, interakcji między nimi),
–aktywizowanie interesariuszy – włączanie ich w realizację działań,
w dyskusję nad oceną programu/projektu i kierunkami jego rozwoju,
–uprawnianie interesariuszy – włączanie we współdecydowanie o programie/projekcie tych grup, które pozostają zwykle np. biernymi odbiorcami działań lub słabo zainteresowanymi bezpośrednio celami interwencji realizatorami zewnętrznymi poszczególnych działań;
• tworzenie pozytywnego klimatu społecznego wokół badanego projektu,
a także wokół działań instytucji publicznych poprzez informowanie opinii publicznej i upowszechnianie wyników ewaluacji.
Ewaluacja konkretnego programu lub projektu może spełniać różne funkcje, w zależności od potrzeb interesariuszy, trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że niektóre z wyżej przedstawionych funkcji wchodzą ze sobą w kolizję,
nie mogą więc być realizowane jednocześnie. Różne są tego przyczyny, można
tu wskazać na ograniczenia wynikające z założonych celów ewaluacji (skupianie się na bieżącym monitorowaniu działań trudno pogodzić z dogłębną analizą wpływu i oddziaływań długookresowych), a także związane z nastawieniem
na wewnętrzne lub zewnętrzne aspektu programu/projektu13.
Badania ewaluacyjne, poza swoimi funkcjami jawnymi, które mają charakter pozytywny, zaplanowany lub co najmniej przewidziany, mogą wszakże
pełnić również pewne funkcje ukryte, niezaplanowane w sposób zamierzony,
które mogą być oceniane jako niepożądane, niezgodne z tym, czemu ewaluacja
ma służyć. R. Szarfenberg wskazuje tu takie funkcje, jak:
• odwlekanie ważnych decyzji,
• uzasadnianie decyzji, które już zostały podjęte,
• unikanie lub rozpraszanie odpowiedzialności za podjęte decyzje,
• poprawa wizerunku osoby lub instytucji zamawiającej badania (ewaluowanie tylko wybranych aspektów programu, żeby ukazać go w lepszym
świetle, unikanie ewaluacji pewnych aspektów programu, aby ukryć jego
porażkę)14.
Zwrócenie uwagi na funkcje ukryte ewaluacji może być bardzo pomocne
wtedy, gdy mamy do czynienia z badaniami ewaluacyjnymi, które wydają się
nie wnosić nic istotnego do oceny efektywności i skuteczności programu.
Znaczenie badań ewaluacyjnych jest również związane z charakterem podmiotu prowadzącego ewaluację. Z tego punktu widzenia możemy wyróżnić dwa
Olejniczak K. Op. cit.
Szarfenberg R.: Zagadnienia terminologiczne [w:] Szatur-Jaworska B. (red.): Ewaluacja w służbach społecznych. Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej, Warszawa 2010, s. 31.
13
14
291
Krystyna Faliszek
typy ewaluacji: wewnętrzną – gdy badania ewaluacyjne są przygotowane i prowadzone przez realizatorów programu/projektu – i zewnętrzną – gdy ewaluacja
została przygotowana i przeprowadzona przez osoby lub instytucje zewnętrzne,
niezależne wobec tych zaangażowanych w program/projekt. I jeden, i drugi rodzaj ewaluacji ma swoje mocne i słabsze strony. Ewaluacja wewnętrzna jest złożonym procesem wymagającym wiele czasu, zaangażowania i świadomości jej
znaczenia dla instytucji/organizacji. Ponieważ przeprowadzana jest przez osoby zaangażowane w badaną rzeczywistość, wpływa na rozwój ich samoświadomości i skłania do refleksji nad wartością własnych działań, daje okazję do dialogu między pracownikami na temat własnego rozwoju i rozwoju instytucji/
organizacji, służy ich doskonaleniu, daje im poczucie przynależności do zespołu, motywuje do lepszej pracy, jest narzędziem pozwalającym na zrozumienie
i uproszczenie istniejących problemów, służy budowaniu społecznego zaufania
wobec instytucji/organizacji. Wszystko to wpływa na poprawę jakości działania instytucji/organizacji jako całości15. Dzięki uczestniczeniu w procesie ewaluacji programu/projektu jego realizatorzy mają większą motywację do wdrażania rekomendacji zawartych w raporcie ewaluacyjnym, poszerzają także swoją
wiedzę i umiejętności w zakresie badań ewaluacyjnych. Jednocześnie jednak
ewaluacja wewnętrzna niesie ze sobą pewne ograniczenia związane z możliwością subiektywności (stronniczości) formułowanych ocen, z ryzykiem schematycznego, rutynowego podejścia do kolejnych badań, a także z wysokimi wymaganiami stawianymi przed ewaluatorami pod względem ich kompetencji
poznawczych, posiadanej wiedzy i umiejętności praktycznego jej wykorzystania16. Nie każda instytucja publiczna dysponuje pracownikami o takich kompetencjach, którzy z równą biegłością będą się posługiwać różnymi narzędziami
i technikami stosowanymi w badaniach ewaluacyjnych, jak i różnymi podejściami badawczymi oraz teoriami pozwalającymi formułować i operacjonalizować
cele i kryteria ewaluacji. Dlatego też często lepszym rozwiązaniem jest zaplanowanie ewaluacji zewnętrznej, która daje możliwość skorzystania z całej wiedzy fachowej i umiejętności profesjonalnych ewaluatorów, posiadających już
doświadczenie w projektowaniu i prowadzeniu badań ewaluacyjnych. Ewaluacja zewnętrzna w porównaniu z ewaluacją wewnętrzną daje też większe szanse na bardziej obiektywne dostrzeżenie („świeże spojrzenie”) i analizę różnych
aspektów ewaluowanego programu/projektu, na przyjęcie nowych, bardziej niekonwencjonalnych rozwiązań. Nawet jej wyższe na ogół koszty nie muszą być
trudne do udźwignięcia przez mniej zasobne budżety instytucji lub projektu17.
