Coby BD-S473 User manual

Coby BD-S473 User manual
STUDIA Z DZIEJÓW
PAŃSTWA
I PRAWA
POLSKIEGO
XII
studia 12 tomost.indb 1
2010-04-12 10:26:37
studia 12 tomost.indb 2
2010-04-12 10:26:37
STUDIA Z DZIEJÓW
PAŃSTWA
I PRAWA
POLSKIEGO
XII
kraków – Lublin – ŁÓdŹ 2009
studia 12 tomost.indb 3
2010-04-12 10:26:37
Panu Profesorowi
Kazimierzowi Orzechowskiemu
studia 12 tomost.indb 5
2010-04-12 10:26:38
Rada Wydawnicza
Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego:
Klemens Budzowski, Maria Kapiszewska, Zbigniew Maciąg, Jacek M. Majchrowski
Komitet redakcyjny:
Jerzy Malec, Jacek Matuszewski, Wojciech Witkowski
Redaktor naczelny:
Jerzy Malec
Pozytywnie opiniowali do druku:
prof. dr hab. Andrzej Dziadzio
prof. dr hab. Marek Cetwiński
Redakcja:
Hanna Wróblewska
Tłumaczenia na język niemiecki:
Wojciech Rynduch-Walecki
Okładka:
Barbara Grzejszczak, Joanna Sroka (realizacja cyfrowa)
Redaktor prowadzący:
Halina Baszak Jaroń
Korekta:
Zespół
Tytuł finansowany przez:
Krakowską Akademię im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
Uniwersytet Łódzki
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Copyright© by Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego,
Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Kraków 2009
ISSN: 1733-0335
Na zlecenie:
Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Wydawca:
Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. – Oficyna Wydawnicza AFM
Kraków 2009
Łamanie:
Joanna Sroka
Druk i oprawa:
Tercja
studia 12 tomost.indb 6
2010-04-12 10:26:38
Spis treści
7
Spis treści
Jan Adamus (Łódź)
• Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych [Polnische
Rechtstradition Überlegungen um die Millenium-Wende]
11
Lena Fijałkowska (Łódź)
• O przydatności mediewistyki prawniczej dla studiów nad historią
prawa starożytnego Bliskiego Wschodu [Von der Nützlichkeit der
juristischen Mediävistik für die Studien zur Geschichte des antiken
Rechts im Nahen Osten]
43
Rafał Wojciechowski (Wrocław)
• Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym według nauki procesu
rzymsko-kanonicznego XIII–XIV wieku [Urteilsfindung im schiedsgerichtlichen Verfahren nach der Lehre des römisch-kanonischen
Prozesses im 13. und 14. Jahrhundert
53
Marian J. Ptak (Wrocław)
• Przywileje ziemskie Księstwa Oleśnickiego z lat 1475–1534 [Die
Landesprivilegien des Herzogtums Oels aus den Jahren 1475–1534]
67
Aleksandra Kaczmarczyk (Wrocław)
• Aimone Cravetta w sprawie Antoniego Sburlatusa i Franciszka de
Abiate [Aimone Cravetta in Sache Antonius Sburlatus und Franciscus de Abiate
79
Józef Koredczuk (Wrocław)
• Legalna teoria dowodowa i jej wpływ na rozwój inkwizycyjnego
procesu karnego [Legale Beweistheorie und ihr Einfluss auf die Entwicklung des Strafprozesses der Inquisition]
85
Zbigniew Głąb (Łódź)
• Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście
w XVII wieku (na przykładzie Lutomierska). Część II [Schuld und
Sühne – aus der Geschichte des Verbrechens in einer Kleinstadt im
17. Jahrhundert (auf dem Beispiel der Stadt Lutomiersk)]. II. Teil
93
studia 12 tomost.indb 7
2010-04-12 10:26:38
8
Spis treści
Izabela Lewandowska-Malec (Kraków)
• Sejmy rozerwane i zerwane w XVII stuleciu [Die zerrissenen und
abgebrochenen Sejms im 17. Jahrhundert]
125
Marcin Głuszak (Łódź)
• Ordynacja w Radzie Nieustającej [Ordnung des Ständigen Rates]
135
Ewa Borkowska-Bagieńska (Poznań)
• O świadomości prawnej szlachty w czasach stanisławowskich i potrzebie jej badania [Von dem Rechtsbewusstsein des Adels in den
Zeiten von Stanisław August Poniatowski und dessen Forschungsbedarf ]
151
Piotr Jurek (Wrocław)
• Komisje do ofiary wieczystej na powiększenie sił krajowych z 1789 r.
[Kommissionen für das „ewige Opfer“ für die Vergrößerung der nationalen Streitkräfte von 1789]
159
Tomasz Kubicki (Łódź)
• Kilka uwag o tzw. zamieszkaniu obranym w świetle artykułu 27
prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach
i hipotekach z roku 1818 [Einige Bemerkungen zum sog. gewählten
Wohnsitz im Licht von Art. 27 des Gesetzes über Eigentumsfestlegung der Immobilien, über Privilegien und Hypotheken von 1818]
171
Grzegorz Smyk (Lublin)
• Rosyjska literatura prawno-administracyjna w XIX i na początku
XX w. [Russische Rechts- und Verwaltungsliteratur im 19. und zu
beginn des 20. Jahrhundert]
179
Anna Fermus-Bobowiec (Lublin)
•
Zasada samodzielności i samorządności w działalności towa­
rzystw kredytowych miejskich w Królestwie Polskim na przykładzie
Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina [Das Prinzip der Selbstständigkeit und Selbstverwaltung in der Tätigkeit der Städtischen
Kreditgenossenschaften im Königreich Polen auf dem Beispiel der
Kreditgenossenschaft der Stadt Lublin]
199
studia 12 tomost.indb 8
2010-04-12 10:26:38
Spis treści
9
Tomasz Kruszewski (Wrocław)
• Szkoły rolnicze w prowincji śląskiej w XIX i XX wieku [Landwirtschaftsschulen in der Provinz Schlesien im 19. und 20. Jahrhundert]
219
Jacek Przygodzki (Wrocław)
• Przyczynek do problematyki dekoncentracji w pracach komisji dla
usprawnienia administracji publicznej w II Rzeczypospolitej [Ein
Beitrag zur Problematik der Dekonzentration in den Arbeiten der
Kommission zur Verbesserung der Öffentlichen Verwal­tung in der
Zweiten Republik Polen]
227
Waldemar Kozyra (Lublin)
• Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych wobec
życia społeczno-politycznego w Polsce w latach 1922–1926 [Verwaltungspolitik der Innenminister im Hinblick auf das gesellschaftlich-politische Leben in Polen ] in den Jahren 1922–1926
237
Tomasz Dolata (Wrocław)
• Polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 1926 r.,
a inne regulacje z zakresu praw na dobrach niematerialnych [Das
polnische Gesetz über die Bekämpfung des unlauteren Wettbewerbs von 1926 im Zusammenhang mit anderen Regelungen über
das geistige Eigentum]
265
Tomasz Fedorszczak (Wrocław)
• Eliminacyjny zbieg przepisów w polskim prawie karnym [Eliminative Konkurrenz der Vorschriften im polnischen Strafrecht ]
277
Andrzej Witkowski (Rzeszów)
• Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r. [Prämiendarlehen
für Vaterlandswiederaufbau von 1946]
287
Stanisław Rogowski (Wrocław)
• Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991
[Novellierungen der Verfassung vom 22. Juli 1952 in den Jahren
1989–1991]
309
studia 12 tomost.indb 9
2010-04-12 10:26:38
Jan Adamus
(Łódź)
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych*1
Polnische Rechtstradition.
Überlegungen um die Millenium-Wende
1. Problem swoistości dawnej polskiej kultury prawnej w starszej literaturze. 2. Problem swoistości dawnej
polskiej kultury prawnej w nowszej literaturze. 3. „Anarchia prywatna”. 4. Konkluzje.
1. Das Problem der Eigenartigkeit der alten polnischen Rechtskultur in der früheren Literatur; 2. Das Problem der Eigenartigkeit der alten polnischen Rechtskultur in der neueren Literatur; 3. „Private Anarchie“;
4. Schlussfolgerungen.
1
Wśród wielu trudnych problemów, przed którymi stoi nauka historii prawa
polskiego, szczególne miejsce zajmuje problem charakterystyki dawnego prawa
* „Redakcja, ogłaszając powyższy artykuł, chętnie by widziała, by inni znawcy dawnego polskiego prawa
sądowego zechcieli z okazji millenium sformułować swe zasadnicze poglądy na potrzeby historii polskiego prawa, na jej braki i sytuację obecną”) – propozycja notki odredakcyjnej pochodzi od Jana Adamusa.
Dziś dołączamy fragment recenzji wydawniczej M. Cetwińskiego z 2009 r.: „Inicjatywie wydania z papierów pośmiertnych artykułu Jana Adamusa, jednego z najbardziej interesujących historyków polskich XX
wieku, należy tylko przyklasnąć. Studium to pisane jeszcze w początkowym okresie obchodów tysiąclecia
państwa polskiego również dziś może stać się inspiracją dla badaczy współczesnych. Przede wszystkim
dlatego, że w pełni przedstawia to, co historyk ten określał jako „metodę całościową”. Metoda ta harmonijnie łączy gruntowne badania źródłowe z historią historiografii pojmowaną jako podstawowy składnik
warsztatu badawczego. Adamus wykazuje, jak wiele w sądach historyków wynika nie ze źródeł, lecz
z przyjmowanych – często nieświadomie – założeń filozoficznych, ideologicznych i politycznych. Dlatego niezbędny jest krytyczny stosunek do ustaleń najwybitniejszych nawet naukowych autorytetów.
Zadaniem historyka jest, głosi Jan Adamus, stale pamiętać o wpływie owych założeń na uzyskiwane
wyniki. Chodzi o to aby nasz kierunek w przyszłość nie wywierał niepożądanego wpływu na obraz przeszłości, a mianowicie nie fałszował go w szlachetnych intencjach, nie podczerniał i tak
czasami dostatecznie smutnego obrazu. Warto tę myśl upowszechnić w czasach, kiedy teraźniejsze
sympatie polityczne wyraźne w wielu współczesnych opracowaniach dają uproszczone, by nie powiedzieć prostackie, obrazy naszej stosunkowo niedawnej przeszłości.
Publikacja tego odrzuconego niegdyś przez pewną redakcję artykułu Jana Adamusa będzie też moralnym zadośćuczynieniem Jego pamięci, przypomnieniem uczonego, który w trudnych przecież
czasach potrafił mimo wszechobecnej politycznej presji myśleć niezależnie. Merytoryczna zawartość, metodologiczne mistrzostwo i moralne przesłanie – to wystarczające powody, aby artykuł Jana
Adamusa wreszcie doczekał się publikacji drukiem.”
studia 12 tomost.indb 11
2010-04-12 10:26:38
12
Jan Adamus
polskiego oraz problem, do jakiej rodziny praw ono należało. Jeśli przyjmiemy za
Balzerem datę narodzin naszej nauki rok 1800 – moment wydania I tomu O litewskich i polskich prawach Tadeusza Czackiego – to w ciągu przeszło półtora wieku
rozwoju tej dyscypliny naukowej zanotować będziemy mogli niejedną gruntowną przemianę, po prostu przełom, po którym już dyscyplina ta niewiele zdawała
się posiadać wspólnego z tym, co reprezentowała przed takim przełomem. Droga
rozwoju historii prawa polskiego była dziwnie krętą i rozpoczynaliśmy ją parę razy
od nowa, przekreślając, mniej lub też więcej, to wszystko, co dawniej dokonano.
Ale wśród tych przemian do dnia dzisiejszego utrzymuje się problem swoistości
dawnego prawa polskiego, chociaż zależnie od kierunku wydaje się on zmieniać
całkowicie swój wyraz i wymowę.
W oświeceniowym okresie kultury polskiej szukano „źródeł prawa polskiego”
w rozmaitych obcych prawach, np. Czacki widział w prawie polskim przejątek
i kontynuację prawa normańskiego2. Fundamentem tych teorii był oświeceniowy
racjonalizm, wedle którego rozum jednostki (ustawodawcy) tworzy prawo. Stąd
też za prawo właściwe uznawano wówczas tylko prawo ustawowe, np. Ignacy Benedykt Rakowiecki, który w latach 1820 i 1822 pierwszy pisał o prasłowiańskim
prawie, wyobrażał je sobie koniecznie jako hipotetyczny kodeks prawny słowiański. Przy takim podejściu do prawa oczywiście jeden ustawodawca mógł przejąć prawa napisane przez drugiego. Był to zatem pewnego kształtu dyfuzjonizm
prawny – jeśli wolno nam przenieść nazwę jednego z kierunków nowoczesnej
etnografii anglosaskiej na ten nasz dawny kierunek – który w sposób podobny
sprowadzał zagadnienie powstawania prawa do procesu „wpływologii”. Nie potrzeba zapewne dodawać, że nam, dzisiaj wiedzącym już więcej o zjawisku prawa,
podobne podejście do niego wydać się musi powierzchownym, ślizgającym się po
zewnętrznościach.
Uległo to zmianie w ujęciu Joachima Lelewela, który, pozostawiając wyłączność prawa stanowionego, uznaje jednak jego rodzime pochodzenie i charakter3. To samo zresztą podejście przyjmował odnośnie ustroju, prezentując to w teorii o gminowładczym
charakterze narodowym polskim. Jednakże Lelewel w zakresie ustroju sam wyciągnął
ze swej koncepcji wnioski w postaci koncepcji wyprzedzania Europy przez Polskę, podczas gdy w zakresie prawa analogiczną teorię stworzył dopiero W. A. Maciejewski.
W ten sposób narodziła się teoria swoistości prawa polskiego, jak i teoria wewnętrznego związania prawa z narodem. Analogicznym wydarzeniem, chociaż
nieco wcześniejszym, jest powstanie w prawoznawstwie niemieckiej szkoły histoNajdokładniejsze przedstawienie tej dyskusji daje A. Kraushar, Uwagi nad historią prawa, Warszawa 1868.
2
3
Piszę o tym równocześnie na innym miejscu.
studia 12 tomost.indb 12
2010-04-12 10:26:38
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
13
rycznej. Sam Lelewel inspirował się zresztą tą szkołą, aczkolwiek nie przejął np.
jej nauki o znaczeniu prawa zwyczajowego. W każdym razie niemiecka teoria
o Volksgeist występuje u Lelewela w postaci teorii ducha narodowego.
W zasadzie tak teoria narodowego charakteru prawa, jak i teoria prawa zwyczajowego – czyli teoria o nieświadomym i spontanicznym powstawaniu prawa
– nosiły charakter reakcyjny, gdyż za ich pomocą reakcja niemiecka broniła się
przed wzorami rewolucji francuskiej4. To oczywiście nie wyklucza tego, że pewne
zjawiska, czy też postaci należące do tej szkoły, nie ulegały tym wzorcom, zatem
należałoby je interpretować inaczej5. Tym bardziej trzeba ostrożności i staranności przy ocenie wpływów tych poglądów na terenie słowiańskim, gdzie wpływy te
wspomagały odrodzenie narodów, które już dawniej utraciły swój byt państwowy.
Natomiast na terenie polskim, gdzie podobna katastrofa była jeszcze bardzo świeża, wspomagały zmianę społeczeństwa opartego na własnym państwie w takie,
którego podstawą stał się naród6. Teoria o narodowym charakterze prawa odegrała w dziejach naszej kultury swoją rolę, chociaż nigdy nie była ona tak wielka jak
jej siostrzycy ustrojowej (gminowładztwo słowiańskie względnie polskie). Były to
wielkie idee o fundamentach naukowych niezbyt rozbudowanych.
Lelewela na polu historii prawa wyprzedził, i nawet przypuszczalnie mu
w tym zakresie trochę mentorował, fachowy historyk prawa Jan Wincenty Bandtkie. Ten przy swoim – jak to nazywał – obczytaniu szczegółowym (Belesenheit)
na pewno musiał znać wystąpienia szkoły historycznej w Niemczech, ale nie był to
umysł lubujący się w wielkich teoriach czy też ideach. Nawet tego rodzaju uogólnienia, jak teorię powstania statutów Kazimierza Wielkiego, stworzył Lelewel –
na podstawie niewielkiej liczby rękopisów – a nie Bandtkie, który znał ich więcej
i studiował szereg lat. Umysł J. W. Bandtkiego był drobiazgowy, mikrograficzny,
o cechach właściwych (wedle niesłusznego zresztą polskiego uprzedzenia) umysłowi niemieckiemu. Bandtkie był niejako twórcą nurtu mikrologicznego w historii prawa polskiego. Cechą charakterystyczną tej polskiej nauki pozostało do
dzisiaj, że nurt drobiazgowych badań wiąże się jedynie w sposób luźny z nurtem
wielkich idei. Jeśli jeszcze Lelewel był czynny w obu nurtach równocześnie, to później już coraz częściej oba nurty się rozchodziły. Zwykle wielkie koncepcje tworzyli
4
K. Opałek, J. Wróblewski, Niemiecka szkoła historyczna w teorii prawa, „Przegl. Nauk Hist. i Społ.”,
t. 5, 1955.
K. Grzybowski, O miejscu niemieckiej szkoły historycznej w rozwoju nauki prawa, „Czas. Praw.-Hist.”,
t. 8, z. 2, 1956; K. Sójka-Zielińska, W sprawie oceny romanistycznego i germanistycznego kierunku
szkoły historycznej w niemieckiej nauce prawa pierwszej połowy XIX w., „Czas. Praw.-Hist.”, t. 11, z. 2,
1959.
5
6
Zresztą odróżnienie prawa społecznego od prawa państwowego zawdzięczamy już Fichtemu i jego
uczniowi Krausemu (G. Gurvitch, Sociology of Law, London 1947, s. 67 i n.).
studia 12 tomost.indb 13
2010-04-12 10:26:38
14
Jan Adamus
uczeni, którzy sami osobiście nie mozolili się w trudzie nad zbyt licznymi i zbyt
mało wymownymi źródłami, podczas gdy znowu badacze źródłowi raczej tylko
słabo nawiązywali do wielkich koncepcji. To zjawisko nadmiernej dwutorowości
polskiej myśli historyczno-prawnej stanowi przejaw jej słabości7.
Jak to już wyżej zauważyliśmy, Wacław Aleksander Maciejowski rozwinął założenia Lelewela8 w prawną teorię wyprzedzenia, mianowicie Polska miała wyprzedzać Europę w dwu wówczas modnych instytucjach: ślubach cywilnych
i sądach przysięgłych. Duża wiedza łączyła się u tego uczonego z ryzykownymi
i słabo uzasadnionymi hipotezami kierowanymi uprzedzeniami z góry powziętymi. Sposób pracy Maciejowskiego stał się odstraszającym wzorem nie tylko
w oczach późniejszych pozytywistycznych autorów (Bobrzyński, Balzer), ale również
i samego Lelewela9. Zapewne katastrofa, do jakiej doprowadził swe studia ten wielki erudyta, spowodowała, że na terenie polskiej historii prawa myśl mikrologiczna
i syntetyczna rozeszły się szczególnie. To oczywiście nie wyklucza zasług Maciejowskiego dla slawistycznych badań historyczno-prawnych; wysunięto nawet niedawno hasło (T. Taranowski) powrotu do Maciejowskiego w tych badaniach.
Tym korzystniej w zestawieniu z Maciejowskim wyglądał Romuald Hube
(1803–1890), którego możemy uważać za ucznia J. W. Bandkiego. „Przejął on po
swym mistrzu brak skłonności do wielkich teorii, przy zaangażowaniu w badania
szczegółowe. Jednakże jeśli Bandtkie, mając w swym ręku tak wiele materiałów po
temu, nie stworzył żadnej teorii powstawania statutów Kazimierza Wielkiego, to
Hube, niejako w zastępstwie swego mistrza, zaproponował wyjaśnienie powstania
statutów Kazimierza Wielkiego. Dzięki temu mamy dzisiaj dwie główne teorie na
ten temat – Lelewela i Hubego. Jako praktyk prawnik, o niezwykle dużej jak na ówczesne czasy, kulturze prawniczej, posiadał też zasługi dla innych dyscyplin prawniczych. Jego myśl, pełna umiaru, a równocześnie i głębi – zrobiła wrażenie takiej,
To przeciwieństwo zmieniło się, a mianowicie otrzymało szczególny rozmach przez popularne nastawienie pozytywizmu na trzeźwość i krytycyzm myśli w przeciwstawieniu do romantycznej wiary
w natchnienie i improwizację. Mikrologia była trzeźwa, a jakieś uogólnienia nie odpowiadały zawsze
popularnym pojęciom o trzeźwości, czasami zaś przekraczały zasięg takich popularnych umysłowości. W każdym razie ta popularna „mitologia”, jak zwykle, także i w tym wypadku doprowadziła do
pewnych przerostów: za dużo dobrego.
7
Por. np. W. A. Maciejowski (Pierwotne dzieje Polski i Litwy, Warszawa 1846, s. II) wzywa pomocy
uczonych, a mianowicie: ciebie mam ja tu głównie na myśli, głęboko uczony Joachimie (zakazanego
nazwiska zapewne cenzura by nie przepuściła).
