Daewoo | KOR-81AP | ŚW. PACJAN Z BARCELONY WEZWANIE DO POKUTY

Warszawskie Studia Teologiczne
VII/1994, 29-46
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
WEZWANIE DO POKUTY
Przekład i opracowanie ks. Krzysztof BARDSKI
śYCIE I TWÓRCZOŚĆ
Św. Pacjan, biskup Barcelony, Ŝył i tworzył w drugiej połowie IV w. Był to schyłkowy okres Cesarstwa Rzymskiego, a zarazem czas rozkwitu literatury na Półwyspie
Pirenejskim. Nie posiadamy Ŝadnej staroŜytnej biografii św. Pacjana, a nawet późniejsi
pisarze Ŝywotów świętych nie pozostawili nam Ŝadnych wiadomości mogących rzucić
światło na jego osobę. Jedyną wzmianką, jaka dotarła do naszych czasów, jest fragment
z De viris illustribus św. Hieronima: "Pacjan był biskupem Barcelony w górach
pirenejskich. Odznaczał się czystością wymowy. Wysławiły go i sposób Ŝycia, i sztuka
retoryczna. Napisał róŜne niewielkie dzieła, naleŜy do nich Jeleń oraz Przeciwko
nowacjanom. Umarł w późnej starości za czasów cesarza Teodozjusza (379-395)"1.
Zachowało się niewiele pism św. Pacjana. Zasadniczą część jego dorobku stanowią
listy do nowacjanina Symproniana. Są one klasycznym przykładem wczesnochrześcijańskiej epistolografii.
Pierwszy list jest odpowiedzią na pismo nowacjanina, w którym ten w sposób ostry
skrytykował naukę Kościoła Katolickiego, nie podając jednak nazwy sekty, z którą się
identyfikuje. Z tego względu biskup Barcelony uznał Symproniana za montanistę. Sekta
montanistów była jeszcze w IV w. dość liczna, i miała punkty zbieŜne z nowacjanizmem. W pierwszych rozdziałach Pacjan omawia szereg herezji i ich twórców, aby na
tym tle wykazać sens określenia prawdziwego Kościoła mianem "katolicki". W liście
tym zostało zawarte najsłynniejsze sformułowanie św. Pacjana: "Moim imieniem jest
«chrześcijanin», a przydomkiem - «katolik»"2. Następnie autor stara się ukazać
etymologię słowa "katolicki" i racje dla których godzi się go uŜywać, po czym porusza
drugą kwestię, która najwidoczniej bulwersowała Symproniana: moŜliwość odpuszczania grzechów po chrzcie i wynikające stąd znaczenie pokuty. Kończy list zachętą do
kontynuowania korespondencji.
Sympronian odpowiedział listem równie ciętym jak pierwsze jego pismo. Najwidoczniej pierwszy list Pacjana trafił w sedno problemu, gdyŜ Sympronian czuje się
poruszony i zarzuca biskupowi Barcelony gorycz w jego słowach, choć ton listu Pacjana
pozbawiony był napastliwości. Pod względem treści drugi list świętego biskupa jest
mniej spoisty i systematyczny niŜ pierwszy. Podaje on szereg szczegółowych
odpowiedzi i problemów związanych z pismem nowacjanina, który odkrył juŜ swoje
właściwe oblicze, a następnie, opierając się na licznych danych wyjętych z listów św.
Cypriana, stara się ukazać właściwe podłoŜe schizmy nowacjańskiej i przeciwstawić jej
postawę biskupa Kartaginy.
1
2
HIERONIM, De viris illustribus, 106, PL 23, 703, tłum. według: SWP, s. 310.
Ep. 1,4,1.
__________________________________________
30
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
Zapewne list ten nie usatysfakcjonował Symproniana. Tym razem napisał on nie tyle
list, co obszerny traktat, w którym zebrał naukę nowacjan i przesłał biskupowi
Barcelony. Św. Pacjan równieŜ odpowiedział długim pismem, które jest uwaŜane za
jego największe dzieło. Zapewne św. Hieronim ma na myśli właśnie ten list, gdy mówi,
Ŝe biskup Barcelony napisał liczne dzieła, a wśród nich Przeciwko nowacjanom. Cały
list trzeci jest poświęcony problemowi pokuty, tylko w ostatnich trzech rozdziałach
autor ukazuje bardzo poetycką i sugestywną wizję Kościoła. Główne tezy listu są
odpowiedzią na zarzuty Symproniana, a więc:
1. Po chrzcie pokuta jest moŜliwa;
2. Kościół moŜe odpuścić grzech śmiertelny;
3. Kościół nie sprowadza na siebie potępienia, gdy przyjmuje grzeszników,
którzy odbyli pokutę.
List ten jest skonstruowany w sposób bardzo jasny i systematyczny. Na wstępie autor
podwaŜa wiarygodność Nowacjana i jego nauki, potem komentuje poszczególne cytaty z
listu Symproniana, które budzą wątpliwości co do ich ortodoksji albo świadczą o tym,
Ŝe nowacjanin jest bliski wierze katolickiej, tylko niewłaściwie interpretuje pewne
sformułowania, zwłaszcza cytaty z Pisma Świętego.
Kolejnym pismem św. Pacjana, jakie posiadamy, jest traktat zbliŜony pod wieloma
względami do rozbudowanej homilii, który nosi tytuł Wezwanie do pokuty. Ma on
strukturę jasną i jednolitą. Autor rozpoczyna go obszernym wstępem, w którym wyjaśnia
kolejność zagadnień, jakie zostaną poruszone. Najpierw ukazuje istotę grzechu i róŜne
rodzaje, przy czym wprowadza niezwykle istotne rozróŜnienie między crimen (zbrodnia,
grzech cięŜki) a peccatum (grzech, grzech lekki). Następnie mówi o grzesznikach,
którzy nie poddają się pokucie ze wstydu przed wyznaniem swoich grzechów lub z lęku
przed publiczną pokutą - a ta w pierwszych wiekach trwała bardzo długo i obejmowała
szereg niezwykle uciąŜliwych praktyk, zwanych eksmologezą. Pod koniec kreśli
sugestywną wizję kar piekielnych, jakie czekają tych, którzy odtrącają pokutę, niemniej
kończy optymistycznym akcentem nadziei: Bóg ofiaruje przebaczenie kaŜdemu, kto
czyni pokutę.
Wizja pokuty przedstawiona przez św. Pacjana nie jest czysto osobista, lecz odzwierciedla staroŜytną tradycję Kościoła. Jego spojrzenie jest zgodne z poglądami jakie
odnajdujemy w innych źródłach patrystycznych3. Wartość dzieła polega nie tyle na tym,
Ŝe przedstawia ono jakieś nowe ujęcie, oryginalne pomysły, ile na świadectwie praktyki
pokutnej stosowanej w tamtej epoce i przedstawieniu problemów, jakie w związku z tym
sakramentem powstały w Kościele. Wezwanie do pokuty ma wyjątkowe znaczenie wśród
dzieł Pacjana. U. Dominguez del Val nie waha się nawet stwierdzić, iŜ "Ŝadne dzieło
staroŜytności nie rzuca tyle światła na róŜnorodne aspekty pokuty kościelnej jak
Wezwanie do pokuty hiszpańskiego biskupa. Z tego względu naleŜy je zaliczyć do
klasycznych dzieł pierwszych wieków Kościoła"4.
Ostatnim w końcu dziełem Pacjana, jakie do nas dotarło, jest krótka katecheza O
chrzcie. Skierowana została do tak zwanych competentes, czyli katechumenów, którzy w
najbliŜszym czasie zamierzają przystąpić do sakramentu chrztu. Biskup zaczyna od
3
Zob. C. MCAULIFFE, The Mind of St. Pacianus on the Efficacy of the Episcopal
Absolution, ThS 1(1940) s. 368.
4
U. DEMINGUEZ DEL VAL, Paciano de Barcelona, escritor, teólogo y exegeta,
Salmanticensis 9(1962), s. 67.