Korporowicz L. (red.): Ewaluacja w edukacji. Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.
Szatur-Jaworska B.: Typologie ewaluacji [w:] Szatur-Jaworska B. (red.): Ewaluacja w służbach społecznych.
Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej, Warszawa 2010.
17
Ibidem.
15
16
292
Ewaluacja w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej...
W przypadku ewaluacji zewnętrznej łatwiejsze wydaje się także zastosowanie
w badaniach ewaluacyjnych triangulacji danych, która pozwala na zwiększenie
wiarygodności i rzetelności zbieranych informacji i obserwacji18.
Ewaluacja projektów systemowych w pomocy społecznej
na przykładzie województwa śląskiego
Obowiązek przeprowadzenia badań ewaluacyjnych w każdym projekcie finansowanym ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego oznacza, że wszystkie ośrodki pomocy społecznej na poziomie gminy i powiatu (tu są to powiatowe centra pomocy rodzinie) realizujące projekty systemowe w ramach
Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (poddziałania 7.1.1. i 7.1.2.) stanęły
przed koniecznością zmierzenia się z tym wyzwaniem – bowiem dla większości z nich przygotowanie i przeprowadzenie ewaluacji jest z całą pewnością zadaniem na miarę wyzwania.
W ramach badań prowadzonych w Studium Pracy Socjalnej Instytutu Socjologii UŚ spróbowaliśmy spojrzeć, w jaki sposób ośrodki pomocy społecznej ewaluują realizowane w nich projekty systemowe. W tym celu rozesłano
do ośrodków pomocy społecznej we wszystkich gminach i powiatach województwa śląskiego (167 gmin, w tym 19 miast na prawach powiatu, i 17 powiatów ziemskich) listy z prośbą o krótkie informacje na temat realizowanych
projektów systemowych, ze szczególnym uwzględnieniem opisu sposobu
ich ewaluacji. Otrzymano 26 odpowiedzi (24 z ośrodków pomocy społecznej
i 2 z powiatowych centrów pomocy rodzinie), ale z tego 4 ośrodki poinformowały nas, że projektów systemowych nie realizują. Ta skąpa baza danych została uzupełniona o kwerendę internetową dostępnych tam informacji o projektach systemowych, która wszakże nie miała charakteru systematycznego
badania, ze względu na bardzo różny zakres i sposób prezentacji projektów
przez różnych realizatorów (OPS-y i PCPR-y). Na podstawie tego niekompletnego i niereprezentatywnego zbioru informacji można jednakże pokusić się
o sformułowanie pewnych wstępnych wniosków i hipotez, które mogą stanowić dobry punkt wyjścia dla bardziej systematycznych badań na ten temat. Odnajdujemy tu bowiem pewne bardzo charakterystyczne tropy badawcze. Otóż
na 22 ośrodki, które przesłały informacje o realizowanym przez siebie projekcie systemowym i jego ewaluacji, w większości (15 ośrodków) mamy do czynienia nie z ewaluacją, lecz z prostą oceną najbardziej podstawowych parametrów
projektu. Dla potrzeb sformułowania tej oceny wykorzystywane są najprostsze
metody i narzędzia badawcze – analiza dokumentów projektowych i ankieta
Triangulacja oznacza zróżnicowanie metod i źródeł pozyskiwania danych w celu ich uwiarygodnienia (Frankfort-Nachmias C., Nachmias D.: Metody badawcze w naukach społecznych. Wydawnictwo Zysk
i S-ka, Warszawa 2001).
18
293
Krystyna Faliszek
skierowana do uczestników, realizowana ex-post bądź z towarzyszeniem ankiety realizowanej ex-ante, czasem są to też wywiady z osobami realizującymi projekt. W tych 15 przypadkach ocena ta została oparta na analizie tak zwanych
efektów twardych i miękkich projektu, ale głównie rozumianych jako jego produkty, czyli to, co program miał bezpośrednio wytworzyć (np. liczba przeszkolonych, liczba udzielonych porad czy wzrost umiejętności autoprezentacji). Sporadycznie odnoszono się do rezultatów wskazujących na bezpośrednią zmianę
sytuacji odbiorcy dzięki realizacji programu (np. podjęcie zatrudnienia, zmiana postawy czy zaspokojenie potrzeby). W żadnym projekcie nie uwzględniono efektów długofalowych (pomimo że zdecydowana większość projektów jest
realizowana od 2008 roku) w postaci zmiany (wpływu, oddziaływania), która
dokonała się pod wpływem podjętej interwencji (np. wzrost integracji społecznej, zmniejszenie zakresu wykluczenia społecznego itp.). Ani razu nie podjęto również próby identyfikacji jakichkolwiek efektów ubocznych projektu, ani
tych pozytywnych, ani tych niepożądanych.