8
W. A. Maciejowski (op. cit., s. I) pisze o długo w swym łonie ukrywanych bogactwach; idem, Pamiętniki o dziejach i prawodawstwie Słowian, t. 2, Petersburg–Lipsk 1839, s. 1–2: Jest nadzieja, że
w odmłodnieniu oświaty europejskiej poniekąd podobną [sc. do Greków], lub może nie tak świetną,
słowiańskie ludy odegrają rolę. Zob. natomiast krytykę ze strony J. Lelewela (Rozpatrzenie niektórych
względów i pomników prawodawstwa wiślickiemu uprzedniego, [w:] idem, Polska wieków średnich,
t. 4, Poznań 1851, s. 94 i nn.), gdzie też wzmianki o poprzedniej polemice między nimi z 1841 roku.
9
studia 12 tomost.indb 14
2010-04-12 10:26:38
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
15
która pomiędzy dwoma skrajnościami, mikrologiczną i wielkich, apriorycznych
koncepcji – znaleźć zdołała właściwy, złoty środek. Wpływ też Hubego na naszą
myśl historyczno-prawną był i jest niezwykle silny, czego wyrazem pozostaje to, że
najczęściej przegląd literatury zaczynamy od Hubego, pomijając wszystkich dawniejszych autorów. Takie stanowisko należy uznać za słuszne, ale z trzema zastrzeżeniami. Najpierw – studium dawniejszych autorów może przynieść nieraz ciekawe
wyniki, chociażby dlatego, że na nich opierał się lub też im przeciwstawiał sam Hube.
Po drugie – samego Hubego trzeba nam nie tylko cytować, ale studiować, a studium
takie jest tym trudniejsze, że Hube przeważnie nie daje nam wyraźnych wskazówek
co do tego, na jakich się autorach opierał lub też jakim przeciwstawiał. Po trzecie –
Hube nie nadaje się nam na autorytet. Nasze czasy mniej sprzyjają niż jakiekolwiek
inne rozkwitowi bezkrytycznego kultu autorytetów. A ponadto poglądy Hubego są
niewątpliwie już w znacznej części przestarzałe. Wreszcie wyczuwa się w jego umyśle braki w zakresie myśli metodologicznej tak wielkie, że uzupełnienie tych braków
wydaje się obiecywać nam znaczne postępy w badaniach historyczno-prawnych.
Głównym dziełem Hubego jest jego trylogia (1874, 1881, 1886), której znaczenia widocznie Balzer nie docenił, skoro nazwał to „pracami przygotowawczymi”10.
Balzer, który źródłowo pracował jedynie w zakresie historii ustroju Polski, nie
doceniał też trudności związanych zarówno z interpretacją źródeł praktyki sądowej polskiej, jak i z nadmiaru ilościowego mało mówiących źródeł. Jego autorytet, zdobyty na innym polu, zapewniał mu głos też w obcej mu zasadniczo historii
prawa sądowego, a wpływ to nie był zawsze zdrowy, jak np. skłonienie młodego
Przemysława Dąbkowskiego do opracowania w zbytnio krótkim czasie podręcznika prawa prywatnego polskiego11. Wpływ Balzera w zakresie prawa sądowego
oznaczał skłonność do monografii, które niejako miały załatwić od razu cały jakiś
problem. W rezultacie – nie starając się wyliczyć powstałych pod tym wpływem
monografii, gdyż nie zdołamy zakreślić ścisłych granic owego wpływu – otrzymywaliśmy opracowanie zagadnień bardziej uchwytnych (jak A. Winiarza ordalia
czy prawo majątkowe małżeńskie) lub też tylko wydających się bardziej uchwytnymi (np. opracowanie A. Winiarza na temat prawa spadkowego kobiet lub praca
P. Dąbkowskiego o prawie obligacyjnym). Natomiast najtrudniejsze i równocześnie najważniejsze instytucje, w których zadanie trzeba było koniecznie podzielić
na wykonalne części (np., poza fragmentami, prawie całe prawo rzeczowe), poJak wielkie czasami może być znaczenie prac przygotowawczych zobacz na przykładzie dzieł Flavio Biondi zwanego Blondusem, por. E. Fueter, Geschichte der neueren Historiographie, Monachium–
Berlin 1936, s. 107.
10
11
Dąbkowski, który przez całe życie uważał każde życzenie Balzera za prawo, opowiadał, że Balzer
polecił mu napisać podręcznik w ciągu dwu lat, co on przeciągnął do lat trzech (K. Koranyi pisze od
razu o trzech latach).
studia 12 tomost.indb 15
2010-04-12 10:26:38
16
Jan Adamus
zostały nietknięte. Do ich opanowania trzeba nam i dzisiaj „prace przygotowawcze”, które dzielących zadanie na części, byle tylko zbliżały nas one do wykonania
zadania. W tych najtrudniejszych działach prawa trzeba też umieć przyjąć odpowiedzialność i liczyć się z niepowodzeniem, którego prawdopodobieństwo jest tu
na ogół nieporównanie większe niż w zagadnieniach ustrojowych. Otóż trylogia
Hubego stanowi jedynie „prace przygotowawcze”, dzisiaj już po części znacznej
przestarzałe, a przecież stawiające nas przed wielu, nader licznymi problemami
metodologicznymi i merytorycznymi.
Ale Hubego trylogia wykazuje już zdecydowane wpływy Baltazara Bogišića,
badacza największego chyba w dziejach słowiańskiego prawoznawstwa XIX wieku
w ogóle, a historii prawa w szczególności. Bogišić najpierw spisał prawo zwyczajowe ludu jugosłowiańskiego, a następnie, już jako minister sprawiedliwości Czarnogórza, utworzył na tej podstawie czarnogórski kodeks prawa majątkowego z 1886
r. Rozwinął też naukę szkoły historycznej o prawie zwyczajowym12, ale, zastosowawszy ją do społeczeństwa całkowicie odmiennego, nadał jej też odmienny sens
i znaczenie. W Rzymie, w Niemczech czy też innych krajach mamy do czynienia
z przeciwstawieniem prawa państwowego tzw. prawu społecznemu powstałemu w samym społeczeństwie. Natomiast Bogišić miał do czynienia ze swoistymi
stosunkami społeczeństwa, w których występowało wyłącznie prawo społeczne.
Dlatego też prawo zwyczajowe owego społeczeństwa nabiera cech prawa społecznego, które jest niezależne od państwa. Dzięki temu Bogišićowi przypada – w tych
długich dziejach rozwoju pojęcia prawa społecznego – równie poważna rola jak
szkole historycznej13.
Idąc krok dalej, w znacznej mierze dzięki dziełu Bogišića, teoria poczyna odróżniać same instytucje prawne, tworzone w ramach prawa społecznego, od norm
rozstrzygania (Entscheidungsnormen)14, które do tych instytucji dodaje juryspru-
12
B. Bogišić (O naucznoj razrabotkie istorii sławianskawo prawa, Petersburg 1870) stawia bardzo wysoko znaczenie szkoły historycznej, co zapewne wpłynęło też na Balzera (korzystałem z egzemplarza
książki Bogišića, która dawniej była własnością Balzera, a teraz znajduje się w Bibliotece Zakładu
Ossolińskich we Wrocławiu).
G. Gurvitsch, 62 i n.) przedstawia historię tego rozróżnienia od Grotiusa i Leibnitza, ale w dziejach tych pomija całkowicie Bogišića (ibidem, s. 117 i nn). Nie wspomina też o nim w obszernym
omówieniu dzieł Eugen Ehrlicha (brak również tego nazwiska we francuskiej wersji, jako też w zaopatrzonym obszerną wielojęzyczną bibliografią tłumaczeniu niemieckim). Natomiast E. Ehrlich
(Grundlegung der Soziologie des Rechts München–Leipzig 1913, s. 375 i n.), wręcz przeciwnie, broni
się przed zarzutem przejęcia nauk Bogišića i dowodzi: jak daleko ja [sc. Ehrlich] wszędzie poszedłem
poza Bogišića.
13
14
Podobnie jak dla E. Ehrlicha oparcie w dziełach Bogišića stanowiło pobudkę do koncepcji wolnego
orzecznictwa.
studia 12 tomost.indb 16
2010-04-12 10:26:38
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
17
dencja, orzecznictwo sądowe i legislatywa15. Sam Bogišić nie teoretyzował ani nie
tworzył jakichś koncepcji, dlatego słusznie zapewne przypiszemy jego wpływowi
(przynajmniej w znacznej mierze) stosowanie przez Hubego metody opisowej opisującej instytucję prawną, a nie operującej normami16.
Tak na tym, co przedtem na tym polu dokonali A. Z. Helcel i W. A. Maciejowski, zbudował ostatecznie Hube pod wpływem Bogišićia do dzisiaj w naszej nauce
powszechnie uznawane podejście do dawnego prawa polskiego, które ujmujemy
pod hasłem „prawa zwyczajowego”. Lecz na tym podejściu zaciążyła ta właściwość umysłu Hubego, którą znamy jako skłonność raczej mikrologii wraz z wielką rezerwą wobec wszelkich uogólniających, szerszych ujęć. Skłonni do ogólnych
koncepcji, a zajmujący się dorywczo i ubocznie też polskim prawem sądowym
M. Bobrzyński i O. Balzer17 nie umieli widocznie odczytać tej ukrytej myśli Hubego, tak że bez mała w ciągu stulecia zaledwie za pomocą jakiegoś mętnego wyczucia zgadywaliśmy, iż tutaj właśnie leży główny i zarazem najtrudniejszy problem
naszej nauki. Dodać należy, że, jeśli strona historyczna tego zagadnienia (to jest, na
ile sam Hube snuł jakieś podobne myśli) musi pozostać hipotezą, to na pewno całe
zagadnienie jest nasze wspólne i mamy obowiązek rozwijać oraz pogłębiać je dalej
w związku z tym, co myśl ogólnoludzka zbudować zdołała na fundamencie nas tu
interesujących spostrzeżeń szkoły historycznej i Bogišića.
W tej chwili nie jesteśmy w stanie dać nic więcej niż może hipotezę roboczą,
a nawet może jeszcze mniej, bo tylko pytanie pod adresem przyszłych badań.
Por. Ehrlich, op. cit., passim, np. s. 363, 364, 365. Ehrlich przeciwstawia regułę postępowania normie rozstrzygania czy zasadzie prawa (Rechtssatz).
15
Przeciw tej metodzie wystąpił w swoim czasie J. Adamus (Z badań nad dzierżeniem w polskim prawie średniowiecznym, „Pam. Hist.-Pr.”, t. 12, z. 5, Lwów 1933, s. 4 i nn.). Śp. S. Borowskiemu podobało
się to wystąpienie i w rozmowach zwał kierunek reprezentowany przez Hubego „hubizmem”. Że nie
jeden badacz posiada nadmierną skłonność do wydobywania norm, wskazuje fakt, że niejednokrotnie (nawet i u Hubego) spotykamy przypisywaną dawnemu prawu polskiemu normę na podstawie
źródłowo niewystarczającej.
16
W podaniu habilitacyjnym, które wedle ówczesnego zwyczaju zawierało coś w rodzaju programu
naukowego młodego badacza, Balzer przewidywał jedynie badanie przez siebie historii polskiego
prawa sądowego. Z tego podania ogłosił P. Dąbkowski (Oswald Balzer. Życie i dzieła, Lwów 1934,
s. 27 i nn.) obszerny wyjątek, który można tłumaczyć dwuznacznie. Czytałem całe podanie i zrozumiałem, że Balzer obiecywał zająć się niedwuznacznie tylko prawem sądowym. Odezwałem się
nawet do Dąbkowskiego w duchu nieśmiałej przygany, wobec czego nie jest wykluczone, że Dąbkowski w druku pominął to wyraźne oświadczenie z pobudek natury „hagiograficznej”. Sądzę zatem, że
Balzer swego przyrzeczenia habilitacyjnego nie dotrzymał, z czego zresztą poważniejszego zarzutu
mu czynić nie można. W każdym razie do samej śmierci podawał on na swym seminarium wiele
tematów z prawa sądowego, a ponadto skierował dwu swoich uczniów (Winiarza i Dąbkowskiego)
wyłącznie do prawa sądowego, którzy w ten sposób niejako wyręczali mistrza.
17
studia 12 tomost.indb 17
2010-04-12 10:26:38
18
Jan Adamus
Najpierw kwestie kautel prawa zwyczajowego, longaevus usus, opinio necessitatis, rationabilitas itd. ustalonych przez jurysprudencję prawa pospolitego. Wymogi te przejmuje też szkoła historyczna18, natomiast nic o nich nie wie Bogišić,
który czerpie swe informacje nie z wyroków, lecz z ankiety przeprowadzonej pomiędzy znawcami życia w Tereni, podobnie do wszelkich etnograficznych ankiet.
Z innych przyczyn, chociaż też należących do natury rzeczy, nie stosuje kautel
również Hube. Wobec tego może należałoby to prawo zwać nie tyle zwyczajowym,
ile społecznym?
Dalej nasuwa się pytanie, w jaki sposób powstawały w takim stanie w normy
rozstrzygania? W bliskich Czechach powstawały zbiory prejudykatów19, co utrwalało normy rozstrzygania. U nas niezbyt wiele możemy zanotować czegoś podobnego, jak np. dopisywanie prejudykatów do tekstu statutów Kazimierza Wielkiego.
Zapewne też dlatego w każdej sprawie sąd samodzielnie musiał znaleźć dla niej
normę rozstrzygania, która, nie zapisana, szła prędzej lub później w niepamięć, tak
że w późniejszym analogicznym wypadku sąd mógł oprzeć się już na innej normie. Taka sytuacja powodowała brak ustalonej judykatury, może wprost jej chaos,
a otwierała szeroko drzwi subiektywizmowi, jeśli nie stronniczości lub nawet przekupstwu20.
Jaki był stosunek prawa społecznego (zwyczajowego) do tych norm rozstrzygania? Niewątpliwie prawo społeczne, to jest charakter instytucji, wyznaczał pewne
ramy, w których natura rzeczy mogła wyznaczać, co było słuszne, a co niesłuszne.
Prawo, w znaczeniu norm rozstrzygania, było w znacznej mierze chyba nieustalonym ius aequum, które niewiele zawierało abstrakcyjnych norm, zmierzało
natomiast do słuszności w danych konkretnych okolicznościach. Odpowiadało
to teoretycznym poglądom średniowiecznych pisarzy na Zachodzie21. Zdaniem
niektórych autorów, zajmujących się psychologią sędziego, również i dzisiaj jest
Przy opozycji – jak wiadomo – Walentego Dutkiewicza, (O mniemanym prawie zwyczajowym w Polsce, War­szawa 1876).
18
Charakterystyczna rzecz, że okoliczność ta stwarza E. Ehrlichowi (op. cit., s. 377 i n.) pewną trudność.
19
O podobnym urządzeniu zapisywania prejudykatów w Czechach por. rozprawę R. Rauschera
w Pamiętniku 30-lecia pracy naukowej prof. P. Dąbkowskiego, Lwów 1927.
20
S. Estreicher (Kultura prawnicza w Polsce XVI w., [w:] Kultura staropolska. Zjazd im. J. Kochanowskiego, Kraków 1932, s. 68) przyjmuje brak zbiorów prejudykatów. Natomiast J. Rafacz (Z dziejów
prawa rzymskiego w Polsce, [w:] Księga pamiątkowa ku czci L. Pinińskiego, t. 2, Lwów 1936, s. 200)
przyjmuje, że pewien wyrok miał znaczenie prejudykatu, na który strony w jakimkolwiek procesie
mogły się powołać i żądać od sądu, aby zachował się według jego brzmienia. Inaczej sądzi Jerzy Michalski (Studia nad reformą sądownictwa i prawa sądowego w XVIII w., Wrocław–Warszawa 1958,
s. 180, 210–211). Por. też W. Sobociński, O historii sądownictwa w Polsce magnackiej XVIII w., „Czas.
Praw.-Hist.”, t. 13, 1961, s. 146.
21
studia 12 tomost.indb 18
2010-04-12 10:26:39
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
19
regułą, że sędzia najpierw zastanawia się nad zwykłą ludzką słusznością sprawy,
a dopiero następnie opracowuje dla niej stronę prawną, czyli abstrakcyjne obowiązujące normy.
Można by się zająć uprawdopodobnieniem tego obrazu przy pomocy tego, co
w tej chwili jest nam wiadome o dawnym prawie polskim, ale wydaje mi się podobny trud mało potrzebny. Sam bowiem fakt braku u nas liczniejszych zbiorów prejudykatów zdaje się świadczyć, iż nigdy u nas wyrok sądowy nie nabierał charakteru
prejudykatu czy też precedensu.
Ten, zresztą tymczasowy, obraz nie daje nam widoku takiego prawa do jakiego nawykliśmy przy studiowaniu czy to prawa rzymskiego, czy też praw nowoczesnych. Zamiast norm, co być powinno, zaostrzonych w ścisłości oddzielającej
stanowczo prawo od bezprawia, otrzymamy zapewne niewyłącznie, ale w każdym
razie przeważnie, opis faktów, że dana instytucja wyglądała w ten lub też inny
sposób22. I tak bałkańska zadruga wielka łączyła do 80 osób, ale z tego nie należy
wnioskować, by związek ponad 80 osób przestawał być zadrugą, by ta liczba była
maksymalna. Natomiast własność ziemi tak w zadrudze, jak i w występującym
u północnych Słowian niedziale była typem własności zbiorowej (odpowiednik
germańskiego Gesamteigentum), własności zgoła odmiennej od rzymskiej współwłasności23, z czego już o wiele łatwiej wydedukujemy normy rozstrzygania odmienne od norm prawa rzymskiego dotyczących instytucji odmiennej chociaż
pokrewnej.
Taki stan rzeczy bardziej odpowiada postulatom kierunku wolnego orzecznictwa niż temu, w czym nas wychowano jako prawników nowoczesnych. Gdyby
ktoś chciał dzisiaj idealizować dawne prawo polskie, mógłby czerpać pełną ręką
ze skarbca postulatów tego kierunku. Dodać do tego można by, że podobny stosunek do prawa bardziej odpowiadał wolnemu społeczeństwu szlacheckiemu,
podczas gdy normy abstrakcyjne ustanowione z góry bardziej odpowiadały państwu absolutnemu, które nawet tak nie ufało sędziemu, iż np. korzystało szeroko
22
F. Kern, Recht und Verfassung im Mittelalter, „Hist. Zeitschr.”, t. 120, 1919). Na podstawie tej rozprawy T. Tyc (Zbygniew i Bolesław, Poznań 1927, s. 19) przyjmuje również i dla Polski, że wieki średnie
nie znały jeszcze podziału na prawo pozytywne będące wynikiem działalności ustawodawczej państwa
i prawo natury wypływające ze źródeł wyższych niż państwo. Każda jednostka mogła przeciwstawić
państwu swoje prawo i ostatecznie pomagać sobie drogą przemocy, tzn. buntu lub gwałtu. Była to
bardzo prosta i niedoskonała forma kontroli społeczeństwa nad państwem, a ściślej arystokracji nad
dynastią. Estreicher (op. cit., s. 64 i n.) uważa, że prawo przyrodzone, uznane przez zgodę powszechną,
pokrywa się z pojęciem prawa zwyczajowego.
Równocześnie zwrócili na to uwagę J. Bardach (Własność niedzielna w statutach litewskich, [w:]
Studia Historica. W 35-lecie pracy naukowej H. Łowmiańskiego, Warszawa 1958, s. 258 i nn.) i J. Adamus (Polska teoria rodo­wa, Łódź 1958, s. 230 i nn). Cała prawie dawniejsza literatura wolała te pojęcia romanizować, zapewne z wrodzonej germanofobii slawistyki prawnej.
23
studia 12 tomost.indb 19
2010-04-12 10:26:39
20
Jan Adamus
z ustawowej teorii dowodowej krępującej sędziego nawet w zakresie dowodów.
Jeśli prawo rzymskie wspierało absolutyzm, to dwa kraje szczególnie broniły się
przed nim – Anglia i Polska. Ale Anglia już od Bractona w XIII w. przejmowała
metodę myślenia prawniczego z prawa rzymskiego, broniąc się przeciwko tegoż
treści i sformułowaniom Corpus iuris civilis, podczas gdy Polska broniła się też
na ogół przeciw metodzie myślenia zawartej w zbiorze justyniańskim. Anglia też
więcej zbliżała się do absolutyzmu (problem absolutyzmu Tudorów) niż Polska.
Dlatego też Anglia zdołała zbudować system prawny (powstały z przeciwieństwa
common law i equity) bardzo odmienny od systemów prawnych kontynentalnych,
opartych mniej lub więcej na prawie rzymskim, ale mimo to jednorodny z systemami kontynentalnymi. Natomiast Polska – jeśli w powyższym wywodzie mamy
trochę racji – stworzyła prawo naprawdę odmienne od prawa innych krajów; tak
samo jak Polska stworzyła sobie ustrój w dużej mierze odmienny od ustrojów
innych państw. Zresztą prawdopodobnie, jak widzieliśmy, te odrębności ustroju
i prawa pozostawały ze sobą w związku.
