EuropejskiFunduszRolnynarzecz
RozwojuObszarówWiejskich
Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich
Europa inwestująca w obszary wiejskie.
Operacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Pomocy
Technicznej Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich
na lata 2007-2013.
Przedsięwzięcie realizowane przez Uniwersytet w Białymstoku
na zlecenie SR KSOW województwa podlaskiego
Instytucja Zarządzająca Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich
na lata 2007-2013 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Adam Sadowski
Uniwersytet w Białymstoku
Uprawa ziół
i możliwości ich wykorzystania
Białystok 2013
1. Wstęp
Zioła są roślinami o niezwykle wysokich właściwościach leczniczych, aromatycznych i smakowych. Z tego powodu znalazły szerokie zastosowanie
w medycynie, kosmetyce i kuchni. W skali światowej pozyskiwanych jest około
2 tys. różnorodnych roślin zielarskich, z których znaczna część została przystosowana do uprawy przez człowieka. Wynika to głównie z ciągle rosnącego
zapotrzebowania ze strony przetwórstwa i zanikania tradycji zbieractwa ze
stanów naturalnych.
W Europie uprawia się około 130 gatunków roślin zielarskich, a główne
obszary ich uprawy z uwagi na sprzyjający klimat koncentrują się w krajach
śródziemnomorskich. Jednakże ze względu na swoje zróżnicowane wymagania klimatyczne i siedliskowe różne odmiany tych roślin mogą być uprawiane
niemalże we wszystkich regionach Polski. Szacuje się, iż w Polsce uprawia się
ponad 50 gatunków ziół z czego znaczna część doczekała się już wyhodowania
krajowych odmian (ponad 20). W niniejszym poradniku opisano 15 ziół, które
według producentów są najbardziej pożądane na rynku.
Uprawa roślin zielarskich w Polsce ma wieloletnią tradycję, a Polska jest
jednym z większych producentów ziół w Europie. W krajach UE powierzchnia
uprawy ziół wynosi około 70 tys. ha podczas gdy w Polsce w roku 2011 zioła
uprawiano na powierzchni około 14,5 tys. ha co stanowiło blisko 0,14% powierzchni zasiewów. Niestety, dotychczas w województwie podlaskim, zioła
uprawiano na stosunkowo niewielką skalę i wynikało to głównie z faktu tradycji pozyskiwania ich ze stanów naturalnych. Jednakże ostatnie lata wskazują
na zanikanie tego źródła surowca, w związku z czym aby wykorzystać nasze
warunki środowiskowe należy dążyć do intensyfikacji uprawy ziół w warunkach polowych.
Jak pokazują liczne przykłady warunki klimatyczno-glebowe województwa
podlaskiego są odpowiednie do uprawy praktycznie większości ziół, a sprzyja
temu znaczna różnorodność gleb w naszym województwie. Z drugiej strony
różnorodne zioła charakteryzują się bardzo odmiennymi wymaganiami jeśli
chodzi o warunki glebowe jak też klimatyczne. Można śmiało stwierdzić, iż dla
każdego obszaru można znaleźć kilka (jeśli nie kilkanaście) ziół, których uprawa jest tam możliwa. Podkreślić należy również fakt, iż uprawa ziół może stać
się istotnym źródłem dodatkowych środków finansowych. Jest to możliwość
wsparcia finansowego gospodarstw najsłabszych, gospodarujących na mało
żyznych glebach lub też szansa wykorzystania nadwyżek siły roboczej w stosunkowo niedużych podlaskich gospodarstwach.
Badania pokazują, iż zapotrzebowanie krajowe i światowe, na surowce zielarskie ciągle rośnie w związku z czym ryzyko produkcyjne po stronie
3
rolników jest stosunkowo nieduże. Ponadto w naszym województwie mamy
kilku znaczących przetwórców ziół, którzy dynamicznie rozwijają się i ich popyt na surowiec w najbliższych latach prawdopodobnie będzie wzrastał.
Tabela 1. Rośliny uprawiane na zielony nawóz
Gatunek
Norma wysiewu
kg/ha
Okres uprawy
w tygodniach
Poplony wiosenne – wysiew do końca marca
Facelia
20
6-9
Bobik
150-200
8-10
2. Porady praktyczne dla producentów
Rozpoczynając uprawę ziół w warunkach polowych, rolnicy powinni zwrócić uwagę na kilka istotnych aspektów, które pomogą wprowadzić ten kierunek produkcji do gospodarstwa w sposób bardziej przemyślany i obarczony
mniejszym ryzykiem. Przede wszystkim rozpoczęcie „przygody” z uprawą ziół
powinno być poprzedzone próbą kilku ich rodzajów na stosunkowo niedużym
obszarze. Pozwoli to określić rodzaje upraw, które są najbardziej odpowiednie dla posiadanych gruntów rolnych. Ponadto, na podstawie pierwszych doświadczeń, można określić pracochłonność poszczególnych rodzajów upraw
oraz rozłożenie zapotrzebowania na siłę roboczą w trakcie roku kalendarzowego. Na tej podstawie w późniejszym okresie jest możliwe dostosowanie powierzchni poszczególnych upraw do posiadanych zasobów pracy.
Istotną kwestią jest również problem suszenia ziół. Większość z nich ma
stosunkowo duże wymagania jeśli chodzi o proces suszenia (szczególnie jeśli chcemy uzyskać surowiec jak najwyższej jakości). W związku z czym, początkowe próby na niedużych obszarach, nie będą zmuszały do inwestowania
w budowę stosunkowo kosztownych suszarni.
Częstym problemem we współczesnych gospodarstwach rolnych jest brak
nawozów organicznych, co jest skutkiem ograniczania produkcji zwierzęcej,
czy też zmniejszania jej skali. Niestety brak nawozów organicznych może
w istotnym stopniu wpłynąć na obniżenie jakości gleby a tym samym zmniejszenie plonów. W takich gospodarstwach konieczna jest uprawa roślin na zielony nawóz, które w pewnym stopniu zastąpią nawozy organiczne i przyczynią
się do lepszego plonowania ziół.
4
Poplony letnie – wysiew do połowy sierpnia
Wyka jara
100
6-8
Łubin gorzki
180
9-10
Facelia
20
6-9
Gorczyca siewna
30
3-5
Rzodkiew oleista
30
5-8
Poplony ozime – wysiew do połowy września
Wyka kosmata
80
do połowy maja
Żyto
180
do połowy maja
60+40
do połowy maja
Mieszanka żyto+wyka kosmata
Źródło: U. Sołtysiak, Rolnictwo ekologiczne w praktyce. Wyd. Ekoland+Leben&Umwelt.
Warszawa 1994.
Ze względów technologicznych proces zakładania plantacji poszczególnych rodzajów ziół i pozyskiwania surowca zielarskiego jest różny, w związku
z czym rolnicy powinni również dostosować rodzaje upraw do nadwyżek siły
roboczej w poszczególnych miesiącach oraz uwzględnić spiętrzenie prac polowych w pewnych okresach roku. Pomocna może być w tym względzie informacja zawarta w tabeli 2.
5
Tabela 2. Terminy siewu i wysadzania sadzonek oraz orientacyjne terminy
zbioru surowca zielarskiego
Gatunek
Termin
siewu lub
sadzenia do
gruntu
Termin siewu
w inspektach
lub na
rozsadniku
Termin
wysadzania
rozsady
do gruntu
Termin zbioru
surowca
Arcydzięgiel
sierpień
przełom lipca
i sierpnia
połowa
września
w drugim roku
uprawy wrzesień/
październik
Babka
lancetowata
Bazylia
Bylica boże
drzewko
Cząber
ogrodowy
marzec/
kwiecień
po 10 maja
Dziurawiec
zwyczajny
maj/wrzesień
połowa marca
marzec
połowa
kwietnia
jesień –
wrzesień/
październik
lub wiosna
lipiec/sierpień
lipiec/sierpień
połowa marca
po 15 maja
dwukrotnie
lipiec i wrzesień
czerwiec/lipiec
Jeżówka
purpurowa
kwiecień
od marca
Kozłek
lekarski
połowa
sierpnia
15 lipca/15
sierpnia
kwiecień/maj
Majeranek
Malwa
czarna
Melisa
lekarska
Mięta
pieprzowa
(rozłogi)
Mniszek
po 15 maja
połowa
września
połowa marca
czerwiec/lipiec
kwiecień
czerwiec/lipiec
wrzesień
czerwiec-sierpień
kwiecień
połowa marca
po 15 maja
lipiec/sierpień
Nagietek
lekarski
kwiecień
Szałwia
lekarska
kwiecień
wrzesień/
październik
kilkukrotnie
czerwiec
– wrzesień
maj-wrzesień
wielokrotnie
od czerwca do
września
lipiec w I roku
i czerwiec koniec
lipca w II roku
Podane terminy mają charakter przybliżony i mogą być inne w zależności od warunków
klimatycznych
Źródło: Opracowanie własne
6
Rysunek 1. Schemat suszarni ziół, warzyw i owoców M-803/O
od drugiego roku
początek lipca i we
wrześniu
jesień lub
wiosna
kolejnego
roku
po 15 maja
marzec/
kwiecień
lub sierpień
kwiecień
Szczególnie istotnym problemem w produkcji ziół jest proces ich suszenia.
Przede wszystkim zauważyć należy, iż proces suszenia ziół w znacznym stopniu wpływa na jakość uzyskiwanego surowca zielarskiego. Przekłada się to
w bezpośredni sposób na poziom możliwej do uzyskania ceny. Czym gorszy
surowiec, tym niższa cena a tym samym niższa efektywności gospodarowania.
W skrajnych przypadkach może okazać się, iż producent nie może znaleźć odbiorcy surowca co będzie prowadziło do strat w gospodarstwie.
Zauważyć należy, iż tylko część z uprawianych czy też pozyskiwanych ze stanów naturalnych ziół, może być suszona w stanie naturalnym (na pokosach)
lub też w przystosowanych do tego celu stodołach i wiatach. Ponadto, taki
proces suszenia obniża w wielu przypadkach jakość uzyskiwanego surowca.
Istotne jest również to, że w naszej strefie klimatycznej częstokroć występują
niekorzystne warunki w okresie zbiorów, w wyniku czego suszenie zebranej
masy (szczególnie z dużych powierzchni) w znacznym stopniu utrudnia proces produkcyjny.
Rozwiązaniem tego problemu jest budowa lub zakup suszarni termicznej.
Na rynku dostępne są dwa typy suszarni: rusztowa i podłogowa.
Źródło: http://www.hamech.pl/suszarnia_warzyw_owocow_ziol_M803,p,33.html data
dostępu 17.09.2013 r.
Bardziej wszechstronne zastosowanie ma suszarnia rusztowa (rysunek 1),
w której można suszyć praktycznie wszystkie rodzaje pozyskiwanych ziół. Powierzchnia sit wynosi około 70 m2. Koszt zakupu takiej suszarni wynosi około
7
60 tys. zł. Dodatkowe koszty to zakup dwóch wózków (cena około 10 tys. zł)
oraz sit (koszt około 2 tys. zł)1. Parametry suszenia są regulowane przez automatyczny układ sterujący, co pozytywnie wpływa na jakość końcowego produktu. Suszarnia może być opalana gazem lub olejem opałowym.
Przy suszeniu wielu rodzajów ziół mogą sprawdzić się suszarnie podłogowe, które dotychczas były wykorzystywane do suszenia liści tytoniu. Suszarnie mogą być opalane gazem lub olejem opałowym. Produkt do suszenia
w zależności od rozwiązań ustalonych z producentem może być zawieszany
w rzędach lub też lokowany w koszach załadowczych. Przestrzeń załadowcza
w zależności od zastosowanych rozwiązań wnętrza suszarni wynosi 20-25 m3.
Parametry suszenia są regulowane przez automatyczny układ sterujący. Koszt
zakupu samej suszarni wynosi około 60 tys. zł. Dodatkowe koszty wiążą się
z zakupem wyposażenia do lokowania surowców.
Rysunek 2. Schemat suszarni podłogowej M-860
3. Szczegółowy opis ziół
ARCYDZIĘGIEL
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Arcydzięgiel wymaga gleb głębokich średnio żyznych, ciepłych, przepuszczalnych, zasobnych w wodę. Najlepsza jest gleba lekko kwaśna gleba o ph granicach 4.5 do 7.0. Generalnie najlepszym stanowiskiem do uprawy są pola po
roślinach okopowych, na których zastosowano duże dawki obornika. Można
również uprawiać arcydzięgiel po rzepaku i mieszankach motylkowych. Ponieważ arcydzięgiel bardzo mocno wyczerpuje glebę ze składników pokarmowych, nie powinno się go uprawiać częściej niż co 4-5 lat. Warunki klimatyczne na Podlasiu są odpowiednie do jego uprawy, gdyż arcydzięgiel znosi niskie
temperatury a wegetacja rozpoczyna się wczesną wiosną.