Jedynie w przypadku siedmiu projektów można mówić o tym, że ich ewaluacja ma charakter postępowania metodycznego, uwzględniającego najważniejsze cele, funkcje i metody badań ewaluacyjnych, przy wykorzystaniu zróżnicowanych narzędzi. Charakterystyczne jest to, że wśród tych siedmiu projektów
tylko jeden był realizowany w małej gminie wiejskiej (poniżej 10 000 mieszkańców), pozostałe – w największych miastach regionu. We wszystkich piętnastu
projektach, zakończonych de facto oceną zamiast ewaluacji, miała ona charakter
wewnętrzny, czyli została przygotowana i przeprowadzona przez osoby w taki
czy inny sposób zaangażowane w realizację projektu. Ewaluatorzy zewnętrzni
pojawili się natomiast w pozostałych siedmiu projektach, przy czym w jednym
przypadku nastąpiła zmiana z ewaluacji wewnętrznej na zewnętrzną w celu –
jak to uzasadniano – polepszenia jakości ewaluacji przez wykorzystanie ewaluatorów bardziej profesjonalnych. Również w jednym przypadku dokonała się
odwrotna zmiana – z ewaluacji zewnętrznej na wewnętrzną, ponieważ ośrodek pomocy społecznej w dużym mieście w ciągu kilku lat doświadczeń w realizacji projektów systemowych wykształcił własnych ewaluatorów.
Już na podstawie tych charakterystyk można stwierdzić, że dość dobrze
uzasadnione jest domniemanie, iż w wielu przypadkach ewaluacja pełni przede
wszystkim funkcje ukryte19, czyli niezgodne z tym, czemu powinna służyć.
Przemawia za tym fakt, że w większości analizowanych przypadków ewaluacja
została przygotowana bez określenia szczegółowych celów, kryteriów i wskaź rozumieniu, jakie nadał temu pojęciu R. Merton, wskazując, że funkcje ukryte odnoszą się do obiekW
tywnych skutków działania jakiegoś elementu systemu, które nie zostały zaplanowane ani przewidziane, niezależnie, czy mają one charakter pozytywny, czy negatywny (Merton R.: Teoria socjologiczna i struktura społeczna. PWN, Warszawa 1982).
19
294
Ewaluacja w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej...
ników, bez świadomości licznych jej funkcji, odnoszących się nie tylko do klientów, ale również do środowiska klientów i do realizatora projektu. Wydaje się,
że zamiast swoim istotnym funkcjom służy ona częściej poprawie wizerunku
instytucji realizującej projekt – na to może wskazywać selektywny wybór metod i narzędzi badawczych do ewaluacji, dzięki czemu ewaluowane są tak naprawdę tylko pewne aspekty projektu, a unika się ewaluacji tych jego aspektów, które mogłyby wskazać na jego słabości lub porażkę.
Ukrytą funkcją ewaluacji w pomocy społecznej – wtedy, kiedy poprzez
ograniczony, selektywny dobór metod gromadzenia i analizy danych otrzymuje się nierealistycznie pozytywną ocenę projektu – może być także wpływ
na zmniejszenie stresu, a nawet wypalenia zawodowego pracowników socjalnych poprzez kompensację deficytu pozytywnych bodźców płynących z doświadczeń zawodowych. Ponieważ praca socjalna dostarcza im na ogół w nadmiarze bodźców negatywnych w postaci przeróżnych trudności i niepowodzeń
w pracy z klientami, taki efekt ewaluacji może okazać się jakimś antidotum.
Ten rodzaj ukrytej funkcji ewaluacji będzie prawdopodobnie najpopularniejszy
w ośrodkach, gdzie praca socjalna ma charakter zrytualizowany, sprowadza się
głównie do dystrybucji świadczeń i usług, a w małym stopniu jest działaniem
metodycznym, otwartym na innowacje.
Ponieważ w wielu projektach, szczególnie tych prowadzonych w małych
ośrodkach pomocy społecznej, często z powodu niedostatku własnych zasobów kadrowych do realizacji konkretnych działań (np. do prowadzenia szkoleń czy kursów) wynajmuje się podmioty zewnętrzne (osoby lub instytucje), takie podejście do ewaluacji może wskazywać na potraktowanie jej jako sposobu
unikania lub rozpraszania odpowiedzialności za podjęte decyzje i działania.
Kiedy bowiem ankieta skierowana do użytkowników programu jest podstawowym, a czasem nawet jedynym narzędziem oceny, pozwala to łatwo przerzucić odpowiedzialność za ewentualny brak oczekiwanych efektów podjętych
działań (lub nawet za ich negatywne efekty) na bezpośrednich realizatorów
tych działań.
Ewaluacja wydaje się też nader często służyć legitymizacji podjętych decyzji i działań, kiedy zamiast rzetelnej oceny i wniosków z rekomendacjami,
co i jak należy zmienić, poprawić, usprawnić, otrzymujemy przede wszystkim
proste sprawozdanie, pozwalające rozliczyć projekt pod względem formalnym
i finansowym.
Wszystko to potwierdza tezę o pozorności działań ewaluacyjnych w pomocy społecznej,20 ponieważ funkcje ukryte – przynajmniej w większości analizo rawkowska D.: Działania pozorne w pomocy społecznej – przypadek (i przypadłość) pracy socjalnej. „ProT
blemy Polityki Społecznej”, nr 10/2007.
20
295
Krystyna Faliszek
wanych przypadków – zdają się dominować nad funkcjami jawnymi, pełniąc
funkcję stabilizującą w tym systemie w taki sposób, że pozwalają pozytywnie
oceniać realizację zadań bez realizacji celów (rozwiązuje się problemy społeczne, chociaż one wcale się nie zmniejszają).