W stosunku do przeszłości polskiej myśl polska od dawna, co najmniej od dwu
stuleci, obraca się wśród dwu skrajnych przeciwieństw. Jedno to kierunek pesymistyczny, który skłonny jest widzieć w każdej odmienności polskiej zaraz anomalię
i zwyrodnienie oraz zalecający natomiast Polsce zawsze naśladowanie zagranicy (to
jest Zachodu, gdyż mamy tutaj do czynienia ze źródłami okcydentalizmu). Niewiara ta dotyczy wszystkiego. Tak np. Leon Chwistek tłukł się rozpaczliwie w klatce,
w której zamknięto myśl polską, a chciał tworzyć na równych prawach z myślą zagraniczną. Pisał on boleśnie o jakiejś zawziętej niewierze, jakiejś zawistnej pewności,
że przecież na naszej ziemi nie może powstać żadna wielka myśl naprawdę. Już
sam fakt próbowania wyjścia poza atmosferę intelektualną zagranicy uważany
jest za dowód nieuctwa i skłonności do blagi. Na dnie jest oczywiście psychologia niewolników, którym wbito pałką w łeb przekonanie, że nie powinni myśleć
samodzielnie ani starać się zrozumieć do głębi to, co im mówią ich panowie, ale
ograniczyć się do tego, na co ich stać, to znaczy do spełniania rozkazów24. Chwistek
przypisuje to zjawisko tresurze ze strony zaborców, podczas gdy nie polega ono tyle
na tresurze z zewnątrz, ile na ideologii stworzonej i stosowanej praktycznie w „pedagogii narodowej” przez Polaków; inna rzecz, czy i na ile ta polska ideologia posiada
jako współtwórców cudzoziemców. Wdzięczne byłoby zadanie napisania historii tej
ideologii. W każdym razie polski pozytywizm to w jakiejś mierze tylko przemiana
z doby twórczej, poetycznej w dobę krytyczną, naukową25. Jeśli w latach 1861–1862,
w gorączkowej atmosferze manifestacyj przedpowstańczych, całe rozegzaltowane
24
L. Chwistek, Racjonalizm i irracjonalizm w nauce i życiu, „Przegl. Współcz.”, t. 57, 1936, s. 246.
25
F. Hoesick, „Siła fatalna” poezji Słowackiego, Kraków 1921, s. 6.
studia 12 tomost.indb 20
2010-04-12 10:26:39
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
21
pokolenie hołdowało przede wszystkim politycznym ideałom Słowackiego”26, to
w tym właśnie czasie w Niemczech zabłysł talent Bismarcka wraz z jego Realpolitik, w której zdawał się ten mistrz sztuki politycznej kierować nie jakąś ideologią,
nie wspominając nawet o poetycznej sugestii, lecz samym jedynie realnym interesem swej racji stanu. Nieszczęsne społeczeństwo pozbawione przemocą własnego
państwa traciło resztę politycznego zmysłu, przenosząc się w sferę poetycznej ułudy,
podczas gdy tuż obok wyrósł wielki talent polityczny, który umiał zagrać również
i kartą polską. To przeciwstawienie zdawało się uczyć przecież, że nasza odmienność znaczy tyle, co niższość. Ideologia owego pesymizmu objęła od tego czasu całe
nasze życie narodowe i przenika w każdą jego szczelinę. Wiele z tego, co od tego
czasu zdołaliśmy dokonać rzeczywiście udatnie, rodziło się w buncie przeciw owemu pesymizmowi i powszechnej niewierze. Nie może się zatem nikt dziwić, że i na
terenie prawa powstaną tacy, którzy a priori, bo w edukacji z ideologii pesymizmu
narodowego, ocenią całą naszą tradycję prawniczą w sposób wyraźnie i skrajnie negatywny. Uważam za wskazane wystąpić tylko przeciw takiemu sposobowi rozumienia tej sprawy, podczas gdy nasze osobiste stanowisko zbliża się raczej do takiej oceny dawnego prawa polskiego, że skłaniamy się do ujemnej oceny, ale chcielibyśmy
każdy szczegół empirycznie ustalić, a następnie oceniać go jak najdokładniej, jednak
nie w drodze globalnych osądów opartych ostatecznie na popularnym pesymizmie
narodowym.
Przeciwieństwem tego jest optymizm, który tak wysoko ocenia wszelki rys
dawnego życia polskiego, iż zasadniczo odrzuca i piętnuje każdą cudzoziemszczyznę przejętą przez nas. Skrajne wykwity optymizmu stanowią: ustrojowa teoria
wyprzedzania Europy (Lelewel)27, prawna jej siostrzyca Maciejowskiego, oraz, na
gruncie zwrotu do historiozofii religijnej i zgoła w kierunku do transcendencji, różne odmiany mesjanizmu. Znowu jako globalne nastawienie do polskiej przeszłości
to wszystko nie wytrzymuje krytyki. Oba przeciwstawne podejścia są przejawami tego samego kompleksu narodowej niższości, który szuka czasami psychicznej
kompensacji przez zwrot ku nadmiernemu przecenianiu wartości narodowych.
Najlepszym może przedstawicielem obu stron tego samego psychicznego zjawiska
jest Zygmunt Krasiński, który w znanym liście do ojca dawał wyraz tak wielkiego
pesymizmu, że chyba nikt go w tym nie zdołał przewyższyć, a natomiast w innym
czasie dawał wyraz równie maksymalnego optymizmu w Przedświcie i w Psalmach przyszłości. Wydaje się, że czasy dzisiejsze sprzyjają jak nigdy wydobyciu się
26
Loc. cit.
W ostatnim czasie poświęciłem tej problematyce dwie prace (J. Adamus, Monarchizm i republikanizm w syntezie dziejów polskich, Łódź 1961; Republikańska synteza Lelewela [w druku] * Rozprawka
ukazała się pod tytułem Synteza republikańska Lelewela i jej aktualność, „Zeszyty Naukowe UŁ –
Nauki Hum.-Społ.”, z. 24, 1962, s. 83–89] ).
27
studia 12 tomost.indb 21
2010-04-12 10:26:39
22
Jan Adamus
psychiki polskiej z zaklętego koła tych obsesji. Przez to nie upada sama problematyka, ale może ona ulec istotnej przemianie.
Fakt, że pomiędzy dawnym polskim prawem a znacznie późniejszą myślą
prawniczą europejską zachodzą jakieś wspólności, dowodzi wedle mnie, że popełnilibyśmy błąd, gdybyśmy ryczałtowo załatwili problem, jaki dla umysłu prawnika
polskiego przedstawia dawne prawo polskie i po prostu nasza tradycja prawna.
Poza zaniedbaną u nas szczególnie mikrologiczną pracą nad mozolnym wydobywaniem szczegółów z masy małomównych źródeł, trzeba nam próbować wydobyć z martwych źródeł i, ogrzawszy własnym sercem, ożywić obraz staropolskiego
życia prawnego po to, aby zeń wydobyć obiektywnie i bezstronnie nie tylko to, co
w nim było złego lub wykoślawionego, ale również i to, co mogłoby się nam nadawać do wskrzeszenia w jakiejś formie zmodernizowanej.
W każdym zaś razie praca nad odtworzeniem życia prawnego dawnej Polski
powinna nas zbliżyć do rozwiązania dręczącej Polaka zagadki własnego narodu,
jego wartości i stanowiska w świecie, jego psychiki jako tworu historii i, odrębnie,
jego dawniejszych jeszcze pokładów psychicznych jako przyczyny i czynnika dziejów. Bez dobrego obrazu życia prawnego nie będziemy mogli rozwiązać zagadki
własnego narodu.
2
Przerwaliśmy szkicowy przegląd rozwoju w literaturze problemu swoistości
prawa polskiego, aby związać z omawianiem postaci Romualda Hubego pewne
aktualne do dzisiaj problemy merytoryczne, gdyż pomiędzy nimi a problemem postaci Hubego zachodzi naszym zdaniem ścisła spójnia, tak że najlepiej było omówić
jedno razem z drugim. Formalnie wszakże stanowiło to dygresję, po której należy
nam powrócić do przerwanego rozwoju tego problemu.
Romuald Hube zmarł w 1890 roku w wieku 87 lat. Był to już czas najwyższych
triumfów w całej Europie ewolucjonizmu, którego początek znaczy wystąpienie
Herberta Spencera w roku 185728 i Karola Darwina w roku 185929. W zakresie
Mowa tu o artykule H. Spencera, Progress its Law and Cause, ogłoszonym po raz pierwszy
w „Westminster Review” w 1857 r. na dwa lata przed ukazaniem się dzieła Darwina. Spencer w przedmowie do wydania IV swego zasadniczego dzieła First Principles zastrzegał, że jego ewolucjonizm
jest niezależny i wcześniejszy od ewolucjonizmu Darwina.
28
29
Ewolucjonizm w filozofii zob. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 3, Warszawa 1958, s. 96 i nn.;
w etnografii zob. J. Lutyński, Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Łódź 1956;
Z. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław–Kraków–Warszawa
1958, s. 148 i nn.; w etnografii polskiej zob. A. Kutrzebianka, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce,
Kraków 1948, s. 19 i nn. W 1887 roku zaczyna wychodzić czasopismo „Wisła”.
studia 12 tomost.indb 22
2010-04-12 10:26:39
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
23
etnologii prawnej w duchu ewolucjonizmu występował w Polsce uczony o blasku międzynarodowym, Lotar Dargun30. Po nim w tym samym kierunku poszedł
S. Estreicher31 oraz Alfred Halban32. Piękna rozprawa Estreichera, umysłu syntetycznego, wywarła głębokie wrażenie i wpływ na Przemysława Dąbkowskiego,
który, będąc zresztą również pod wpływem J. Kohlera, zwrócił się do badania polskiego prawa obligacyjnego w duchu teorii winy i odpowiedzi (Schuld- und Haftungstheorie)33.
Jeśli w okresie oświeceniowym szukano po całym świecie „źródeł prawa pol­
s­kiego”, to jest prawa, z którego przejątku powstało nasze prawo, a w okresie romantycznym wręcz odwrotnie, widziano wyłącznie jedynie swoistość i rodzimość
prawa polskiego, to później pod wpływem ewolucjonizmu w duchu Bastiana „Elementargedanke” dopatrywano się w nim wyłącznie mienia ogólnoludzkiego, przy
czym jedyną różnicą pomiędzy prawami różnych narodów stanowiła odmienność
szczebla rozwojowego34. Była to wyłączność przypominająca podobną cechę dwu
poprzednich nastawień. Było to jedynie dlatego dziwne, że młody autor, który najczęściej bywał echem swego nauczyciela, w tym wypadku nie tylko nie poszedł
za nim, ale nawet nie złagodził swego nastawienia mimo wiele wcześniejszego
30
Por. K. Potkański, Naukowa działalność Lotara Darguna, „Przegląd Polski”, 1893.
31
S. Estreicher, Początki prawa umownego, „Rozpr. Ak. Um.”, t. 41, 1901.
Głównie L. Halban, O znaczeniu prawoznawstwa porównawczego, „Przegl. Prawa i Adm.”, t. 24,
1899.
32
33
P. Dąbkowski, O utwierdzaniu umów pod groźbą łajania w prawie polskim średniowiecznym, Lwów
1903; idem, Rękojemstwo w prawie polskim średniowiecznym, Lwów 1904; idem, Załoga w prawie
polskim średniowiecznym, Lwów 1905; idem, Litkup, Lwów 1906; idem, Wierna ręka czyli pokład,
Lwów 1909.
Dąbkowski realizował ze skrajną konsekwencją i przekonaniem te założenia, np. wciągał literaturę
germanistyczną winy i odpowiedzi do literatury prawa polskiego, czerpał argumenty porównawcze
po całym świecie. Z tego powodu spotykał się później nie tylko z zarzutami, ale również z niezrozumieniem oraz potępieniem. Także godna uwagi teoria J. Matuszewskiego (Aqua abrenuntiationis,
„Czas. Praw.-Hist.”, t. 4, 1952, s. 214 i nn., 233 i n) o atrofii polskiego (i słowiańskiego) prawa obligacyjnego, które rozwija się pod wpływem prawa miejskiego – to jest niemieckiego, nie dość liczy
się z niewypowiedzianym wyraźnie przez Dąbkowskiego argumentem porównawczym w duchu
teorii szczebli rozwojowych. Argument z terminologii, która jest w prawach słowiańskich pochodzenia obcego, można by nawet jeszcze wzbogacić innymi przykładami, poza wyliczonymi przez
Matuszewskiego, ale mimo to argument ten nie wydaje mi się decydującym. Terminologia rodzima
mogła zaniknąć, co byłoby oznaką wpływu obcych praw w tym właśnie zakresie silniejszego z uwagi
na styczność handlową z obcymi. Podobnie też brak słowiańskiej nazwy władcy nie dowodzi, by
nie było rodzimych początków tej instytucji. Przechowany tylko w języku rumuńskim termin „voda”
(pol. wojewoda) wydaje się pochodzić z bardzo dawnych czasów słowiańskich. Także władca stykał
się ciągle z zagranicą i jego nazwa podlegała wpływom obcym z racji szczególnych, aby go postawić
na równi z obcymi władcami, z którymi się stykał, przejmowano obcy tytuł. Zagadnienie jest niewątpliwie ważne i niezmiernie trudne.
34
studia 12 tomost.indb 23
2010-04-12 10:26:39
24
Jan Adamus
wystąpienia swego mistrza nie tylko w duchu związania prawa z narodowością,
ale również w duchu slawistyki prawnej35. Był to nawrót zarówno do Lelewela
i nawet jakby do Maciejowskiego, w każdym razie romantyzmu. W tym czasie powstawał u nas ruch, który dawał początek neoromantyzmowi w literaturze pięknej
(z pewnym wszakże odgałęzieniem w kierunku historii w postaci późniejszych wystąpień Artura Górskiego), a mamy pewne dane, by mówić o neoromantyzmie historycznym36. Ale wydaje się, że związki tego zwrotu Balzera z prądem neoromantycznym37 są co najmniej bardzo nikłe, a wystarczy do wyjaśnienia ich całkowicie
wpływ J. Czelakowskiego w postaci przejęcia teorii zadrużnej, która nadawała się
Balzerowi do umocnienia teorii dziedziczności tronu Piastów38, do czego dodać
należy „List otwarty do Mommsena” w obronie kultury słowiańskiej oraz recenzję
Zigla rozprawy o Palackim jako historyku słowiańskiego prawa39.
Jest rzeczą charakterystyczną, że to wystąpienie Balzera zostało przyjęte bez
dalszej dyskusji przez S. Kutrzebę i J. Rafacza w tej postaci, jakoby wykazano rodzimy charakter i początek prawa polskiego. Bolesny błąd ich polegał na tym, że
program wzięli za rezultaty i wnioski wyprowadzone z badań. Na progu XX stulecia ewolucjonizm już na całym świecie się przeżywał, ale u nas jeszcze widocznie miał jakąś rolę do odegrania. Tak samo zresztą i Balzer ulegał wpływowi ze
strony skrajnego ewolucjonisty, jakim był J. Czelakowski, a równocześnie łączył to
z programem dociekania, rekonstrukcji prawa prasłowiańskiego, na wzór germanistycznego programu K. v. Amiry. Wiele w tym wszystkim mogło się nie podobać
35
O. Balzer, Historia porównawcza praw słowiańskich, Lwów 1900.
Por. J. Adamus, Problemy polskiego neoromantyzmu historycznego, „Kwart. Hist.”, r. 65, 1958; J. Dutkiewicz, (W sprawie historiografii neoromantycznej, „Kwart. Hist.”, r. 65, 1958) ma zapewne na myśli
historiografię francuską, którą przyjmuje hiperbolicznie jako zachodnią. Rzeczywiście nie wiem nic
o neoromantyzmie historycznym we Francji natomiast wiadomo, że w Niemczech znane jest takie
zjawisko, oraz że tam – podobnie do Polski – brało ono swój początek z ruchu literackiego. Por.
monografię W. Goetz, Intuition in der Geschichtswissenschaft, S. B. der Bayerischen Akademie der
Wissenschaften, Philosophisch-historischen Abt., R. 1935, H. 5, München 1935.
36
J. Dutkiewicz, K. Śreniowska, Zarys historii historiografii polskiej, cz. III, Łódź 1959 [skrypt], s. 132.
o związku S. Askenazego i S. Zakrzewskiego z „hasłami politycznymi młodopolskimi”. Rozumieć to
można jako odróżnienie neoromantyzmu literackiego, politycznego i historycznego. Związki tych
trzech prądów ze sobą mogą ujawnić bardzo ciekawe uwarunkowanie historyczne pewnych przejawów polskiej historiografii z początku wieku XX. Balzer bodaj nie ulegał tym prądom i pozostał
dlatego bliżej endecji wierniejszej dawnej fazie pozytywistycznej (czegoś podobnego nie można powiedzieć o W. Sobieskim).
37
38
Por. Adamus, Polska teoria…, s. 200 i n.
W latach 1897 i 1898 (w bibliografii prac Balzera pióra Z. Wojciechowskiego w Księdze pamiątkowej
ku czci O. Balzera poz. 139–141, 144). Zapewne ten zwrot Balzera, jakby w kierunku do romantyzmu,
stanowił jeden z czynników tego, że I. Chrzanowski spodziewał się zbyt wiele po Balzerze, którego
ostatecznie wystąpienie z 1915 r. zawiodło te nadzieje (piszę o tym równocześnie na innym miejscu).
39
studia 12 tomost.indb 24
2010-04-12 10:26:39
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
25
S. Estreicherowi, który był, niezależnie od swej działalności naukowej, ostatnim
na wielką skalę epigonem szkoły krakowskiej w znaczeniu tak politycznym, jak
i historycznym40.
Jednakże nie doszło do walki na pióra pomiędzy nacjonalistycznym i slawistycznym programem Balzera a kosmopolityczną i ewolucjonistyczną koncepcją
Estreichera. Dopiero w latach międzywojennych z poparciem moralnym Estreichera wystąpił do boju przeciw teorii rodzimości prawa polskiego Rafał Taubenschlag41, posiadający światowe znaczenie jako historyk prawa papirologicznego.
Także i koncepcja Taubenschlaga miała charakter niejako kosmopolityczny, ale już
nie o obliczu ewolucjonistycznym, lecz dyfuzjonistycznym czyli „wpływologicznym”. Zdaniem Taubenschlaga prawo polskie doznało silnych wpływów ze strony
Lom­bardy. Na to można odpowiedzieć, że a priori jest to dość prawdopodobne
dlatego, że Lombarda wywarła wpływ na niejedno prawo w Europie średniowiecznej, ale sposób prowadzenia dowodu przez Taubenschalaga był nader problematyczny i nie przekonywał prawie nikogo42. Polegał on na zestawieniach tekstu Lombardy z źródłami prawa polskiego, przy czym każde podobieństwo, nawet czysto
zewnętrzne i po prostu filologiczne, stanowić miało dowód przejątku43.
Odpowiemy cytatem z Martina Davida – historyka prawa babilońsko-asyryjskiego, izraelickiego i hellenistycznego – który wyróżnia schemat zewnętrzny,
40
W każdym razie był on stanowczym przeciwnikiem teorii zadrużnej Balzera. W tej sprawie poświęcił mi obszerną rozmowę gdzieś w 1931 r., przez którą obudził we mnie krytycyzm naukowy
osłabiony dawniej przez kult autorytetu Balzera.
41
R. Taubenschalg, Proces polski XIII i XIV wieku do statutów Kazimierza Wielkiego, Lwów 1927;
idem, Formularze czynności prywatno-prawnych w Polsce XII i XIII wieku, Lwów 1930; idem, O odpowiedzialności za wady prawne przy pozbyciu własności w średniowiecznym prawie polskim, „Rozpr.
Ak. Um.”, t. 68, 1931; idem, Prawo karne polskiego średniowiecza, Lwów 1934, oraz inne.
Tezy Taubenschlaga spotkały się z oporami raczej uczuciowej natury. W dyskusjach (ustnych)
widać było pewną niezaradność, w szczególności brakowało odróżnienia założeń wynikających
z uwarunkowania historycznego od spraw historycznie potwierdzonych, np. nastawienie slawistyczne Balzera utożsamiano ze stwierdzeniem słowiańskości prawa polskiego. W jednej dyskusji, której
byłem świadkiem, Kutrzeba przeciwstawiał Taubenschalgowi ewolucjonistyczną pracę J. Makarewicza. W ten sposób wystąpienia Taubenschlaga i opory, które spowodował, skłaniały nasze umysły do
zagadnień metodologicznych, dawniej tradycyjnie zaniedbywanych. Kto wie, czy to nie jest największą zdobyczą tego wystąpienia.
42
Szło to aż do metody quercus (zob. J. Adamus, Nowe badania nad dziejami sejmu polskiego i genezą
liberum veto, „Czas. Praw.-Hist.”, t. 13, 1961, s. 176). Estreicher też odbył ewolucję od ewolucjonizmu
do dyfuzjonizmu, por. S. Estreicher, Najstarsze kodeksy prawne świata, „Rocznik PAU”, Kraków 1931.
Dyfuzjonizm – w najszerszym znaczeniu tego słowa – był wówczas modny na całym świecie, podczas gdy u nas przybierał on formy niemieckiej szkoły historyczno-kulturalnej wraz z teorią kręgów
kulturalnych. Zwrot ten ogarniał nawet osoby, które nic nie wiedziały o dyfuzjonizmie i rozmaitych
jego odmianach; taka forma uwarunkowania historycznego jest najgroźniejsza, gdyż najłatwiej przemienia się w dogmatyzm.