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
31
ukazania zbawczego dzieła Chrystusa, który zmazuje grzech Adama, a następnie
wyjaśnia, w jaki sposób Chrystus wyzwala kaŜdego z nas z niewoli grzechu, który z
Adama przeszedł na cały rodzaj ludzki. W dziele O chrzcie zwłaszcza dwie kwestie
zasługują na uwagę:
1. Pacjan przedstawia najbardziej precyzyjną przedaugustiańską naukę o grzechu
pierworodnym. Dalmau w swym artykule konkluduje nawet, iŜ jeśli weźmiemy pod
uwagę wkład Pacjana w rozwój doktryny o grzechu pierworodnym, to naleŜałoby go
usytuować na równi ze św. AmbroŜym. Szkoda, Ŝe św. Augustyn nie znał dzieł biskupa
Barcelony, które zapewne byłyby mu pomocne w sporze z Julianem z Eklanum5.
2. Biskup Barcelony podaje komentarz teologiczny do listu do Rzymian 5,12-21,
który jest zasadniczym tekstem dla nauki o grzechu pierworodnym i który posłuŜył
Soborowi Trydenckiemu jako podstawa do sformułowania nauki dotyczącej tej prawdy
wiary6. Niektórzy autorzy uwaŜają nawet, Ŝe "komentarz do Rz 5,12-21, jaki daje
Pacjan w O chrzcie, jest jedyny w swoim rodzaju, nikt przed Pacjanem nie sprecyzował
teologii chrztu w sposób tak jasny"7.
Dzieło noszące tytuł Jeleń (lub Jelonek), które wspomina św. Hieronim oraz sam św.
Pacjan w pierwszym rozdziale Wezwania do pokuty, nie zachowało się do naszych
czasów.
Pisarstwo św. Pacjana ma charakter głównie pastoralny, jego dzieła stanowiły
odpowiedź na problemy pojawiające się w Kościele. Rys ten najwyraźniej widać na
kartach Wezwania do pokuty i katechezy O chrzcie. Ponadto autor dobrze znał stylistykę
antyczną, co sprawiło, Ŝe jego dzieła mają nie tylko znaczenie dla historii dogmatu i
myśli chrześcijańskiej, lecz równieŜ duŜą wartość literacką.
5
J.M. DALMAU, La doctrina del pecat original en Sant Paciá, AST 2(1928), s. 208.
DS 789.
7
U. DOMINGUEZ DEL VAL, Herencia litereria de padres y escritores españoles de
Osio de Córdoba a Julián de Toledo, [w:] Repertorio de historia de las ciencias
eclesiásticas en España, Salamanca 1967, s. 21.
6
__________________________________________
32
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
Św. Pacjan
Wezwanie do pokuty*
[1.1] Jeśli nawet czasami, choć w sposób nieuporządkowany, mówiłem o
oczyszczeniu pokutujących, pomny na troskę Pana, który wobec straty jednej
owieczki nie oszczędził swojej szyi i ramion, by przynosząc wątłą grzesznicę,
uzupełnić trzodę8, spróbuję, na ile będę mógł, opisać piórem wzór tylu cnót, a
sługą będąc, stosownie do swojej mierności, będę naśladował przemyślność
dzieła Pana.
[2] Jednego się obawiam, ukochani, abym ganiąc tych, którzy opierają się
moim ustawicznym sprzeciwom, nie zachęcał bardziej do grzechu, niŜ go
potępiał. Byłoby moŜe lepiej, za przykładem Ateńczyka Solona9, przemilczeć
cięŜkie zbrodnie niŜ zwracać na nie uwagę. Do tego doszły bowiem obyczaje
naszego ludu, Ŝe czuje się on zachęcony do tego, czego mu się zakazuje. [3]
Tak mi się wydaje, Ŝe niedawno w związku z Jelonkiem10 doszło do tego, Ŝe z
tym większą lubością obchodzono ten zwyczaj, im ostrzej był potępiany. A
*
Przekład został opracowany na podstawie wydania krytycznego dzieł Pacjana: L.
RUBIO FERNANDEZ, San Paciano. Obras, Barcelona 1958, s. 136-161.
8
Por. Mt 18,12-13.
9
Solon - bogaty kupiec ateński, obwołany w 594 r. przed Chr. archontem. Autor
licznych reform w prawie ateńskim oraz poeta. Pacjan zapewne nawiązuje w tym
fragmencie do doktryny moralnej Solona, w myśl której nic nie ujdzie bezkarnie, a ludzi
dopuszczających się przestępstw wcześniej czy później dosięgnie sprawiedliwość.
10
Św. Pacjan występuje tu przeciwko zamętom powodowanym przez pogan
i niektórych chrześcijan z okazji obchodów nowego roku. Zwyczaj, o którym pisze
biskup Barcelony, był praktykowany w IV w. w całym świecie grecko-rzymskim.
Przetrwał nawet do VII w., mimo Ŝe spotkał się z ostrą krytyką zarówno ze strony
oficjalnego nauczania Kościoła wyraŜonego w dekretach synodalnych (Synod w
Auxerre, kan.1, Mansi 9,912; Synod Toledański IV, kan. 11, Mansi 10,622), jak i ze
strony poszczególnych teologów. Aktualnie pewną pozostałością moŜe być zwyczaj
obchodzenia Sylwestra, na co wskazywałaby równieŜ etymologia słowa (silva - las,
zarośla, gaj). Na czym polegał ów obyczaj? W dniu nowego roku rodzina oraz
przyjaciele zbierali się, by ofiarować sobie podarki (sternae) oraz ucztować, co zresztą
zostało z pewnymi zmianami zasymilowane przez chrześcijaństwo. Powodem potępienia
były jednak rozpustne zabawy, które przy tej okazji urządzano: męŜczyźni przywdziewali stroje kobiet i vice versa, lub wszyscy przebierali się za zwierzęta (jelenie, kozły stąd nazwa) i naśladowali ich najniŜsze instynkty, śpiewając przy tym pikantne piosenki.
(Zob. Ch. DU CANGE, Glossarium ad seriptores mediae et infimae latinitatis, Paris
1937, t.2, s. 277-278; t.8, s. 297-298. RównieŜ na ten temat pisze RUBIO FERNANDEZ,
San Paciano. dz. cyt., s. 9-10). Nic więc dziwnego, Ŝe biskupi ostro występowali
przeciwko takim praktykom. Niestety dzieło Pacjana pod tytułem Jelonek nie
dotrwało do naszych czasów.
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
33
zdaje się, Ŝe całe to zwalczanie haniebnego postępowania, utrzymującego się i
często powtarzanego, nie ograniczyło go, lecz nauczyło ludzi wyuzdania. Biada
mi ! JakiegoŜ czynu się dopuściłem? Wydaje mi się, Ŝe nie potrafiliby
obchodzić Jelonka, gdybym ja zwalczaniem nie nuczył ich tego.
[4] Niech tak będzie naprawdę. Ci, którzy odstąpili od Boga lub zostali
wyłączeni z Kościoła, równieŜ obraŜają się z powodu krzywdy, jaką jest kara,
oburzeni, Ŝe ktoś mógł potępić ich obyczaje. I tak jak błoto zwykle bardziej
śmierdzi, gdy je poruszysz, ognisko bardziej płonie, gdy je potrząśniesz, a
gniew nabiera gwałtowności, gdy go podsycisz, tak i oni niszczą butem ostrze11
koniecznej nagany, nie bez uszczerbku dla siebie i bez względu na rany, jakie
odnoszą.
[2.1] Wy natomiast, ukochani, przypomnijcie sobie, co powiedział Pan12:
"Upomnij mądrego, a będzie cię miłował, upomnij głupiego, a znienawidzi
cię"13. A następnie: "Ja strofuję i karcę tych, których miłuję"14. Przeto uwierzcie
w delikatną i pełną troski Ŝarliwość tego mojego dzieła, podjętą według woli
Boga przeze mnie, brata waszego i kapłana15, raczej z miłości niŜ z surowości,
czyniąc to z łagodnością, a nie z uporem zdobywając siłą.