Zamiast konkluzji
Ten z konieczności wyrywkowy i pobieżny przegląd ewaluacji w projektach
systemowych, dokonany z perspektywy najważniejszych funkcji ewaluacji,
nie może oczywiście stanowić podstawy do formułowania jakichś radykalnych wniosków i konkluzji, niemniej jednak daje wiele do myślenia i inspiruje
do dalszych, już bardziej systematycznych badań. Na pewno wiele jeszcze brakuje do tego, aby ewaluacja rozumiana jako wieloaspektowe badanie wartości
i narzędzie podnoszenia jakości interwencji publicznych – a nie jako prosta ocena i narzędzie kontroli – w polskiej pomocy społecznej stała się powszechnie
obecna. Nie brakuje oczywiście miejsc, gdzie już tak się dzieje, na co wskazują
wspomniane powyżej pozytywne przykłady siedmiu ośrodków pomocy społecznej z województwa śląskiego. Fakt, że są to jednak przede wszystkim (sześć
z siedmiu) przykłady z dużych miast, wskazuje bardzo wyraźnie na bariery finansowe oraz kadrowe pomocy społecznej, szczególnie w małych ośrodkach.
Kwestie finansowe to w naszych realiach rzecz tak oczywista i banalna, że nie
warto jej szerzej roztrząsać, aczkolwiek trzeba wyraźnie podkreślić, iż na tym
poziomie projektowania (gminy i powiaty) badania ewaluacyjne wcale nie muszą być bardzo rozbudowane i kosztowne, aby należycie spełniały swoje funkcje. Natomiast kadrowy problem małych ośrodków polega nie tyle na braku
odpowiedniego personelu, chociaż i to ma duże znaczenie (jeśli weźmie się pod
uwagę obciążenie pracowników procedurami administracyjnymi), ale przede
wszystkim na braku odpowiednich kwalifikacji do prowadzenia badań ewaluacyjnych. Wprawdzie zakłada się, że profesjonalny pracownik socjalny powinien być również badaczem, ale w praktyce trudno oczekiwać, że każdy z nich
będzie posiadał odpowiednie kompetencje teoretyczne i empiryczne w zakresie prowadzenia badań społecznych, jeżeli najczęściej ostatni raz miał z nimi
do czynienia co najwyżej w czasie studiów lub wcale, jeśli nie ma odpowiedniego wykształcenia. Zwrócenie się do ewaluatorów zewnętrznych na ogół
oznacza wyższe koszty – i w ten sposób koło się zamyka.
Wydaje się, że znacznie poważniejszą barierą na drodze do upowszechnienia się należycie przygotowanej i prowadzonej ewaluacji jest jednak ciągle
brak rzeczywistego zrozumienia, czemu powinna ona służyć. W instytucjach
publicznych (nie tylko w pomocy społecznej) nadal jest ona rozumiana i traktowana głównie jako stechnokratyzowane narzędzie kontroli, co generuje posta-
296
Ewaluacja w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej...
wy pełne niechęci i obaw21. Dotyczy to zarówno szeregowych pracowników, jak
i kadry zarządzającej wszystkich szczebli. Jeśli ponadto weźmie się pod uwagę,
jak wiele różnych działań w obszarze pomocy społecznej – nie tylko sama ewaluacja – ma charakter działań pozornych22, to można się spodziewać, że w niejednej instytucji pomocowej długo jeszcze będzie trwało, zanim ewaluacja zagości w nich jako realny instrument innowacji i zmiany w instytucji na rzecz
skuteczniejszego działania wobec potrzeb i problemów społecznych, a także
wsparcia i autorefleksji w praktyce zawodowej jej pracowników.
Bibliografia
Ewaluacja w administracji publicznej. Funkcje, standardy i warunki stosowania. Oprac. K. Ekiert,
Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, 2004, http://www.pte.org.pl/repository/files/
PTE/Ewaluacja_w_administracji_publicznej.pdf.
Faliszek K., Leśniak-Berek E.: Praca socjalna w projektach systemowych ośrodków pomocy społecznej w województwie śląskim [w:] Kanios A., Czechowska-Bieluga M. (red.): Praca socjalna.
Kształcenie – działanie – konteksty. Impuls, Kraków 2010.
Frankfort-Nachmias C., Nachmias D.: Metody badawcze w naukach społecznych. Wydawnictwo
Zysk i S-ka, Warszawa 2001.
Górniak J.: Ewaluacja w cyklu polityk publicznych [w:] Mazur S. (red.): Ewaluacja funduszy strukturalnych – perspektywa regionalna. UE w Krakowie, MSAP, Kraków 2007.
http://efs.slaskie.pl/mapa/.
Korporowicz L. (red.): Ewaluacja w edukacji. Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.
Korporowicz L.: Ewaluacja i społeczeństwo [w:] Hałas E. (red.): Rozumienie zmian społecznych.
Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001.
Korporowicz L.: Analiza dotychczasowych doświadczeń z zakresu ewaluacji funduszy strukturalnych w Polsce i opracowanie metodologii przeprowadzania oceny szacunkowej wstępnego projektu
NPR 2007–2013, Ekspertyza dla Ministerstwa Gospodarki i Pracy. Warszawa 2005.
Kotarbiński T.: Sprawność i błąd. PZWS, Warszawa 1960.
Merton R.: Teoria socjologiczna i struktura społeczna. PWN, Warszawa 1982.
Nevo D.: Konceptualizacja ewaluacji edukacyjnej [w:] Korporowicz L. (red.): Ewaluacja w edukacji. Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.
Olejniczak K.: Mechanizmy wykorzystania ewaluacji. Studium ewaluacji średniookresowych INTERREG III. SCHOLAR, Warszawa 2008.
Ornacka K.: Ewaluacja. Między naukami społecznymi a pracą socjalną. Wydawnictwo UJ, Kraków 2003.
Rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1260/1999
(Dz.U. UE L210/25 z 31.07.2006 r.).
orporowicz L.: Ewaluacja i społeczeństwo [w:] Hałas E. (red.): Rozumienie zmian społecznych. TowarzyK
stwo Naukowe KUL, Lublin 2001.