43
studia 12 tomost.indb 25
2010-04-12 10:26:39
26
Jan Adamus
w który można by wcisnąć wszystkie twory prawne wszystkich czasów i wszystkich
krajów, gdyż taki sposób przedstawienia bodaj czy dałby więcej jak poznanie, że
przy bardzo zewnętrznym rozpatrywaniu pewne formy prawa można znaleźć
wszędzie. Dlatego też nie wystarczy do zrozumienia obcego prawa interpretacja
jego przy pomocy naszych albo też na przykład rzymskich pojęć, w ogóle wyjście
od jakiegoś stałego systemu pojęć stosunkowych. David chce przeciwnie, badać
treść prawa w jego związku z innymi dziedzinami kultur, jako część historii kultury44. Sądzimy, że nastawienie to może się łatwo zgodzić z jakimiś fragmentami
nastawienia na prawo społeczne, którym zajmowaliśmy się już wyżej.
Z uwagi na składniki formalne prawa można porównać kodeks Hammurabiego z prawem salickim, prawo polskie z prawem rzymskim, normańskim i hinduskim, Ruską Prawdę z prawem hetyckim, a prawo czeskie lub Ruską Prawdę
wreszcie ze statutem litewskim45. Są to wszystko porównania, które rzeczywiście przeprowadzano, i z których wyciągano konkretne wnioski.
Sądzę, że ten problem swoistości prawa polskiego – który, jak widzimy, nie ustępuje bynajmniej z naszej nauki, chociaż czasami nam się wydaje, iż go ostatecznie
zdołaliśmy odłożyć do archiwum – trzeba nam ustawić zasadniczo, zanim będziemy się mogli zabrać do jego pełnego rozwiązania. W dotychczasowych rozwiązaniach przejawiano większą lub też mniejszą, wyraźną lub też tylko podświadomą
skłonność do szukania jednolitego, monistycznego rozwiązania: albo rodzimość
prawa polskiego, albo też całe prawo polskie stanowiło wielki przejątek w duchu
dyfuzjonistycznej „wpływologii”, albo w końcu prawo polskie było dla nas wyłącznie tylko egzemplarzem jakiegoś (i to dość lub też nawet całkiem niskiego) szczebla
rozwojowego, który w kształcie całkiem takim samym możemy znaleźć u jakichś
ludów, z którymi Polska nigdy nic nie miała wspólnego. Jakiekolwiek z tych trzech
rozwiązań przyjmiemy, każde z nich posiada jakąś wymowę ideologiczną. Tak np.
w okresie Królestwa Kongresowego reakcja konserwatywna, przeciwna wszelkim
Martin David, Der Rechtshistoriker und seine Aufgabe, Leiden 1937, s. 13 i nn. (obecnie cytuję za:
J. Adamus, Elementy rodzime i obce w prawie polskim, „Rocz. Praw. Wileński”, t. 10, 1939, s. 352).
Próby wciskania wszelkiego prawa w ramki pojęć prawa rzymskiego są pozostałością czasów, gdy
uznawano to prawo za ratio scripta w duchu prawa natury.
44
Adamus, Elementy rodzime i obce…, s. 352; o tych sporach por. ibidem, s. 339 i nn. Te słowa zostały
wydrukowane w grudniu 1939 r., gdy miejsce wydania było odcięte od innych ośrodków, i dlatego
uszły one uwagi jako zajęcie pewnego stanowiska w tych sporach. Dlatego w roku 1949 lub 1950
śp. Taubenschlag proponował mi współpracę przy podręczniku historii polskiego prawa sądowego w średniowieczu. Podobna współpraca jego z Estreicherem była przyjęta przed wojną, a ja miałem zająć miejsce Estreichera. Wobec tego wszakże, że nie mogłem przyjąć jako podstawy wyników
prac polonistycznych Taubenschlaga, współpraca nasza nie doszła do skutku. S. Estreicher (Kultura
prawnicza…, s. 44) przyjmuje, że badania Taubenschlaga dowiodły znajomości prawa rzymskiego
w Polsce.
45
studia 12 tomost.indb 26
2010-04-12 10:26:39
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
27
zdobyczom rewolucji francuskiej, walczyła z kodeksem Napoleona pomiędzy innymi i w ten sposób, że przeciwstawiano mu dążenie do prawa narodowego polskiego w zakresie prawa hipotecznego czy małżeńskiego46. W najsmutniejszym okresie
polskiego życia, gdy na zewnątrz walczyliśmy o ziemię i język, wprost o biologiczne istnienie, a historyczna szkoła krakowska uczyła nas trzeźwości za pomocą takiego przeciwieństwa wobec dawniejszych teorii wyprzedzania (oraz opartych na
nich mesjanizmach), jakim była Szujskiego teoria młodszości cywilizacyjnej Polski
o pięć wieków, wówczas to nie tylko Dąbkowski na podstawie Estreichera, ale raczej
chyba wszyscy współcześni przejawiali skłonności do cofania stopnia rozwoju kultury narodowej polskiej, a w jej ramach i kultury prawnej, jeszcze dalej wstecz, aż
do stopnia, na którym znajdowały się ludy tzw. etnologiczne, zatem kolorowe ludy
zacofane żyjące na terytoriach pozaeuropejskich47. Natomiast dyfuzjonizm praktycznie oznaczał ideologię naśladowania („ślepe naśladownictwo”) obcych wzorów i właściwie dość zgadzał się z dawniejszym kompleksem niższości narodowej.
Tego rodzaju ideologie, związane z tymi trzema prądami kulturalnymi, skłaniały
zapewne do szukania oparcia w jakimś prądzie szerszym, który miał się okazać
remedium na nasze bolączki. Zmieniające się te prądy, a razem z nimi zmieniające
się teorie charakteru polskiego prawa, niewiele przyniosły korzyści naszej wiedzy.
Nadmierna wrażliwość nasza na sugestie zmieniających się mód kulturalnych jest
raczej szkodliwa48.
Posiada zatem swoje znaczenie problem należytego ustawienia tej całej problematyki. Myślę, że trzeba ją określić w ramach odróżnienia przez Lelewela „różnic”
i „podobieństw”. Pomiędzy dwoma porównywanymi zjawiskami zachodzą równocześnie jedne i drugie. Wedle Lelewela listek nie jest listkowi rówien ani drzewo
drzewu. Mimo to – dodajemy – rozpoznajemy natychmiast, że listek ten należy do
takiego gatunku drzewa, a nie innego, są zatem pomiędzy nimi oprócz różnic i podobieństwa. Tylko w zastosowaniu tej nauki do Polski Lelewel nie był konsekwentny. Gdy szło o to, by zwolnić Polskę z normy okcydentalizmu, to jest od uznania, że
Polska jedynie jest zacofana w porównaniu z Zachodem – wówczas Lelewel akcentował różnice dzielące Polskę i kraje słowiańskie od Zachodu. Gdy zaś szło o porównanie gminowładztwa słowiańskiego z polskim gminowładztwem szlacheckim
Por. J. Kamiński, Prawo francuskie w Polsce, Pam. Hist.-Praw., t. 10, z. 3, 1931. Ciekawą rzeczą
jest to, że J. W. Bandtkie, który zakładał fundamenty pod teorię narodowości prawa, przecież bronił
kodeksu Napoleona, jak to wykazała pouczająca praca W. Sobocińskiego (J. W. Bandtkie obrońcą
Kodeksu Napoleona, „Rocz. Lub.”, t. 3, 1961.
46
47
Zwrot obrońcy kultury słowiańskiej Balzera do slawistyki prawnej i teorii rodzimości stanowił
kompensację kompleksu niższości narodowej.
48
Wysuwana przeze mnie na innym miejscu metoda historii idei powinna nas uodpornić przed
nadmiernym uleganiem modzie i uwarunkowaniu historycznemu.
studia 12 tomost.indb 27
2010-04-12 10:26:39
28
Jan Adamus
i z nowożytnym republikanizmem amerykańsko-francuskim, wtedy znowu Lelewel
podkreślał właśnie odwrotnie podobieństwa między nimi, aby móc na tej podstawie
wybudować teorię wyprzedzania Europy. Lelewel źle zastosował swoją teorię, ale
ona sama (zresztą zaledwie przezeń ogólnikowo zarysowana) jest zdrowa i owocna.
Chodzi tylko o to, by umieć ją we właściwy sposób zastosować praktycznie.
Lelewel miał przy tworzeniu tej swej teorii jakby przeczucie powstałej dopiero
pod koniec XIX wieku teorii idiografizmu (W. Windelband, H. Rickert). Teoria
ta odróżnia nauki nomotetyczne od idiograficznych. Nauki przyrodnicze, lub też
wśród nauk humanistycznych socjologia lub ekonomia, szukają praw, zwracają
zatem uwagę na to, co jest pomiędzy rozmaitymi rzeczami wspólnego, czyli podobnego, a następnie te podobieństwa porządkują za pomocą rozmaitego zresztą
charakteru praw. Natomiast nauki historyczne w najszerszym znaczeniu słowa są
idiograficzne, gdyż zwracają szczególną uwagę na to, co w danym zjawisku jest
indywidualnego, swoistego, niepowtarzalnego, jedynego, czyli po prostu w języku
Lelewela „różnego”.
To, co Lelewel powiedział o tej swej koncepcji, sięga wszakże dalej, a mianowicie nie tylko ludzkie sprawy są objęte takiego rodzaju poznaniem idiograficznym,
skoro mowa jest o liściach i drzewach. Tak w przyrodzie, jak i w społeczeństwie
ludzkim mamy obie cechy równocześnie mianowicie podobieństwa i różnice. Na
podstawie podobieństw stwierdzamy gatunek, do którego należy dane drzewo,
i to jest prawem przyrody, podczas gdy indywidualne jego cechy nie przeszkadzają
zupełnie temu prawu, mieszczą się w ramach cech gatunku49. Jedno nie wyklucza
drugiego również w historii i wśród ludzi50.
Przenosząc te kategorie do naszego problemu, możemy zatem najpierw stwierdzić, że podobieństwa prawa polskiego z jakimiś obcymi prawami nie wykluczają wcale jego cech indywidualnych. Przeciwnie, uznamy to współistnienie za
konieczność. Wobec tego zarzucimy wszystkim kierunkom nastawionym na podobieństwa – czy to z racji pochodzenia (prawa słowiańskie) czy też wpływu (dyfuzjonizm) czy wreszcie jednolinijnego rozwoju ogólnoludzkiego (ewolucjonizm)
– że zanadto lub nawet wyłącznie zwracają uwagę na podobieństwa, zaniedbując
różnic, czyli cech indywidualnych prawa polskiego. Dlatego też w ich ujęciu prawo
polskie musi wychodzić abstrakcyjnie jako twór nieżywy, martwy. Indywidualność
O połączeniu obu cech por. J. Adamus, Kazimierz Tymieniecki i jego dzieło, „Czas. Praw.-Hist.”,
t. 10, z. 1, 1958, s. 57 i n.
49
50
Można zbudować na tym rozróżnieniu całą filozofię, jak to zrobił R. Müller-Freinfels (Philosophie
der Individualität, 1920, Lipsk 1923). Autor utożsamia indywidualność z irracjonalnością. Zdaniem
jego w morzu irracjonalizmów zachodzą tylko nieczęsto racjonalne lub zracjonalizowane całości.
Poznanie irracjonalności-indywidualizmu odbywa się w drodze wżycia się, podczas gdy racjonalności poznajemy rozumem.
studia 12 tomost.indb 28
2010-04-12 10:26:39
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
29
w ogóle, a zatem i indywidualność prawa polskiego, nie polega jedynie na przecięciu wielu cech generalnych, lecz jeszcze poza tym zachodzi jakieś ineffabile stanowiące właśnie indywidualność samą. Zaliczenie prawa polskiego równocześnie
nawet do wielu generalnych typów wszelkiego rodzaju nie wyklucza indywidualności, a nawet ją presumuje z góry.
Również i teoria wyprzedzania operowała podobieństwami, mianowicie pewne cechy generalne prawa polskiego miały być przyporządkowane odpowiednim
cechom praw nowoczesnych, z czego dedukowano wyprzedzanie przez prawo
polskie owych nowoczesnych praw. Nawet zatem koncepcje, które wyznaczały
rzekomej indywidualności prawa polskiego jakąś szczególną w skali ogólnoludzkiej rolę do odegrania, ujmowały tę indywidualność fałszywie i między innymi
również dlatego skończyły się kompromitującym fiaskiem. Jeżeli wieszcz chciał
polskim narodem cały świat zadziwić, to wiedział równocześnie, jak powiedział:
nie mam sposobu, i poszedł po odkrycie owego sposobu w swym najbardziej dziwnym uniesieniu poetyckim aż do Boga. Natomiast Maciejowskiemu się wydawało,
że w zakresie prawa znalazł sposób, by zadziwić polskością świat. Katastrofa tym
dotkliwsza, a dowodzona, jak wiele zależy od właściwego ustawienia zasadniczego
problemu indywidualności i swoistości prawa polskiego.
Niespokojna „walka” dyfuzjonistycznej koncepcji prawa polskiego przyniosła
cały szereg szczegółowych zdobyczy, ale największą chyba korzyścią jej było zmuszenie nas do refleksji metodologicznej i nad podstawowymi zagadnieniami nauki
historii prawa polskiego, nauki niby dość starej, a przecież właściwie do dzisiaj na
tyle młodej, że musi jeszcze pracować nad tymi podstawami.
3
W. Łoziński w swym dziele, które nazwać można wielkim aktem oskarżenia życia
prawnego dawnej Rzeczpospolitej, mówił nie o publicznej, politycznej anarchii,
ale, że tak powiemy, o prywatnej, która sięgała do samego dna, do fundamentów
społecznych, do stosunków rodzinnych i wywoływała bratobójcze wojny i krwawe
dramaty domowe51. Słowa te stanowią niewątpliwie ciche odwołanie się do słynnego dzieła O. Rulhière’a poświęconego obrazowi Historii anarchii polskiej, zatem dzieła stanowiącego ciężkie oskarżenie Rzeczpospolitej z końca jej niepodległego istnienia, gdzie znajdujemy taki oto ustęp: To jest prawie niepodobne do pojęcia,
że wśród takiej anarchii Polska zdawała się szczęśliwą i spokojną; bezpieczeństwo
panowało w miastach; podróżny bez żadnej obawy mógł przebywać tak lasy naj51
W. Łoziński, Prawem i lewem, t. 1, Kraków 1960, s. 4.
studia 12 tomost.indb 29
2010-04-12 10:26:39
30
Jan Adamus
samotniejsze, jak drogi najliczniej uczęszczane; nie słychać nigdzie rozmowy o jakiejś zbrodni i nic lepiej nie popiera mniemania niektórych filozofów, że człowiek
z natury jest dobry52. Niezwykle poważne i niezwykle wiarygodne świadectwo.
Nabiera zaś ono jeszcze większego znaczenia przez to, że w miejsce sądu apodyktycznego (być musi), jakoby jako skutek anarchii politycznej musiała też panować taka „prywatna anarchia”, – stawia sąd asertoryczny (jest), fakt negujący tamten
sąd. Jeżeli tak jest, to może również i o tej anarchii politycznej coś wiemy niedokładnie. Ten fakt stanowi jeden z najpoważniejszych argumentów za odmienną od
panującej interpretacją tego wszystkiego, co ujmujemy sformułowaniem „anarchia
polska”53. Ten jeden fakt (czyli sąd asertoryczny) pokazuje, jak trudno zajmować
się badaniem dziejów Polski, przy którym historyk nie może być tylko cierpliwym
kompilatorem źródeł. W tym naprawdę wydaje się tkwić jakaś tajemnica, którą
należy koniecznie wyjaśnić do gruntu.
W 1844 roku Lelewel na podstawie stwierdzenia Rulhière’a oraz innych autorów francuskich twierdzi, że nie zdarzały się wielkie zbrodnie w tym tak porywczym na pozór narodzie, a rzeczywiście powolnym i ludzkim. Usposobienia narodowe instytucjom dają początek i rozwijają je, a wzajem narodowe instytucje
tworzą ducha narodowego54.
W r. 1885 T. Korzon uzupełnia te dane innymi wypowiedziami. Tak Stanisław August w swych pamiętnikach w związku z tym, że chociaż trybunał nie
działał przez cały rok (1749/50) i bezpieczeństwo publiczne naruszone nie było,
stwierdza dobrotliwie: To dowodzi z jednej strony, jak ta społeczność jest dobrą.
W 1779 r. Coxe, profesor uniwersytetu w Cambridge, podróżował po Polsce i, chociaż nie zachwyca się Polską, stwierdza, że bez szczególnego pilnowania nic im
w czasie podróży nie zginęło. Biester w 1791 r. idzie jeszcze dalej, bo stwierdza,
że po Polsce można przewozić bezpiecznie nawet wielkie sumy. W 1793 r. bardzo niechętny naszej ojczyźnie Schultz chwali wysoce bezpieczeństwo podróży po
Polsce. Korzon dodaje: Wiarygodność i wielka waga tych świadectw nie może być
podawaną w wątpliwość. Teraz dopiero w związku z tymi stwierdzeniami Korzon
52
Przekład cyt. za: T. Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta, t. 4, Kraków–Warszawa 1897, s. 35.
K. Piwarski w przedmowie do W. Łozińskiego (op. cit., s. 15 i n.) widzi w książce Łozińskiego pole do
krytyki naszej historiografii idealistycznej, która nie pozwalała na krytykę niepodzielnego kultu tej przeszłości, która służyła za uzasadnienie klasowych pozycji szlachecko-obszarniczych jeszcze w tych czasach.
Nieledwie Łozińskiego – owego historyka szlachecko-burżuazyjnego – ogłoszono prekursorem marksistowskiej historiografii. Zapomniano tylko zauważyć, że Łoziński pisał swą książkę pod wpływem tak
silnym, że aż przesądzającym z góry wyniki ze strony stańczykowskiej, ziemiańskiej szkoły krakowskiej,
która była nie mniej idealistyczna, jak już nieśmiali na początku wieku XX jej przeciwnicy.
53
54
Lelewel, Uwagi nad dziejami Polski i ludzi jej, 1844 (cyt. wg Polska, dzieje i rzeczy jej, t. 3 (8), Poznań
1855, s. 466 i nn.
studia 12 tomost.indb 30
2010-04-12 10:26:39
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
31
rozumie dlaczego w ciągu 30 lat nie zginął ani jeden transport kasy prowincjonalnej
do Warszawy, chociaż zawierały one czasem około miliona złotych, a wysyłane były
wynajętą budą żydowską pod eskortą jednego, a rzadko dwóch strażników konnych.
Z tym wiąże Korzon ogólne refleksje: Ponieważ bezpieczeństwo publiczne jest
głównym i ostatecznym celem wszelkiego systemu karnego, a cel ten w Polsce
był osiągany z godnym podziwu powodzeniem, przeto i samemu systematowi
przyznać należy niepospolite zalety, górujące nad wszystkimi wadami. Zdaniem
Korzona polskie prawo karne wywierało na społeczeństwo silny wpływ moralny,
nie wie tylko w jaki sposób. Autor ten zastanawia się nad kilku możliwościami,
przy czym skłonny jest nawet idealizować polski wymiar sprawiedliwości, ale
ostatecznie pisze: Pozostawiamy zresztą uczonym prawnikom dokładniejsze wyjaśnienia; nasze zadanie kończy się na zebraniu i krytycznym przedstawieniu
faktów55.
Niepodobna się zatem dziwić, że dziennikarz Antoni Chołoniewski, przypominając, że w Polsce wiele polegało na dobrej woli i braku przymusu, jest
zdania, iż nawet w okresie upadku od połowy wieku XVII istnieje w zbiorowości powszechnej, aczkolwiek w słabszym natężeniu i nieraz zwyrodniała, ta siła
moralna, która przenika cały obszar dziejów narodu polskiego: poczucie prawa.
Zjawisko to jest łatwo zrozumiałe. Naród, któremu od wieków nie narzucano
ustaw z góry, który sam był swoim ustawodawcą, musiał z natury rzeczy rozwinąć w sobie poczucie prawa wyżej niż społeczeństwa, które poddane samowładnej woli jednostki nie brały udziału w tworzeniu prawnych norm życia56.
Jerzy Michalski dorzuca do tego opinię Pyrrhis de Varille’a – Francuza, który otrzymał polski indygenat i odznaczył się w polityce reformistycznej Polski,
a któremu przesyłano pod nadzorem jednego kozaka z piką duże sumy pieniędzy z Wołynia do Warszawy – że bezpieczeństwa tego nie zapewniało na drogach państwo, lecz podróżnego odwaga i uczciwość publiczna. Także Andrzej
Zamoyski w 1763 r. mówił: Inne państwa przy obostrzeniu i surowej egzekucji
sprawiedliwości dosyć zapobiec ekscesom nie mogą, my zaś przez dobroć wrodzoną narodu bez sprawiedliwości o tych ekscesach mało słyszemy.
Michalski osądza to w sposób ostrożny. Zagadnienie to nie było nigdy przedmiotem jakichkolwiek badań. Stąd bardzo trudno formułować tu jakieś nawet
najbardziej hipotetyczne twierdzenia. Jednakże autora zastanawia fakt braku
skarg na złe warunki bezpieczeństwa na drogach57. Dodać by chyba należało, że
raczej zgodnie znane nam dotychczas enuncjacje potwierdzają niezwykle wysoki
55
T. Korzon, op. cit., s. 34 i n.
56
A. Chołoniewski, Duch dziejów Polski, Kraków 1918, s. 109 i n.
57
J. Michalski, op. cit., s. 52 i n.
studia 12 tomost.indb 31
2010-04-12 10:26:40
32
Jan Adamus
stan bezpieczeństwa. Twierdzenia te nie są wcale ogólnikowe, lecz opierają się na
osobistym doświadczeniu każdego z autorów. Wszelkie też inne wskazówki wiarygodności tych oświadczeń upewniają nas, że możemy tym informacjom zaufać,
przynajmniej tymczasowo, dopóki może szczegółowe badania nie zachwieją ich
wiarygodnością, – albo też nie umocnią jej ostatecznie przez wykrycie mechanizmu owego bezpieczeństwa. Bo te i liczne i formalnie całkowicie godne zaufania
świadectwa mają tylko jeden brak, a mianowicie nie umiemy takiego zaskakującego faktu pogodzić z faktem „anarchii politycznej”, paraliżu państwowości.