[2] Nadto niech nikt nie uwaŜa tej nauki o dyscyplinie pokutnej16 za zwróconą tylko do pokutujących, aby z tego względu ten, kto nie zalicza się do nich,
nie zlekcewaŜył tych wszystkich rzeczy, które są tu omawiane, jako skierowane
do innych17. Skoro w sprawowaniu pokuty, na podobieństwo klamry, zespolona
jako cała karność Kościoła, nich będzie troską katechumenów, aby nie upaść, a
11
Dawne powiedzenie często uŜywane w literaturze klasycznej greckiej i rzymskiej,
zarówno pogańskiej, jak i chrześcijańskiej. Por. AJSCHYLOS, Agamemnon, 1624;
TERENCJUSZ, Formio, 77-78; PLAUT, Gbur, 768 (por. RUBIO FERNANDEZ, San
Paciano..., dz. cyt., s. 178).
12
U św. Pacjana, jak zresztą u wielu innych Ojców Kościoła, określenie Pan (Dominus) odnosiło się do Chrystusa. Tymczasem słowa, które przytacza Pacjan, nie zostały
wypowiedziane przez Jezusa, lecz są fragmentem Księgi Przysłów. Warto zwrócić w
tym miejscu uwagę na ciekawy sposób traktowania Pisma Świętego przez Ojców: jest
ono uwaŜane za dzieło Chrystusa, który był obecny w całej historii zbawienia.
13
Prz 9,8. (przekład cytatów z Pisma Świętego według tekstu przytoczonego przez
Św. Pacjana).
14
Ap 3,19.
15
W tekście oryginalnym znajdujemy określenie "sacerdos", które moŜe oznaczać
zarówno biskupa, jak i kapłana. W naszym tłumaczeniu uŜyliśmy słowa "kapłan" w
przypadkach, gdy chodzi o pełnienie funkcji kapłańskich, natomiast "biskup", gdy z
kontekstu wynika, iŜ mowa jest o pasterzu Kościoła lokalnego. Obszernie na temat
znaczenia terminu "sacerdos" pisze A. BLAISE, Dictionnaire latin-français des auteurs
chrétiens, Turnhout 1954, s. 728
16
Institutio paenitentiae - Pacjan mówi o pokucie kanonicznej, inaczej zwanej
publiczną lub kościelną; składał się na nią szereg aktów pokutnych zwanych eksmologezą, których wypełnienie stanowiło warunek otrzymania rozgrzeszenia.
17
Grzesznicy, którzy wypełniali nałoŜoną przez biskupa pokutę, stanowili odrębną
kategorię w Kościele (tzw. ordo paenitentium). Nie mogli uczestniczyć w pełni w
ofierze eucharystycznej i zajmowali odrębne miejsca, przewaŜnie przedsionek Kościoła,
podczas zgromadzeń liturgicznych.
__________________________________________
34
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
wiernych, aby nie powracać do grzechów, samych nadto pokutujących, aby
pracą szybko osiągać owoc dzieła pokuty.
[3] W następującej kolejności przedstawię swoją naukę. Najpierw omówię
hierarchię grzechów, aby nikt nie uwaŜał, Ŝe za wszystkie zgoła przewinienia
nakłada się najwyŜszą karę. Następnie powiem o tych wiernych, którzy
wstydząc się odpowiedniego dla nich lekarstwa, niewłaściwie się wstydzą i
przyjmują Komunię z nieczystym ciałem i splamionym umysłem: są bardzo
nieśmiali wobec ludzi, natomiast wobec Boga jakŜe bezczelni, bezboŜnymi
rękoma i skaŜonymi ustami plamią ołtarz, przed którym drŜą nawet święci i
aniołowie. Po trzecie, będzie mowa o tych, którzy choć dobrze i otwarcie
wyznali zbrodnie, jednak nie znają lekarstwa pokuty oraz samych czynów
wchodzących w skład eksomologezy18 albo je odrzucają. W końcu spróbujemy
pokazać otwarcie, jaką karę ponoszą ci, którzy albo nie czynią pokuty, albo ją
lekcewaŜą i wtedy giną wskutek swej rany i wrzodu; jaki zaś wieniec i jaka
nagroda została przeznaczona dla tych, którzy prawym i prawidłowym
wyznaniem19 zmywają plamy na sumieniu.
[3.1] Najpierw więc, jak powiedzieliśmy, zajmiemy się podziałem grzeszników, badając wnikliwie, co jest grzechem, a co zbrodnią, aby nikt nie uwaŜał,
Ŝe ze względu na niezliczone przewinienia, od których szkód nikt nie jest
wolny, podporządkowuję prawu pokuty całą ludzkość bez Ŝadnej róŜnicy. [2] U
MojŜesza i staroŜytnych, ludzi oskarŜonych nawet za najmniejszy grzech, za
jeden grosz20 - Ŝe tak powiem - ogarniał wir tego samego nieszczęścia: i tych,
którzy łamali szabat21, i tych, którzy dotykali rzeczy nieczystych, i tych, którzy
spoŜywali pokarmy zakazane22, i tych, którzy szemrali23, i tych którzy
przesuwali miedzę24, i tych, którzy w splamionej szacie weszli do świątyni
Króla najwyŜszego, i tych [kapłanów], którzy występną dłonią zbezcześcili
18
Eksomologeza - w literaturze patrystycznej greckiej słowo to oznaczało wyznanie
grzechów, które miało miejsce równieŜ podczas zgromadzenia eucharystycznego (w tym
znaczeniu Pacjan uŜywa słowa eksmologeza w Wezwaniu do pokuty 10,4). Prawdopodobnie chodziło o coś w rodzaju spowiedzi powszechnej. U pisarzy łacińskich (od
Tertuliana) termin ten zmienia swoje znaczenie. Eksomologeza oznacza wówczas
szereg aktów pokutnych (post, jałmuŜna, płacz, itd. - zob. Wezwanie do pokuty 10,6),
które naleŜało wypełnić w ramach pokuty kanonicznej za grzechy cięŜkie. Pierwszym z
tych aktów było wyznanie grzechów wobec biskupa, który następnie, w zaleŜności od
cięŜaru winy, nakładał odpowiednią pokutę. Na temat znaczenia słowa eksomologeza u
innych pisarzy chrześcijańskich zob. A. BLAISE, Dictionnaire ..., dz. cyt., s. 178; K.
BARDSKI, Exomologesis en S. Paciano de Barcelona, Scripta Theologica 21(1989) s.
117-124.
19
Tekst łaciński brzmi ordinaria confessione, to znaczy wyznaniem grzechów
zgodnym z porządkiem i dyscypliną obowiązującą w Kościele. Por. L. FERNANDEZ
RUBIO, San Paciano..., dz. cyt., s. 178.
20
Por. Mt 5,25-26.
21
Por. Wj 31,14.
22
Por. Pwt 14,3-21.
23
Por. Kpł 24,16.
24
Por. Pwt 19,14.
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
35
ołtarz albo dotknęli szatą25: tak Ŝe szybciej byłoby wstąpić do nieba albo
umrzeć korzystniej niŜ to wszystko zachować.
[3] Z tego więc wszystkiego i z wielu innych ułomności cielesnych, aby
prędzej osiągnąć cel, krew Pana uwolniła nas, wyzwalając z niewoli prawa i
wprowadzając do wolności wiary. Tak bowiem powiedział apostoł Paweł: "Wy
zaś jesteście wezwani ku wolności"26. [4] Ta wolność polega na tym, Ŝe nie
jesteśmy skrępowani tymi wszystkimi przepisami, które obowiązywały
staroŜytnych, lecz po odpuszczeniu tego, Ŝe tak powiem, lasu wykroczeń i
ukazaniu z dobrocią lekarstwa jesteśmy ograniczeni niewieloma przepisami,
lecz koniecznymi, które wiernym łatwo jest zachować i których bez trudu mogą
przestrzegać; aby nie wzbraniał się słusznie przed piekłem ten, kto niewdzięczny za tyle darów nawet tych niewielu nakazów nie zachował. Zobaczmy, jakie
to nakazy.