22
Trawkowska D. Op.cit.
21
297
Krystyna Faliszek
Rozporządzenie Rady (WE) nr 1260/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. ustanawiające przepisy ogólne
w sprawie funduszy strukturalnych (Dz.U. UE L 161/1 z 26.06.1999 r.).
Szarfenberg R.: Zagadnienia terminologiczne [w:] Szatur-Jaworska B. (red.): Ewaluacja w służbach społecznych. Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej, Warszawa 2010.
Szatur-Jaworska B.: Typologie ewaluacji [w:] Szatur-Jaworska B. (red.): Ewaluacja w służbach
społecznych. Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej, Warszawa 2010.
Trawkowska D.: Działania pozorne w pomocy społecznej – przypadek (i przypadłość) pracy socjalnej. „Problemy Polityki Społecznej”, nr 10/2007.
Monika Struska-Bancerz
po kl – szansa czy zagrożenie
dla pomocy społecznej?
Kilka lat temu, a dokładniej mówiąc w 2007 r. rozpoczęła się moja przygoda z
projektem z zakresu pomocy społecznej, finansowanym z funduszy zewnętrznych, a uszczegóławiając z PO KL - Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.
Wtajemniczeni w mechanizmy aplikacyjne bez trudu zauważą, że zbieżność
dat nie jest bynajmniej przypadkowa. Moja praca w oparciu o tę dość specyficzną formę realizacji zadań publicznych jaką jest projekt, idealnie zbiegła się z
przewidzianym dla naszego kraju tak zwanym okresem programowania 20072013. Trafiłam wtedy do zespołu, początkowo składającego się z trzech, a obecnie siedmiu osób. Po złożeniu wniosku o dofinansowanie w 2008 r., jakże odległym z dzisiejszej perspektywy, tak jak większość jednostek pomocy społecznej,
rozpoczęliśmy realizację projektu systemowego. Nie chcę jednak w tej krótkiej
rozprawie opowiadać o sobie, a bynajmniej nie bezpośrednio. To co wynika z
mojej bieżącej pracy, a właściwie co udało mi się zaobserwować, odnotować w
kontaktach z pracownikami także spoza mojego miejsca pracy i co posłużyło
mi jako materiał do przemyśleń, postanowiłam w krótkim zarysie przenieść na
papier. I tak powstało zasadnicze pytanie - czy środki finansowe, jakie daje nam
Unia Europejska za pośrednictwem Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki,
to naprawdę szansa, czy też niebezpieczna pułapka? Czy projektowy sposób
wdrożenia zmian w systemie pomocy społecznej jest sukcesem czy porażką z
opóźnionym zapłonem?
Swoje rozważania rozpocznę od negatywnej strony projektów systemowych realizowanych w ramach PO KL.
Jak sugeruje sama nazwa, projekt systemowy miał być nie tylko wybierany w oparciu o tzw. tryb systemowy, a więc pozakonkursowy. Tak napraw-
299
Monika Struska-Bancerz
dę o wiele istotniejsze jest to, iż miał on za zadanie wspierać istniejący system,
pytanie tylko czy nie obnażył on jego słabości. Moim zdaniem niestety, tak się
stało.
Po pierwsze, już na początku realizacji zauważono, iż projekt zamiast
wkomponowywać się w istniejąca strukturę zadaniowo-organizacyjną, odstaje od niej znacząco i pasuje niczym kwiatek do kożucha. Padały pytania pełne
obaw i wątpliwości, po co tak naprawdę naruszać status quo i po co rzucać się
na głęboką wodę. W niektórych ośrodkach i powiatowych centach pomocy rodzinie powołano zespoły lub nawet całe działy osób odpowiedzialnych za etap
aplikacyjny, realizacyjny i rozliczeniowy projektu. W innych przyjęto model nazwany przeze mnie ,,pospolitym ruszeniem”, gdzie mniej lub bardziej inwazyjnie tzn. samodzielnie lub przy ,,lekkiej sugestii” władzy samorządowej wdrażano systemówki. Rozpoczął się socjotechniczny proces podziału pracowników
pomocy społecznej na ,,my i oni”. Mechanizm zaczął funkcjonować w dwóch
perspektywach, tzn. ,,my”- projektowi, wtajemniczeni w istotę projektu, zaznajomieni z procesem biurokracji i ,,oni”- nie chcący i nie próbujący zrozumieć, po
co realizowany jest projekt i jakie są jego obwarowania realizacyjne, a więc ci,
dla których podstawową formą pomocy są instrumenty pasywne - świadczenia
finansowe. Druga perspektywa, to podział na ,,my i oni”, gdzie grupą ,,my”,
czyli tą lepszą są ci, którzy poświęcili osobom wykluczonym kawałek swojego
życia, którzy posiadają często wieloletnie doświadczenie i nie nazywają tego,
co robią, aktywną integracją, a ich działania nie są zaplanowane zgodnie z tzw.
zasadą SMART. W opozycji stoją ,,oni”, a więc ci, którzy prowadzą klienta zuniformizowaną ścieżką reintegracji, którzy mówią ,,unijnym językiem”, pracują na komputerach, rozliczają pracę w oparciu o wskaźniki, a ponadto zarabiają więcej niż ,,my”. Tak powstał, oczywiście przerysowany i przedstawiony w
niezwykle uproszczony sposób, rozłam w pomocy społecznej. Nie we wszystkich ośrodkach pracownicy pamiętają, że grają do tej samej bramki, a gra toczy
się o „wygrane życie” klienta pomocy społecznej. Czasem animozje żerują na
zaniedbaniach systemowych, na niedoinwestowaniu pomocy społecznej, dysproporcjach płacowych, skostniałej polityce kształcenia kadr, niedosprzętowieniu i strachu przed innym spojrzeniem na tę samą rzeczywistość.