Na tej trudności wiele buduje przeciwnik tezy o wysokich warunkach bezpieczeństwa publicznego w Polsce XVIII wieku, Władysław Sobociński. Wedle
niego: w oparciu o niektóre głosy współczesnych można być skłonnym do przyjęcia dość wysokiego stopnia bezpieczeństwa publicznego w czasach saskich,
chociaż było też wiele głosów malujących sprawę bezpieczeństwa w czarnych
bardzo kolorach, a przejawy anarchii są właśnie charakterystyczne dla okresu
oligarchii […] W takich anarchicznych stosunkach istniała duża skłonność do
idealizowania pojedyńczych wypadków, gdy udawało się przy pomocy siły, luźno powiązanej z aparatem państwowym, doprowadzić do wykonania prawa
lub zapewnić bezpieczeństwo uprzywilejowanym grupom społecznym. Nieco
dalej autor ten powołuje się na zestawienie statystyczne, dotyczące jurysdykcji
sądu marszałkowskiego w Warszawie podane przez T. Czackiego – czasom saskim nie wystawia ono jednak tak dobrego świadectwa, jakie wynika z niektórych opinii współczesnych”58. Jeśli badacz o tak wielkiej erudycji nie mógł więcej przytoczyć, śmiało przyjąć możemy, że nie mamy żadnych przeciwstawnych
świadectw. Fakt, że sąd marszałkowski, a zapewne też i inne sądy, odpowiednio
liczne wypadki osądziły, wyklucza idealizację moralności społeczeństwa polskiego wieku XVIII, do czego zresztą nie posuwa się nawet Adam Mickiewicz.
Rzecz prosta, opryszki musieli wówczas istnieć, tak jak są w naszych czasach, gdy
organizacja władz bezpieczeństwa i środki łączności oraz komunikacji umożliwiają szybką interwencją na miejscu. Ale rzecz w tym, że wówczas nie było w terenie
organów, które by czuwały nad bezpieczeństwem.
Dlatego też nasuwa się jako hipoteza robocza przypuszczenie, że brak policji
zastępowało samo społeczeństwo wtedy, gdy każdy szlachcic był zbrojny i posiadał
czeladź zbrojną, a był osobiście zainteresowany zwalczaniem rozbójników. Zresztą
rozboje w jakiejś części były też formą walki klasowej ze szlachtą, która musiała się
bronić. Taka samoobrona społeczna odpowiadałaby całej budowie życia prawnego
dawnego społeczeństwa polskiego. A chroniła współobywateli i podróżnych przed
nadużyciem tej samoobrony opinia społeczeństwa szlacheckiego. I widocznie siła
58
W. Sobociński, O historii sądownictwa…, s. 162, 165 i n.
studia 12 tomost.indb 32
2010-04-12 10:26:40
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
33
tej kontroli była wystarczająca, skoro i swoi i obcy oceniali tak wysoko warunki
bezpieczeństwa w Polsce objętej anarchią polityczną.
Fakt, że źródła nie mówią nam o tych aktach samoobrony, może być winą samych źródeł, gdyż nie wszystko mówią nam one, a nawet najważniejsze rzeczy
skazują na milczenie, ale również i naszą winą, ponieważ nie przestudiowaliśmy
systematycznie przytłaczającej masy tych źródeł.
Znajdujemy przecież jakieś wskazówki w duchu owej samoobrony. Łoziński
opowiada (z datami dziennymi, a bez daty rocznej!) sprawę zajazdu Jakuba Sienieńskiego wojewodzica podolskiego na Stanisława Derśniaka z Rokitnicy. W obronie
Derśniaka stanął przejeżdżający przypadkowo Stanisław Lubomirski ze swymi
dworzanami. Stało się to dnia 2 lutego. W Przemyślu zgromadziła się była na
roczki ziemskie bardzo licznie szlachta okoliczna; wieść o gwałcie, która zaraz
w parę godzin po jego dokonaniu dostała się do Przemyśla, wywołała żywe oburzenie. Postanowiono bezzwłocznie ująć się za Derśniakiem i w tym celu zawiązano zaraz na miejscu i tegoż samego dnia konfederację. Spisano też formalny akt tej konfederacji totius nobilitatis terre Premisliensis, który oblatowano
w grodzie59.
Jakie były skutki, nie wiemy, gdyż Łoziński nie zajmuje się dalej faktami, które mogłyby coś nam powiedzieć o skutkach, ale rozpoczyna retoryczną tyradę:
Ten szumny akt konfederacji nie miał oczywiście żadnych następstw. Do egzekucji nie przyszło, Sienieńskiemu nic się nie stało, a wśród zawichrzeń i gwałtów,
jakich po tym akcie konfederacyjnym była widownią ziemia przemyska, nie ma
śladu jakiejś zbiorowej interwencji. Ale sam akt wart był zapisania jako dokument do psychologii ówczesnej szlachty polskiej. Zapał jej i zamiary nie miały jutra. Upijała się nie tyle winem, co własnym temperamentem. Oburzenie,
które podyktowało konfederację, było najniewątpliwiej szczere, decyzja w danej
chwili całkiem na serio; gdyby Sienieński był w Przemyślu, rozniesiono by go na
szablach. Co więcej, każdy szlachcic, co podpisał akt konfederacyjny, odjeżdżał
do domu z najgłębszym i najpoczciwszym przekonaniem, że spełnił czyn, że złożył pozytywny dowód obywatelskiej cnoty i szlachetnej rezolucji. Zrobił swoje
– niechże teraz król Jego Mość, niech p. starosta przemyski, niech wreszcie sam
p. Derśniak dokończą roboty. Długi cytat, ale wydaje się, że zasługuje na uwagę.
Łoziński domyśla się tutaj bardzo wiele, a wszystkiego, co stawia akt konfederacji
(i wedle nas w ogóle ingerencję communitatis nobilitatis) w świetle niekorzystnym, pozwalającym na lekceważenie tego kroku.
Rzuca to światło na nastawienie aprioryczne Łozińskiego do tego, co w dawnej
Polsce robiono „prawem”, a co „lewem”. Książka Łozińskiego rzuciła na te stosunki
59
W. Łoziński, op. cit., t. 1, s. 56 i nn.
studia 12 tomost.indb 33
2010-04-12 10:26:40
34
Jan Adamus
tak niedobre światło i wywarła tak głębokie wrażenie, że wpłynęła nawet na umysł
badacza zajmującego się i innym okresem, i inną ziemią, bardziej spokojną niż województwo ruskie. Traktujemy jego dzieło nie jako dzieło literata publicysty, lecz
jako dzieło nauki. Jakiekolwiek by posiadał Łoziński kwalifikacje formalne, przerobił on dużą liczbę ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich z okresu, którym się zajmował. Lecz – wbrew temu, w co niektórzy wierzą – źródła same przez się nigdy
nie mówią, lecz dopiero przez to, co wywołują w umyśle badacza. Badacz posiada
wtedy nastawienie naukowe, gdy stara się wyjść niejako w poza same źródła i zobaczyć przez nie życie przeszłe. Potrzeba krytycyzmu, aby odróżnić to, co się wie
ze źródła, od tego, czego się jedynie badacz domyśla. Otóż Łoziński nie jest krytyczny. Jeśli np. Jerzy Michalski pisze o pobieżnym i wyrywkowym zetknięciu się
z dziejami ówczesnych procesów, stanowiącym więc nieco ryzykowną podstawę
do uogólnień60 to moglibyśmy nieledwie skierować te słowa jako krytykę pod adresem dzieła Łozińskiego. Trzeba też również liczyć się z tym, co na innym miejscu
ten sam autor tak charakteryzuje: W ówczesnych wypowiedziach było oczywiście
dużo retoryki, moralizatorskiego rozdzierania szat; skargi były często stereotypowe, stanowiąc w pewnej mierze paralelę do współczesnych panegiryków
trybunalskich61. Jeśli przeciwstawiamy sobie tych dwu autorów, Michalskiego
i Łozińskiego, to dla tego, aby krytycyzm pierwszego tym jaśniej pozwolił zrozumieć brak krytycyzmu drugiego.
Sam wszakże Łoziński zdaje sobie sprawę z trudności swego zadania: Ale
pierwsze wrażenie nie tylko że przykre, ale co równie zniechęca – niejasne, bałamutne, prawie chaotyczne. Stoi się, jak gdyby przed stosem drobnych kamyczków rozpryśniętych z tego, co było mozaikowym obrazem, jakby przed rozsypanym mechanizmem zegara, którego niepodobna tak złożyć, aby wskazywał
i wydzwaniał godziny. Trzeba się dopiero uczyć tego życia na nim samym.
Utrudnienia to brak opracowań dawnego prawa polskiego, tego głównego klucza
do zorientowania się w dawnym życiu naszym. Dopiero stopniowo zdaje sobie
autor sprawę, że materiał procesowy jest jednostronny, że to są często stronnicze
oceny sprawy, że poza pieniaczami istniała przecież większość spokojna, poczciwa, szanująca prawa boskie i ludzkie. Przychodzimy do przekonania, że przy
n i ep o j ę t y c h n a m d z i ś b r a k a c h p r a w o d a w s t w a i jeszcze trudniejszym do pojęcia niedostatku władz wykonawczych i
politycznych, trzeba było idealnych ludzi, aby było lepiej niż bywało. W końcu i
60
Michalski, op. cit., s. 44 i n.
Ibidem, s. 109. Zresztą i Łoziński (op. cit., t. 1, s. 71) zdaje sobie sprawę z przesady satyry i panegiryku.
61
studia 12 tomost.indb 34
2010-04-12 10:26:40
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
35
gdzie indziej było podobnie źle62. Oczywiście tych kilkadziesiąt wierszy autokrytyki
nie robi takiego wrażenia na czytelniku, co pełne dwa tomy ciemnych obrazów, ale
w pierwszych dochodzi do głosu duch nauki, a w drugich – literatura niekrytyczna
i zmierzająca jeszcze do zaokrąglenia niepewnych i nieprecyzyjnych danych.
W szczególności opierać się może na aktach sądowych albo historyk prawa,
albo też osoba starająca się nie ustąpić mu w znajomości dawnego prawa polskiego.
Nie widać tymczasem (poza ogólnikową a czysto platoniczną apostrofą powołaną
wyżej) wysiłku u Łozińskiego, aby zrozumieć właściwości prawa polskiego. Prawo
polskie aż do 1669 r., a nawet właściwie i jeszcze później, nie zna procesu posesoryjnego, gdyż wszystkie procesy o ekspulsje były procesami petytoryjnymi63. Wobec tego zajazdy czy też ekspulsje były prawne, o ile zajeżdżający posiadał prawo
do nieruchomości64. Dzisiaj jest to rzecz nawet dla laika niepojęta i niewątpliwie
nie dowodzi wielkiego wyrobienia naszego prawa, ale tłumaczy wielką liczbę zajazdów, które tak wielką rolę odgrywają w książce Łozińskiego. Skoro nie stara się
on zrozumieć dawnego prawa, znaczy to, że modernizuje. Wiadomo, że w wypadku modernizacji można potępić każde dawne prawo, nie tylko polskie. Nam się bowiem wydaje, że nasze dzisiejsze prawo jest najdoskonalsze, a każdemu dawnemu
prawu stawiamy wiele zarzutów. To się składa na doświadczenia ludzkości.
Zadaniem pracy naukowej jest uporządkowanie faktów i ich wyjaśnienie.
Tymcza­sem w pracy Łozińskiego mamy do czynienia z domyślnym, ale niewątpliwym i wywierającym duże wrażenie, wartościowaniem, a nie spotykamy próby wyjaśnienia opisywanych na podstawie źródeł faktów. Dlatego gdyby Łoziński
próbował wyjaśnić częstość występowania ekspulsji, sięgnąłby do istniejących
wówczas podręczników prawa polskiego i do „Voluminum Legum”, co musiałoby
go doprowadzić co najmniej do zachwiania wyraźnego modernizacyjnego podejścia do tych zjawisk.
Tego nam dzieło Łozińskiego nie daje65, przynosi nam za to łatwą, chociaż chyba
nieprzyjemną, lekturę właściwą dziełu literackiemu, a ponadto wyraźną tezę o naturze syntetycznej (to jest należącej do najwyższej syntezy dziejów polskich). Teza
62
Łoziński, op. cit., t. 1, s. 3 i n.
Adamus, Z badań nad dzierżeniem…, s. 42 i nn.; ostatnio B. Waldo, Z problematyki polskiego procesu posesoryjnego, „Zeszyty Naukowe UŁ”, t. 26, Łódź 1962, s. 95–111; por. też Michalski, op. cit.,
s. 166 i n.
63
Adamus, Z badań nad dzierżeniem…, s 64. Łoziński, op. cit., s. 51 załatwia sprawę frazesem: Jak
odpowiedź była uprawnieniem bezprawia, tak znowu zajazd był ubezprawnieniem prawa.
64
Recenzja A. Szelągowskiego („Kwart. Hist.”, t. 18, 1904, s. 316–317) stawia dziełu Łozińskiego szereg
poważnych, i słusznych, zarzutów, ale w formie tak potoczystej, że dobrotliwość ta zaciera wrażenie
zarzutów. Nie widać, by recenzja była oznaką cierpkiego przyjęcia, lecz wręcz przeciwnie dostrzec
w niej można przymknięcie oczu na zbyt nawet widoczne wady pracy Łozińskiego.
65
studia 12 tomost.indb 35
2010-04-12 10:26:40
36
Jan Adamus
ta powstała widocznie pod wpływem ostatniej syntezy Józefa Szujskiego, którą ten
zwał teorią wadliwej (lub fatalnej) formy albo też teorią koszuli Dejaniry. Szujski
był dawniej zwolennikiem teorii, którą pozwoliłem sobie nazwać teorią anarchicznego charakteru narodowego, a która była odwróceniem lub raczej odmiennym
wartościowaniem teorii gminowładczego charakteru narodowego Lelewela . Teraz
Szujski ujmuje obie te związane ze sobą, a równocześnie przeciwstawne teorie charakteru narodowego, wspólnym mianem teorii przyrodzonego kierunku wolności.
W ujęciu jego, to jest teorii anarchicznego charakteru, jest to niewątpliwie pesymizm, a Szujski postanowił teraz, idąc zresztą za poprzednimi podobnymi próbami,
zbudować syntezę monarchiczną, a mimo to optymistyczną. Dlatego przeciwstawia
teorii przyrodzonego kierunku wolności obecną swoją teorię wadliwej formy. Wedle
niej naród jest zdrowy, a winę upadku ponosi forma czyli ustrój, który powstał przypadkowo po śmierci ostatniego Jagiellona. Ten wadliwy ustrój jest właśnie taką koszulą Dejaniry. On ponosi winę dalszych nieszczęść, a nie zły charakter narodowy66.
Tej ostatniej syntezy Szujskiego już raczej nie zrozumiano, tak że wyraźne jej odgłosy
w książce Łozińskiego należą do wyjątkowych sytuacji w naszej historiografii.
Łoziński uważa krytykę narodowego charakteru i moralnych usposobień społeczeństwa za krzywdzącą. Autor wynosi tę wielką pociechę, że wbrew pierwszym
wrażeniom wysnuć się z nich (sc. akt sądowych) da dodatnie kryterium narodowego charakteru. Przy takich ciężkich niedostatkach instytucyj publicznych,
przy tak chwiejnym i dorywczym ustawodawstwie, przy takiej niemocy prawa
i takim braku władz wykonawczych, każde inne społeczeństwo stałoby się istotnie jednym wielkim zbójeckim tłumem, magnum latrocinium67. Instytucje (forma) są winne, a nie naród. Tylko że Szujski miał na myśli zasadniczy ustrój
Rzeczpospolitej i jego przypadkowe, dorywcze, nagłe, powstanie dość uprawdopodobnił. Natomiast Łoziński ma na myśli brak należytej organizacji władz
terenowych i związanej z nimi egzekucji praw, jako też ma na myśli braki prawa
sądowego68, a jedno i drugie, zwłaszcza prawo, nie powstało nagle i dorywczo
w czasie pierwszego bezkrólewia, lecz wolno narastało przez stulecia. Ujęcie
Łozińskiego stanowi zatem czysto zewnętrzne naśladownictwo ciekawej, ale
nieudanej koncepcji Szujskiego.
Jeśli przyjmiemy wniesienie niejako z zewnątrz do Polski jej nowożytnego
ustroju czy też prawa, to przecież utrzymywanie ich przez czas dłuższy nie
Najjaśniej wypowiada te swoje teorie J. Szujski w artykule publicystycznym O fałszywej historii
jako mistrzyni fałszywej polityki ([w:] J. Szujski, Dzieła, t. 3, Kraków 1894). Całość tego zob. Adamus,
Monarchizm i republikanizm...
66
67
Łoziński, op. cit., 68 i n.; też s. 4 i n.
68
Ibidem, s. 7. Wiemy, że prawa były dorywcze…
studia 12 tomost.indb 36
2010-04-12 10:26:40
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
37
świadczy dobrze o narodzie. Dlatego też Szujskiemu wyrywa się miejscami
kontynuacja dawnego oskarżenia charakteru narodowego, a podobnie też i Łoziński chce złożyć z akt sądowych historię naturalną Polaka69, albo też, wbrew
twierdzeniu o dorywczości praw polskich, pisze, że to zdziczenie oby­cza­jów […]
było niestety w bardzo znacznej mierze spadkiem tej błogiej na pozór przeszłości, klątwą nie­jako dziedziczną, i nie urosło z samego usposobienia spółczesnego
społeczeństwa, ale mia­ło swój zawiązek w odległych wiekiem przyczynach, że
było tylko pogorszeniem jednej i tej sa­mej choroby nurtującej w organiźmie polskim, a w miarę swego rozwoju wybuchającej coraz to ostrzejszymi symptomatami70. W Polsce stan rzeczy pozostaje niezmieniony, te same przyczy­ny wywołują
te same, ale w miarę postępu czasu coraz zgubniejsze skutki. I tak trwa ciągle,
aż do smutnego końca, podczas gdy w innych krajach, gdzie nie było w zasadzie
lepiej, powstaje absolutna monarchia, która ukróca tę anarchię71. Jeżeli zatem to
zdziczenie nie było skutkiem „dorywczych”, chwilowych i przypadkowych przyczyn, lecz jakimś zjawiskiem trwałym, czy myśl nasza nie będzie skłonna do obwiniania charakteru narodowego, wrodzonych skłonności narodu?!
Jak koncepcja Łozińskiego stanowi dość mechaniczny przejątek teorii Szujskiego, tak też cała jego książka stoi pod decydującym wpływem pesymistycznych
syntez szkoły krakowskiej. M. Bobrzyński np. twierdził, że Polacy nie wyrobili
w sobie poczucia prawa, co stanowiło największą trudność przy organizacji państwa72. Albo też, zaliczany co prawda do „optymistycznej” szkoły warszawskiej,
A. Rembowski pisze: Elekcyjna monarchia i konstytucja oparta na liberum veto
oraz konfederacjach nie tylko że zapobiegały utworzeniu skarbu i wojska raz na
zawsze, ale wpływały na zwyrodnienie politycznego obyczaju, niszczyły wszelkie poczucie porządku, szczepiąc natomiast skwapliwie pierwiastki wiekuistej
anarchii73. Mówiąc słowami Łozińskiego, „anarchia polityczna” pociągała za
sobą „anarchię prywatną”, pesymizm w zakresie ustroju pociągał za sobą też
pesymizm w zakresie życia prywatnego. W cza­sie pisania tego dzieła przez
Łozińskiego wpływy syntez szkoły krakowskiej były bardzo silne. Nie byłoby
zatem nic dziwnego, gdyby im uległ jakiś historyk mniejszej klasy. Ale zarzut
poważny powstaje, jeśli ów historyk nie próbował wyzwolić się spod tego wpły69
Ibidem, s. 3.
70
Ibidem, s. 6.
71
Ibidem, s. 71 i n.
„Nasza Przyszłość”, t. 45, 1935, s. 42. Nie przeczy temu, że Bobrzyński (Wiadomość o kodeksie,
„Przew. Nauk. i Lit.”, r. 2, t. 1, 1874, s. 33 i n.) uznaje prawo polskie za będące niewątpliwie najwyższym
i najwięcej samoistnym wynikiem myśli polskiej w dawniejszej Rzeczpospolitej, posiadające tyle warunków jako umiejętność i tak wielką dla naszego dzisiejszego rozwoju doniosłość.