[4.1] Po męce Pana, omówiwszy i przedyskutowawszy wszystko, apostołowie ułoŜyli list skierowany do tych spośród pogan, którzy się nawrócili27. Taka
była treść owego listu: "Apostołowie i starsi bracia przesyłają pozdrowienie
braciom pogańskiego pochodzenia z Antiochii, Syrii i Cylicji. PoniewaŜ
usłyszeliśmy, Ŝe niektórzy wyszli od was i zaniepokoili was naukami"28. [2] A
dalej: "Albowiem zdało się Duchowi Świętemu i nam, by nie nakładać na was
Ŝadnego cięŜaru prócz tych: konieczne jest, abyście się powstrzymali od ofiar
składanych bałwanom29, od krwi i rozpusty. Rzeczy tych się wystrzegając,
dobrze czynicie. Bywajcie zdrowi"30. Oto cała treść Nowego Testamentu.
[3] Duch Święty, wielokrotnie lekcewaŜony, te przykazania nam zostawił
pod groźbą najwyŜszej kary. Pozostałe grzechy są odpuszczane przez
zadośćuczynienie dobrymi uczynkami, natomiast tych trzech zbrodni naleŜy
bać się niczym tchnienia jakiego smoka, niczym zatrutego kielicha, niczym
strzały śmiercionośnej, nie tyle mogą bowiem zbrukać duszę, co ją zabić.
Przeto skąpstwo okupuje się uprzejmością, obrazę wyrównuje się zadośćuczynieniem, smutek radością, powagą lekkomyślność, zacnością przewrotność i w
ten sposób wady zostają poprawione przeciwnymi im cnotami.
[4] Co natomiast uczyni człowiek lekcewaŜący Boga? Co uczyni skalany
krwią? Jakiego ratunku chwyci się cudzołoŜnik? CzyŜ moŜe podobać się Bogu
ten, kto odstępuje od Niego, albo zachować swoją krew ten, kto przelewa
25
Por. Kpł 22.3
Ga 5,13.
27
Mowa o tzw. Soborze Jerozolimskim. Chodziło o ustalenie zasad postępowania
wobec chrześcijan nawróconych bezpośrednio z pogaństwa, a nie z judaizmu.
28
Dz 15,23-24.
29
Łacińskie idolothytum jest określeniem przejętym z języka greckiego: e∩dolon boŜek pogański, idol, bałwan, ηβΤ- składam ofiarę. Por. FERNANDEZ RUBIO , San
Paciano, dz. cyt., 178.
30
Dz 15,28-29.
26
__________________________________________
36
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
cudzą, albo powrócić do świątyni Boga ten, kto cudzołóstwem ją zbezcześcił?
To są grzechy główne, bracia, te są śmiertelne.
[5] Teraz posłuchajcie Jana i uwierzcie, jeśli jesteście w stanie: "Kto wie mówi - Ŝe brat jego dopuszcza się grzechu nie wiodącego do śmierci, niech
prosi za niego, a Pan da mu Ŝycie, jeśli nie zgrzeszy śmiertelnie. Istnieje grzech
wiodący ku śmierci, i nie o takim mówię, aby kto zań prosił"31.
[5.1] Ale posłuchajcie, proszę, oddzielnie o poszczególnych grzechach. Gdy
MojŜesz prosił za bluźniącym ludem, Bóg wezwał go: "Jeśli kto - powiedział zgrzeszy przeciw Mnie, tego wymaŜę z mojej księgi"32. A taki jest sąd Pana o
zabójcy: "Jeśli ktoś - mówi - mieczem zabija, od miecza ginie"33. A o
cudzołoŜniku Apostoł mówi: "Nie zniewaŜajcie - rzecze - świątyni Boga, którą
sami jesteście. A jeśli kto świątynię BoŜą zniewaŜy, zatraci go Bóg"34.
[2] Te słowa zostały napisane, najdroŜsi bracia, i wyryte na wiecznych
pomnikach: napisane i wykute nie w wosku ani na papierze, ani w brązie, ani
piórem, lecz w księdze Boga Ŝywego. "Niebo i ziemia przeminą, ale ani jedna
jota - mówi - ani jedna kreska nie mogą przeminąć, aŜ się wszystko nie
wypełni"35. CóŜ zatem? Czy mamy umrzeć? Wielu bowiem duchem popadło w
te grzechy. Jest wielu obciąŜonych zabójstwem, wielu obciąŜonych bałwochwalstwem, wielu cudzołoŜników. [3] Dodaje równieŜ, Ŝe kara obejmuje nie
tylko ręce, które zabiły, ale kaŜdą radę, która myśl bliźniego skłoniła do
zabójstwa: nie tylko ci, którzy ofiarowali kadzidło na bezboŜnych ołtarzach...36,
lecz kaŜde zaspokojenie Ŝądzy poza łoŜem małŜeńskim i dozwolonym
współŜyciem37 podlega karze śmierci. Kto dopuściłby się tego po chrzcie38, ten
nie ujrzy oblicza Boga. [4] Czy sprawcy takich zbrodni nie mogą mieć Ŝadnej
nadziei? CóŜ wam uczyniłem? Czy moŜna było temu zapobiec? Czy nikt ich nie
ostrzegł? Czy nikt nie pouczył? Czy Kościół milczał? Czy Ewangelie nic nie
mówiły? Czy apostołowie niczym nie grozili? Czy nie wzywał ich kapłan? [5]
Dlaczego szukacie spóźnionego ratunku? NaleŜało to uczynić, gdy było
moŜliwe. Twarde to słowa, ale ci, którzy nazywają was szczęśliwymi,
wprowadzają was w błąd, zwodzą wasze stopy na bezdroŜa. Kto łagodnie
traktuje winnych, którzy upadli, ten wskazuje niewinnym drogę bezprawia.
31
1 J 5,16.
Wj 32,33.
33
Por. Mt 26,52; Wj 21,12.
34
1 Kor 3,17. Określenie "Apostoł" oznacza św. Pawła. W ten sposób Pacjan bardzo
często określa apostoła pogan.
35
Mt 5,18.
36
Miejsce niepewne. W wydaniu Ph.H. PEYROT, Paciani barcelonensis episcopi
opuscula edita et illustrata, Zwollae 1895, na podstawie niektórych kodeksów zostało w
tym miejscu dodane: "lecz kaŜdy pójdzie na zatracenie (nie tylko cudzołoŜnik)".
37
Por. LAKTANCJUSZ, Divinae Institutiones, 6,16, PL 6, 692-693.
38
W tekście oryginalnym: "post fidem" - dosłownie: po uwierzeniu, po przyjęciu
wiary.
32
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
37
[6.1] A zatem, powie ktoś, czy jesteśmy przeznaczeni na zatracenie? A gdzie
jest Bóg miłosierny, który nie zna śmierci i nie raduje się z upadku Ŝyjących?
CzyŜ w grzechach naszych pomrzemy?39 A ty, kapłanie, co uczynisz? Jakimi
zasługami nagrodzisz tyle szkód Kościoła? Przyjmijcie lekarstwo, jeśli
zaczęliście tracić nadzieję, jeśli poznaliście, Ŝe jesteście nędzni, jeśli lękacie
się. Kto zanadto zaufał sobie, ten jest niegodny przebaczenia: "Na kogo spojrzę
- mówi Pan - jeśli nie na pokornego i spokojnego, i bojącego się moich słów"40.
[2] Wzywam najpierw was, bracia, którzy dopuściwszy się zbrodni, odrzucacie pokutę; was, mówię, nieśmiałych po dopuszczeniu się bezczelności,
tchórzliwych po popełnieniu grzechu, którzy nie wstydzicie się grzeszyć,
a wyznawać grzech się wstydzicie, którzy z nieczystym sumieniem dotykacie
świętości Boga i nie lękacie się BoŜego ołtarza, którzy zbliŜacie się do dłoni
kapłańskich i przed oblicze aniołów ufni w waszą niewinność, którzy szydzicie
z BoŜej cierpliwości, którzy Bogu, co milczy, jak gdyby o tym nie wiedział,
przedstawiacie splamioną duszę i zbezczeszczone ciało. Posłuchajcie, co
uczynił Pan, co powiedział.