Po drugie, wdrożenie projektów systemowych pokazało, jak bardzo pracownicy ośrodków, w tym pracownicy socjalni, boją się wyjść poza utarte schematy. Jak bardzo obawiają się innowacyjności i wykorzystania potencjału, który
w nich drzemie. Według mnie są to pozostałości poprzedniego systemu, którego spuściznę w pomocy społecznej widać chyba wyraźniej niż w innych instytucjach publicznych. Kiedy pojawiła się szansa realizacji działań, których nie
prowadzono na co dzień, chociażby ze względu na brak finansów, nagle okazało się, że zachłyśnięcie się istniejącymi możliwościami ukierunkowuje ich ak-
300
po kl szansa czy zagrożenie dla pomocy społecznej?
tywność w stronę działań tak naprawdę właściwych dla innej instytucji publicznej - powiatowego urzędu pracy. Powszechną praktyką okazało się mniej lub
bardziej profesjonalne podnoszenie kwalifikacji klientów pomocy społecznej za
pośrednictwem szkoleń zawodowych, a przez to wchodzenie w zakres kompetencyjny PUP. Ponadto, niektóre podmioty pomocy społecznej bardzo ambitnie nie tylko zakładały w swoich celach projektowych, iż zniwelowane zostaną
bariery zawodowe, ale również, że jak za dotknięciem czarodziejskiej, projektowej różdżki długotrwale bezrobotni znajdą zatrudnienie. Tym samym podwyższyły poprzeczkę realizacji projektów systemowych, kreując nieformalny
standard. Pogorszyły także i tak nie najlepsze stosunki z pracownikami urzędów pracy.
Po trzecie, realizacja projektów systemowych okazała się być przemyślaną pułapką. Pozornie prosty mechanizm pozyskania pieniędzy, tak naprawdę
okazał się labiryntem przepisów, interpretacji, a co gorsza potencjalnym źródłem poważnego naruszenia prawa lokalnego, krajowego, a nawet unijnego.
Nie każdy z ośrodków, czy powiatowych centrów miał możliwość, podobnie
jak to jest w moim rodzimym ośrodku powołać odrębny zespół ludzi, którzy
mogą na bieżąco poświęcać swój czas i energię na realizację projektu. Barierą
był tu np. brak finansów na etatyzację ośrodka w tym zakresie, także ze źródeł unijnych. Tak więc, w ten ogromny gąszcz przepisów trafili ludzie, a wśród
nich pracownicy socjalni, kierownicy ośrodków, czy urzędnicy, którzy oprócz
swojej bieżącej pracy musieli podjąć się realizacji projektu. Trudno się dziwić,
że obarczeni dużą odpowiedzialnością, osadzeni w rzeczywistości polskiego
prawa, często pozostawieni sami sobie popełniali błędy, co groziło niekwalifikowalnością wydatków. W następstwie tego rezygnowali z pracy w projekcie
lub byli od niej odsuwani.
I tu pojawia się czwarta i już ostatnia słabość systemu, jaką uwypukliły według mnie fundusze unijne. Jak już wspomniałam wcześniej, projekt to nie lada
wyzwanie prawno -organizacyjne, które hartuje i kreuje potencjał ludzki. I to
zarówno wśród uczestników przedsięwzięcia projektowego, jak i z mojej perspektywy, wśród jego realizatorów. Konieczność nieustannej pogoni za informacją, podnoszenia kwalifikacji, poszerzania swojej wiedzy prawnej i umiejętności managerskich sprawia, że projekty wychowują kadrę ludzi o dużym
potencjale, który bywa, że nie wytrzymuje próby np. finansowej. Często słabo
opłacana pomoc społeczna nie może zaproponować swoim pracownikom nic
ponad to, co można sfinansować ze środków unijnych, a z tych można sfinansować coraz mniej. Dodatkowo jeśli nakłada się na to nakreślony przeze mnie
już wcześniej obraz bycia otoczonym wrogością ludzi, psującym się sprzętem
biurowym zakupionym z projektu i wymagającą rzeczywistością pełną przepisów, to kadra pracowników z potencjałem i kwalifikacjami odchodzi do sek-
301
Monika Struska-Bancerz
tora prywatnego, proponującego nie tylko tzw. ,,pracę dla idei”. Wraz z nimi,
odejdą również szanse na realizację wielu przedsięwzięć, które bez pozyskania środków zewnętrznych podzielą los zakupionego z projektów sprzętu biurowego. Zostaną odstawione na bok z braku środków finansowych na ich dalszą eksploatację czy regenerację. Jednym słowem wrócimy do punktu wyjścia.
Znowu będziemy budować ,,projektowe know how”.
Na szczęście środki z PO KL mają nie tylko negatywne konsekwencje. Przyniosły również wiele dobrego i w zasadzie trudno sobie wyobrazić pomoc społeczną bez takiego dofinansowania jakimi są projekty systemowe. Wymienione
przeze mnie zagrożenia są równoważone szansami. Mimo wszystko udało się
w niektórych aspektach wzmocnić znacząco system pomocy społecznej i realizowanych przez nią zadań.