72
73
A. Rembowski, „Bibl. Warsz.”, t. 248, 1903, s. 375 i n.
studia 12 tomost.indb 37
2010-04-12 10:26:40
38
Jan Adamus
wu, nie próbował zrezygnować z łatwego wówczas poklasku za uleganie mu
i przybieranie tonu skargowego. Ktoś, kto jest uczonym, kieruje się na prawdę
i stara się o krytycyzm, chociaż z niedostatku rozeznania może ostatecznie ulec
czyimś wpływom i widzieć rzeczy przez cudze szkła. Ze względu na brak tego
nastawienia trudno uważać Łozińskiego za badacza. Dzisiaj, chociaż utrzymują
się jeszcze tak długo opinie uważające go za uczonego, możemy na ogół liczyć
na takie nastawienie krytyczne, badawcze. Dzisiaj nie dziwi to już nas, ani nie
stanowi podstawy do szczególnej chluby. O tyle też widocznie nasze czasy stoją
wyżej ponad czasy, gdy ukazywała się książka Łozińskiego74.
Ostatecznie jesteśmy, i powinniśmy być, skłonni przyjąć wymowę wszelkich
faktów, ale równocześnie do źródeł i faktów podejść krytycznie. Atmosfera tych
pesymizmów i optymizmów historycznych nie sprzyja takiemu naukowemu
spojrzeniu na rzeczy badane, wobec czego wskazany jest pewien krytycyzm
i ostrożność wobec nich obu na równi75.
Jeżeli zaś przy obecnym stanie kwestii wszystko wskazuje na to, że że wbrew
wszystkiemu w XVIII wieku w Polsce istniały lepsze niż w krajach ościennych
warunki bezpieczeństwa, to dowodzi to, że przeszłość Polski kryje w sobie jeszcze tajemnice, których rozszyfrowanie stanowi pilną potrzebę nauki polskiej.
4
Jest chyba dość racji w przekonaniu, że dawne prawo polskie stanowiło
w zasadzie prawo społeczne, które powstało bezpośrednio w życiu społeczeństwa w formie zwyczajowych instytucji prawnych. Nie zostało zatem ono
utworzone ani przez państwo, ani przez naukę prawa, ani za pomocą odgórJ. Bartoszewicz (wedle nekrologu w „Przegl. Pol.”, 1871, r. V. kwart. III, s. 450) jako źródłowy badacz
mało wierzył w książki, do dokumentów przywiązując główną wartość, twierdził bowiem, iż większość autorów na usprawiedliwienie swoich przekonań z góry stawianych podnosi jedne fakta zana­d­to,
a inne umyślnie zasłania, na czym prawda dziejowa szwankuje. Dzisiaj myślimy tak samo, ale bardziej
wierzymy w nieumyślność takich uprzedzeń. Mniej też jesteśmy skłonni do globalnych osądów, które
na równi stawiają świeże i nieuprzedzone spojrzenie z jakąś nawet najbardziej dogmatyczną perspektywą. Wspomniana wyżej metoda historii idei pozwala nam samym zająć stanowisko pozbawione
uprzedzeń.
74
S. Brzozowski, Filozofia romantyzmu polskiego, 1924, s. 50: Całe dzieje duszy polskiej po romantyzmie są właściwie dziejami niedopełnionej i przez niedopełnienie utraconej prawdy. W innym miejscu próbowałem zestawić próby oderwania się od syntez szkoły krakowskiej. Brzozowskiego można
by w tym pomieścić, chociaż treść historyczna jego dzieł jest dość skąpa. Brzozowski szczególnie
w cytowanej pracy usiłuje nawrócić do romantyzmu, ale wiemy, że poza tym był wyczulony na niektóre prądy swego czasu. Moim zdaniem Brzozowski widzi dość trafnie jedną stronę zagadnienia, ale
jest jeszcze i druga, a być może dopiero te dwie strony razem złożone będą w stanie z czasem wskazać
nam właściwą drogę pomiędzy tą prawdziwą Scyllą i Charybdą.
75
studia 12 tomost.indb 38
2010-04-12 10:26:40
Polska tradycja prawna. Próba rozważań milleniowych
39
nych prejudykatów-precedensów. Natomiast jest chyba też słuszne w jakiejś
mierze przekonanie, że normy postępowania i normy rozstrzygania dotknięte
były atrofią w porównaniu z innymi krajami współczesnymi. Instytucje prawa
społecznego sugerowały pewne normy postępowania, a dalej jeszcze i normy
rozstrzygania, które czasami bezboleśnie i płynnie rodziły się z prawa społecznego. Ponieważ te instytucje wyrastały bezpośrednio z życia, otoczone
były urokiem czegoś rodzimego i swojskiego, czegoś wypływającego wprost
z dusz naszych, a nie z narzuconego skądś z zewnątrz zimnym a bezlitosnym
rozsądkiem.
Można by w tym szukać jakiegoś zasadniczego tonu – nie tylko dawnego
prawa polskiego, ale po prostu całego życia staropolskiego. Z tej właściwości
polskiej wyrosła swoista teoria anarchizmu Ludwika Królikowskiego. Wedle
niego rządzić nami powinien odwieczny porządek Przyrody, a nie uchwała większości. Obłąkaniem przeto jest największym szukać trwałego szczęścia jakiegokolwiekbądź Ludu w dowolnych i nieustannie zmiennych ustawach, przepisach
i postanowieniach ludzkich, a zbrodnią jest przewyższającą wszystkie zbrodnie... nie dopuszczać, aby się ich życie podług wewnętrznej siły, podług odwiecznego i wszystkim Ludom spólnego popędu, tj. podług natchnienia Ducha bożego
rozwijać mogło. Królikowski jest przeciwny rządowi. Wszystko dobre i pożyteczne
dzieje się nie z powodu rządów człowieczych, nie przez rządy, ale pomimo rządów i stawianych ciągle od nich przeszkód. (…) Precz więc ze wszelkim panowaniem człowieka nad człowiekiem. (…) Precz ze wszelkimi ustawami i władzami
stanowionymi od ludzi!76.
Królikowski uzasadnia to opinią bo wszelka władza, jeżeli tylko istotnie jest
władzą, pochodzi od Boga i nie ma władzy, któraby od Niego nie pochodziła;
a Bóg jest Miłość. Gdzie więc nie ma Miłości ..., tam nie ma Boga, tam nie ma
władzy, ale ciemięstwo, przywłaszczenie i rozbój. Władza pochodząca od Boga
utrzymuje się bez żadnego przymusu i gwałtu, stoi Miłością, wzrasta poświęceniem ... Wszelkie zaś przeciwnie przywłaszczenie i ciemięstwo nie może się ostać
ani chwili bez kłamstwa, chytrości i przemocy77.
Pomysły te były zawsze bliskie Adamowi Mickiewiczowi, który przejął też je
z entuzjazmem. Gdy dochodził on do wyłożenia systemu mesjanizmu, wykładał
w III kursie paryskim, że plemię słowiańskie, nie dając nowej definicji rządu, jest
powołane do utworzenia rządu zupełnie nowego w dziejach ludzkości. Potrzebą
tego ludu jest, by rządzono nim zgodnie z jego naturą, by rządzono nim z miłością. (…) Despotyzm – według historii słowiańskiej – nie jest to władza jednego;
76
„Polska Chrystusowa”, z. 1, Paryż, 1842, s. 89 i n.
77
Ibidem, s. 5.
studia 12 tomost.indb 39
2010-04-12 10:26:40
40
Jan Adamus
despotyzm to władza bez miłości, niezależnie od tego, jaką jest forma ustrojowa.
Jeden władca czy wielu, zgromadzenie czy tłum, mogą być jednakowo despotyczni, jeśli w nich nie ma miłości dla tych, którymi rządzą78.
Dlatego Mickiewicz widzi w dawnym polskim sądownictwie skłonność do
dobrowolności, zresztą niezrealizowaną w pełni. Lud polski dążył zawsze do
zaprowadzenia rządu, do stworzenia społeczeństwa kierującego się wewnętrznym popędem i dobrą wolą. Niepodobna po­wziąć wyobrażenia o tym państwie
z czytania historyków, którzy widzą wszystko poprzez uprzedzenia cudzoziemskie; mało nawet znajdzie się wyjaśnień w prawodawstwie pisanym, ono
bowiem jest najeżone formułkami zapożyczonymi z zagranicy; wyobrażenie
to znajdziesz całe w powieściach gminnych, w poezji gminnej, w anegdotach,
w żywotach znakomitych mężów. Mickiewicz chce przenieść na ziemię do Polski
to, co Swedenborg pisze o krainie duchów: jest to królestwo, w którym nie masz
praw pisanych, gdzie duchy są zawsze w pogotowiu wymieniać wzajemne usługi,
korzystać w każdej chwili z nowych, nieustannie się zmieniających związków
i odnosić z nich pożytek. I nie bez przyczyny filozof polityczny Królikowski powiedział śmiało, że w przeznaczeniu przyszłej Polski jest nie mieć praw pisanych.
Gdyby tylko te słowa wyrzekł, jużby miał zaszczytne miejsce wśród polskich pisarzy po­litycznych79.
Dziwne to słowa, dlatego część z nich musimy potraktować jako wyraz
marzycielstwa politycznego utopisty i poety żyjącego w dodatku na emigracji
w oderwaniu od własnego społeczeństwa. Mimo przypisania jak największej
części tych słów dziwaczności marzycielskiej pozostanie przecież coś z tego
wszystkiego, co będzie odpowiadać rzeczywistości dawnego życia polskiego
oraz skłonnościom żyjącym do dzisiaj w duszach Polaków. Niejeden z nas
niejednokrotnie nieświadomie myśli tak, jak wielki geniusz narodu, a jeszcze
częściej czuje razem ze swym narodowym wieszczem, nie zdając sobie sprawy
z tej filiacji. Wiele też zastrzeżeń musi budzić zarówno idealizacja właściwości i swoistości narodowych, jak i również zawarta w niej ideologia i utopijna
wizja przyszłości. Powinniśmy czuć całym sercem urok czy to staroszlacheckich dworków, czy też sielskiego życia chałup chłopskich. Ale nie możemy być
zwolennikami takiego życia, które, krępuje energię ludzką więzami tradycji
i jej przemiłych uczuciowo uroków, życia zastoju, stagnacji i bezwładu. Żyjemy obecnie życiem świadomym celu, które wyznacza należytą rolę racjonal78
A. Mickiewicz, Literatura Słowiańska, [w:] A. Mickiewicz, Dzieła, t. 11, Warszawa 1953, Wykład
XI Kursu III, s. 103).
79
Ibidem, s. 191 i nn. Ze zgoła odmiennego punktu patrzenia S. Estreicher (Kultura prawnicza…,
s. 115): Polska kultura prawnicza rozwija się wskutek tego na podstawie odmiennej niż gdzieindziej.
Zdanie to świadczy, że dyfuzjonizmu nie pojmował Estreicher zbyt jednostronnie.
studia 12 tomost.indb 40
2010-04-12 10:26:40
Zapobieganie i zwalczanie chorób zakaźnych w Łodzi …
41
nej myśli kierowniczej, organizacji i myśli organizacyjnej w działaniu. Nie ma
dzisiaj sił, które w życiu dawnej Rzeczpospolitej łagodnie i przez długotrwałe
działanie naginały jednostki warcholące czy też przestępcze. Współczesność
nie może również znieść wolnego tempa tych dawnych procesów. Krótko mówiąc, nie ma przed nami wyboru i winniśmy iść za wzorami cudzoziemskimi,
chociażby serce nasze czasami chciało nawrotu do dawnego, staropolskiego
życia80.
Ale do tego zasadniczego nastawienia trzeba wnieść dwa zastrzeżenia. Pierwsze zmierza do tego, aby nasz kierunek w przyszłość nie wywierał niepożądanego wpływu na obraz przeszłości, a mianowicie nie fałszował go w szlachetnych intencjach, nie podczerniał i tak czasami dostatecznie smutnego obrazu.
W nastawieniu do przeszłości nie powinno być dwu nastawień, jednego aprobującego jej barwę, a wiążącego się ostatecznie z kierunkiem republikańskim
naszej historiografii, jak to gdzie indziej staram się wywieść – a drugiego dezaprobującego tą przeszłość – wiążącego się z kierunkiem monarchicznym. Wobec przeszłości winno być tylko jedno nastawienie, a mianowicie pełne sympatii
i dlatego pozwalające odczuć oraz zrozumieć właściwości tej przeszłości. Sympatia tylko nie powinna zmieniać się w zalecenie nam na przyszłość programu
wyczytanego z przeszłości.
Po drugie, przedstawiciele nawet monarchicznego kierunku często zdawali
sobie sprawę z potrzeby nastawienia się na społeczeństwo, i nie oddawali
wszystkiego w ręce państwa. Tak np. Henryk Lisicki, wielbiciel margrabiego
Wielopolskiego – zatem postaci, którą widzimy jako zwolennika wyłącznie odgórnych decyzji – przecież zdaje sobie sprawę z tego, że konstytucja gra tylko razem z duchem narodu, układem społecznym, wyobrażeniami, pojęciami
i zwyczajami głęboko zakorzenionymi w społeczeństwie81. Tym bardziej człowiek taki jak M. Bobrzyński rozumiał znaczenie społeczeństwa, bo tracąc nieco
na energii swej naczelnej władzy, zyskuje stokroć więcej na samorządzie społecznym82. Tylko enfant terrible kierunku monarchicznego, A. Walewski przesadzał
w przenoszeniu siły rządu ponad wolności i prawo83. Wygląda, że zarzut wysunięty pod adresem Bobrzyńskiego przez H. Schmitta, jakoby Bobrzyński wzorował
się na państwie pruskim, nie jest całkiem słuszny. A zrodził on chyba mit popularny nauk Bobrzyńskiego, a razem z tym też kierunek uwielbiający dryl pruski.
Tymi programami z końca okresu międzywojennego zajmuje się Adamus, Elementy rodzime
i obce…, l. c.
80
81
H. Lisicki, „Przegl. Pol.”, t. 32, 1871, s. 512 i n.
82
M. Bobrzyński, W imię prawdy dziejowej, [Szkice i studia historyczne, t. 1, Kraków 1922, s. 11].
83
Por. analizę jego poglądów przez L. Powidaja („Przegl. Pol.”, t. 35, 1875, s. 608 i n.).
studia 12 tomost.indb 41
2010-04-12 10:26:40
42
Jan Adamus
Ten ostatni kierunek, który wyrządzał Polsce tylko szkody, powstał zatem może
jedynie w taki jakiś nieprawy sposób przez „wczytanie” w Bobrzyńskiego naszych
własnych popularnych myśli.
studia 12 tomost.indb 42
2010-04-12 10:26:40
Lena Fijałkowska
(Łódź)
O przydatności mediewistyki prawniczej dla studiów
nad historią prawa starożytnego Bliskiego Wschodu
Von der Nützlichkeit der juristischen Mediävistik für die
Studien zur Geschichte des antiken Rechts im Nahen Osten
1. Wstęp. 2. Prawo rzymskie i prawo średniowieczne jako materiał porównawczy w badaniach orientalistycznych. 3. Źródła i metodologia w badaniach mediewistycznych i orientalistycznych. 4. Problemy terminologiczne. 5. Własność i inne prawa rzeczowe w prawie orientalnym, rzymskim i średniowiecznym.
6. Konkluzja.
1. Einführung; 2. Römisches und mittelalterliches Recht als Vergleichsmaterial für die orientalistischen Studien; 3. Quellen und Methodik in den mediävistischen und orientalistischen Forschungen; 4. Probleme der
Terminologie; 5. Eigentum und andere dinglichen Rechte im orientalen, römischen, und mittelalterlichen
Recht; 6. Zusammenfassung.
1
Starożytny Bliski Wschód, często nazywany kolebką cywilizacji, stanowi również kolebkę prawa; z tego właśnie obszaru z połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e.
pochodzą najstarsze teksty praktyki prawnej. Do I w. n.e., kiedy to powstały ostatnie spisane pismem klinowym dokumenty prawne, na terenach Mezopotamii, Syrii
i Azji Mniejszej sporządzono dziesiątki tysięcy glinianych tabliczek zawierających
umowy, akty adopcji, testamenty, protokoły rozpraw sądowych itp. Powstało też
kilka zbiorów praw, z których najsłynniejszy jest tzw. Kodeks Hammurabiego.
2
Chronologicznie systemy prawne starożytnego Bliskiego Wschodu można niewątpliwie zaliczyć do praw antycznych. Powoduje to, że niejako automatycznie
punktem odniesienia dla wyjaśniania bliskowschodnich instytucji staje się często
prawo rzymskie; siłą rzeczy również z prawa rzymskiego wywodzi się siatka poję-
studia 12 tomost.indb 43
2010-04-12 10:26:40
44
Lena Fijałkowska
ciowa używana dla ich opisywania1. W ostatnich czasach pojawiły się nawet postulaty szerszego zastosowania rzymskiej terminologii i romanistycznych narzędzi
badawczych w orientalistyce; ich autorzy zwracają uwagę na przydatność jednych
i drugich dla omawiania bliskowschodnich konstrukcji prawnych2.
Takie podejście jest niewątpliwie kuszące, zwłaszcza że współczesna terminologia prawnicza wywodzi się właśnie z prawa rzymskiego i przynajmniej w pewnym stopniu jesteśmy na nią skazani. Nie należy jednak zapominać o związanych
z tym problemach. Na współczesnego prawnika czyha niebezpieczeństwo, które
polega na skłonności do patrzenia na starowschodnie prawo przez pryzmat myślenia ukształtowanego przez romanistyczną terminologię, i traktowaniu podstawowych założeń prawa rzymskiego jako obowiązujących niejako z natury rzeczy
we wszystkich systemach prawnych3. Jednak uważna analiza obu systemów prawnych ukazuje fundamentalne różnice zarówno w rodzaju źródeł, a co za tym idzie,
w sposobie pracy nad nimi, jak i w charakterze poszczególnych instytucji. Te ostatnie są zaś często tak znaczące, że w wielu wypad`kach posługiwanie się rzymską
czy współczesną terminologią może budzić poważne wątpliwości.
Istnieje jednak epoka, która dostarcza prawnikowi-orientaliście znacznie bliższych i bardziej przydatnych niż prawo rzymskie analogii. Jest nią średniowiecze.
Jak postaram się wykazać w następnych akapitach zarówno źródła i metody badawcze historyka prawa tej epoki, jak i wiele instytucji średniowiecznego prawa
znacznie bliższe są tym, z którymi ma do czynienia orientalista.
Ta metoda badawcza widoczna jest zwłaszcza w klasycznych już pracach niemieckich historyków prawa,
z których wielu specjalizowało się w prawie rzymskim przed zajęciem się orientalistyką. Por. np. P. Koschaker, Babylonisch-assyrisches Bürgschaftsrecht, Leipzig–Berlin 1911; M. San Nicoló, Die Schlußklauseln der
altbabylonischen Kauf- und Tauschverträge, München 1922; H. Petschow, Die neubabylonischen Kaufformulare, Leipzig 1939. Ostatnio rzymską terminologię i systematykę zastosowali wydawca i autorzy monumentalnej A History of Ancient Near Eastern Law, t. 1–2, ed. R. Westbrook, Leiden–Boston 2003.
1
2
Por. np. D. Mantovani, Diritto romano, diritti cuneiformi: prove di dialogo e stili di ricerca, [w:]
I diritti del mondo cuneiforme, ed. M. Liverani e Clelia Mora, Pavia 2008, s. 3–11; C. Zaccagnini,
Diritti del mondo cuneiforme e diritto romano. Una « storia spezzata », s. 41–51.
3
Za przykład niech posłużą rozważania nad jedną z klauzul zawartych w dokumentach sprzedaży
nieruchomości z Emar w Syrii (XIV–XII w. p.n.e.). Jej treść jest następujaca: jeśli ktokolwiek zaskarży umowę, zapłaci 1000 szekli świątyni i 1000 szekli starszym miasta. Natychmiast nasuwa się
pytanie, co to znaczy „ktokolwiek”. Analizujący ją historycy prawa zgodnie odrzucają możliwość, iż
występuje tu – jak wydawałoby się na pierwszy rzut oka – dokonane przez strony umowy generalne
wyłączenie jakichkolwiek roszczeń, także osób trzecich Jako zasadniczy argument przedstawiają tu
„oczywiste”, niewymagające udowadniania obowiązywanie zasady nemo altere stipulari potest. Por.
np. W. F. Leemans, Aperçu sur les textes juridiques d’Emar, „Journal of Economic and Social History
of the Orient ” nr 31, 1988, s. 207–242; E. Dombradi, Studien zu mithārum/mithāriš und die Frage des Duplums: II. Poenaler Zweck oder sozio-ökonomisch motivierte Regulierung des Vertagsbruchs?, „Zeitschrift für Altorientalische und Biblische Rechtsgeschichte” nr 6, 2000, s. 16–34.
studia 12 tomost.indb 44
2010-04-12 10:26:41
O przydatności mediewistyki prawniczej…
45
3
Starożytni Rzymianie praktycznie nie pozostawili po sobie tekstów praktyki
prawnej; podstawowym źródłem do badań nad ich prawem są kodeksy prawne
i pisma wybitnych prawników, a w mniejszym stopniu teksty literackie4. W średniowieczu natomiast dzieła przedstawicieli doktryny pojawiają się stosunkowo
późno, wraz z recepcją prawa rzymskiego; zasadniczym źródłem poznania prawa
są natomiast liczne dokumenty praktyki, a w mniejszym stopniu – akty prawne wydawane przez władców, takie jak kapitularze, ordonanse, statuty, a także prywatne
zbiory praw5. Bardzo podobnie przedstawia się sytuacja na starożytnym Bliskim
Wschodzie. Jego mieszkańcy nigdy nie stworzyli nauki w naszym rozumieniu tego
słowa, w tym nauki prawa; nie powstały tam dzieła w rodzaju Instytucji Gajusza,,
nie prowadzono teoretycznych rozważań o prawie. Działali natomiast prawnicy
wyspecjalizowani w tworzeniu nawet bardzo skomplikowanych aktów praktyki prawnej, i to one właśnie stanowią główne źródło poznania prawa tej epoki.