[3] Gdy lud Ŝydowski sprowadził do Jerozolimy arkę Pana z domu Izraelity
Aminadaba, Uzza, który mając nieczyste sumienie dotknął krawędzi arki,
poniósł śmierć, chociaŜ zbliŜył się nie po to, by coś z niej przywłaszczyć sobie,
lecz aby podtrzymać ją chwiejącą się po potknięciu się jednego z wołów41.
Wymaga On takiego szacunku dla boskiej powagi, Ŝe nie zniósł nawet pomocy
zuchwałych dłoni. Woła bowiem Pan i mówi: "KaŜdy, kto jest czysty, będzie
jadł mięso, a kto dotknąłby mięsa ofiary zbawiennej, a nieczystość ciąŜyłaby na
nim, ten będzie wykluczony spośród ludu"42. [4] Czy są to dawne rzeczy, które
dziś nie mają miejsca? CóŜ zatem? Czy Bóg przestał się zajmować naszymi
sprawami? CzyŜby wycofał się poza okrąg świata i z nieba nie patrzy na
nikogo? Czy Jego cierpliwość jest niewiedzą? Tak nie jest, powiesz. Widzi
zatem, co czynimy, a jednak czeka i znosi, i daje czas na pokutę, i udziela
zwłoki swojemu Chrystusowi, aby nie poginęli od razu ci, których odkupił.
Zrozum to dobrze, grzeszniku: Pan czeka na ciebie; jeśli chcesz, moŜesz się z
Nim pojednać.
[7.1] Przyjmijmy, Ŝe było dawnym zwyczajem, iŜ do stołu Boga nie godziło
się przystępować nieczystym; przejrzyjcie pisma apostołów i poznajcie to, co
nowe.
W pierwszym liście do Koryntian Paweł tak powiada: "Ktokolwiek - mówi by poŜywał albo pił kielich Pański niegodnie, winny będzie Ciała i Krwi
Pańskiej"43. [2] A dalej: "Kto bowiem poŜywa i pije niegodnie, potępienie dla
39
Por. J 8,24.
Iz 66,2.
41
Por. 2 Sm 6,6-8.
42
Kpł 7,19-20.
43
1 Kor 11,27.
40
__________________________________________
38
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
siebie poŜywa i pije, nie bacząc na Ciało Pańskie. Dlatego - mówi - między
wami wielu chorych i słabych i wielu umarło. Bo gdybyśmy sami sądzili, nie
bylibyśmy sądzeni. Lecz jeśli nas sądzą, karanie odbieramy od Pana, byśmy z
tym światem potępieni nie byli"44.
[3] ZadrŜeliście czy nie? "Winny będzie - mówi - Ciała i Krwi Pańskiej".
Winny ludzkiej śmierci nie mógłby być uniewinniony, czyŜ więc ujdzie cało
ten, kto zbezcześcił Ciało Pańskie? "Kto poŜywa - mówi - i pije niegodnie,
potępienie dla siebie poŜywa i pije". [4] Bądź czujny, grzeszniku, lękaj się we
wnętrzu swoim obecnego sądu, jeśli taką rzecz uczyniłeś. "Dlatego - mówi między wami wielu chorych i słabych, i wielu umarło"45. Jeśli więc ktoś nie
obawia się rzeczy przyszłych, niech przynajmniej wzdraga się przed obecną
chorobą i obecną śmiercią. "Jeśli nas sądzą - mówi - karanie odbieramy od
Pana, byśmy z tym światem potępieni nie byli"46. [5] Raduj się, grzeszniku, jeśli
na tym świecie śmierć cię zaskoczy albo strawi cię choroba, abyś po śmierci nie
był ukarany. Pomyśl, jaką zbrodnię popełnia ten, kto niegodny przystępuje do
ołtarza; jemu jednak za lekarstwo wyznaczono cierpienia choroby albo utratę
Ŝycia.
[8.1] JeŜeli uwaŜacie za nędzną swoją duszę, ochrońcie przed zepsuciem
przynajmniej lud, ochrońcie przed zepsuciem kapłanów. Apostoł woła:
"Odrobina kwasu całe ciasto zakwasza"47. Co uczynisz ty, z powodu którego
psuje się całe ciasto, z powodu którego ma cierpieć cała wspólnota braci? Czy
przeŜyjesz obciąŜony winą za tylu ludzi? Czy usprawiedliwisz się, gdy tylu
niewinnych obciąŜy cię odpowiedzialnością, gdy Kościół nazwie cię sprawcą
swoich nieszczęść?
[2] Oto powtórnie Apostoł zwraca się do kapłana: "Rąk na nikogo nie
wkładaj zbyt prędko i nie bierz udziału w grzechach cudzych"48. CóŜ osiągniesz
oszukując kapłana, czy to okłamując go pozostawiając go w niewiedzy, czy teŜ
zawiłym ocenianiem występku nie doprowadzając do pełnego poznania?
Błagam was zatem, bracia, równieŜ ze względu na moje niebezpieczeństwo,
przez tego Pana, którego nie zmylą rzeczy zatajone: przestańcie ukrywać
zranione sumienie. [3] Rozsądni pacjenci nie lękają się lekarzy, nawet jeśli
ukryte organa ciała mają być wycięte lub wypalone. Przypomnijmy sobie ludzi,
którzy nie wstydząc się zakrytych i skromnych części ciała, znieśli skalpel,
kauter49 czy ową niezmiernie cięŜką dokuczliwość proszków50. [4] A ile warte
44
1 Kor 11,29-32.
1 Kor 11.30.
46
1 Kor 11,32.
47
1 Kor 5,6.
48
1 Tm 5,22.
49
Kauter - narzędzie lekarskie słuŜące do wypalania miejsc dotkniętych schorzeniem.
50
W staroŜytności liczne choroby leczono przy pomocy posypywania odpowiednimi
proszkami Ŝrącymi.
45
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
39
jest to, czego ludzie im udzielali? A czy grzesznik nie będzie się lękał? Czy
będzie się obawiał kupić Ŝycie wieczne za obecnie doznany wstyd? Czy
potajemnie odsunie źle ukryte rany od wyciągniętych dłoni Pana? Czy jest coś,
co sprawia, Ŝe wstydzi się ten, kto Pana zniewaŜył? Jeśli tak, to czy nie lepiej
jest, Ŝeby ten wstyd zginął, abyś ty, skruszony teraz, nie musiał umierać we
wstydzie? Nie dając miejsca wstydowi, więcej skorzystasz z jego upadku, lepiej
jest bowiem, aby on zginął zamiast ciebie. [5] Jeśli wstydzicie się wzroku braci,
nie lękajcie się wspólników waszych upadków. śadne ciało nie cieszy się z
udręczenia swoich członków: owszem, tak samo cierpi i współdziała dla
uleczenia. Gdzie jest jeden lub dwóch, tam jest Kościół, czyli Chrystus. Przeto
ten, kto nie ukrywa swoich grzechów przed braćmi, wsparty łzami Kościoła,
zostaje oczyszczony modlitwami Chrystusa51.
[9.1] Teraz słowa niech będą skierowane do tych, którzy dobrze i mądrze
przyznają się do swoich ran, nazywając to pokutą, lecz nie wiedzą, czym jest
pokuta, ani nie znają lekarstw na swoje rany: podobni są do tych, którzy choć
odsłaniają rany i wrzody, a nawet zwierzają się opiekującym się nimi lekarzom,
lecz otrzymawszy pouczenie, lekcewaŜą to, co się im zaleca, i odtrącają to, co
powinni zaŜyć. To jest tak, jakby ktoś powiedział: oto jestem chory, oto jestem
ranny, lecz nie chcę zostać uleczony. Byłoby to oburzające. Ale popatrzcie, oto
coś jeszcze głupszego.