Po pierwsze, środki unijne, a wśród nich Program Operacyjny Kapitał
Ludzki są pozyskiwane coraz częściej przez ośrodki i powiatowe centra pomocy rodzinie także w trybie konkursowym. Ponadto podmioty, które chociaż raz
pozyskały fundusze zewnętrzne zyskały również doświadczenie. Dobrodziejstwo płynące z dodatkowych środków w budżecie na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej połączone zostało ze świadomością trudności i odpowiedzialności. Coraz szersza grupa osób nie traktuje projektu jako zło konieczne,
ale jako metodę wdrażania zmian w swojej instytucji i świadczonych przez nią
usług, także w bieżącej pracy. Diagnoza, cele, rezultaty, uczestnicy, monitoring, ewaluacja, to kilka słów, które na trwałe wpisują się w kanon podejmowanych działań. Powiększa się więc grupa ,,nas”, czyli tych, którzy potrafią i
chcą oprócz codziennej pracy zainicjować jakieś dodatkowe przedsięwzięcia.
Metoda projektowa powszednieje w pomocy społecznej, a przez to przestaje
wzbudzać tyle kontrowersji.
Po drugie, projekt dofinansowany z PO KL daje bardzo duże szanse zmiany
wizerunku pomocy społecznej. Z pasywnego obserwatora na aktywnego kreatora rynku pracy. Ośrodki i powiatowe centra świadomie zaczęły realizować
public relations. Media nie pokazują już pomocy społecznej tylko w złym świetle. Ośrodki i powiatowe centra zaczęły świadomie i dobrowolnie korzystać z
mass mediów promując własną działalność. Powstały strony internetowe, produkcje telewizyjne i artykuły prasowe dokumentujące trud pracy i wielość sukcesów. Doszło do tego, że kilkukrotnie byłam świadkiem, jak przypadkowa osoba chciała zapisać się do pomocy społecznej, by móc skorzystać z jej oferty.
Po trzecie, zastrzyk finansowy, jakim są środki unijne dystrybuowane w ramach projektów systemowych pozwolił na zmaterializowanie idei pomocy społecznej. W pracy poszczególnych osób pojawił się nie petent, nie klient, ale człowiek. Jak wynika z mojego doświadczenia podkreślają to zarówno pracownicy,
jak i odbiorcy świadczonej przez nas pomocy. Wreszcie zyskano komfort pracy:
302
po kl szansa czy zagrożenie dla pomocy społecznej?
mała liczba środowisk przypadająca na jednego pracownika, wielość form pomocy możliwych do zaoferowania klientowi, sprzęt biurowy na miarę XXI wieku.
Wraz z nimi, praca w ośrodkach, powiatowych centrach nabrała normalności,
a nawet jakości. Wreszcie dotknęliśmy zachodniego stylu świadczenia pomocy społecznej. Wzrosło zaangażowanie pracowników i wiara w sens ich pracy.
PO KL daje więc szanse realizacji może nie wszystkich, ale wielu przedsięwzięć
tym, którzy chcą i się tego nie boją. Wiele działań nie byłoby podjętych, gdyby
nie projekt unijny. Wiele partnerstw nie zostałoby zawartych. Bywają ośrodki,
które dzięki projektom zweryfikowały potencjał innych instytucji, w tym organizacji pozarządowych. Doskonalą swój warsztat pracy i sięgają po coraz to bardziej innowacyjne metody reagowania na problemy społeczne. Ponadto środki
PO KL pracują na wzrost prestiżu zawodowego pracownika socjalnego, który
dzięki nim może udoskonalać jakość oferowanych usług. Poszerza się również
oferta świadczonej pomocy.
Po czwarte, jak już wykazywałam to wcześniej, pomoc społeczna zyskała
szansę wzmocnienia dużego potencjału pracowników. Wykształceni, oddani
idei pomocy drugiemu człowiekowi, bogaci w doświadczenia pracy z bardzo
trudnym klientem, zyskali nowe kwalifikacje. Umieją skutecznie pozyskiwać
środki zewnętrzne. Realizować i rozliczać przedsięwzięcia – gdzie można znaleźć lepszych pracowników?
Podsumowując swój krótki wywód na temat środków PO KL w pomocy
społecznej, chciałabym zaznaczyć, iż mimo wszystko jestem na tak. Uważam
jednak, iż sięgając po środki unijne trzeba być niezwykle wyczulonym na istniejące zagrożenia. Ich lekceważenie, to czysta lekkomyślność, która prędzej
czy później, w ten czy inny sposób może mieć bardzo negatywne dla nas skutki. Żyjemy w państwie zbiurokratyzowanym, w którym nieznajomość prawa
nie zwalnia nas z obowiązku stosowania go, to właśnie te aspekty według mnie
są najbardziej dotkliwe dla potencjalnych projektodawców. Warto więc postawić na jak najlepsze przygotowanie kadrowo-organizacyjne. Środki zewnętrzne są dla nas szansą, nie mniej jednak obarczoną dużą dozą zagrożeń. Nawet
jeśli niechcący otworzono za ich pomocą Puszkę Pandory, to w tej chwili jesteśmy już świadomi zagrożeń i łatwiej nam uniknąć ewentualnych błędów. Poskramiajmy więc unijną mamonę i realizujmy nasze cele tak długo, jak będzie
ku temu okazja.
Praca w projekcie pozwoliła mi na stworzenie własnego motta, które jak
mi się wydaje najlepiej oddaje moje nastawienie do pracy metodą projektową
w pomocy społecznej:
Dzień bez problemów jest dniem straconym,
bo sens pomocy jest tam, gdzie są problemy.