Agrotechnika
Źródło: http://www.hamech.pl/suszarnia_do_tytoniu_M860,p,34.html data dostępu
17.09.2013 r.
1
8
Ceny nie zawierają podatku VAT.
Duże wymagania glebowe wynikają z tego, że arcydzięgiel tworzy silny, rozbudowany system korzeniowy. Gleby powinny być bardzo starannie uprawiane i charakteryzować się znaczną głębokością. Plantacje arcydzięgla można
zakładać na dwa sposoby: poprzez wysiew nasion wprost do gruntu lub też
wysiew nasion na rozsadniku i późniejsze wysadzenie rozsady. Niestety arcydzięgiel nie lubi rozsadzania i źle je toleruje w związku z czym drugi sposób
jest bardziej zawodny.
W pierwszym przypadku, który jest stosowany stosunkowo rzadko, w sierpniu wysiewa się nasiona wprost do gleby w ilości około 10 kg/ha w rzędach co
70-80 cm (roślina wyrasta nawet do 2 m). Ponieważ nasiona najlepiej kiełkują
w świetle dziennym, pozostawia się je bez przykrycia (lub posiane bardzo
płytko) stosując jedynie wałowanie gładkim wałem. Na małych powierzchniach można stosować uklepywanie odpowiednimi tłuczkami. Przy dobrych
warunkach pogodowych wschody pojawiają się już po 6 dniach, jednakże brak
wilgoci może to przedłużyć do 12 i więcej dni. Prace pielęgnacyjne polegają
na spulchnianiu międzyrzędzi aby nie dopuścić do zachwaszczenia plantacji.
Usuwa się też zbędne rośliny pozostawiając najsilniejsze sadzonki co około
40-50 cm.
W przypadku wysiewu nasion na rozsadniku ilość nasion potrzebnych na
założenie plantacji wynosi 4 kg/ha. Nasiona wysiewa się pod koniec lipca
lub na początku sierpnia w rzędy co 20-30 cm. Podobnie jak w pierwszym
przypadku, nasiona pozostawia się bez przykrycia lub sieje bardzo płytko. Po
9
około 6 tygodniach, kiedy rozsada jest w fazie 3-4 liści, wysadza się ją na stałe
miejsce w rozstawie 50x70 cm. Prace pielęgnacyjne na plantacjach sadzonych
z rozsady wykonuje się po przyjęciu roślin i polegają one na spulchnianiu międzyrzędzi oraz usuwaniu chwastów przy roślinach. Stosowany jest też wysiew
późnojesienny a wschody pojawiają się dopiero wiosną następnego roku.
Zbiór surowca i plony
Surowcem zielarskim są korzenie zbierane w drugim roku użytkowania
plantacji i ma to miejsce późną jesienią (najczęściej w drugiej połowie września lub październiku). Możliwy jest też zbiór korzeni wczesną wiosną przed
ruszeniem wegetacji. W celu ułatwienia zbioru korzeni, należy wcześniej ściąć
liście na wysokości około 10-15 cm. Korzenie można wyorać pługiem ustawionym na głębokość około 30-35 cm lub też kopaczką do ziemniaków. Na małych
plantacjach korzenie można wykopać widłami ogrodniczymi. Korzenie po wykopaniu należy oczyścić z ziemi poprzez jej wytrząśnięcie a następnie myje się
je w wodzie i suszy. Zabiegiem przyspieszającym suszenie jest dzielenie korzeni na kilka mniejszych części. Suszenie w suszarni odbywa się w temperaturze
do 35°C. Z 5 kg surowca otrzymujemy około 1 kg suszu. Średni plon surowca
z jednego hektara wynosi około 1,5 t.
Ponieważ korzenie zawierają związki które powodują podrażnienie skóry
i stany zapalne zalecane jest zakładanie rękawic w czasie ich zbioru.
Przedłużenie czasu uprawy do 2-3 lat, kiedy to roślina zakwitnie i wyda
nasiona, prowadzi do jej zamierania i gnicia korzeni, w związku z czym takie
działanie nie jest zalecane.
Domowe możliwości wykorzystania
Skośnie pocięte fragmenty łodygi zebrane w maju są smażone w cukrze
i wykorzystywane w cukiernictwie do ozdabiania ciast i tortów. Z młodych łodyg i grubszych ogonków liściowych można sporządzać konfiturę. Części nadziemne są też wykorzystywane do produkcji likierów.
BABKA LANCETOWATA
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Babka jest to gatunek bardzo zmienny, który przystosowuje się do różnorodnych warunków. W Polsce jest bardzo pospolita i w naturalnych warunkach
rośnie na łąkach, trawnikach, pastwiskach, pasach przydrożnych i polanach.
Często jest traktowana jako chwast. W czasie kwitnienia pędy kwiatowe osiągają wysokość do 40 cm. Liście lancetowate, u nasady zwężone w rynienkowaty ogonek z 3-7 widocznymi nerwami. Nie ma wysokich wymagań glebowych
10
ani też klimatycznych. Lubi lekkie i przewiewne gleby, czarnoziemne lub
gliniasto-piaszczyste.
Właściwości lecznicze babki lancetowatej są podobne do babki zwyczajnej,
która charakteryzuje się bardziej okrągłym kształtem liścia.
Agrotechnika
Wysiew nasion odbywa się bardzo wczesną wiosną (przełom marca
i kwietnia) a nasiona wysiewa się w rzędy co 30-40 cm. Norma wysiewu wynosi około 2 kg/ha. Ponieważ nasiona kiełkują dobrze zarówno w świetle jak
też w ciemności, głębokość wysiewu waha się w granicach 0,5-1 cm. Wschody
mają miejsce dopiero po 2-3 tygodniach, zabiegi uprawowe należy rozpocząć
jeszcze przed ich wystąpieniem. Utrudnienie w tym zakresie stanowi dosyć
wąski rozstaw międzyrzędzi, dlatego też większość zabiegów należy wykonywać ręcznie lub też odpowiednio dostosowanymi opielaczami. Plantację możemy utrzymywać przez okres 4-5 lat.
Zbiór surowca i plony
Surowiec zielarski stanowi łodyga odziomkowa i całe lub rozdrobnione liście (osiągają długość do 30 cm i szerokość 4 cm). Zbiór liści rozpoczynamy
już w pierwszym roku, jednakże z uwagi na słabe rozwinięcie roślin wykonujemy go tylko jeden raz. W kolejnych latach zbiór wykonujemy dwukrotnie
w okresie kwitnienia: od maja do września (plantację utrzymuje się przez 4-5
lat). Zbiera się liście w pełni wykształcone, zdrowe, nie porażone chorobami
grzybiczymi. Liście zbieramy bez ogonków, które trudno się suszą. Z uwagi
na stosunkowo niedużą wielkość liści i ich rozłożenie przy gruncie, zbiór jest
wykonywany ręcznie. Liście ze względu na ich położenie często bywają zakurzone, w związku z czym najlepiej jest je zbierać po deszczu. Ubytek surowca
podczas suszenia jest dosyć znaczny i z 5 kilogramów świeżych liści otrzymujemy około 1 kg suchego surowca. Szacunkowy plon suchego surowca wynosi
około 0,8-2 tony/ha.
Suszenie powinno odbywać się w suszarniach o dużym przewiewie, rozłożone cienkimi warstwami. Optymalna temperatura suszenia wynosi od 35 do
40 °C. W warunkach naturalnych suszenie może przyczynić się do strat produkcyjnych, gdyż liście łatwo ciemnieją i tracą wartość. Dlatego też należy je
często przewracać.
Nasiona można łatwo zebrać w stanie naturalnym, gdyż rośliny zawiązują
ich około 1000 sztuk.
Domowe możliwości wykorzystania
Młode liście babki lancetowatej są jadalne i w wielu krajach Europy przyrządza się z nich sałatki lub gotuje jak kapustę. Po umyciu i usunięciu nerwów
11
liście są używane na surowo jako sałata. Przykładowo do babki lancetowatej
można dodać liście mniszka i pokrzywy co stworzy ciekawą kompozycję smakową. Można je również stosować jako dodatek do twarogu lub też dodatek do
zup ziołowych.
Suszone liście babki lancetowatej są również składnikiem niektórych gatunków tytoniu fajkowego i herbaty. Dojrzałe nasiona zawierają dużo tłuszczu
i białka, w związku z czym są stosowane jako dodatek do pokarmu dla ptaków
hodowlanych (są ulubionym przysmakiem kanarków).
BAZYLIA POSPOLITA
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Bazylia jest rośliną roczną osiągającą wysokość około 45-50 cm. Liście gładkie, jajowate, błyszczące o kolorze zielonym lub fioletowym. Drobne kwiaty
o kolorze zbliżonym do koloru liści wyrastają na szczytach pędów i z kątów liści.
Bazylia jest rośliną ciepłolubną i bardzo wrażliwą na spadki temperatur,
w związku z czym powinna być uprawiana na terenach nasłonecznionych i osłoniętych od wiatrów. Należy ją uprawiać na glebach o wysokiej kulturze rolnej,
zasobnych w składniki pokarmowe, przepuszczalnych i średniozwięzłych.
Roślina wymaga dobrze przepuszczalnej, żyznej gleby, najlepiej próchniczej i dość ciepłej. Bazylia wykazuje duże zapotrzebowanie na wodę, szczególnie w okresie intensywnego wzrostu i wykształcania pędów bocznych. Jest to
istotny czynnik wpływający na wysokość plonowania. Najbardziej odpowiednie dla uprawy bazylii są gleby o odczynie pH w przedziale 6,5-7,2.
Agrotechnika
Bazylia wymaga bardzo starannie przygotowanego stanowiska, w związku
z czym należy wykonać cały zestaw uprawek pożniwnych a wczesnowiosenne prace uprawowe powinny zapobiegać utracie wody. Prace wiosenne należy rozpocząć od włókowania lub bronowania w celu zmniejszenia parowania
i przyspieszenia ogrzewania roli. Kolejny zabieg powinien być skierowany na
zwalczanie wschodzących chwastów. Bazylia ma wysokie wymagania pokarmowe, w związku z czym pola należy nawozić kompostem (nie toleruje nawożenia świeżym obornikiem).
Plantacje bazylii można zakładać poprzez bezpośredni wysiew nasion do
gruntu lub też z rozsady. Jednakże z uwagi na fakt, iż optymalna temperatura
kiełkowania zawiera się w przedziale 20-25 °C, siewy wprost do gruntu stosuje się dopiero na przełomie kwietnia i maja lub też w maju, w przypadku
chłodniejszych obszarów kraju. W przypadku siewu do gruntu wysiewa się je
12
w rzędach co 40 cm, na głębokość 0,5-1 cm w ilości około 6 kg/ha. Wschody
w tym przypadku pojawiają się po około 2 tygodniach.
Przygotowanie rozsady rozpoczyna się w połowie marca wysiewając nasiona
w tunelach foliowych lub inspektach. Nasiona wysiewa się w rzędach co 10 cm
a na obsianie 10 m2 potrzeba około 35 g nasion. Do obsadzenia 1 ha potrzeba
rozsady z około 300 m2 rozsadnika. Ponieważ bazylia lubi światło rozproszone
w okresie wschodów należy zapewnić cieniowanie zasiewów. Ponadto istotne
jest utrzymanie odpowiedniej wilgotności oraz temperatury. Czas potrzebny na
otrzymanie odpowiedniej rozsady wynosi co najmniej 8 tygodni a przed wysadzeniem sadzonek do gruntu przez około 10 dni należy je zahartować. Rozsadę
wysadza się w rzędy (co 40 cm) w końcu maja kiedy minie już zagrożenie wystąpienia przymrozków. Odstęp pomiędzy roślinami w rzędzie co 15-20 cm.
Zabiegi pielęgnacyjne polegają na niszczeniu skorupy, spulchnianiu gleby
oraz niszczeniu chwastów. W przypadku plantacji zakładanej poprzez wysiew
bezpośrednio do gruntu zabiegi uprawowe należy rozpocząć przed wystąpieniem wschodów. Utrzymanie plantach bez zachwaszczenia przyczynia się do
utrzymania odpowiedniego stanu fitosanitarnego i zmniejszenia szkód wynikających z ataków szkodników.