[2] Do przyczyny zła dodaje się jeszcze nowe choroby, dołącza rany, a
zaŜywa się to, co działa ujemnie, pije się to, co szkodliwe. Złem, na jakie
najbardziej cierpi nasza braterska wspólnota, jest gromadzenie nowych
grzechów na dawnych występkach. Wtedy wpada ona w jeszcze większy nałóg
51
Wiele ustępów Pacjana, które wydają się dość niejasne, staje się zrozumiałymi w
świetle Tertuliana. Cały fragment Wezwania do pokuty 8,3-5 jest streszczeniem dzieła
Tertuliana O pokucie, 10: "Ci stają się podobni do tych, którzy nabawili się choroby na
wstydliwych częściach ciała i wstydzą się lekarzy i w ten sposób giną jako ofiary
nierozumnej swej wstydliwości. Oczywiście, Ŝe zadośćuczynić obraŜonemu Panu jest
sprawą honoru, a pozwolić się wyleczyć z choroby czymś nie do zniesienia! Doskonały
jesteś z tym wstydem, gdy grzeszysz, potrafisz wysoko trzymać głowę, tylko gdy
przepraszasz, tracisz tupet! U mnie natomiast wstyd nie ma miejsca, poniewaŜ z
bezwstydu więcej zyskuję. Sam wstyd niejako napomina człowieka mówiąc: «o mnie się
nie martw, korzystniej mi jest zginąć dla ciebie». To prawda, Ŝe wystawienie się na taką
próbę jest rzeczą przykrą, zwłaszcza gdy spotkasz się z docinkami szyderców, gdzie
jeden natrząsa się z upadku drugiego, gdzie upadek jednego słuŜy drugiemu za
podstawę dumy. A przecieŜ jesteś wśród współbraci i współsług (Ef 4,4), gdzie
nadzieja, bojaźń, radość, boleść, cierpienie są wspólne, bo wspólny duch od wspólnego
Pana i Ojca pochodzi. Dlaczego ty ich nie traktujesz jak siebie samego? Dlaczego
unikasz uczestników twojego upadku jakby szyderców? Nie moŜe radować się ciało,
kiedy jeden z jego członków choruje, ale musi całe ciało odczuwać ból i współpracować
ku uzdrowieniu (1 Kor 12,26). W jednym i w drugim jest Kościół, Kościołem zaś
Chrystus. Gdy więc rzucasz się do kolan braci, Chrystusa obejmujesz,
Chrystusa prosisz. I równieŜ gdy oni nad tobą łzy leją, Chrystus cierpi,
Chrystus prosi Ojca za tobą. O co zaś syn prosi, z łatwością otrzyma" TERTULIAN, Wybór pism, tł. W. Myszor, E. Stanula, Warszawa 1970, PSP 5, s. 189-190.
__________________________________________
40
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
i dręczy ją najszkodliwsza zaraza. CóŜ zatem powinienem uczynić ja, kapłan,
który jestem odpowiedzialny za jej uleczenie? [3] W tej sytuacji jest juŜ za
późno, niemniej jednak jeśli jest wśród was ktoś, kto wytrzymałby amputację
lub wypalanie, jeszcze mogę to uczynić. Oto skalpel proroka: "Nawróćcie się mówi - do Pana, Boga waszego, w poście i w płaczu, i w Ŝalu i rozdzierajcie
wasze serca"52. Nie bójcie się tego cięcia, ukochani: wytrzymał je Dawid, gdy
rzucił się w brudny popiół zeszpecony narzuconym na siebie szorstkim worem.
On, przyzwyczajony niegdyś do purpury i drogich kamieni, okrył swoją duszę
postem. On, któremu słuŜyły morza, lasy, rzeki i ziemia rodząca obietnice i
bogactwa, zlany łzami wyniszczył te oczy, które oglądały chwałę Boga: za
nieszczęśliwego i nędznego uznał siebie ojciec Maryi53.
[5] RównieŜ ciemięŜca ludu Ŝydowskiego, ów król babiloński54, w opuszczeniu wypełnia eksmologezę i oczyszcza się siedmioletnią Ŝałobą. Zmierzwione włosy przewyŜszają grzywy lwów, a straszliwy wygląd - barbarzyńców.
Okropne ręce z długimi zakrzywionymi paznokciami przypominają straszliwe
[szpony] orłów. Gdy jak wół poŜera trawę, przypomina owo zwierzę przeŜuwające suche zielsko. Ta kara jednak zwraca go ku Bogu i sprawia, Ŝe odzyskuje
swoje dawne królestwa. Bóg przygarnął tego, przed kim wzdragali się ludzie, a
on cieszył się nawet z nieszczęścia, jakim było złe traktowanie go. Oto cięcie, o
jakim wam mówiłem; kto będzie miał moc, by je znieść, ten będzie uleczony55.
[10.1] Zastosuję jeszcze ogień kautera Apostoła, zobaczymy, czy zdołacie
go znieść: "JuŜem osądził - mówi - by na zgromadzeniu waszym w łączności z
duchem moim i w mocy Pana Jezusa Chrystusa wydać takiego szatanowi na
zatracenie ciała, aby duch był zbawiony w dzień Pana"56. [2] CóŜ powiecie,
pokutujący? Gdzie jest zatracenie waszego ciała? Czy to właśnie czyniąc
52
Jl 2,12-13.
Król Dawid dopuścił się cudzołóstwa z Batszebą, Ŝoną Uriasza Chetyty, którego
śmierć została spowodowana równieŜ przez Dawida. Prorok Natan zapowiedział karę,
jaką Bóg zamierza wymierzyć Dawidowi: dziecko poczęte z Batszebą miało wkrótce
umrzeć. Gdy zaczęło ono chorować, Dawid podjął pokutę, pościł i leŜał w popiele.
Dziecko jednak umarło. (por. 2 Sm 11,2-12,19), Ojciec Maryi - tzn.: przodek Maryi.
54
Gdy splendor królestwa Babilonu osiągnął swój zenit, król Nabuchodonozor miał
sen, który wyjaśnił Daniel: monarcha zostanie odtrącony przez ludzi i przez wiele lat
będzie Ŝył samotnie. Tak teŜ się stało: "wypędzono go spośród ludzi, Ŝywił się trawą jak
woły, a rosa z nieba zwilŜała go. Włosy jego urosły niby [pióra] orła, paznokcie zaś jego
jak [pazury] ptaka" (Dn 4,30 - przekł. BT). Po pewnym czasie obłęd króla, który był
powodem odsunięcia go, minął, a Nabuchodonozorowi wrócono jego godność (por. Dn
4,1-34).
55
Por. TERTULIAN, O pokucie, 12, tł. cyt., s. 191-192: A grzesznik znając eksmologezę ustanowioną przez Pana dla jego odnowienia ma o niej zapomnieć? Ją, która
królowi babilońskiemu przywróciła królestwo? Długie bowiem przez pokutę składał
Bogu zadośćuczynienie, przez siedem lat w brudzie odprawiał spowiedź, jego paznokcie
zdziczałe wyglądały jak szpony u lwa, a jego włosy niepielęgnowane robiły straszliwe
wraŜenie dzikiego orła. Zaiste złe leczenie! PoniewaŜ go ludzie opuścili, Bóg ponownie
przyjął".
56
1 Kor 5,3-5.
53
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
41
pokutę kroczycie coraz dostojniejsi, nasyceni ucztami, wydelikatnieni
kąpielami, przyozdobieni strojami? Oto widzę pewnego człowieka, niegdyś
uczciwego, niegdyś biedaka, niegdyś odzianego w nędzną tunikę - teraz jest
wykształcony, zamoŜny i wystrojony; jakby zarzucał Bogu, Ŝe nie mógł mu
słuŜyć i umierającą duszę oŜywić rozkoszą członków. [3] Dobrze, Ŝe jesteśmy
ludźmi średnio zamoŜnymi, w przeciwnym razie czynilibyśmy to czego nie
wstydzą się męŜczyźni i kobiety wyŜszego stanu: przebywalibyśmy pośród
marmurów, posypywalibyśmy się złotem, wleklibyśmy za sobą jedwabie,
upiększalibyśmy się szminką. Jeśli jakiś ciemno zabarwiony pyłek błyszczy na
brwiach albo obłudny połysk czerwieni się na policzkach, albo sztuczny karmin
wydelikatnia wargi, to być moŜe, Ŝe nic z tych rzeczy nie posiadacie; niemniej
jednak nie brakuje wam parków, miejsc ustronnych nad morzem ani wybornego
wina, ani wystawnych przyjęć czy wypoczynku na starość57. Czyńcie tak,
ufajcie temu, póki Ŝyjecie.