Inne cenne źródła stanowią tak zwane kodeksy prawne, z najsłynniejszym z nich
Kodeksem Hammurabiego. Choć ich charakter i zakres obowiązywania do dziś
budzi poważne kontrowersje6, dostarczają one istotnych wiadomości, zwłaszcza
o bliskowschodnim prawie karnym (choć z zastrzeżeniem, że nie wiadomo, na ile
ich postanowienia znajdowały odzwierciedlenie w praktyce). Od razu nasuwa się
porównanie ze średniowiecznymi zbiorami prawnymi, jak Leges Barbarorum, Ruska Prawda, czy – w mniejszym stopniu – polskie statuty Kazimierza Wielkiego.
Oczywiście wszelkie analogie należy przeprowadzać ostrożnie, jednak nie sposób
nie zauważyć wyraźnych podobieństw pomiędzy tymi dokumentami. Wszystkie
4
O źródłach prawa rzymskiego por. np. W. Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego,
Warszawa 1962, s. 27–129.
5
Por. np. H. Planitz, Deutsche Rechtsgeschichte, Graz–Köln 1971, s. 73–81; 131–151; H. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 2001, s. 37–100; S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. 1: X–XVIII wiek, Kraków 2002, s. 35–137; J. Bardach, Historia państwa i prawa Polski,
t. 1: Do połowy XV wieku, Warszawa 1964, s. 91–91;158–166; 367–379. O zawartości polskich ksiąg
sądowych i kodeksów dyplomatycznych zob. ostatnio Z. Rymaszewski, Woźny sądowy, Warszawa
2008, s. 5–15 (wraz z wcześniejszą literaturą).
6
Według pierwszej hipotezy były to ustawy królewskie; według drugiej – swego rodzaju „podręczniki obowiązującego prawa”, które były przeznaczone dla sędziów i miały charakter pomocniczy;
wreszcie większość filologów i historyków jest zdania, że w ogóle nie były to akty normatywne, lecz
jedynie inskrypcje komemoratywne upamiętniające działalność władcy w zakresie wymierzania
sprawiedliwości. Por. m.in. S. Lafont, La valeur de la loi dans les droits cunéiformes, „Archives de
philosophie du droit” nr 32, 1987, s. 335–364; R. Westbrook, Cuneiform Law Codes and the Origins
of Legislation, „Zeitschrift für Assyriologie” nr 79, 1989, s. 201–222; S. Lafont, Codification et subsidiarité dans les droits du Proche-Orient ancien, [w:] La codification des lois dans l’antiquité, éd.
E. Levy, Paris 2000, s. 49–64.
studia 12 tomost.indb 45
2010-04-12 10:26:41
46
Lena Fijałkowska
one dotyczą prawa sądowego, przede wszystkim karnego (a statuty – procesu),
wszystkie mają charakter kazuistyczny i nie regulują wyczerpująco żadnej gałęzi
prawa. Jak się wydaje, „technika ustawodawcza” cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu, Europy zachodniej wczesnego średniowiecza, jedenastowiecznej
Rusi i czternastowiecznej Polski była bardzo podobna, a brak umiejętności tworzenia norm generalnych wymuszał spisywanie praw w formie opisu poszczególnych przypadków7. Historycy prawa tych epok stają również przed podobnymi
problemami metodologicznymi – zazwyczaj podstawowe trudności są związane
z ustaleniem charakteru źródła i zakresu jego obowiązywania, jak również z odpowiedzią na pytanie, na ile omawiane zbiory rzeczywiście odzwierciedlają praktykę
prawną swojej epoki. Nie trzeba chyba dodawać, że ani orientaliści, ani mediewiści
nie rozwiązali jeszcze tych problemów8.
Istnieje oczywiście rzymskie źródło niezwykle podobne w swej konstrukcji do bliskowschodnich kodeksów; jest to Ustawa XII Tablic; podobieństwo to skłoniło nawet niektórych uczonych do wysunięcia
tezy o bliskowschodnim pochodzeniu tego dokumentu, a przynajmniej o jego powstaniu pod wpływem bliskowschodniej „myśli prawniczej” znanej Rzymianom dzięki Etruskom lub Kartagińczykom.
Por. np. R. Westbrook, The Nature and Origins of the Twelve Tables, Zeitschrift der Savigny-Stiftung
für Rechtsgeschichte, „Romanistische Abteilung” nr 105, 1988, s. 74–112. Jednak rzymskie źródła z późniejszych epok mają już zupełnie inny charakter. Westbrook tłumaczy to zjawisko przełomowym wpływem greckiej nauki na rzymskich legislatorów; miałaby ona całkowicie zmienić ich sposób myślenia o
prawie i przyczynić się do stworzenia prawa rzymskiego takim, jakim znamy je dzisiaj.
7
O dyskusji dotyczącej charakteru i zakresu obowiązywania Leges Barbarorum zob. ostatnio K.
Kroeschell, Deutsche Rechtsgeschichte, Köln–Wien 2008, s. 49–65 (z najnowszą literaturą); nowsze
opracowanie dotyczące Ruskiej Prawdy i statutów Kazimierza Wielkiego zob. S. Płaza, Historia…,
s. 59 i 112.
Należy również pamiętać, że, choć budowa i „zawartość” wszystkich omawianych zbiorów są podobne, istnieją również między nimi istotne różnice, które wynikają między innymi z ewolucji, jakiej
podlegało prawo starożytnego Bliskiego Wschodu przez trzy tysiące lat swego istnienia. Nie ma tu
miejsca na szczegółowe porównania systemów prawa karnego, ale wskazać trzeba różnice dotyczące
podstawy odpowiedzialności karnej i rodzaju wymierzanych kar. O ile we wczesnym średniowieczu, jak również w Polsce czasów Kazimierza Wielkiego, o odpowiedzialności tej decydował przede
wszystkim skutek zewnętrzny czynu, zaś pojęcie winy ostatecznie zadomowiło się w systemie prawnym dopiero pod koniec średniowiecza. Wszystkie bliskowschodnie kodeksy za najważniejszą, choć
nigdy wprost niewyrażoną (ze względu na brak umiejętności tworzenia pojęć i norm generalnych),
podstawę odpowiedzialności uznają winę, czyniąc również w praktyce rozróżnienie między winą
umyślną i nieumyślną.
We wczesnym średniowieczu i w Kazimierzowskiej Polsce obowiązywał system kar kompozycyjnych, a więc finansowych. Prawo starożytnego Bliskiego Wschodu także stosuje obszernie tego typu
kary, obok nich jednak od czasów Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.) coraz częściej w wypadku cięższych przestępstw pojawia się kara śmierci oraz kary mutylacyjne. Przyjmuje się jednak, że zazwyczaj
tego rodzaju kar można było uniknąć, , płacąc kompensację ofierze lub jej rodzinie. Por. R. Westbrook, Studies in Biblical and Cuneiform Law, Paris 1988, s. 39–126.
Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o prawo cywilne, gdzie podobieństwa są znacznie większe; trudno oprzeć się w tym miejscu pokusie zacytowania jednego z artykułów Praw Hammurabiego
w zestawieniu z fragmentem Ruskiej Prawdy:
8
studia 12 tomost.indb 46
2010-04-12 10:26:41
O przydatności mediewistyki prawniczej…
47
Zarówno dla historyka prawa orientalnego, jak i dla mediewisty podstawowym
materiałem badawczym są jednak dokumenty praktyki. W pierwszym wypadku
zdecydowanie przeważają teksty prywatnej praktyki prawnej – umowy sprzedaży i pożyczki, akty adopcji, testamenty, kontrakty małżeńskie; znacznie mniej jest
protokołów sądowych9. Polski mediewista ma z kolei do dyspozycji przede wszystkim księgi sądowe, a w drugiej kolejności kodeksy dyplomatyczne. Oczywiście
inny jest język, w jakim dokumenty te spisano (łacina, później polski w jednym
wypadku, sumeryjski i akadyjski – w drugim), orientalista ma również nad mediewistą tę „przewagę”, że tak częste w dawnych epokach pożary, które bezpowrotnie
niszczyły dokumenty spisane na pergaminie czy papierze, dla tabliczek glinianych
miały działanie wręcz dobroczynne, powodowały bowiem ich wypalenie, a zatem
zwiększoną trwałość. Zasadnicza metoda badawcza pozostaje jednak w obu przykładach taka sama i sprowadza się – najogólniej rzecz ujmując – do żmudnego
wydobywania pojedynczych informacji z setek dokumentów w nadziei uzyskania
szerszego obrazu, który zawsze jednak pozostaje niekompletny, nie można go bowiem uzupełnić ani wiadomościami zaczerpniętymi z nieistniejących wszak dzieł
doktryny, ani nawet z dzieł prawniczych w rodzaju Instytucji Gajusza. Niezwykle
przydatne dla historyka prawa orientalnego okazały się także narzędzia badawcze
wypracowane przez średniowieczną dyplomatykę; potraktowanie tabliczki klinowej tak jak średniowiecznego dokumentu i dokładna analiza jej cech zewnętrznych
pozwala często na wyjaśnienie wielu wątpliwości dotyczących jej zawartości10.
PH § 171: Jeśli ojciec za swego życia nie oświadczy co do dzieci, które urodziła mu niewolnica:
„Moje dzieci”, gdy ojciec umrze, dzieci niewolnicy nie podzielą jego majątku z dziećmi jego żony.
Wyzwolenie niewolnicy i jej dzieci zostanie jednak zapewnione. (cyt. za: Roth, Law Collections
from Mesopotamia and Asia Minor, Atlanta 1995, s. 114).
Ruska Prawda, art. 98: Jeżeli jakiś człowiek będzie miał dzieci z niewolnicą, nie należy im
się spadek, lecz są wolni razem z matką (cyt. za M. Jedlicki, Powszechna historia państwa
i prawa. Wybór tekstów źródłowych, Warszawa 1955, s. 125–145).
9 Wyjątek stanowi epoka III dynastii z Ur (koniec III tysiąclecia), z której zachowały się setki przechowywanych prawdopodobnie przez administrację tabliczek zawierających streszczenia zakończonych spraw sądowych. Por. ostatnio na ten temat B. Lafont, Les textes judiciaires sumériens, [w:]
Rendre la justice en Mésopotamie, red. F. Johannes, Saint-Denis 2000, s. 35–68.
10
Por. na ten temat ostatnio D. Charpin, Esquisse d’une diplomatique des documents mésopotamiens, „Bibliothèque de l’École des chartes” nr 160, 2002, s. 487–511 Przykład zastosowania
takiego podejścia w praktyce, por. S. Démare-Lafont, Éléments pour une diplomatique juridique
des textes d’Emar, [w:] Les actes de La Table ronde internationale Trois millénaires de formules juridiques dans le monde ouest-sémitique, organisée par A. Lemaire et S. Démare-Lafont, à l’E.P.H.E.
(Paris) les 28 et 29 septembre 2006.
studia 12 tomost.indb 47
2010-04-12 10:26:41
48
Lena Fijałkowska
4
Jednym z najistotniejszych problemów, z jakimi spotyka się prawnik orientalista, jest kwestia terminologii. Jak wspomniano wyżej, brak było na starożytnym
Wschodzie uporządkowanego i opisanego systemu pojęć i instytucji prawnych,
toteż prawnicze słownictwo mieszkańców Mezopotamii i Syrii było dość ubogie.
Nie znali oni na przykład odrębnych nazw dla różnych rodzajów stosowanych
w praktyce kontraktów, nie istniały też w języku akadyjskim terminy na określenie małżeństwa, dziedziczenia czy adopcji. Stąd wynika konieczność opisywania
elementów prawa mezopotamskiego za pomocą nazw wywodzących się z naszej
kultury prawnej i związane z nią niebezpieczeństwo przypisywania – w ślad za nazwami – także rzymskich cech poszczególnym instytucjom prawnym, a także kłopoty z opisaniem i zdefiniowaniem wielu instytucji, których ich twórcy sami nigdy
ani nie opisali, ani nie zdefiniowali (i pewnie nawet się nad tym nie zastanawiali),
my zaś musimy to uczynić jedynie na podstawie dokumentów praktyki prawnej,
a nie rozpraw teoretycznych czy podręczników. Innymi słowy, badanie dziejów
starowschodniego prawa polega między innymi na stawianiu sobie pytań w rodzaju: jak Babilończyk zdefiniowałby własność, posiadanie, najem czy dzierżawę,
gdyby w ogóle dostrzegł potrzebę skonstruowania takiej definicji. Tymczasem często znacznie lepiej byłoby w poszukiwaniu nazw, wyjaśnień i analogii sięgnąć do
średniowiecznych instytucji i pojęć.
5
Przykładem gałęzi prawa niezwykle trudnej do badania jest prawo rzeczowe.
Wynika to przede wszystkim z faktu, że jego instytucje widzimy zawsze niejako
pośrednio – przez pryzmat dokumentów rejestrujących czynności prawne związane z przeniesieniem własności lub innych praw rzeczowych, w dodatku bez
użycia tych pojęć. W języku akadyjskim nie istnieją bowiem terminy oznaczające
własność, użytkowanie czy służebności, a wyraz używany dla określenia właściciela (bēlu – „pan”) może także oznaczać na przykład gubernatora prowincji czy
„pana kobiety”, tj. męża11. Nie było również teoretycznego podziału rzeczy, ani nawet samego pojęcia rzeczy w takim rozumieniu, w jakim Rzymianie używali słowa
„res”. W praktyce natomiast istniał podstawowy, znacznie istotniejszy niż w prawie
11
Por. G. Cardascia, Le concept babylonien de la propriété, „Revue Internationale des Droits de
l’Antiquite” nr 6, 1959, s. 19–24; idem, Les archives des Murašu, une famille d’hommes d’affaires
babyloniens à l’époque perse, Paris 1951, s. V–VI.
studia 12 tomost.indb 48
2010-04-12 10:26:41
O przydatności mediewistyki prawniczej…
49
rzymskim, podział na nieruchomości i rzeczy ruchome; zakres prawa własności,
zbywalność rzeczy, ciążące na niej prawa rodziny zależały przede wszystkim od
przynależności do jednej z tych dwóch kategorii. Podobnie jak to było w średniowieczu, wyraźnie też daje się zauważyć podział nieruchomości na dobra dziedziczne i nabyte; te pierwsze były zdecydowanie trudniej zbywalne12.
W ostatnich latach badania nad bliskowschodnim prawem własności wykazały ostatecznie, że w żadnym razie w odniesieniu do tej epoki nie można mówić
o własności w rozumieniu rzymskim ujmowanej jako prawo niemal absolutne; taka
instytucja na starożytnym Bliskim Wschodzie po prostu nie istniała. Nie istniała
również – jak się wydaje, przynajmniej do I tysiąclecia i w odniesieniu do nieruchomości – własność indywidualna w dzisiejszym rozumieniu w niewielkim tylko
stopniu (wyłącznie przy dziedziczeniu) ograniczona prawami rodziny13. Dlatego
dla zrozumienia zagadnień związanych z bliskowschodnim prawem rzeczowym
zdecydowanie właściwsze byłoby odwoływanie się do analogii średniowiecznych,
a nie rzymskich. Widać to wyraźnie w ograniczeniach obrotu nieruchomościami;
pochodzące z Mezopotamii umowy sprzedaży nieruchomości często wymieniają krewnych zbywcy jako świadków, a nawet odbiorców drobnych sum w srebrze
czy innych dobrach; wielokrotnie spotykamy również zrzeczenie się przez rodzinę
zbywcy wszelkich roszczeń do przedmiotu sprzedaży14. Z drugiej strony – dość
częstym zjawiskiem jest też zastrzeżenie prawa odkupu dla zbywcy lub jego rodziny, zwłaszcza w wypadku sprzedaży wymuszonych trudną sytuacją ekonomiczną.
W wielu sytuacjach uprawnienie to wynikało prawdopodobnie z prawa zwycza12
O uprawnieniach prywatnego właściciela nieruchomości na starożytnym Bliskim Wschodzie, zob.
ostatnio L. Fijałkowska, La propriété immobilière à Emar en Syrie, du XIVème au XIIème siècle av.
J.-C., „Revue Internationale des Droits de l’Antiquité” nr 54, 2007, s. 13–27. Bibliografia studiów nad
średniowiecznym prawem własności, zob. ostatnio S. Płaza, Historia..., s. 272–277.
Jakie problemy wiążą się z ustaleniem, czym w zasadzie z punktu widzenia współczesnego prawnika było na starożytnym Wschodzie najdalej idące prawo rzeczowe, dobrze pokazuje zamieszanie
terminologiczne panujące w pracach dotyczących prawa własności i innych praw rzeczowych. Część
autorów, w tym historyków prawa, zamiennie stosuje terminy „własność”, „dzierżenie” i „posiadanie”, nie podejmując nawet próby wyjaśnienia, co mają na myśli. Inni w ogóle rezygnują z pojęcia
„własność”, w zamian stosując angielskie „tenure” jako najbardziej neutralne. Mimo zaś bardzo burzliwej dyskusji w literaturze, która porusza problem istnienia (bądź nie) w poszczególnych epokach
historii starożytnego Bliskiego Wschodu własności prywatnej obok wielkiej własności instytucjonalnej, praktycznie nie podejmuje się prób systematycznej rekonstrukcji zakresu uprawnień prywatnych właścicieli, niekiedy tylko wskazując na ciążące na nich ograniczenia. Por. np. artykuły zawarte
w pracy zbiorowej Das Grundeigentum in Mesopotamien, red. B. Brentjes, Berlin 1988, czy pracę
J. Rengera, Institutional, Communal and Individual Ownership or Possession of Arable Land in
Ancient Mesopotamia from the End of the Fourth to the End of the First Millenium B.C., „ChicagoKent Law Review” nr 71, s. 269–319.
13
14
Por. np. cf. I. J. Gelb, P. Steinkeller, R. Whiting, Earliest Land Tenure Systems in the Near East.
Ancient Kudurrus, Chicago 1991, s. 16; San Nicolo, Schlußklauseln..., op. cit., s. 39–70.
studia 12 tomost.indb 49
2010-04-12 10:26:41
50
Lena Fijałkowska
jowego. Z kolei współczesne Hammurabiemu północnomezopotamskie prawa
z Esznuny przewidują w takim wypadku dla zbywcy prawo pierwokupu15. Dokumenty z zakresu prawa rodzinnego pokazują natomiast, że w zasadzie niemożliwe było proste przekazanie nieruchomości w spadku osobie spoza rodziny; aby
osiągnąć ten cel, trzeba było taką osobę najpierw zaadoptować, przez co stawała
się ona dziedzicem koniecznym16. Już te przykłady dowodzą, że bliskowschodnia
własność jest w swoim charakterze zdecydowanie bardziej zbliżona do własności
średniowiecznej niż rzymskiej, i jeśli stosować metodę porównawczą, to właśnie
przez odwoływanie się do tej pierwszej17.
Na starożytnym Bliskim Wschodzie znano także inne niż własność prawa na
nieruchomości, których przez odwołanie do prawa rzymskiego wyjaśnić się po
prostu nie da. W zasadzie w każdej epoce dziejów tego regionu znajdujemy ziemie nadane w posiadanie przez panującego lub świątynię, w zamian za określone świadczenia lub służbę wojskową. W niektórych wypadkach można mówić po
prostu o dzierżawie, ale często, zwłaszcza w odniesieniu do nieruchomości obciążonych obowiązkiem służby wojskowej, całkowicie uprawniona jest analogia ze
średniowieczną instytucją lenna. Jak się wydaje, w niektórych epokach nieruchomości „puszczane w lenno” stanowiły, wraz z dobrami zarządzanymi bezpośrednio przez pałac i świątynię, wręcz większość, zaś te należące wyłącznie do osób
prywatnych były bardzo nieliczne18.
Innego przykładu na to, jak nadmierne skupienie się na prawie rzymskim może
utrudniać zrozumienie bliskowschodnich instytucji, dostarcza znane z epoki starobabilońskiej (1. połowa II tysiąclecia) ograniczone prawo rzeczowe, które polega
§ 39: Jeśli człowiek zubożeje i sprzeda swój dom, jeśli kiedykolwiek nabywca wystawi go na
sprzedaż, właściciel domu będzie mógł go odkupić. Tekst akadyjski za: M. Roth, op. cit., s. 65 (tłum.
własne).
15
Takie adopcje najczęściej miały miejsce w sytuacji, gdy na przykład właściciel nieruchomości popadł w długi, których nie był w stanie spłacić; wtedy zdarzało się, że udawało mu się znaleźć kogoś,
kto spłacił je za niego, w zamian za nabycie praw do nieruchomości. Jednak ponieważ jako osoba
obca taki „dobroczyńca” nie mógł rodzinnej nieruchomości po prostu przejąć, musiał zostać przez
dłużnika adoptowany. Na temat takich praktyk w Syrii w II tysiącleciu zob. np. N. Bellotto, La struttura familiale a Emar, Patavina Orientalia Selecta, ed. E. Rova, Padova 2000, s. 188–198.