Zbiór surowca i plony
Surowcem zielarskim jest cała roślina zbierana na początku kwitnienia na
przełomie lipca i sierpnia. W sprzyjających warunkach zbiór może być wykonywany dwukrotnie. Zbiory na dużych plantacjach są wykonywane mechanicznie
przy pomocy kosiarko-ładowarki zaś na małych stosowany jest zbiór ręczny.
Należy zwracać uwagę na to, że ziele bazylii jest bardzo wrażliwe na ugniatani,
w związku z czym nie należy go składować w zbyt wysokich pryzmach. Ponadto
ziele pozostawione na słońcu ciemnieje i traci swoje właściwości. Suszenie może
odbywać się w suszarniach naturalnych o znacznym przepływie powietrza lub
też w suszarniach podłogowych w temperaturze do 35 °C. Wyższa temperatura
powoduje ulatnianie się olejków eterycznych.
Plon surowca jest uzależniony od odmiany i dla przykładu odmiana Wala
daje około 2 t/ha suchej masy a odmiana Kasia 1,8 t/ha. Plony przeciętne
kształtują się na poziomie 1-1,5 t/ha.
Domowe możliwości wykorzystania
Bazylia to jedna z najbardziej popularnych roślin przyprawowych. Jako
przyprawy wykorzystywane są zarówno liście jak też kwiaty. Liście używane
są w postaci świeżej lub po wysuszeniu. Świeże liście stosujemy w sałatkach,
sosach pomidorowych, dodajemy je do grzybów i dań z makaronem. Bazylia
suszona wykorzystywana jest do pieczeni mięsnych, ryb, sosów, zup, duszonych warzyw i pizzy. Bazylia doskonale komponuje się z innymi ziołami takimi
jak: szałwia, rozmaryn i estragon.
13
BYLICA BOŻE DRZEWKO
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Bylica boże drzewko pochodzi z obszarów południowej Europy. Jest półkrzewem wyrastającym do 150 cm. Jest to roślina wieloletnia o silnie aromatycznym, gorzkim smaku. Ziele ma drzewiaste długie, cienkie łodygi, a na nich
osadzone pierzaste liście koloru srebrno-zielonego pod spodem szaro owłosione oraz żółte kwiaty. Starsze łodygi drewnieją przybierając brązowe zabarwienie i wyginając się ku dołowi. Roślina rośnie zazwyczaj przy domach, czasem w ogrodach, pod płotami lub też przy drogach. Bylica boże drzewko lubi
stanowiska słoneczne z dobrze zdrenowaną, średniej klasy glebą.
Zioło to było bardzo często używane w średniowieczu oraz w okresie Renesansu. Dzisiaj zapomniane jest na nowo odkrywane. Zioło to jest dzisiaj
uprawiane dla potrzeb przemysłu perfumeryjnego oraz na mniejszą skalę do
produkcji preparatów ziołowych.
sprzyja zachowaniu odpowiedniego koloru ziela, co przekłada się na możliwość uzyskania dobrej ceny.
Domowe możliwości wykorzystania
Dzięki aromatycznemu zapachowi, zioło to jest używane do przyprawiania potraw mięsnych oraz ryb. Innym sposobem wykorzystania jest posypanie
różnego rodzaju sałatek i surówek drobno pokrojonymi, młodymi liśćmi. Liści
bylicy bożego drzewka używa się też do sporządzania napojów chłodzących.
Napary z bylicy bożego drzewka działają żółciopędnie oraz są używane do
zwalczania owsików i glist.
Właściwości aromatyczne bylicy bożego drzewka są wykorzystywane do
komponowania mieszanek do odstraszania moli.
CZĄBER OGRODOWY
Agrotechnika
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Istnieją trzy typy zioła o różnym zapachu: kamfory, cytryny lub pomarańczy. Wszystkie trzy typy mogą być rozmnażane przez podział korzenia lub
przez odnóżki, na jesieni lub na wiosnę. Ponieważ roślina ma pokrój krzewiasty, sadzonki powinny być sadzone w odległości około 1 m od siebie.
Obecnie możliwe jest też zakładanie planacji poprzez wysiew nasion
wprost do gruntu wczesną wiosną (marzec). Wschody pojawiają się już po 1014 dniach i jest to okres bardzo istotny z punktu widzenia prac pielęgnacyjnych, które nie mogą dopuścić do zachwaszczenia plantacji. Pierwsze zabiegi
spulchniają ziemię przyspieszając wzrost roślin, co jest istotne dla ich rozkrzewienia się.
Zioło bożego drzewka jest znane ze swoich właściwości odstraszania owadów. Jeśli zioło jest hodowane w ogrodzie, należy je trzymać z dala od kwitnących roślin, gdyż silny zapach potrafi odstraszyć pszczoły.
Dobrze zadbana plantacja może być użytkowana przez 5-6 lat.
Cząber ogrodowy znany jest też pod innymi nazwami: hyzop ogrodowy,
cząberek, pieprzyk, fasolowe ziele, dzięcielina. Jako roślina uprawna znany był
już w Rzymie, gdzie zastępował pieprz.
Cząber jest uprawiany w wielu rejonach świata a dziko rośnie w Europie
południowo-wschodniej i Turcji. Jest to roślina jednoroczna, dorastającą do
około 30-50 cm. Charakteryzuje się dużą zmiennością, jeśli chodzi o odmiany
hodowlane, które mogą mieć różny pokrój, stopień ulistnienia oraz odmienny
okres kwitnienia. W uprawie spotykamy dwie formy cząbru: wyższą niemiecką (skąpe ulistnienie i mało kwiatów) oraz niższą francuską (mocno rozkrzewioną i ulistnioną o dużej liczbie kwiatów).
Cząber nie wymaga gleby żyznej, jednak musi być przepuszczalna o znacznej zawartości próchnicy i bogata w wapń. Pomimo faktu, iż jest to roślina
dobrze zaaklimatyzowana w polskich warunkach, cząber wymaga stanowisk
słonecznych i osłoniętych od wiatru. Cząber wymaga stanowiska czystego,
o odpowiednim poziomie wilgotności (szczególnie wiosną). W późniejszym
okresie wegetacji bardzo dobrze znosi suszę. Najlepszym stanowiskiem do
uprawy są grunty po roślinach okopowych, warzywach lub też mieszankach
motylkowych przyoranych na zielony nawóz.
Jedyną polską odmianą cząbru jest odmiana „Saturn”, dająca wysoki plon,
gdyż rośliny są krępe, gęsto ulistnione, obficie kwitnące.
Zbiór surowca i plony
Surowiec stanowią części nadziemne bylicy czyli kwitnące szczyty pędów,
zbierane w lipcu i sierpniu. Czasem zbiera się też całe ziele poprzez ścięcie
rośliny parę cm nad ziemią. Zbiór wykonujemy przyczepami tnąco-zbierającymi lub kosiarkami listwowymi. Nie zaleca się stosowania kosiarek rotacyjnych, gdyż przyczyniają się do zanieczyszczania roślin. Suszenie może odbywać się w sposób naturalny w przewiewnych i zacienionych miejscach lub też
w suszarniach termicznych w temperaturze 35-45 °C. Szybszy proces suszenia
14
Agrotechnika
Gleba na zimę powinna być zaorana średnio głęboko a wczesną wiosną należy wykonać bronowanie lub włókowanie aby ograniczyć parowanie wody
15
i przyspieszyć ogrzewanie roli. Nasiona, w ilości 8 kg/ha, wysiewamy w połowie kwietnia (temperatura powyżej 15 °C) w rzędy co 30-40 cm na głębokość do 0,5 cm. Jest to szczególnie istotne, gdyż nasiona cząbru potrzebują do
wschodów światła. W chłodniejszych obszarach kraju zaleca się zakładanie
mniejszych plantacji z rozsady (wysiew do inspektów w marcu) i wysadzanie
sadzonek po ustąpieniu możliwości wystąpienia przymrozków. Zwiększa to
wprawdzie koszty produkcji, jednakże redukuje możliwość strat związanych
z okresem tzw. „zimnych ogrodników”. Wschody pojawiają się po około 2-3
tygodniach, w związku z tym jeszcze przed pojawieniem się roślin, należy wykonać zabiegi uprawowe polegające na spulchnianiu międzyrzędzi i usuwaniu
pojawiających się chwastów. Nasiona dobrej jakości kiełkują równomiernie.
Szczególnie dokładne odchwaszczanie plantacji należy przeprowadzić przed
rozpoczęciem zbioru ziela, gdyż uchroni to surowiec przed zanieczyszczeniami.
Zbiór surowca i plony
Surowcem zielarskim są całe rośliny w okresie kwitnienia (od lipca do
września). Suszenie może odbywać się w pęczkach zawieszonych w stodołach
lub wiatach w temperaturze otoczenia. Można również suszyć materiał zielarski rozłożony na siatkach. Suszenie w suszarniach termicznych powinno odbywać się w temperaturze poniżej 40 °C, chociaż cząber można suszyć bez używania nagrzewnicy. Generalnie najkorzystniejszym momentem do zbioru jest
początek kwitnienia roślin, co ma miejsce zazwyczaj w połowie lipca. Wczesny
pierwszy zbiór na wysokości około 10-15 cm umożliwia roślinie wytworzenie
odrostów i powtórny zbiór jesienny we wrześniu.
Plon cząbru w postaci całego ziela z jednego hektara wynosi około 5 ton. Po
omłocie uzyskujemy około 1,5-2 ton liści i kwiatów, które są głównym surowcem zielarskim. Duży wpływ na poziom możliwej do uzyskania ceny ma kolor
i zapach surowca.
Domowe możliwości wykorzystania
Cząber posiada właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybowe, przeciwzapalne, przeciwbiegunkowe, przeciwbólowe i antyoksydacyjne.
Cząber zastosowany w kuchni polepsza trawienie ciężkostrawnych potraw,
co czyni z niego świetną przyprawę do ziemniaków, zup, fasoli, grochu, bobu,
twarożków. Może być też używany jako ostra przyprawa do marynat, różnorodnych konserw, jak też przyprawiania ogórków i kapusty.
Stosowany może być również zewnętrznie do sporządzania kąpieli w stanach zapalnych skóry lub też do robienia maseczek ściągających i przemywania tłustej cery.
Zaleca się uprawę cząbru w sąsiedztwie fasoli, gdyż odstrasza od niej
mszyce.
16
DZIURAWIEC ZWYCZAJNY
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Dziurawiec jest wieloletnią byliną o dorastającą do wysokości 30-80 cm.
Z kłącza wyrastają rozgałęzione w górnej części łodygi, które u dołu drewnieją. W Polsce należy do roślin pospolitych występujących na łąkach, miedzach,
przy drogach i w lasach. Występując na łąkach obniża w znacznym stopniu
jakość siana, a czerwony barwnik zawarty w kwiatach barwi mleko. Zaobserwowano również negatywny wpływ na zwierzęta o jasnej karnacji skóry,
prowadząc do uczulenia na światło. Część nadziemna rośliny przed zimą całkowicie obumiera, jednakże w warunkach polskich dziurawiec jest całkowicie
mrozoodporny. Nazwa dziurawca pochodzi od tego, że patrząc pod słońce na
liściu dziurawca widzimy jakby dziurki będące faktycznie zbiornikami olejku
eterycznego.
Dziurawiec nie jest rośliną wymagającą i do jego uprawy nadaje się większość gleb.
Istotne jest aby były one dostatecznie wilgotne i przepuszczalne z domieszką piasku. Najbardziej odpowiednie są pola o dobrej strukturze i wolne od chwastów, w drugim lub trzecim roku po oborniku. Najlepiej rośnie
na ciepłych, nasłonecznionych stanowiskach o wystawie południowej lub
południowo-zachodniej.
Nasiona wysiewa się w październiku, bezpośrednio na glebę lub bardzo
płytko, w rzędy co 40 cm. Ziele kwitnie od drugiej połowy czerwca do sierpnia. Nasiona można już zbierać pod koniec września. Surowcem zielarskim jest
ziele, które zbiera się na początku kwitnienia roślin. Roślina preferuje słoneczne miejsca.
Agrotechnika
Zakładanie plantacji polega na siewie nasion bezpośrednio do gruntu jesienią lub wiosną. Najkorzystniejszym terminem wysiewu jest okres wczesno jesienny od połowy września do połowy października. Można również stosować
siew późno jesienny ( październik/listopad) bezpośrednio przed nastaniem
mrozów, wówczas wschody pojawią się na początku kwietnia.