[4] Nie mogę juŜ wytrzymać, bracia ! Daniel wraz ze swoimi towarzyszami,
okryty workiem i popiołem, wycieńczony postem, tak mówi: "Zgrzeszyliśmy,
dopuściliśmy się nieprawości, okazaliśmy niegodziwość, przekroczyliśmy
nakazy Twoje i sądy"58. Podobnie Pismo Święte mówi o Azariaszu: "Azariasz
stojąc modlił się, a otworzywszy usta swoje czynił eksmologezę przed Bogiem
razem ze swoimi towarzyszami"59. [5] Sam zaś Dawid mówi: "Będę kaŜdej
nocy obmywał łóŜko moje, łzami będę skrapiał pościel moją"60. A czy my
postępujemy w taki lub podobny sposób? Nie mówię juŜ o tym, co gromadzimy, oszukując, handlując, kradnąc; na zewnątrz poszukując bogactwa, a
wewnątrz rozkoszy; niczego nie czyniąc bezinteresownie, niczego nie dając
ubogim, niczego nie przebaczając braciom. [6] Nie zachowujemy nawet tych
praktyk, niegdyś powszednich, które moŜe oglądać równieŜ kapłan i są
chwalone wobec biskupa: płacz wobec Kościoła, opłakiwanie w nędznym
stroju zmarnowanego Ŝycia, post, modlitwa, padanie na kolana; jeśli ktoś
zapraszałby do kąpieli, wyrzecz się przyjemności; jeśli ktoś prosiłby na ucztę,
daj taką odpowiedź: Te rzeczy są dla szczęśliwych, ja zgrzeszyłem wobec Boga
i grozi mi wieczne zatracenie. CóŜ mi po ucztach, jeśli zniewaŜyłem Pana?
Ponadto jeszcze podawanie dłoni ubogim, proszenie wdów o wstawiennictwo,
57
Por. TERTULIAN, O pokucie, 11, tł. cyt., s. 190: "A czy wypada nam prosić o
przebaczenie grzechów w szkarłacie i purpurze? Idź więc ze szpilką do rozdzielania
włosów, nie zapomnij teŜ o umyciu proszkiem zębów, o noŜyczkach Ŝelaznych czy teŜ
brązowych do obcinania paznokci, a moŜe jeszcze szminką pomalujesz sobie usta i
policzki? Prócz tego wyszukaj sobie przynajmniej kąpielisk z zieleńcami lub teŜ w
pobliŜu morza, wzbogacaj się, staraj się o dobrze utuczony drób, nie Ŝałuj sobie dobrego
wina. A gdyby cię kto zapytał: «Czemu sobie tak dogadzasz?», Odpowiedz: «Zgrzeszyłem przeciw Bogu, lękam się zginąć na wieki! Teraz więc powstrzymuję się, męczę się i
tropię, w jaki sposób mógłbym się pojednać z Bogiem, którego obraziłem grzechami»".
58
Dn 9,5.
59
Dn 3,25.
60
Ps 6,7.
__________________________________________
42
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
padanie do nóg prezbiterom, błaganie Kościoła o orędownictwo. Spełniaj
wszystkie te praktyki, zanim umrzesz61.
[11.1] Wiem, Ŝe niektórzy spośród waszych braci i sióstr opasują ciało
włosiennicą, leŜą w popiele, praktykują długie posty, choć być moŜe tak bardzo
nie zgrzeszyli. Ale dlaczego mówić o braciach? Podobno dzikie kozy znają
lekarstwa dla siebie: słyszę bowiem, Ŝe zranione zatrutymi strzałami przemierzają góry Dikte62 tak długo, aŜ najadłszy się łodyg dyktamy, dzięki kleistej
konsystencji zbawiennego napoju, zdołają usunąć z ciała grot, który je zranił.
[2] My natomiast nie usuwamy ognistej strzały szatana napojem pokuty i
ziołami eksomologezy. Jaskółka potrafi otworzyć oczy ślepym pisklętom dzięki
swojej roślinie, chelidonii63; a czy my potrafimy odzyskać utracone światło
duszy dzięki korzeniom umartwienia? Oto człowiek, niepodobny ani do kozy,
ani do jaskółki, a zazdrośnie przywiązany do swojej ślepoty i bólu64.
[3] RozwaŜcie teraz, bracia, jak obiecaliśmy na zakończenie, kto osiąga
owoce dzieł pokutnych, a kogo czeka przeciwny koniec. Duch Pański grozi
grzesznikom zadowolonym z siebie i nie czyniącym pokuty, mówiąc: "Nie
przyjęli miłości prawdy, aby byli zbawieni, ześle na nich tedy obłudę błędu,
aby uwierzyli kłamstwu i Ŝeby poddani byli sądowi wszyscy ci, którzy nie
uwierzyli prawdzie, ale upodobali sobie w nieprawości"65. [4] Podobnie
Apokalipsa mówi o nierządnicy: "Jako się wielce wyniosła i do rozkoszy
przywykła, tyle zadajcie jej cierpienia i smutku"66. A apostoł Paweł powiada:
"CzyŜ nie wiesz, Ŝe łaskawość Boga do pokuty cię skłania? Lecz ty z
zatwardziałości swej skarbisz sobie gniew na dzień gniewu i zjawienia się
sprawiedliwego sądu BoŜego"67.
61
Por. TERTULIAN, O pokucie, 9, tł. cyt., s. 188-189: "W worku i popiele leŜeć, ciało
mieć w brudzie i zaniedbaniu, ducha w smutku i Ŝałobie pognębić, grzech przez gorzkie
wspominanie odwołać, poŜywienie i napój bez przypraw spoŜywać, oczywiście nie ze
względu na brzuch, lecz tylko dla utrzymania Ŝycia; często zaś modlitwy swoje postami
wzmacniać, jęczeć, płakać i wołać dzień i noc do Pana twego, przed kapłanami bić
czołem o ziemię, a tych, którzy mili są Bogu, obejmować za kolana, wszystkich zaś
braci prosić o wstawiennictwo w przebaczaniu za grzechy".
62
Dikte - góra na wschodnim wybrzeŜu Krety, z grotą, w której jakoby narodził się i
był wykarmiony Zeus.
63
"Dzięki swej roślinie, chelidonii" - gra słów. Nazwa rośliny wywodzi się od
chelidon - jaskółka.
64
Por. TERTULIAN, O pokucie, 12, tł. cyt., s. 191: "PrzecieŜ nawet nieme i bezrozumne stworzenia poznają w stosownym momencie przygotowane im przez Boga środki
lecznicze. Jeleń raŜony strzałą wie, Ŝe musi w odpowiednim czasie spoŜyć balsam, aby
wyrzucić z rany Ŝelazo. Jaskółka potrafi przywrócić wzrok pisklętom przy pomocy
róŜnych roślin. A grzesznik znając eksomologezę ustanowioną przez Pana dla jego
odnowienia ma o niej zapomnieć?"
65
2 Tes 2,10-12.
66
Ap 18,7.
67
Rz 2,4-5.
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
43
[5] Lękajcie się przeto, umiłowani, sprawiedliwych sądów, zaniechajcie
błędu, potępiajcie rozkosze. ZbliŜa się juŜ czas ostateczny. Piekło i otchłanie
otwierają swe szerokie łono dla niegodziwych. Po chwilowej udręce dusz dla
zmartwychwstałych ciał równieŜ jest zgotowana wieczna męka. Niech nikt nie
wierzy wątrobie Tytiosa ani sępom poetów. Ogień wieczny sam sobie
uzupełnia materię odnawiających się ciał68. Przyjrzyjcie się, jeśli nie wierzycie:
wzburzenie wody wzmaga się wraz z ogniem, odnawia się, Ŝywiąc się tym
zamętem. [6] Jeśli cofacie się przed udręką eksomologezy, przypomnijcie sobie
płomienie piekielne, które ona wam zgładzi. Moc ich moŜecie stwierdzić
równieŜ na podstawie obecnych zjawisk, ich dymy spalają najwyŜsze góry
podziemnym ogniem. Etna na Sycylii i Wezuwiusz w Kampanii bezustannie
buchają ognistymi kulami płomieni; a takŜe, aby wykazać nam nieprzemijalność sądu, pękają, zapadają się, lecz poprzez wieki nie ustają69.