O autorach
dr Halina Misiewicz
dyrektor Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
ul. Modelarska 10, 40-142 Katowice
dr Anna Zasada-Chorab
dyrektor Kolegium Pracowników Służb Społecznych
ul. Tuwima 14 a, 41-250 Czeladź
Piotr Gierek
doktorant Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach,
członek Sekcji Pracy Socjalnej – Polskiego Towarzystwa Socjologicznego,
starszy pracownik socjalny w Ośrodku Pomocy Społecznej w Chorzowie
ul. Kruszcowa 22, 41-500 Chorzów
Beata Żukowska
długoletni pracownik socjalny, kierownik Działu Planowania, Koordynowania
i Realizacji Projektów w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Bytomiu
ul. Strzelców Bytomskich 16, 41-902 Bytom
dr Blanka Długi
starszy specjalista pracy socjalnej w Ośrodku Pomocy Społecznej w Rybniku
ul. Żużlowa 25, 44-200 Rybnik
Renata Gawłowska
starszy pracownik socjalny w Ośrodku Pomocy Społecznej w Gliwicach
ul. Górnych Wałów 9, 44-100 Gliwice
304
O autorach
Katarzyna Rewucka
starszy pracownik socjalny w Ośrodku Pomocy Społecznej w Gliwicach
ul. Górnych Wałów 9, 44-100 Gliwice
Ewa Krytowska
aplikantka Studiów Doktoranckich Uniwersytetu Śląskiego WNS w Katedrze
socjologii rozwoju,
pracownik socjalny, mediator, pedagog,terapeuta oraz mediator w Ośrodku
Pomocy Osobom Uzależnionym i ich Rodzinom w Chorzowie
Pl. św. Jana 31a, 41-503 Chorzów
Agnieszka Kaintoch
kierownik Działu ds. Asysty Rodzinnej
w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej
ul. Markowej 20, 41-709 Ruda Śląska
Anna Rudzka
starszy pracownik socjalny
w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej
ul. Markowej 20, 41-709 Ruda Śląska
Leszek Trzaska
doradca rozwoju osobistego, mediator, edukator,
właściciel Forum Liderów
ul. Modzelewskiego 100/68, 02-679 Warszawa
dr hab. Zofia Szarota
profesor UP w Instytucie Nauk o Wychowaniu, Uniwersytet Pedagogiczny
im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
ul. R. Ingardena 4, 30-360 Kraków
Natalia Raźniewska, Anna Heda, Grzegorz Śledziona
pracownicy socjalni w Domu Pomocy Społecznej „Senior”
ul. Aleksandra Puszkina 7, 41-704 Ruda Śląska
Kamila Grabowska
nauczyciel zatrudniony w ramach projektu unijnego
„Integracja poprzez edukację i aktywizację społeczno-zawodową
grupy zawierciańskich Romów” w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej
w Zawierciu
ul. Piłsudskiego 47, 42-400 Zawiercie
305
Jarosław Tarnowski
pedagog resocjalizacji, terapeuta TSR, psychiatryczny terapeuta środowiskowy,
koordynator Zespołu Psychiatrii Środowiskowej w Środowiskowym Domu Samopomocy „Cogito Noster”
ul. Andersa 6, 44-270 Rybnik
Wiesława Krauze
starszy specjalista pracy socjalnej,
koordynator w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie
ul. POW 2, 42-200 Częstochowa
Damian Zdrada
psycholog, psychoterapeuta, specjalista terapii uzależnień,
dyrektor Centrum Psychoterapii i Leczenia Uzależnień w Sosnowcu
ul. 3 Maja 33, 41-200 Sosnowiec
Elżbieta Nowak
specjalista pracy socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej
w Bielsku-Białej
ul. Karola Miarki 11, 43-300 Bielsko-Biała
dr Izabela Krasiejko
adiunkt w Akademii im. J. Długosza w Częstochowie
ul. Waszyngtona 4/8, 42-200 Częstochowa
Ryszard Majer
główny specjalista ds. programowych
w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Częstochowie
ul. POW 2, 42-200 Częstochowa
Aleksandra Piątek
pracownik socjalny w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Opolu
ul. Armii Krajowej 36, 45-071 Opole
Marcin Kompert
pracownik socjalny w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej
w Rudzie Śląskiej
ul. Markowej 20, 41-709 Ruda Śląska
dr Witold Mandrysz
adiunkt w Studium Pracy Socjalnej, Instytut Socjologii, Uniwersytet Śląski
w Katowicach
ul. Bankowa 12, 40-007 Katowice
306
O autorach
Katarzyna Flak
starszy specjalista pracy socjalnej – koordynator
Justyna Orłowska
starszy pracownik socjalny
Michał Szydłowski
konsultant – koordynator
Katarzyna Trzewiczek
starszy pracownik socjalny
w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Rudzie Śląskiej
ul. Markowej 20, 41-709 Ruda Śląska
Agnieszka Rzepecka
specjalista pracy socjalnej, animator i koordynator
Programu Centrum Aktywności Lokalnej w Szopienicach
w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Katowicach
ul. Jagiellońska 17, 40-032 Katowice
dr Krystyna Faliszek
starszy wykładowca w Instytucie Socjologii, Uniwersytet Śląski w Katowicach
ul. Bankowa 11, 40-007 Katowice
Monika Struska-Bancerz
inspektor ds. projektów UE w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie
w Bytomiu
ul. Strzelców Bytomskich 16, 41-902 Bytom
Redakcja:
dr Dominika Błasiak
kierownik Działu Analiz i Programowania
Iwona Piątkowska-Lipka
zastępca kierownika Działu Analiz i Programowania
Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego
ul. Modelarska 10, 40-142 Katowice
307
Was this manual useful for you? yes no
Thank you for your participation!

* Your assessment is very important for improving the work of artificial intelligence, which forms the content of this project

Download PDF

advertising