Przy siewie wczesno jesiennym możliwa jest jedynie uprawa po roślinach
wcześnie schodzących z pola, gdyż na polu powinna być wykonana głęboka
orka przedsiewna. Po niej powinniśmy pozostawić pole do osadzenia gleby
przez około 3-4 tygodnie. Ponieważ nasiona dziurawca są bardzo drobne,
przed przystąpieniem do siewów należy bardzo dokładnie przeprowadzić zabiegi wyrównujące pole. Zaleca się zastosowanie brony lub włóki a następnie
zwałowanie ziemi wałem gładkim. Nasiona wysiewa się w rozstawie 30-40
cm, a na 1 ha potrzeba 3-4 kg nasion.
17
Dziurawiec może być również rozmnażany wegetatywnie poprzez rozdzielenie starszych kęp na jesieni lub też podział kłącza wiosną.
Zbiór surowca i plony
Zbiory surowca przeprowadzane są w początkowej fazie kwitnienia roślin.
Zbiór może być wykonywany ręcznie lub mechanicznie i ścina się całe rośliny.
W pierwszym roku uprawy przeprowadzamy jeden zbiór w połowie sierpnia,
zaś w kolejnych latach przeprowadzamy zbiór dwukrotnie: pierwszy raz pod
koniec czerwca i drugi raz w połowie sierpnia. Części nadziemne ścina się na
wysokości 15-20 cm zawsze w słoneczne suche dni w godzinach popołudniowych (wtedy rośliny zawierają najwięcej składników).
Suszenie zebranego materiału może być przeprowadzane w sposób konwencjonalny pod zadaszeniami lub też w suszarniach podłogowych w temperaturze do 60 °C. Zaleca się stosowanie niższej temperatury ( do 40 °C), aby nie
tracić olejków eterycznych. Nie zaleca się suszenia na słońcu, gdyż prowadzi to
do utraty cennych składników. Ponadto nie należy suszyć masy w pomieszczeniach gdzie czasowo przebywają ludzie, gdyż może to powodować bóle głowy
i osłabienia.
W pierwszym roku pozyskiwania ziela średni plon wynosi około 1 tony.
W kolejnych latach, kiedy rośliny są już dobrze rozrośnięte, możliwe jest uzyskanie około 3-4 ton z ha.
Pozyskanie nasion można przeprowadzić we własnym zakresie pod koniec
września.
Domowe możliwości wykorzystania
Młode liście dziurawca, które mają lekko ostry smak, można dodawać do
sałatek. Czasem wykorzystywane są także świeże kwiaty dziurawca, z których
robi się olejek.
W ostatnich latach dziurawiec zasłynął jako naturalny środek antydepresyjny, skuteczniejszy w wielu przypadkach niż leki tradycyjne.
Dziurawiec dobrze nadaje się do wielogatunkowych zestawień w ogródkach ziołowych. Może być również sadzony w różnych zestawieniach kolorystycznych, np. na rabatach bylinowych. Najlepiej prezentuje się w naturalistycznych założeniach ogrodowych oraz w ogrodach w stylu wiejskim.
JEŻÓWKA PURPUROWA
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Jeżówka należy do rodziny astrowatych i jest rośliną wywodzącą się prerii
i suchych lasów Ameryki Północnej. Jeżówka jest byliną dorastającą do wysokości 1-1,5 m tworząc wzniesione kępy. Kwiaty o średnicy około 10-15 cm
mają czerwono – purpurowy kolor. Roślina jest całkowicie odporna na mróz
i stosunkowo mało podatna na choroby. Nie wymaga specjalnie żyznych gleb,
jednak preferuje gleby piaszczysto-gliniaste lub gliniaste. Nieodpowiednie są
gleby zbyt piaszczyste i ilaste. Odczyn gleby powinien wahać się w granicach
6,5-7,2 pH. Jeżówka dobrze rośnie na stanowiskach słonecznych. Dobrym
stanowiskiem są pola po okopowych uprawianych na oborniku. Jeżówka jest
wrażliwa na małą roczną sumę opadów atmosferycznych. Niskie temperatury
w okresie wczesnowiosennym wpływają negatywnie na wzrost roślin.
Jeżówka purpurowa jest rośliną miododajną.
Agrotechnika
Założenie plantacji powinno być poprzedzone staranną uprawą roli w ramach uprawek przedzimowych. Na wiosnę należy wykonać bronowanie, a na
glebach cięższych kultywatorowanie z bronowaniem. Plantacja może być zakładania trzema sposobami: wysiew nasion bezpośrednio do gruntu, przygotowanie rozsady lub też posadzenie sadzonek uzyskanych z roślin matecznych.
Najtańszym sposobem jest wysiew nasion do gruntu. Nasiona wysiewane są
w kwietniu w rzędach co 40-45 cm w ilości 12 kg2 na 1/ha na głębokość 0,51,0 cm. Wschody pojawiają się po 3-4 tygodniach.
Zakładanie plantacji z rozsady rozpoczynamy wiosną poprzez wysianie nasion w inspekcie lub rozsadniku. Młode rośliny wymagają pikowania na rozsadnikach. Wyhodowane rośliny wysadzamy do gruntu w połowie września.
Sadzonki otrzymane z podziału roślin matecznych wysadzamy do gruntu pod
koniec kwietnia.
Ponieważ wschody jeżówki trwają bardzo długo, prace pielęgnacyjne polegają głównie na spulchnieniu międzyrzędzi oraz odchwaszczaniu.
Zbiór surowca i plony
Ziele z jeżówki zbieramy w drugim i trzecim roku uprawy. Zbiór ziela
w pierwszym roku, w przypadku plantacji zakładanej z siewu do gruntu, zazwyczaj nie jest przeprowadzany, gdyż młode jeszcze rośliny wytwarzają stosunkowo mało masy nadziemnej.
Niektóre źródła mówią o normie wysiewu na poziomie 2-2,5 kg/ha. http://www.piagro.
pl/artykuly-rolnicze/produkcja-roslinna/rosliny-ozdobne/uprawa-jezowki-purpurowej.html
data dostępu 14.09.2013 r.
2
18
19
Ziele zbieramy w fazie kwitnięcia. Zbiory przeprowadzamy dwukrotnie
(początek lipca i połowa września). W trzecim roku (rzadziej czwartym) wykopujemy korzenie, które również są surowcem zielarskim.
Plon świeżej masy jest zależny od warunków atmosferycznych i wynosi od
2 do 6 ton z ha. Po wysuszeniu uzyskujemy od 0,5 do 1,5 t/ha. Suszenie zebranej masy może odbywać się w suszarniach naturalnych lub też termicznych.
Temperatura suszenia nie powinna przekraczać 45 °C.
Suszenie korzeni powinno odbywać się w suszarniach termicznych w temperaturze do 50 °C. Masa wysuszonych korzeni może wahać się od 1,3 do 1,5
tony z ha.
dawka obornika powinna być zastosowana na jesieni przed orką. Kozłek lekarski w pierwszym roku uprawy ma duże wymagania jeśli chodzi o wodę
i światło. W drugim roku wymagania w tym zakresie są mniejsze. Należy unikać stanowisk po okopowych.
Uprawa kozłka lekarskiego ma w Polsce bogatą tradycję. W Abramowie
(woj. lubelskie) rolnicy wyselekcjonowali grubo korzeniową formę, dobrze
przystosowaną do miejscowych warunków (odmiana Lubelska). Charakteryzuje się dużą liczbą (150-200) grubych korzeni (o średnicy przy kłączu 4-5
mm) i dobrą zawartością olejku. Plony tej odmiany są wysokie i wynoszą od 3
do 4,5 t na hektar
Domowe możliwości wykorzystania
Agrotechnika
Jeżówka wykazuje działanie przeciwnowotworowe oraz niszczące mikroorganizmy. Jest dzisiaj jednym z najważniejszych środków podnoszących odporność organizmów. Znalazła szerokie zastosowanie w homeopatii.
Wewnętrznie jest stosowana przy zapaleniach, zaziębieniach, chorobach
chronicznych, stanach zapalnych oskrzeli jamy ustnej i dziąseł. Wyciągi z jeżówki stosowane są również w leczeniu schorzeń przewodu pokarmowego
i gruczołu krokowego, a także w zapaleniu stawów.
Zewnętrznie stosowana jest przy chorobach skóry, ranach, łuszczycy. Wyciągi stosuje się w leczeniu żylaków i odleżyn, uporczywych egzem, odmrożeń,
a także półpaśca.
Kozłek lekarski rozmnażany jest wyłącznie z nasion. Jednakże z uwagi na
fakt, iż jego nasiona bardzo szybko tracą zdolność kiełkowania, powinno się
je wysiewać bezpośrednio po zbiorze co ma miejsce w drugiej połowie lata.
Plantacja może być zakładana na dwa sposoby, poprzez bezpośredni wysiew
nasion do gruntu lub też z rozsady.
W przypadku wysiewu nasion wprost do gruntu, zabieg jest wykonywany
w połowie sierpnia. Przed siewem należy glebę dokładnie wyrównać i zwałować. Siew wykonujemy w rzędy co 30-40 cm a na obsianie jednego hektara
potrzeba około 3-4 kg nasion. Nasiona są wysiewane powierzchniowo a następnie wykonujemy zabieg ugniatania w celu zwiększenia podsiąkania wody
(rośliny kiełkują na świetle). Wschody w sprzyjających warunkach ukazują się
po 2-4 tygodniach, jednakże niekorzystne warunki mogą wpłynąć na opóźnienie wschodów nawet do 5 tygodni.
Siewki kozłka lekarskiego w początkowym okresie przyrastają w wolnym
tempie dlatego też konieczne jest kilkukrotne przeprowadzenie zabiegów uprawowych międzyrzędzi i w pobliżu roślin. Należy również przerwać rośliny zostawiając nie więcej niż 3-4 sztuka na metr. Po zakryciu międzyrzędzi przez liście kolejne zabiegi polegają głównie na usuwaniu pędów kwiatowych tuż przy
nasadzie kłącza, które intensywniej wyrastają po jesiennym sadzeniu z rozsady.
W przypadku zakładania plantacji z rozsady nasiona na rozsadniku wysiewamy w okresie 15 lipca – 15 sierpnia w ilości 1 kg/ha. Możliwe jest również
wyhodowanie rozsady w zimnym inspekcie. W takiej sytuacji siewy wykonujemy na początku września. Na 1 ha plantacji potrzebujemy około 5 arów rozsadnika. Wschody, podobnie jak w przypadku siewu do gruntu, w sprzyjających warunkach pojawiają się po 2-4 tygodniach. W sprzyjających warunkach
gotową rozsadę możemy wysadzić już jesienią tego samego roku. Pogorszenie
warunków uprawy sadzonek powoduje opóźnienie ich wysadzania na plantacji, co często może nastąpić dopiero na wiosnę kolejnego roku lub też w przypadku siewów późno jesiennych dopiero w połowie lata. Powoduje to przedłużenie okresu uprawy a tym samym mniejszą efektywność gospodarowania.
KOZŁEK LEKARSKI
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Kozłek lekarski występuje w całej Europie i jest to gatunek zbiorowy obejmujący kilka gatunków o podobnym działaniu leczniczym. Nazwy zwyczajowe:
waleriana, biedrzan (Pomorze), biełdrzan (Śląsk), kocia trawa. W pierwszym
roku wytwarza przyziemną rozetę ogonkowych liści. W drugim roku wytwarza masywną łodygę. Pod ziemią posiada krótkie kłącze z bardzo licznymi,
cienkimi korzeniami do 25 cm długości. Łodyga wyrasta do 200 cm. Kwiaty
kozłka lekarskiego są koloru białego, biało-różowego lub jasno-fioletowego.
Specyficzny zapach suszonego korzenia kozłka lekarskiego przypomina zapach brudnych skarpetek.
Kozłek lekarski wymaga gleb głębokich, żyznych, dostatecznie wilgotnych.
Najbardziej nadają się gleby piaszczysto-gliniaste o dużej zawartości wapnia.
Z uwagi na duże wymagania pokarmowe, kozłek lekarski powinniśmy uprawiać w drugim roku po oborniku, jednakże możliwa jest jego uprawa również
po przyoraniu roślin uprawianych na zielony nawóz. Na glebach lżejszych
20
21
Rozsada na gotowe stanowisko może być wysadzona wtedy, gdy rośliny
posiadają dobrze rozwinięty system korzeniowy i przynajmniej trzy liście.
Rośliny sadzimy w rozstawie 40-40 cm, zaś na gruntach bardziej żyznych rzadziej 50-50 cm. Taki rozstaw międzyrzędzi ułatwia przeprowadzanie zbiegów
uprawowych przy pomocy urządzeń mechanicznych. Należy pamiętać o tym,
że przy sadzeniu jesiennym należy obsypać szyjki korzeniowe posadzonych
roślin.