[7] Przypatrzcie się w Ewangelii bogaczowi, który cierpi tylko udręki
duszy70. Jaka zaś kara spadnie w końcu na zmartwychwstałe ciała! Jakie będzie
towarzyszyć jej zgrzytanie zębów! Jaki strumień łez popłynie z oczu!
[12.1] Pamiętajcie, bracia, Ŝe w otchłaniach nie ma juŜ eksmologezy ani nie
będzie moŜna czynić pokuty, gdyŜ czas pokutowania przeminął. Spieszcie się,
gdy Ŝyjecie, gdy jesteście w drodze z waszym nieprzyjacielem71. Boimy się
ogni tego świata i przeraŜają nas szpony oprawców; porównajcie z nimi
wieczne ręce tych, co wam zadają męczarnie nie gasnących nigdy płomieni.
[2] Ze względu na wiarę Kościoła, na moje własne zaniepokojenie i zbawienie wszystkich dusz, zaklinam i błagam, abyście nie wstydzili się czynów
pokutnych, abyście nie lękali się bez wahania rzucić ku właściwym środkom
dla osiągnięcia zbawienia, pogrąŜyć duszę w smutku, przyoblec ciało w wór
pokutny, posypać się popiołem, zmiaŜdŜyć się umartwieniem, szukać pomocy
68
Wizja kar piekielnych przedstawionych przez Pacjana została zaczerpnięta
z Laktancjusza, Divinae Institutiones, 7,21, PL 6,801-803. RównieŜ fragment o Tytiosie
pochodzi stamtąd. Laktancjusz z kolei zaczerpną go od Wergiliusza:
"Za czym ukazał się Tytios, płód Ziemi wszechŜywicielki:
Cielsko jego olbrzymie na dziewięć się mórg rozciągało,
Sęp zaś potworny krzywym mu dziobem wyŜerał wątrobę,
Co odrastała wieczyście, i trzewia wśród mąk niewysłownych..."
Eneida, 6,595-598, tł. I. Wieniewski, Kraków 1978, s. 170.
69
Por. TERTULIAN, O pokucie, 12, tł. cyt., s. 191: "Dlaczego nie mamy myśleć o
owym bezdennym skarbcu ognia wiecznego, skoro i niektóre jego kominy wyrzucają tak
olbrzymie strumienie płomieni, Ŝe sąsiadujące miasta juŜ zostały spalone, a inne
codziennie oczekują podobnego losu? Rozpadają się majestatyczne góry z płodem
wewnętrznego ognia, a gdy się rozpadają i znikają, te jednak nigdy się nie kończą. Jest
to dla nas obraz wiecznego wyroku. Kto właśnie tych strasznych zjawisk gór nie uzna za
ilustrację groŜącego nam sądu? Kto nie zgodzi się, Ŝe te wybuchy iskier olbrzymiego i
niepojętego ogniska są jego próbnymi pociskami?"
70
Por. Łk 16,19-31.
71
Por. Mt 5,25.
__________________________________________
44
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
w modlitwach wielu ludzi72. [3] Na ile wy nie zapomnicie o cierpieniach
pokuty, na tyle Bóg zapomni wasze grzechy. "Jest bowiem łagodny i cierpliwy i
pełen miłosierdzia, i zmienia wyrok ogłoszony przeciw niegodziwości"73. Oto
przyrzekam wam to i obiecuję, jeŜeli tylko z autentycznym zadośćuczynieniem
powrócicie do Ojca, nie błądząc więcej, nic nie dodając do dawnych grzechów,
mówiąc pokornie i z płaczem: "Ojcze zgrzeszyliśmy wobec Ciebie, juŜ nie
jesteśmy godni zwać się twoimi synami"74, [4] wówczas odstąpi od was owa
nieczysta trzoda świń i pokarm bezkształtnych strąków75. Gdy powrócicie,
ubierze was w suknię kosztowną i zaszczyci pierścieniem, po ojcowsku was
uściśnie i na nowo przyjmie. Oto On sam mówi: "Nie chcę śmierci grzesznika,
lecz aby się nawrócił i Ŝył"76. A następnie: "CzyŜ ten - mówi - kto się
przewrócił, nie powstanie, a kto się odwrócił, nie nawróci się?"77 A Apostoł
rzecze: "Bóg ma moc utrzymać go na nogach"78.
[5] RównieŜ Apokalipsa grozi siedmiu Kościołom, jeśli nie będą czynić
pokuty79. Nie groziłaby zapewne zaniedbującym pokutę, gdyby zarazem nie
przebaczała pokutującym80. RównieŜ sam Bóg mówi: "Pamiętaj przeto, z jak
wysoka upadłeś, i czyń pokutę"81. A następnie: "Jeśli nawróciwszy się będziesz
Ŝałował, wówczas będziesz zbawiony i poznasz, jak daleko byłeś"82. Niech nikt
z powodu niegodności grzesznej duszy nie traci nadziei do tego stopnia, aby
uznał się za niepotrzebnego Bogu. Nikogo z nas Pan nie chce skazać na
zatracenie, poszukuje nawet najmniejszych i marnych. Jeśli nie wierzycie,
spójrzcie: oto w Ewangelii poszukują drachmy, a gdy ją odnajdują, pokazują ją
sąsiadom83. Owieczka, którą pasterz ma wziąć na ramiona, nie wydaje mu się
cięŜka84. Z jednego grzesznika czyniącego pokutę cieszą się aniołowie w niebie
72
Por. TERTULIAN, O pokucie, 9, tekst cytowany w przypisie 54.
Jl 2,13.
74
Łk 15,18-19.
75
Por. TERTULIAN, O pokucie, 8, tł. cyt., s. 188: "Właśnie dlatego, Ŝe powróciłeś,
będzie się cieszył więcej twoim powrotem aniŜeli z rozsądnego Ŝycia kogoś innego. Ale
pod warunkiem, Ŝe szczerze pokutujesz, Ŝe porównasz swoją głodówkę z obfitością
dziennej zapłaty twego Ojca, Ŝe porzucisz świnie i nieczyste bydło, Ŝe odszukasz Ojca
bardzo obraŜonego i powiesz: «Ojcze, zgrzeszyłem, nie jestem juŜ godny nazwać się
Twoim Synem»" (Łk 15,21).
76
Ez, 23.
77
Jr 8,4.
78
Rz 14,4.
79
Por Ap 2,4 nn.
80
Por. Pacjan, Ep. 1,6,1.
81
Ap 2,5.
82
Iz 30,15.
83
Por. Łk 15,8-10.
84
Por. Łk 15,1-7.
73
WEZWANIE DO POKUTY _____________________________________________
45
i weselą się chóry niebieskie85. Naprzód! Grzeszniku, nie ustawaj w modlitwie;
widzisz, gdzie radują się z twego powrotu86. Amen.
85
Por. Łk 15,10.
Por. TERTULIAN, O pokucie, 8, tł. cyt., s. 187: "Cieszą się niebianie i aniołowie z
człowieka pokutującego. Patrz, grzeszniku, bądź dobrej myśli; widzisz przecieŜ, gdzie
się cieszą z twojego powrotu".
86
__________________________________________
46
ŚW. PACJAN Z BARCELONY
SAN PACIANO DE BARCELONA - EXHORTACIÓN A LA PENITENCIA
Sumario
San Paciano de Barcelona (s. IV), obispo y teólogo, fué autor de tres cartas
al novaciano Simproniano, un breve tratado sobre el bautismo y una amplia
homilia titulada "Exhortación a la penitencia", cuya traducción al polaco
publicamos en el presente artículo. La traducción está precedida de una
introducción que aporta una idea general sobre el autor y su obra. La
"Exhortación a la penitencia" trata de una serie de problemas relacionados
con la práctica de la penitencia canónica en la Iglesia primitiva y tiene un
carácter pastoral.
Download PDF