Optymalna obsada kozłka lekarskiego na 1 ha wynosi około 60 tys. roślin,
a w zależności od rozstawy rzędów waha się od 50 tys. (rozstawa 50 x 40 cm)
do 66,6 tys. (50 x 30 cm). Pasowy układ rzędów (szeroka rozstawa na przemian z wąską) powoduje obniżenie plonów surowca.
Zbiór surowca i plony
Zbiór kłączy (korzeni), które są podstawowym surowcem zielarskim dokonywany jest późną jesienią (pod koniec września lub na początku października) w pierwszym roku uprawy. W wyjątkowych sytuacjach zbiór może być
wykonany wczesną wiosną przed rozpoczęciem wegetacji. Korzenie na małych plantacjach można wykopywać łopatami. Duże plantacje wyorujemy pługiem bez odkładnicy lub też kopaczką do ziemniaków. Kłącza należy oczyścić
z ziemi, drobnych korzeni i części nadziemnych. Po oczyszczeniu kłącza należy
przepłukać w wodzie i po osuszeniu podzielić na mniejsze części co ułatwia
suszenie. Późny termin zbioru korzeni powoduje to, iż suszenie możliwe jest
wyłącznie w suszarniach podłogowych lub rusztowych. Temperatura suszenia
nie powinna przekraczać 40 °C.
Początkowo suszymy korzenie w niższej temperaturze (około 35 °C z dosyć
intensywnym wietrzeniem), zaś w fazie dosuszania temperatura nie powinna
przekraczać 45 °C. Masa korzeni do suszenia w suszarni termicznej: 3-4 kg/
m2. Po wysuszeniu przechowywać w szczelnych workach.
Suszenie powoduje dosyć znaczny ubytek masy i z 4,5 kg świeżych kłączy
uzyskujemy około 1 kg suchej masy. W zależności od jakości gleby i wybranego
sposobu uprawy, plony wahają się od 1 do 2 ton suchych korzeni z ha, jednakże przykład odmiany Lubelskiej pokazuje, iż w dobrych warunkach możliwe
jest uzyskanie 3-3,5 t na hektara.
Domowe możliwości wykorzystania
Zastosowanie lecznicze:
Wewnętrznie: niepokój, stany zdenerwowania, napięcia i pobudzenia nerwowego, trudności w zasypianiu, skurczowe dolegliwości w obrębie przewodu pokarmowego i wiele innych chorób.
Zewnętrznie: napary mogą okazać się pomocne przy łupieżu i łojotoku.
22
MAJERANEK OGRODOWY
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Majeranek ogrodowy nazywany również: majeranem, majoranem, kiełbaśnikiem lub kołdunowym zielem. Rozróżnia się trzy formy majeranku: roczną,
dwuletnią i trwałą (bylina). Ta ostatnia w naszych warunkach klimatycznych
nie zawiązuje nasion i jest rozmnażana przez podział lub odkłady. W naszym
kimacie majeranek jest rośliną roczną, jednakże na południu Europy rośnie
w stanie dzikim. Roślina w naszym klimacie osiąga wysokość około 30-40 cm
tworząc lekko wzniesione, rozgałęzione kępki. Wszystkie części roślin mają
silny, przyjemny, aromatyczny zapach. Majeranek jest rośliną miododajną,
chętnie odwiedzaną przez pszczoły. Wśród form europejskich majeranku rozróżnia się dwie podstawowe: majeranek francuski (liściowy), charakteryzujący się licznymi pędami i gęstym ulistnieniem oraz majeranek niemiecki (kwiatowy) o dużej ilości kwiatów i mniej licznych pędach.
Majeranek z uwagi na swe pochodzenie ma znaczne wymagania cieplne.
Powinien być uprawiany na stanowiskach dobrze nasłonecznionych, o południowej wystawie. Pola powinny być osłonięte od wiatrów i nie narażone na
działanie przymrozków. Najlepsza jest gleba przepuszczalna, lekka, utrzymana w dobrej kulturze o pH w granicach 5,6 do 6,4 (majeranek jest bardzo wrażliwy na brak wapnia). Istotna jest odpowiednia ilość wilgoci w glebie, gdyż ten
czynnik oraz ciepło w początkowej fazie rozwoju roślin warunkują wysokość
plonów. Nieodpowiednie do uprawy majeranku są gleby gliniaste. W przypadku otwartych przestrzeni zalecana jest uprawa roślin osłonowych typu: kukurydza, słonecznik. Do uprawy w Polsce zalecana jest odmiana Miraż.
Agrotechnika
Pole pod uprawę majeranku powinno być zasobne w składniki pokarmowe, w związku z czym najbardziej odpowiednie są stanowiska po okopowych,
korzeniowych lub kapustnych uprawianych na pełnej dawce obornika. Uprawa tego typu roślin przyczynia się do odchwaszczenia pola i pozostawienia
dobrego stanowiska. Na glebach słabszych zalecana jest uprawa poplonów
z udziałem roślin motylkowych co przyczyni się do zwiększenia zawartości
azotu w glebie.
Pole pod uprawę majeranku powinno być jesienią zaorane na średnią głębokość w ostrą skibę. Uprawy wczesno wiosenne należy rozpocząć od włókowania i bronowania pola, zaś w przypadku gleb bardziej zwięzłych należy zastosować kultywator i bronę- w celu wyrównania powierzchni pola. Ważne jest
też stosowanie w uprawie gleby wałów strunowych, które są bardzo pomocne
w przygotowaniu pola przed siewem wprost go gruntu. Zabieg ten przyczynia
się do zagęszczania gleby i ułatwia podsiąkanie wody, co jest istotne w fazie
23
kiełkowania i wzrostu młodych roślin. Zbyt głębokie lub zbyt płytkie wysianie nasion znacząco wpływa na równomierność wschodów i dalszy wzrost
roślin. Na glebach zbyt kwaśnych należy przeprowadzić zabieg wapnowania
stosując wapno w formie węglanowej lub też wapno dolomitowe z domieszką
magnezu. Sprzyja to przyswajaniu makropierwiastków a tym samym znacząco
zwiększa plony. Na wysokość plonowania majeranku wpływa również zawartość w glebie fosforu i potasu. Składniki te można uzupełnić stosując mączki
fosforytowe lub kostne oraz sole kopalne potasu.
Zakładanie plantacji może odbywać się dwoma sposobami: poprzez wysiew nasion bezpośrednio do gruntu lub też przygotowanie rozsady. Podstawowym sposobem jest wysiew nasion wprost do gruntu pod koniec kwietnia w rzędach co 30-40 cm na głębokość 0,5 cm. Posiane rzędy należy lekko
ugnieść w celu zwiększenia podsiąkania. Na 1 ha plantacji wysiewamy około
3-5 kg nasion. W zależności od pogody wschody ukazują się po 2-3 tygodniach.
Przygotowanie rozsady rozpoczynamy w drugiej połowie marca wysiewając nasiona w inspektach lub tunelach foliowych. Do przygotowania rozsady
na 1 ha plantacji wysiewamy 0,5-1 kg nasion, co zajmuje obszar około 100 m2.
Wschody przy utrzymaniu optymalnej wilgotności i temperatury w granicach
20-25 °C ukazują się po 1-2 tygodniach. Proces przygotowania rozsady trwa
6-7 tygodni i przed wysadzeniem jej do gruntu należy przeprowadzić proces hartowania. Rozsadę wysadzamy po ustąpieniu możliwości wystąpienia
przymrozków (po 15 maja) kiedy rozsada osiągnie wysokość 5-7 cm. Rośliny
sadzi się w rzędy co 40 cm. W rzędzie rośliny sadzimy po 2-3 sztuki co 20
cm. Dla lepszego krzewienia się roślin można po ich ukorzenieniu się przeprowadzić zabieg przycięcia pąków szczytowych. Uprawa majeranku, szczególnie
w pierwszej fazie wschodów i wzrostu, wymaga wielu starannych zabiegów
pielęgnacyjnych polegających na spulchnianiu międzyrzędzi oraz zwalczaniu
chwastów. Maszyny do pielenia powinny posiadać tarcze ochronne, gdyż majeranek jest bardzo wrażliwy na zasypywanie.
Zbiór surowca i plony
Surowcem zielarskim są całe rośliny zbierane w okresie kwitnienia. Zbiór,
w zależności od warunków pogodowych i sposobu zakładania plantacji, może
być przeprowadzany 2-3 krotnie. W wyjątkowo niesprzyjających warunkach
ziele będzie można pozyskać jednokrotnie. Pierwszy termin zbioru przypada
na koniec czerwca lub początek lipca w momencie wykształcenia się pąków
kwiatowych. Zioła należy ścinać (ręcznie lub maszynowo) w pogodne dni
po obeschnięciu rosy. Rośliny przy pierwszym pokosie ścinamy na wysokości 5-10 cm. Przy następnych pokosach wysokość cięcia powinna być wyższa
(10-15 cm). Zbyt niskie ścięcie przy pierwszym pokosie skutkuje powolniejszym odrostem bocznych pędów i opóźnieniem kolejnych zbiorów. Ponieważ
24
roślina ma tendencje do zagrzewania się, należy unikać ugniatania roślin i zbyt
długiego przetrzymywania w pryzmach.
Ścięte rośliny można suszyć w sposób naturalny (około 2 kg na m2) lub też
w suszarniach termicznych i dotyczy to szczególnie zbiorów jesiennych. Temperatura suszenia nie powinna przekraczać 35 °C. Przechowujemy w workach
papierowych.
Średnie plony suchej masy wynoszą 1-1,5 t/ha, jednakże w sprzyjających
warunkach można uzyskać nawet 2,5 t/ha.
Domowe możliwości wykorzystania
Ziele majeranku jest przede wszystkim używane jako przyprawa w kuchni
do potraw ciężko strawnych oraz szeregu, szczególnie tłustych mięs. Może też
być wykorzystywany do produkcji likierów i nalewek.
Ziele majeranku reguluje trawienie, pomaga w nieżytach żołądka i chorobach układu pokarmowego (zalecane przy biegunkach). Herbatka z ziela majeranku ma właściwości uspokajające a olejek bywa używany do inhalacji przy
nieżytach górnych dróg oddechowych.
W aromaterapii olejek jest wykorzystywany w leczeniu bezsenności, bólu
głowy, nadciśnienia, stanów lękowych oraz do dezynfekcji skóry. Olejek wykazuje także silne działanie przeciwbakteryjne i owadobójcze.
MALWA CZARNA
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Malwa czarna powszechnie znana jako: prawoślaz ogrodowy, prawoślaz
wysoki, malwa lekarska, ślaz czarny, ślaz ogrodowy, czarna róża, ślazowa róża,
topolówka. Roślina pochodzi z obszaru Morza Śródziemnego, w Polsce często
sadzona przy domach, w ogródkach. Jej uprawa była rozpowszechniona już
w starożytnej Grecji i Rzymie. W lecznictwie mają zastosowanie kwiaty o płatkach czarnopurpurowych o odcieniu fioletu. W Polsce na plantacjach zielarskich uprawiana jest odmiana Czarna Mańka.
Malwa jest byliną niedrewniejącą, w uprawie traktowaną jako roślina 2- lub
3-letnia. W pierwszym roku wegetacji wytwarza rozetę dużych liści. W drugim
roku z rozety liściowej wyrasta pęd kwiatostanowy, osiągający wysokość nawet do 3 m. Łodyga i liście pokryte są gęsto krótkimi szorstkimi włoskami. Jest
w pełni mrozoodporna.
Malwa czarna ma umiarkowane wymagania jeśli chodzi o jakość gleby
i stanowisko. Najlepsze do uprawy malwy czarnej są gleby próchnicze, osłonięte od wiatrów i dobrze nasłonecznione o pH 6-7. Pod plantacje nadają się
25
stanowiska po okopowych uprawianych na oborniku lub też mieszankach
uprawianych na zielony nawóz.
Agrotechnika
Zakładanie plantacji malwy czarnej odbywa się z nasion wysiewanych
wprost do gruntu lub też rozmnażanych na rozsadniku. W obu przypadkach
siewy mają miejsce w kwietniu. Przy siewach wykonywanych do gruntu zalecana rozstawa rzędów wynosi 80 cm a na obsianie 1 ha potrzeba 8 kg nasion.
Głębokość siewu wynosi 1-3 cm.
Przy wysiewie nasion na rozsadniku rozstawa rzędów wynosi 30 cm a do
założenia 1 ha plantacji musimy wysiać około 4 kg nasion (zajmuje to powierzchnię 8-10 arów). Wschody pojawiają się po około 2 tygodniach i główne
zabiegi uprawowe polegają na usuwaniu chwastów z międzyrzędzi i bezpośredniego sąsiedztwa roślin.
Możliwy też jest wysiew nasion na rozsadniku na przełomie czerwca-lipca.
Siewki mające 2-3 liście pikuje się i wysadza na zagony. Na stałe miejsce rośliny sadzimy jesienią w rozstawie 30-30 x 50-80 cm. W pierwszym roku malwa
czarna tworzy tylko przyziemną rozetę z liści. Roślina zakwita w drugim roku.
Zbiór surowca i plony
Surowcem zielarskim malwy czarnej są kwiaty, które zbieramy stopniowo
w miarę zakwitania. Zbiór rozpoczynamy od czerwca i trwa on w zależności od
stanu plantacji nawet do 3 miesięcy. Ponieważ kwiaty mają tendencję do opadania, zbiory wykonuje się co 3-4 dni. Proces suszenia powinien przebiegać
w temperaturze 30-35 °C. Po wysuszeniu surowiec powinien posiadać barwę
prawie czarną. Kwiaty powinny być całe, zdrowe i niepokruszone.
Przybliżony plon suchych kwiatów z 1 ha wynosi około 1 tony.
Domowe możliwości wykorzystania
Kwiaty malwy czarnej stosowane są w nieżytach górnych dróg oddechowych, zapaleniach gardła, chrypce, w trudnościach w odkrztuszaniu, w stanach zapalnych jamy ustnej.
Napar polecany jest do leczenia objawów pieczenia oczu po dłuższej pracy przy komputerze. Zmęczone i piekące oczy po okładach są nawilżone
i wypoczęte.
Kwiaty malwy mają zastosowanie kulinarne. Starożytni Rzymianie dodawali je do zupy jęczmiennej i farszu do pieczonego prosięcia. Obecnie kwiaty
malwy czarnej stosuje się jako dodatek smakowy do herbatek i mieszanek ziołowych. Same korony kwiatowe używane są do barwienia środków spożywczych, wina i likierów. Świeże płatki kwiatu malwy dodawane są także do sałatek i ciast. Można również wykorzystywać świeże, jak też kandyzowane kwiaty
26
malwy do sporządzania deserów. Świeże płatki mogą być używane do kanapek
zamiast sałaty.
W medycynie ludowej surowiec malwy zaleca się przy problemach z miesiączką. Kwiaty malwy czarnej są również uważane za środek poronny.
MELISA LEKARSKA
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Melisa lekarska jest rośliną wieloletnią, która wyrasta do 0,6-1 m wysokości. Ludowe nazwy: rojownik, pszczelnik, matecznik, starzyszek, cytrynowe
ziele. Kwiaty melisy lekarskiej są białe lub żółtawe i pojawiają się od czerwca
do września. Liście melisy lekarskiej emitują silny, cytrynowy zapach i są koloru jasno zielonego.
Wymagania glebowe melisy lekarskiej można określić jako średnie, jednakże lepiej plonuje na glebach lepszych. Gleba powinna być wolna od chwastów,
raczej lekka ale żyzna i dostatecznie wilgotna. Melisa lekarska preferuje miejsca słoneczne, ale również dobrze rośnie w półcieniach. Współczynnik pH gleby powinien zawierać się w przedziale od 4.5 do 7.6.
Agrotechnika
Zakładanie plantacji melisy lekarskiej może odbywać się dwoma sposobami: poprzez bezpośredni wysiew nasion do gruntu lub też przygotowanie
rozsady w inspektach. Melisę można również rozsadzać wegetatywnie, dzieląc starsze rośliny. Ze względów ekonomicznych (ograniczenie nakładów pracy) coraz częściej stosowany jest w ostatnich latach wysiew nasion wprost do
gruntu. Niemniej nierównomierność wschodów oraz wrażliwość siewek na
przymrozki może przemawiać za wyborem zakładania plantacji poprzez przygotowanie rozsady. Ponieważ nasiona melisy lekarskiej potrzebują do kiełkowania światła, należy je sadzić na głębokość nie większą niż 6 mm.
W pierwszym przypadku nasiona wysiewamy na odpowiednio przygotowanym stanowisku w kwietniu w rzędach co 40 cm. Na 1 ha plantacji potrzebujemy około 5 kg nasion. Pierwsze zabiegi powinniśmy rozpocząć przed
wschodami i powinny one polegać na spulchnianiu międzyrzędzi. Narzędzia
uprawowe powinny być w takim przypadku zaopatrzone w tarcze ochraniające wschodzące rośliny przed zasypaniem.
Zakładanie plantacji poprzez wcześniejsze przygotowania rozsady przyspiesza i zwiększa plonowanie, a zważywszy ograniczenie strat wynikających
ze skutków ewentualnych przymrozków można uznać, iż ta metoda jest o wiele
korzystniejsza. Nasiona do ciepłych inspektów wysiewa się w połowie marca
i aby uzyskać sadzonki na obsadzenie 1 ha plantacji potrzebujemy około 2 kg
27
nasion. Rozsadę wysadzamy do gruntu w końcu maja po ustaniu prawdopodobieństwa wystąpienia przymrozków. Rozstaw rzędów 40 cm. Rośliny w rzędzie wysadzamy co 30-40 cm. Możliwe jest również przygotowanie rozsady
na rozsadnikach, które zakładamy w końcu kwietnia. Nasiona, w ilości 2,5-3
kg/ha, wysiewamy w rzędy co 25 cm. Na założenie 1 ha plantacji potrzeba 6-8
arów rozsadnika.
Zbiór surowca i plony
W pierwszym roku uprawy możliwe jest wykonanie jednego zbioru (sierpień), zaś w kolejnych latach zbiór jest wykonywany dwukrotnie (czerwiec/
lipiec i koniec sierpnia). Zbiór rozpoczynamy na krótko przed kwitnieniem roślin albo w porze kwitnienia, gdyż wtedy roślina gromadzi w swym składzie
najwięcej korzystnych związków. Surowiec należy zbierać w południe, w czasie pogody bezdeszczowej. Ziele melisy ścina się sekatorem bądź kosiarką
w czasie kwitnienia, 10-15 centymetrów nad ziemią. Ścięta zielona masa ma
tendencję do zaparzania się w związku z czym, należy zwrócić uwagę aby nie
ugniatać ściętych roślin i w miarę możliwości szybko rozpocząć proces suszenia. Do suszenia można wykorzystać zacienione, suche i przewiewne pomieszczenia (nie należy suszyć ziół na słońcu) lub ogrzewane suszarnie podłogowe
lub rusztowe. Maksymalna temperatura nie powinna przekraczać 35 °C.
Plon suchej masy w pierwszym roku pozyskiwania wynosi około 1 tony.
W kolejnych latach przy dwukrotnym zbiorze możemy uzyskać około 3 ton
suchej masy z hektara.
Domowe możliwości wykorzystania
Melisa jest rośliną miododajną, co znalazło swój wyraz w jej ludowych nazwach. Z tego też względu jest często sadzona w pobliżu pasiek.
Świeże liście melisy lekarskiej można dodawać do sałatek, kanapek, marynat, sosów, zup, gulaszów, do faszerowania wieprzowiny, cielęciny, drobiu.
Melisa lekarska dobrze komponuje się z warzywami, potrawami z jaj, galaretkami, dżemami oraz z octami ziołowymi. Melisę lekarską można również dodawać do letnich ponczów i napojów.
Medycyna ludowa ceni melisę lekarską w kuracjach leczących postępującą
miażdżycę z osłabieniem pamięci. W tym celu na litewskich wsiach używano
naparu z melisy i majeranku.
Melisa lekarska wykorzystywana jest także do produkcji likierów i aromatyzowania win.
28
MIĘTA PIEPRZOWA
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Mięta pieprzowa zwana też miętą lekarską jest mieszańcem międzygatunkowym, który powstał w XVII wieku w Anglii. Jest to roślina o pokroju krzewiastym dorastającym do 90 cm wysokości. Pod powierzchnią gruntu lub bezpośrednio nad nim wytwarza kłącza. Liście na krótkich ogonkach, zaostrzone,
nierównomiernie ostro piłkowane z wierzchu są ciemnozielone pod spodem
jaśniejsze, z obu stron żółto kropkowane. Wprawdzie roślina wytwarza pojedyncze owoce, to tylko 10% z nich jest zdolnych do kiełkowania. W Polsce
uprawiana jest głównie odmiana angielska Mitcham – czarna mięta pieprzowa. W Polsce mięta pieprzowa często bywa mylona z miętą dziko rosnącą. Te
dwie odmiany można odróżnić po smaku – mięta dzika ma smak szczypiący,
a mięta pieprzowa chłodzący.
Mięta jest rośliną wieloletnią o dużych wymaganiach glebowych. Powinny
się one charakteryzować dużą zawartością próchnicy być dostatecznie wilgotne. Najlepiej udaje się na czarnoziemach, madach i torfach. Dobrym stanowiskiem mogą być grunty położone w pobliżu rzek i jezior, które ze względu na
wysoki poziom wód gruntowych nie mogą być odpowiednio wykorzystywane
przez inne rośliny. Optymalne poziom pH waha się w zakresie od 6,0 do 7,5.
Mięta pieprzowa jest w pełni mrozoodporna.
Agrotechnika
Mięta pieprzowa jest stosunkowo łatwa w uprawie. Jest rozmnażana wyłącznie wegetatywnie a materiał nasadzeniowy stanowią rozłogi (nadziemne i podziemne) oraz dobrze ukorzenione wiosenne odrosty. Ze względu na
znaczną ekspansywność należy ją oddzielać od innych roślin gdyż może je zagłuszać. Mięta pieprzowa bardzo dobrze rozkrzewia się i formuje w rzędy. Do
założenia większej plantacji najlepiej jest przygotować matecznik z niewielkiej ilości roślin wcześniej zasadzonych i utrzymywać go w dobrej kondycji.
Może on stanowić bazę dla intensywnej produkcji sadzonek. Możliwe jest też
nabycie rozłogów u producentów.
Do założenia plantacji wykorzystuje się 10-12 cm sadzonki (posiadające co
najmniej 3 węzły z zaczątkami korzeni) w liczbie około 150 tys./ha. Sadzonki
wysadzamy wprost do gruntu wiosną (koniec marca, kwiecień, maj) lub jesienią (sierpień/wrzesień). Sadzonki wysadza się w rowki na głębokość 5-8
cm w rzędy o odstępach co 30-40 cm. Można też sadzonki rozsypać na polu,
a następnie przy pomocy talerzówki przysypać je ziemią. Brak rzędów nie jest
problemem, gdyż już w kolejnych latach mięta krzewiąc się zarasta całe pole.
Plantację możemy użytkować od 3 do 5 lat. Mięta pozostawia po sobie glebę
29
w złej strukturze, zachwaszczoną oraz wyczerpaną, dlatego też przerwa w jej
uprawie powinna trwać 4-5 lat.
Podstawę nawożenia mogą stanowić nawozy organiczne. Dobre efekty daje
nawiezienie planowanego obszaru plantacji obornikiem lub też uprawa roślin
na nawóz zielony i ich przyoranie jesienią. Nawożenie kompostem może być
stosowane w każdej fazie wzrost roślin. Mięta pieprzowa jest podatna na różne choroby szczególnie wtedy gdy, gdy gleba jest zbyt wilgotna. Plantacje mięty pieprzowej mogą być atakowane przez mszyce, które lubią jej liście. Rośliny
chore powinny być natychmiast wykopane oraz spalone.
Zbiór surowca i plony
Mięta w pierwszym roku jest zbierana jeden raz, zaś w latach następnych
dwa razy w roku (czerwiec oraz przełom sierpnia i września). Z pól deszczowanych możliwy jest nawet zbiór 3-4 krotny. Ziele powinno być ścinane
w okresie pierwszych kwiatostanów, co gwarantuje wysoki plon i najwyższą
zawartość olejku w surowcu.
Zbiór wykonywany jest przez ścięcie roślin: przyczepą tnąco-zbierającą
kosiarką samobieżną, kosiarką ciągnikową, kosiarką listwową lub w najgorszym przypadku kosiarką rotacyjną na wysokości 5 – 7 cm nad ziemią. Niestety stosowanie kosiarki rotacyjnej zmniejsza jakość surowca poprzez jego
zanieczyszczenie ziemią. Suszenia nie powinno się przeprowadzać na słońcu
lub otwartej przestrzeni, gdyż grozi to utratą koloru i olejków. Dosyć dobrze
sprawdza się suszenie w stodołach lub wiatach, jednakże zaleca się suszenie
mięty w suszarniach termicznych w temperaturze 35 – 40 °C (lepsza jest temperatura niższa do 35 °C). Warstwa do suszenia 2,5 kg/m2 powierzchni sita.
Zwiększa to jakość ziela a tym samym wpływa na poziom możliwej do uzyskania ceny. Po wysuszeniu przechowywać luzem lub w workach.
Plon suchej masy w pierwszym roku wynosi około 1,5-2 t/ha w kolejnych
latach plon wzrasta do poziomu 3-5 ton z 1/ha.
Domowe możliwości wykorzystania
Liście mięty pieprzowej zwiększają wydzielanie soku żołądkowego, pobudzają wytwarzanie żółci, usprawniają pracę jelit. Stosowane są jako środek
wiatropędny, przy zaburzeniach trawienia, w schorzeniach wątroby i dróg
żółciowych. Mają także właściwości przeciwbakteryjne.
Mięta z powodzeniem może służyć także w kuchni. Stosowana bywa jako
przyprawa do gotowania potraw. Świeże listki mięty dobrze komponują się
z deserami, można je dodawać do sałatek, dipów, sosów.
30
MNISZEK LEKARSKI
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Mniszek lekarski znany też jest jako mniszek pospolity, mlecz lub dmuchawiec. Spotykany jest właściwie na każdym terenie na całym świecie i często
uważany za trudny do wytępienia chwast. Liście mniszka lekarskiego o charakterystycznym lancetowatym kształcie ułożone są w rozetę z której wyrasta
pusta łodyga zakończona koszyczkiem kwiatowym. Mniszek jest rośliną miododajną chętnie odwiedzaną przez pszczoły a miód mniszkowy jest uważany
za jeden z najwartościowszych. Dotychczas ziele i korzenie mniszka były pozyskiwane ze stanów naturalnych, jednakże z uwagi na duże zapotrzebowanie przemysłu zielarskiego w Niemczech i we Francji powstały duże plantacje
mniszka.
Wymagania co do jakości gleby nie są wysokie, niemniej roślina lubi stanowiska słoneczne i gleby o dużej zawartości azotu. Mniszek nie wymaga specjalnego stanowiska w płodozmianie, jednakże najkorzystniej jest go uprawiać
w drugim roku po oborniku. Roślina jest w pełni mrozoodporna.
Agrotechnika
Nasiona mniszka w ilości około 3 kg/ha wysiewamy wprost do gruntu
w kwietniu. Ponieważ nasiona są bardzo lekkie po siewie należy plantację wałować. Rozstaw rzędów 40 cm (około 125 tys. roślin na ha). Zauważyć należy, iż proponowany jest również w uprawie mniszka pasowy układ rzędów
– rzędy podwójne co 20 cm na przemian z rozstawą szeroką co 40 cm (obsada
roślin 167 tys./ha). Wpływa to w istotny sposób na wzrost plonów (nawet do
50%). Ponadto na stosunkowo niedużych plantacjach można stosować uprawę z rozsady (np. palety wielokomórkowe).
Prace pielęgnacyjne polegają na spulchnianiu międzyrzędzi i zwalczaniu
chwastów w bezpośrednim sąsiedztwie roślin.
Zbiór surowca i plony
Generalnie surowcem zielarskim są liście i korzenie, niemniej w ostatnich
latach pojawiło się również zapotrzebowanie na całe rośliny oraz same kwiaty.
Liście zbierane są praktycznie przez cały okres wegetacji od maja do września. Ich suszenie może odbywać się w sposób naturalny w przewiewnych
pomieszczeniach. Prawidłowo wysuszone liście powinny mieć kolor zielony.
Plon suchej masy liści z ha wynosi około 3 ton.
Korzenie pozyskujemy w drugim lub trzecim roku uprawy. Zbiór korzeni odbywa się późną jesienią kiedy zawierają najwięcej substancji czynnych.
W roku, w którym planujemy pozyskiwanie korzeni, należy w końcowym
okresie wegetacji ograniczyć pozyskiwanie liści gdyż może to wpływać na jego
31
jakość i masę. Od strony praktycznej w pierwszym roku możemy pozyskiwać
liście a w drugim liście zbieramy tylko jeden raz bezpośrednio przed wykopywaniem korzeni. W sytuacji gdy plantacja daje duży przyrost liści można
rozważyć możliwość pozostawienia jej na trzeci a nawet czwarty rok.
Korzenie na małych plantacjach wykopujemy łopatami zaś na dużych wyorujemy pługiem bez odkładni uważając aby nie łamać ich. Przed suszeniem
należy korzenie oczyścić z odrostów i resztek ziemi. Późny termin zbioru powoduje, iż suszenie korzeni powinno odbywać się w suszarniach ogrzewanych. Temperatura suszenie nie powinna przekraczać 30-40 °C. Prawidłowo
wysuszony korzeń powinien być biały z żółtym rdzeniem. Plon korzeni z ha
wynosi około 1-2 ton.
Domowe możliwości wykorzystania
Mniszek lekarski ma zastosowanie jako lek zwiększający wydzielanie żółci
w chorobach wątroby i woreczka żółciowego. Podnosi także ilość wydzielanych soków trawiennych i zwiększa ilości produkowanego moczu.
Mniszek lekarski pozytywnie działa na układ odpornościowy i przywraca
prawidłowy skład krwi. Stosowany zewnętrznie przyśpiesza proces gojenia
się uszkodzeń skóry, zwalcza kurzajki i brodawki. Do tego celu stosuje się okłady ze świeżych liści lub z białego soku wydzielanego przez nie w momencie
złamania.
Kwiaty stosuje się w trakcie leczenia przewlekłych nieżytów gardła i jamy
ustnej.
Zdrowotne właściwości mają wino z korzeni oraz kwiatów. Mają one właściwości odtruwające organizm, pobudzające układ pokarmowy i wątrobę
oraz oczyszczają organizm podczas odchudzania i walki z otyłością. Podobne
właściwości ma sok ze świeżych liści i korzeni, który możemy pozyskiwać wiosną. Sok może być utrwalany spirytusem i przechowywany w lodówce przez
dłuższy czas. Wiosną świeże liście są wykorzystywane do sałatek.
Zwierzęta hodowlane i domowe bardzo lubią świeżo zerwane liście mniszka lekarskiego.
NAGIETEK LEKARSKI
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Nagietek jest jedną z bardziej popularnych roślin ozdobnych i znany jest też
jako: pazurki na Mazowszu, miesięcznica w Wielkopolsce czy też paznokietki
w Małopolsce. Nagietek jest rośliną jednoroczną i osiąga wysokość do 50-60
cm. Cała roślina pokryta jest gruczołkami wydzielniczymi, które powodują, że
roślina w dotyku jest lepka i wydziela charakterystyczny balsamiczny zapach.
32
W zależności od odmiany koszyczki kwiatowe różnią się wielkością i kolorem,
a roślina kwitnie od czerwca do pierwszych mrozów.
Nagietek nie wymaga gleby zasobnej w składniki pokarmowe, jednakże na
glebach żyznych można uzyskać lepszy plon gdyż roślina wytwarza dorodniejsze kwiatostany. Stosunkowo niskie wymagania co do stanowiska w zmianowaniu sprawiają, iż można nagietek uprawiać praktycznie po wszystkich roślinach
pozostawiających glebę nie zachwaszczoną, w dobrej strukturze.
Agrotechnika
Nagietek uprawiany jest z nasion, które wysiewamy w kwietniu wprost do
gruntu w rzędy co 30-40 cm na głębokość około 2-3 cm. Siewy mogą trwać do
połowy czerwca. Norma wysiewu wynosi około 5-7 kg/ha. Polecana wielkość
plantacji to 0,1 do 0,2 ha.
Po wschodach zbyt gęsto rosnące rośliny należy przerywać pozostawiając
rośliny co 15-20 cm. Zabiegi pielęgnacyjne polegają na spulchnianiu międzyrzędzi ręcznym usuwaniu chwastów w pobliżu roślin. .
Ponieważ w celach leczniczych używane są nasiona wyłącznie odmian o pomarańczowych kwiatach, należy zwrócić uwagę na jakość surowca do siewu.
Ponadto należy wiedzieć, iż jedynie taki kolor surowca pozwala na uzyskanie
wysokiej ceny. W związku z powyższym aby zapewnić wysoką jakość surowca
należy wykonać na plantacjach, (szczególnie nasiennych, ale także surowcowych), selekcję negatywną, czyli usunąć egzemplarze roślin o kwiatach żółtych i niewypełnionych koszyczkami.
Zbiór surowca i plony
Surowcem leczniczym są suszone koszyczki nagietka wraz z płatkami lub
też oddzielnie płatki i nasiona. Surowiec o najwyższej jakości powinien posiadać intensywną pomarańczową barwę.
W celach leczniczych zbieramy koszyczki kwiatowe w pełni kwitnienia. Przy
pozyskiwaniu kwiatostanów nagietka nie jest konieczne posiadanie suszarni,
gdyż kwiatostany możemy suszyć na suchych strychach, w garażach i stodołach temperaturą 30-45 °C. Pierwsze kwiaty pozyskujemy po około 12 tygodniach od wysiewu nasion. Zbiór przeprowadza się co 4-5 dni. Po zakończeniu
pierwszej fazy zbioru należy rośliny przyciąć do wysokości kilku centymetrów,
co spowoduje przyspieszenie odrastania roślin i kolejnego kwitnienia. Zbiór
kwiatostanów można wykonywać od czerwca do września, a w korzystnych
latach nawet w październiku.
Plon koszyczków kwiatowych wynosi około 1,5-2,0 tony zaś płatków 0,71,0 tony. Plon surowca zielarskiego jest uzależniony w znacznym stopniu od
prawidłowo przeprowadzanych zbiorów i pielęgnacji plantacji. Ponadto, ze
względów organizacyjnych, plantacje nagietka powinny być zakładane w bezpośrednim sąsiedztwie domów. Taka lokalizacja sprawia, iż kwiaty można
33
zbierać w dogodnym momencie dnia, a jest to szczególnie istotne w przypadku
wielokrotnego zbioru w ciągu kolejnych tygodni.
Domowe możliwości wykorzystania
W polskiej medycynie ludowej nagietek stosowano jako środek przeciwbólowy, a obecnie jest częstym składnikiem leków homeopatycznych.
Nagietek wykazuje działanie regenerujące, gojące, przeciwzapalne, bakteriobójcze i grzybobójcze. Poprawia prawidłową odbudowę uszkodzonej skóry.
Nagietek stosowany jest również w środkach kosmetycznych, szczególnie
w walce z łuszczeniem skóry.
Kwiaty nagietka mogą służyć jako barometr do prognozowania pogody. Jeżeli przed godziną 9 rano płatki kwiatu są rozchylone i ułożone równolegle do
ziemi, to oznacza, że w tym dniu nie należy spodziewać się opadów deszczu.
Nagietek znalazł zastosowanie przy leczeniu stanów zapalnych spojówek
i przemęczeniu oczu, gdyż zapobiega nadmiernemu wysuszeniu oka i łagodzi
jego podrażnienia.
Nagietki posadzone przy pomidorach chronią je przed szkodnikami. Dodanie
płatków nagietka do paszy dla kur sprawia, że żółtka jajek są ciemnożółte.
Płatki kwiatów nagietka lekarskiego dodaje się do sałatek, zup i sosów oraz
do barwienia ryżu, masła i serów, którym nadają piękny kolor.
SZAŁWIA LEKARSKA
Charakterystyka oraz wymagania glebowe i klimatyczne
Szałwia lekarska jest ciepłolubnym półkrzewem charakteryzującym się
korzennym smakiem i balsamicznym zapachem. Roślina dorasta do 70 cm
i posiada rozgałęzione łodygi i zdrewniały korzeń. Zaczyna kwitnienie dopiero w drugim roku uprawy i ma to miejsce od maja do czerwca. Niestety przy
niedostatecznej pokrywie śnieżnej szałwia ma tendencje do wymarzania.
Gleba do uprawy szałwi lekarskiej powinna być żyzna, przepuszczalna, ciepła i zasobna w wapń (odczyn obojętny lub zasadowy). Teren powinien być
nasłoneczniony i osłonięty od wiatru. Najodpowiedniejszym stanowiskiem
jest pole po roślinach okopowych uprawianych na pełnej dawce obornika.
W przypadku zakładania plantacji latem możemy wykorzystać pole pod wczesne ziemniaki lub też wysiać rośliny na zielony nawóz.
Agrotechnika
w ostrej skibie. Gleby lżejsze tylko bronujemy i wykonujemy siew na głębokość około 1-2 cm. Szerokość międzyrzędzi 40 cm. Norma wysiewu wynosi
około 4-6 kg/ha. Już przed wschodami należy wykonać uprawki pielęgnacyjne
polegające na usuwaniu pojawiających się chwastów. Zaleca się dosyć częste
spulchnianie międzyrzędzi co ogranicza parowanie i zapobiega rozprzestrzenianiu się chwastów.
Zakładanie plantacji z rozsady jest stosowane rzadziej i przeprowadza się
zazwyczaj w okresie letnim. W związku z tym na polu należy wykonać orkę,
bronowanie i wał lekki w celu zagęszczenia ziemi. Rozsadę przygotowujemy
w zimnych inspektach lub też na rozsadnikach. Zaletą tej metody jest przyspieszenie zbiorów i ograniczenie kosztów walki z chwastami.
Zaleca się odchwaszczenie plantacji przed zimą.
Zbiór surowca i plony
Zbiór surowca przeprowadzamy w zależności od wieku plantacji jednokrotnie (plantacja jednoroczna) lub dwukrotnie (plantacja starsza). Zbiory wykonujemy w momencie kiedy proporcja liści do łodyg jest możliwie największa,
gdyż większy udział liści w suchej masie umożliwia uzyskanie lepszej ceny.
Rośliny ścinamy kosiarką listwową i suszymy w suszarni termicznej. Temperatura suszenia nie powinna przekraczać 40 °C. Istotne jest aby podczas suszenia zapewnić dobre przewietrzanie suszarni.
Ziele z plantacji jednorocznej zbieramy we wrześniu i na plon składają się
głównie liście. Plantacja jednoroczna pozwala na uzyskanie około 1,5-2,0 t/
ha suchej masy. W kolejnych latach wegetacji zbiory przeprowadzane są dwukrotnie. Pierwszy zbiór dotyczy tylko liści i ma miejsce przed wykształceniem
się pąków kwiatowych. Drugi zbiór całych roślin odbywa się w pierwszej połowie września. Z pierwszego zbioru liści uzyskujemy około 0,8-1,5 t/ha zaś
drugi zbiór przynosi plon w wysokości około 1,5-3.0 t/ha suchej masy.
Domowe możliwości wykorzystania
Właściwości szałwii znane już były starożytnym Grekom, którzy stosowali ją jako środek wzmacniający. Współcześnie najczęściej jest stosowana jako
środek przeciwzapalny. Specyficzny zapach i smak jest wykorzystywany do
aromatyzowania win, produktów żywnościowych i wyrobów perfumeryjnych. Liści można używać jako środka przeciwko molom. W kuchni możemy wykorzystywać liście jako przypraw do sałatek, warzyw i dań rybnych.
Herbaty z szałwi są pomocne przy regulowaniu flory bakteryjnej przewodu
pokarmowego.
Plantację możemy zakładać poprzez bezpośredni wysiew nasion do gruntu lub też przygotowanej wcześniej rozsady. Zakładanie plantacji z siewu jest
tańsze i rozpoczynamy je od przygotowania pola po zimie pozostawionego
34
35
4. Ceny płacone za surowiec zielarski
w ostatnich latach za kg
Lp.
36
Nazwa popularna
Lp.
Średnie ceny w latach
2011
2012
2013
Nazwa popularna
30
Pigwowiec
31
Porzeczka czarna (liść/owoc
surowy)
Średnie ceny w latach
2011
2012
2013
20
20
25
5/3,5
6/3,5
7/2
8
8
8
1
Arcydzięgiel
12
15
13
32
Prawoślaz lekarski
2
Aronia (owoc) surowa
1
1,2
1
33
Rożeniec
3
Babka lancetowata
5
5
6
34
Róża (kwiat/owoc)
30/6
35/6
40/7
4
Bazylia
8
8
8
35
Rumianek pospolity
7
7
8
5
Berberys
30
35
35
36
Ślaz
35
37
35
6
Boże drzewko
5
5
6
37
Szałwia lekarska
3
4
5
7
Cząber ogrodowy
7
7
8
38
Tymianek właściwy
9
8
7
8
Dziurawiec zwyczajny
4
4
5
9
Estragon
7
7
7
10
Glistnik
4
4
5
11
Głóg (owoc)
5
6
7
12
Gryka (ziele)
4
4
4
13
Jarzębina
8
9
12
14
Jeżówka (ziele/korzeń)
5/10
5/12
6/13
15
Karczoch
4
5
6
Nr
16
Kminek zwyczajny
4
4
4
1
17
Kolendra siewna
3
3
3,5
18
Koperek
10
11
12
19
Kozłek lekarski
11
12
10
20
Macierzanka
6
7
10
21
Majeranek
5
6
7
22
Malwa czarna
12
15
15-25
23
Melisa lekarska
12
14
10
24
Mięta pieprzowa
5
6
7
25
Mniszek (liść/korzeń)
4/10
5/11
5/14
26
Nagietek lekarski
10
12
14
27
Ogórecznik
4
5
6
28
Oman
6
7
8
29
Ostropest (ziele)
4
4
4
80
Podane ceny mają charakter orientacyjny i mogą ulegać zmianie w zależności od jakości i podaży surowca.
5. Lista przetwórców ziół w województwie podlaskim
2
3
4
5
6
7
Firma
Dary
Natury
Miejscowość
Koryciny 73
Hajnówka
ul. Białowieska 40
Hajnówka
Eko Herba
ul. Górna 19
Białystok
Herbapol
ul. Składowa 3
Łomża
Szarłat
ul. Wyszyńskiego 2/2
Bielsk Podlaski
EkoNatura
ul. Białowieska 113E
Suwałki
Bratek
ul. Kolejowa 12
Runo
Adres
http://www.darynatury.pl/
Telefon
85 656 90 21
http://runobio.pl
85 682 21 95
http://www.ekoherba.pl/
604 421 937
85 7422484
http://www.szarlat.
com.pl/
http://www.ekonatura.pl/
86 218 67 87
85 730 42 45
501 358 340
Wykaz stworzono na podstawie stanu na dzień 30 sierpnia 2013 r. Podmioty nowopowstające wyrażające zainteresowanie zamieszczeniem ich danych
w wykazie są proszone o kontakt pod adresem: ksow@wrotapodlasia.pl
37
6. Lista punktów skupu roślin zielarskich
Nr Miejscowość
1 Babia Góra
7. Literatura i strony internetowe
Prowadzący
Adres
Telefon
Zubrycka Janina
Babia Góra 18
85 685 70 25
2 Borysówka
Siekanowska Maria
Borysówka 76
85 686 31 10
3 Brańsk
Drozdowska Beata
Poniatowskiego 3a
85 737 50 39
4 Buczyce Stare
Krzyżanowska
Violetta
Buczyce Stare 21A
83 341 39 23
5 Dołubowo
Kamińska Irena
Dołubowo 122
85 657 13 21
6 Dubno
Antonina Supruniuk
Dubno nr 52
85 731 43 07
7 Gawliki Wielkie Suprunowicz Dorota
Gawliki Wlk. 39
87 421 21 10
8 Hajnówka
Sac Krzysztof
ul. Białowieska 40
85 682 21 95
9 Istok
Kot Halina
Istok
668 543 651
Nadzieja Narewska
ul. Leśna 11
85 681 80 46
11 Klimaszewnica Jakubczyk Teresa
Klimaszewnica 142
86 273 65 68
12 Lachy
Dmitruk Włodzimierz
Lachy 46
85 749 33 33
13 Lewkowo
Irena Ignaciuk
Lewkowo Stare 35
85 685 60 97
14 Michałowo
Hareniuk Teresa
ul. Sienkiewicza 11
727 203 218
15 Narew
Kurianowicz Alla
ul. Bielska 74
85 674 71 73
16 Olecko
Feliks Kotnorowski
Plac Wolności 27/12 694 257 468
18 Olszewka
Młynarski Karol
Olszewka
501 433 273
17 Orla
Sawczuk Walentyna
ul. Piaskowa 8
85 739 27 41
28 Orzeszkowo
Szwarc Piotr
Orzeszkowo 112
19 Planta
Birycka Halina
Planta 40
85 685 81 59
20 Planty
Nina Ptaszyńska
Planty nr 2
85 717 62 16
21 Pręty
Łukaszuk Wiera
ul Lipowa 116
505 33 52 39
22 Putkowice
Wiesław Niedbało
Putkowice Nad. 2
783 031 284
23 Radziłów
Zalewski Grzegorz
ul. Nadstawna 10
500 837 759
24 Ranty
Szumski Czesław
Ranty 8/1
660 937 820
25 Sławatycze
Milart Sylwia
Sławatycze
78 180 41 49
26 Wizna
Helena Kuczewska
Wizna Kolonia 2
86 219 63 24
27 Zelki
Balcer Anna
Zelki 13/4
87 421 07 33
10 Kleszczele
1. Angielczyk M.: Możliwości uprawy i wykorzystania ziół w warunkach województwa podlaskiego. Wojewódzki Podlaski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Szepietowie, Szepietowo 2002 r.
2. Budnik T.: Zioła w przydomowym ogródku. Wojewódzki Podlaski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Szepietowie, Szepietowo.
3. Mowszowicz J.: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1985 r.
4. Ożarowski A., Jaroniewski W.: Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych Warszawa 1987.
5. Seidler-Łożykowska K., Kucharski W. A., Mordalski R.: Ekologiczna uprawa roślin
zielarskich. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu,
Radom 2005.
6. http://kpodr.pl/index.php/produkcja-rolinna/41-ziola
data
dostępu
13.08.2013 r.
7. http://www.fzl.com.pl/articles.php?category=uprawa data dostępu 12 08.2013 r.
8. http://www.hamech.pl/suszarnia_do_tytoniu_M860,p,34.html data dostępu
17.09.2013 r.
9. http://www.hamech.pl/suszarnia_warzyw_owocow_ziol_M803,p,33.html data
dostępu 17.09.2013 r.
10. http://www.modr.mazowsze.pl/porady-dla-rolnikow/produkcja-ogrodnicza/
429-uprawa-miety-pieprzowej.html data dostępu 12 09.2013 r.
11. http://www.panacea.pl/articles.php?topic=19 data dostępu 30.08.2013 r.
12. http://www.piagro.pl/artykuly-rolnicze/produkcja-roslinna/rosliny-ozdobne/
uprawa-jezowki-purpurowej.html data dostępu 14.09.2013 r.
13. http://www.postepyfitoterapii.pl/spfna.php?ktory=3556
data
dostępu
11.09.2013 r.
14. http://www.swiatkwiatow.pl/ziola-i-przyprawy-c9.html
data
dostępu
25.08.2013 r.
15. http://www.swiat-ziol.pl/uprawa-ziol/ data dostępu 12 09.2013 r.
16. http://www.ziola.cba.pl/ data dostępu 25.08.2013 r.
17. http://zioladobrenawszystko.pl/ziola-ze-swiata/jezowka-purpurowa.html
data dostępu 11.09.2013 r.
18. http://ziolowyporadnik.pl/ziola/ data dostępu 25.08.2013 r.
Listę stworzono na podstawie informacji uzyskanych z przedsiębiorstw
przetwarzających zioła i nie stanowi kompletnego wykazu. Podmioty zainteresowane umieszczeniem ich danych adresowych w kolejnych publikacjach
proszone są kontakt pod adresem: ksow@wrotapodlasia.pl
38
39
Spis treści
1. Wstęp.........................................................................................................................................3
2. Porady praktyczne dla producentów...........................................................................4
3. Szczegółowy opis ziół.........................................................................................................9
Arcydzięgiel ....................................................................................................................9
Babka ..............................................................................................................................10
Bazylia ............................................................................................................................12
Boże drzewko..............................................................................................................14
Cząber ogrodowy ......................................................................................................15
Dziurawiec zwyczajny .............................................................................................17
Jeżówka purpurowa .................................................................................................19
Kozłek lekarski ...........................................................................................................20
Majeranek ogrodowy ...............................................................................................23
Malwa czarna ..............................................................................................................25
Melisa lekarska ...........................................................................................................27
Mięta pieprzowa ........................................................................................................29
Mniszek..........................................................................................................................31
Nagietek lekarski .......................................................................................................32
Szałwia lekarska ........................................................................................................34
4. Ceny płacone za surowiec zielarski w ostatnich latach ....................................36
5. Przetwórcy ...........................................................................................................................37
6. Lista punktów skupu roślin zielarskich...................................................................38
7. Literatura i strony internetowe ..................................................................................39
Download PDF