16
Inny przykład takiego zastosowania metody porównawczej, z dobrym skutkiem, znaleźć można
w niedawnej pracy S. Démare-Lafont, Aspects du commerce international des Assyriens en Anatolie, „PIHANS” nr 111, s. 195–207. Autorka bardzo przekonująco pokazuje, że bliskowschodnia konstrukcja spółki nie miała nic wspólnego ze spółką znaną z prawa rzymskiego, natomiast bardzo wiele
– ze średniowieczną spółką komandytową.
17
Często dla opisu tej sytuacji prawnej używa się też średniowiecznego terminu „własność podzielona”. O bliskowschodnim „feudalizmie” i poprawności zastosowania terminu „lenno” w tym kontekście, a także o dziejach „systemu lennego” w Mezopotamii zob. ostatnio S. Lafont, Fief et féodalité
dans le Proche-Orient ancien, [w:] Les féodalités, éd. E. Bournazel, J. Poly, Paris 1998, s. 517–630.
18
studia 12 tomost.indb 50
2010-04-12 10:26:41
O przydatności mediewistyki prawniczej…
51
na obowiązku utrzymywania własnej nieruchomości w takim stanie, aby złodziej
nie mógł jej wykorzystać jako drogi wejścia do domu sąsiada. W literaturze najczęściej nazywa się je „quasi-służebnością” lub „prawem podobnym do służebności”19;
nie są to oczywiście służebności sensu stricto, gdyż zasadniczo nie mogły one polegać na działaniu20. I znów z pomocą przychodzi historia polskiego prawa średniowiecznego, z którego pochodzi instytucja ciężarów realnych polegających na
obowiązku dokonywania periodycznych świadczeń przez aktualnego posiadacza obciążonego gruntu na rzecz osoby uprawnionej21. Sięgnięcie do historii polskiego prawa w średniowieczu może rozwiązać także inne zamieszanie terminologiczne. Często zdarzało się, szczególnie w Syrii w II tysiącleciu, że mąż, umierając,
zabezpieczał byt żonie, przekazując jej dożywotnią kontrolę nad swoim majątkiem,
jednak bez prawa rozporządzania nim i z zastrzeżeniem, że utraci wszystkie dobra
w razie ponownego wyjścia za mąż22. W literaturze do tej pory nie znaleziono terminu na określenie tej instytucji, a wydawcy źródeł często pozostawiają akadyjski
wyraz kubuddā’u, który oznacza wydzielony w ten sposób majątek. Tymczasem
prawo polskie zna konstrukcję identyczną – prawo dożywocia.
Na koniec jeszcze jeden przykład, tym razem dotyczący obrzędów związanych z przeniesieniem własności. Wzmianki o tego typu rytuałach znajdziemy we
wszystkich epokach historii starożytnego Bliskiego Wschodu, od najdawniejszych
począwszy; najczęściej dokumenty mówią o rytualnym posiłku spożytym wspólnie
przez świadków i strony. W literaturze przedmiotu podejmowano różne, nie zawsze satysfakcjonujące, próby wyjaśnienia jego charakteru23; tymczasem pomocne
mogłoby okazać się odwołanie do średniowiecznego litkupu, który stanowił środek utwierdzenia umów, a ponadto miał znaczenie dowodowe24.
19
Tak ostatnio R. Westbrook, Old Babylonian Period, [w:] A History of Ancient Near Eastern
Law..., t.1, s. 394.
Z wyjątkiem servitus oneris ferendi – prawa oparcia budowli o mur przyległy – po stronie właściciela muru występował obowiązek utrzymywania go w należytym stanie. Por. W. Osuchowski,
Zarys..., s. 326.
20
21
J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1993,
s. 258.
Na ten temat zob. np. J.-M. Durand et F. Joannès, Kubuddā’u à Mari et à Emar, „Nouvelles Assyriologiques Brèves et Utilitaires” nr 70, 1990, s. 53–54.
22
Podsumowanie dyskusji na ten temat zob. M. Malul, Studies in Mesopotamian Legal Symbolism,
Neukirchen–Vluyn 1988, s. 346–379; C. Zaccagnini, Ceremonial Transfers of Real Estate in Emar
and Elsewhere, „Vicino Oriente” nr 8, 1992, s. 33–48.
23
24
O znaczeniu litkupu zob. M.in. P. Dąbkowski, Litkup. Studium z prawa polskiego, Lwów 1906;
J. Matuszewski, Aqua abrenuntiationis. Studium ze średniowiecznego prawa prywatnego, „Czas.
Praw-Hist.” nr 4, 1952, s. 164–237.
studia 12 tomost.indb 51
2010-04-12 10:26:41
52
Lena Fijałkowska
6
Podobne przykłady można by mnożyć, wydaje się jednak, że te dotychczas
przedstawione wystarczą, by wykazać, że prawo starożytnego Bliskiego Wschodu,
zwłaszcza prywatne, ma zdecydowanie więcej wspólnego z prawem średniowiecznym niż z rzymskim mimo bliskości chronologicznej z tym ostatnim. To mediewistyka prawnicza może często dostarczyć właściwej terminologii tam, gdzie prawo
rzymskie zawodzi, zaś w wypadku stosowania metody porównawczej dużo efektywniejsze, i bardziej przydatne, jest odwoływanie się właśnie do dziejów prawa
średniowiecznego. Wskazane wyżej sytuacje zadziwiających niekiedy podobieństw
między instytucjami orientalnymi i średniowiecznymi powinny też skłonić do
ostrożności przy poszukiwaniu w dawnym polskim prawie wpływów rzymskich.
Skoro bowiem w tak odległych od siebie epokach zupełnie niezależnie powstały instytucje niemal identyczne (bo chyba nikt nie będzie dowodził, że litkup czy
dożywocie są wyrazem przenikania do Polski prawa mezopotamskiego), może się
okazać, że również konstrukcje prawne podobne do tych znanych ze starożytnego
Rzymu powstały w Polsce bez jakiegokolwiek wpływu prawa rzymskiego.
studia 12 tomost.indb 52
2010-04-12 10:26:41
Rafał Wojciechowski
(Wrocław)
Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym według
nauki procesu rzymsko-kanonicznego XIII–XIV wieku
Urteilsfindung im schiedsgerichtlichen Verfahren nach
der Lehre des römisch-kanonischen Prozesses im 13.
und 14. Jahrhundert
1. Wprowadzenie; 2. Podstawy wyrokowania; 3. Miejsce i czas wyrokowania; 4. Obecność arbitrów; 5. Narada arbitrów i głosowanie; 6. Treść wyroku; 7. Ogłoszenie wyroku; 8. Uwagi końcowe.
1. Einführung; 2. Grundsätze der Urteilsfindung; 3. Ort und Zeit der Urteilsfindung; 4. Anwesenheit der
Schiedsrichter; 5. Sitzung der Schiedsrichter und Abstimmung; 6. Inhalt des Schiedsurteils; 7. Verkündung
des Schiedsurteils; 8. Schlussbemerkungen.
1
Proces rzymsko-kanoniczny stosowany był w praktyce Kościoła powszechnego
także w Polsce, a siatka pojęć, zasady ogólne oraz liczne sformułowania szczegółowe tego systemu przenikały wieloma drogami do różnorodnych praw świeckich
znanych w średniowieczu na terenie naszego kraju. To w sposób wystarczający
uzasadnia traktowanie poniższych rozważań w ramach problematyki poświęconej
dziejom prawa funkcjonującego na ziemiach polskich.
W zakresie organizacji arbitrażu uczeni prawnicy średniowiecza, wzorem źródeł rzymskich1, szczególnie wiele miejsca poświęcali umowie arbitrażowej, czyli
compromissum, oraz wyrokowi arbitrażowemu zwanemu w średniowieczu arbitrium lub też laudum. Z ich punktu widzenia sam przebieg postępowania przed
sądem polubownym i wyrokowanie przez arbitrów były zjawiskami czysto praktycznymi. W tej sytuacji o wyobrażeniach, jakie mieli średniowieczni procesualiści
na temat prawidłowego przebiegu postępowania arbitrażowego, w tym i wyrokowania, należy niejednokrotnie wnioskować z ich wypowiedzi w innych kwestiach.
1
D. 4, 8 – De receptis: qui arbitrium receperint ut sententiam dicant; oraz C. 2.55 – De receptis.
studia 12 tomost.indb 53
2010-04-12 10:26:41
54
Rafał Wojciechowski
2
Sędziowie arbitrażowi zobowiązani byli do zakończenia sporu w sposób niebudzący wątpliwości. Powinni byli przy tym pozostawać na gruncie zadań wyznaczonych im przez strony w kompromisie. Wszelkie wykroczenia poza granice
kompromisu uznawano za nieważne. Zależnie od tego, czy zostali ustanowieni
arbitrami, czy też arbitratorami, obowiązani byli do przestrzegania postanowień
prawa lub stosowania zasad słuszności.
Arbitrzy w wąskim, doktrynalnym znaczeniu tego słowa, czyli arbitri, powinni orzekać według prawa. Arbitratorzy natomiast, po łacinie nazywani najczęściej
arbitratores lub amicabiles compositores, nie byli zobowiązani do ścisłego przestrzegania prawa. Mieli oni możliwość rozstrzygania według zasad słuszności i według sumienia. Rozróżnienie to nie wynikało bezpośrednio ze źródeł rzymskich,
lecz zostało z nich wywiedzione w drodze interpretacji. Za jej podstawę posłużył
fragment Digestów, który kompilatorzy justyniańscy zaczerpnęli z pism Proculusa
– prawnika okresu klasycznego prawa rzymskiego. Proculus, rozważając pewną
kwestię dotyczącą kontraktu spółki, napisał:
Arbitrorum enim genera sunt duo, unum eiusmodi, ut sive aequum sit sive
iniquum, parere debeamus (quod observatur, cum ex compromisso ad arbitrum
itum est), alterum eiusmodi, ut ad boni viri arbitrium redigi debeat, etsi nominatim persona sit comprehensa, cuius arbitratu fiat2.
Jego zdaniem są dwa rodzaje arbitrów. Jeden jest tego rodzaju, że jego rozstrzygnięciu – czy to sprawiedliwemu, czy to niesprawiedliwemu – powinniśmy być
posłuszni, co ma miejsce, gdy trzeba udać się do arbitra z powodu compromissum.
Drugi jest tego rodzaju, że jego rozstrzygnięcie powinno być zgodne z osądem
człowieka uczciwego (vir bonus).
Pełne konsekwencje z tego stwierdzenia o dwóch rodzajach arbitrów najwcześniej wyciągnięto w literaturze notarialnej XIII stulecia3. W doktrynie procesowej
omawiane rozróżnienie utwierdził Durantis w drugiej połowie XIII wieku w swoim bardzo wpływowym dziele Speculum iudiciale. Po raz pierwszy w literaturze
procesowej zatytułował on rubrykę poświęconą sędziom polubownym: De arbitro et arbitratore. Oto jak Durantis ujął omawiane rozróżnienie:
2
D. 17, 2, 76 – Proculus, Libro V epistolarum.
Zob. Rolandinus de Passageriis, Summa artis notariae, Venetiis 1546, pars I, cap. VI: Instrumentum compromissi, Notae. Pierwszeństwo Rolandinusa, przed innymi autorami literatury notarialnej,
w sformułowaniu definicji doktrynalnej z użyciem wyrazów arbiter oraz arbitrator wykazał K.-H.
Ziegler, Arbiter, arbitrator und amicabilis compositor, „Zeitschrift der Savigny Stiftung. Romanistische Abteilung” LXXXIV, 1967, s. 376–381.
3
studia 12 tomost.indb 54
2010-04-12 10:26:41
Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym…
55
Est etiam differentia inter arbitrum et arbitratorem. Nam arbiter est, quem
partes eligunt ad cognoscendum de questione, vel lite: et sic sumitur super re litigiosa et incerta, ut de ea cognoscatur: et debet iuris ordinem servare. Et sit semper cum poenae stipulatione. Et statur eius sententiae, sive aequa sit, sive inqua.
Nec ab eo appellatur. Nec ad arbitrium boni viri reducitur secundum quosdam.
Arbitrator vero est amicabilis compositor, nec sumitur super re litigiosa, vel ut
cognoscat: sed ut pacificet, et quod certum est dividat: ut in societate, quam
certum est fuisse contractam. Sed eligitur, ut det cuilibet certam suam partem,
quae ipsum ex societate contingit. Et hoc non dicitur arbitrium. Nec tenetur
iuris ordinem observare: nec statur eius sententiae, si sit iniqua: sed reducitur
ad arbitrium boni viri4.
W powyższym tekście dostrzec można, że arbiter to osoba wybierana przez
strony do rozpoznania sprawy. Powinien on przestrzegać prawa o postępowaniu
sądowym. Ustanawiany jest zawsze z zastrzeżeniem kary umownej w formie stypulacji na wypadek, gdyby strona przegrywająca nie wykonała dobrowolnie orzeczenia arbitrażowego. Jego orzeczenie nie podlega apelacji5 ani odwołaniu do vir
bonus i pozostaje niezmienne, niezależnie czy jest sprawiedliwe, czy niesprawiedliwe. Tymczasem arbitrator może być nazwany także amicabilis compositor6, bowiem nie rozstrzyga w zasadzie sporów, tylko wprowadza pokój między stronami
albo określa rozmiar świadczenia. Jego orzeczenie nie nazywa się arbitrium. Nie
jest obowiązany do zachowywania przepisów o postępowaniu sądowym. A wreszcie – co szczególnie istotne – jego orzeczenie może być podważone odwołaniem
4
Durantis, Speculum iuris, Basileae 1574, lib. I, partic. I, § 1, n. 2–3 (wszystkie następnie cytowane
fragmenty tego dzieła pochodzą z lib. I, partic. I – księgi I, części I). Co do zatytułowania dzieła
Durantisa jako Speculum iudiciale zob. F.C. von Savigny, Geschichte des römischen Rechts im Mittelalter, t. 5, Heidelberg 1850 (reprint Darmstadt 1956), s. 582.
Zakaz apelacji od wyroku arbitrażowego wynikał wyraźnie z prawa rzymskiego (D. 4, 8, 2, 7, 2 –
Ulpianus, Libro XIII. ad edictum): Stari autem debet sententiae arbitri, quam de ea re dixerit,
sive aequa sive iniqua sit: et sibi imputet qui compromisit. Nam et divi Pii rescripto adicitur:
„vel minus probabilem sententiam aequo animo ferre debet”. Ulpian powoływał się w cytowanym
fragmencie na reskrypt cesarza Antoninus Piusa, który podkreślił, że uczestnik arbitrażu powinien
przyjąć spokojnie nawet niesprawiedliwy wyrok. Uzasadnienia dla takiej postawy należy szukać
w umownej naturze arbitrażu – skoro strony same wybrały sobie arbitra, czy też arbitrów, to powinny
dobrowolnie poddać się ich orzeczeniu, choćby uważały je za niesprawiedliwe.
5
6
Określenie amicabilis compositor ma swoje podstawy w Nov. 86, 2, gdzie polubowne rozwiązanie
sporu zostało określone jako amicabilis compositio. Stąd wywodzi się także popularne w arbitrażu
nowożytnym francuskie określenie amiable composition oraz amiable compositeur na oznaczenie
upoważnienia sądu arbitrażowego do orzekania na zasadach słuszności i odpowiednio osoby orzekającej w tych warunkach.
studia 12 tomost.indb 55
2010-04-12 10:26:41
56
Rafał Wojciechowski
do vir bonus. Różnica pomiędzy arbitrem a arbitratorem polega zatem przede
wszystkim na posługiwaniu się przez nich odpowiednio prawem lub słusznością
oraz na możliwości odwołania od decyzji arbitratora7, podczas gdy od orzeczenia
arbitra odwołanie nie przysługuje.
3
Strony sporu poddanego arbitrażowi obowiązane były stawić się przed sędziami polubownymi w miejscu i czasie przez nich oznaczonym. W zasadzie już compromissum powinno było przewidywać szczegóły dotyczące organizacji sądu polubownego i wszczęcia postępowania8. W wypadku braku ustaleń podjętych przez
strony inicjatywa i przebieg wszczętego postępowania zależały w przeważającym
stopniu od samych arbitrów. Uważano jednak, że sędzia polubowny powinien
przestrzegać pewnych ograniczeń co do wyboru miejsca arbitrażu. Nie mógł on
nakazać stronom przybycia w miejsce o złej reputacji, do tawerny lub lupanaru.
Ten rzymski zakaz9 był powtarzany i komentowany przez uczonych prawników
od czasów Placentinusa10. W wypadku gdyby sędzia polubowny zdecydował się
na prowadzenie postępowania w takim miejscu, strony nie były zobowiązane do
Odwołanie do orzeczenia arbitratora nazwano w doktrynie prawnej średniowiecza reductio ad
arbitrium boni viri. Według prawników średniowiecza właściwy dla rozpatrzenia tego szczególnego
środka był sędzia właściwy miejscowo (Durantis, op. cit., § 1, n. 4.), jednak nie miał on podejmować
na nowo postępowania rozpoznawczego, a jedynie zbadać formalne aspekty zaskarżonego wyroku
arbitrażowego, jak np.: czy arbitrzy nie przekroczyli granic kompromisu (Panormitanus, Interpretationes in primum Decretalium Librum, Lugduni 1547, ad X, 1, 43, 6 comm. ‘Cum Dilectus’) albo czy
nie orzekała osoba, która nie mogła być arbitrem z mocy prawa, jak np. głuchy, niemy, szalony albo
pupil bez asysty opiekuna (Durantis, Speculum iuris, op. cit., § 2, n. 3.). Durantis napisał wyraźnie
o reductio ad arbitrium boni viri: Haec non potest dici appellatio, sed potius attestatio (ibidem,
§ 1, n. 5), zatem przypisał mu szczególną naturę procesową. W rozpatrywaniu reductio ad arbitrium
boni viri chodziło raczej o stwierdzenie prawidłowości samej treści wyroku arbitrażowego, a nie
o ponowne przeprowadzenie całego postępowania.
7
Lo Codi in der lateinischen Übersetzung des Ricardus Pisanus, ed. H. Fitting, Halle 1906, s. 33:
Arbiter debet proferre sentenciam eo loco ubi partes convenerunt quando firmaverunt se in potestate arbitri.
8
D. 4, 8, 21, 11 – Ulpianus, Libro XIII. ad edictum: Sed si in aliquem locum inhonestum adesse
iusserit, puta in popinam vel in lupanarium, ut Vivianus ait, sine dubio impune ei non parebitur:
quam sententiam et Celsus libro secundo digestorum probat. unde eleganter tractat, si is sit locus,
in quem alter ex litigatoribus honeste venire non possit, alter possit, et is non venerit, qui sine sua
turpitudine eo venire possit, is venerit, qui inhoneste venerat, an committatur poena compromissi
an quasi opera non praebita. et recte putat non committi: absurdum enim esse iussum in alterius
persona ratum esse, in alterius non.
9
Placentinus, Summa Codicis, Moguntiae 1536, titulus LV: De receptis arbitris: et honeste hoc est
non in popina, non in lupanari; Azo, Summa, Lugduni 1540, rubrica ‘De receptis arbitris’, § 16.
10
studia 12 tomost.indb 56
2010-04-12 10:26:41
Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym…
57
przybycia i nie mogły zostać zasądzone na zapłatę kary za niedochowanie warunków kompromisu. Wspomniany tekst Digestów wzbudził szczególną dyskusję. Zastanawiano się, co stałoby się, gdyby jeden z kompromisantów, który nie czuł się
zakłopotany takim miejscem, pojawił się w nim przed arbitrem. Czy strona, która
nie stawiła się na wezwanie arbitrów może być w takiej sytuacji zasądzona na zapłatę kary umownej drugiej stronie, która jednak przybyła w niegodne miejsce?
Odofredus wypowiedział się o tym przypadku wyraźnie, że kara nie jest należna,
bowiem arbitrium non debet claudicare11. Wreszcie Durantis podkreślił ważność
zakazów i wskazał, że strony nie będą zobowiązane do posłuszeństwa orzeczeniu wydanemu wskutek postępowania, w którym arbitrzy wyznaczyli rozprawę
„w miejscu o niegodnej reputacji, nawet gdyby obydwie podporządkowały się zarządzaniu arbitrów i na rozprawę przybyły. W takiej sytuacji nie będzie też prawnie wymagalna kara umowna za nieprzestrzeganie compromissum12.
Podstawą rozważań uczonych prawników średniowiecza co do czasu, kiedy można prowadzić postępowanie arbitrażowe, był zakaz wywodzący się z prawa rzymskiego: Si feriatis diebus cogente praetore arbiter dicat sententiam et petatur ex
compromisso poena, exceptionem locum non habere constat, nisi alia lege eadem
dies feriata, in qua sententia dicta est, excepta13. Uczeni prawnicy średniowiecza
uważali, że dzień świąteczny powinien stanowić przeszkodę dla prowadzenia postępowania arbitrażowego. Pierwsze średniowieczne rozważania doktrynalne w tym
zakresie znajdują się w Lo Codi: Arbiter debet proferre sententiam ea die qua potest
iudex ordinarius [...] set si partes convencionem fecerunt ut diceret arbitro in feriali die dare sentenciam, poterit eam donare14. Anonimowy dla nas autor podkreślił,
że arbiter, za przykładem sędziego zwyczajnego, nie powinien wydawać orzeczenia
w dzień świąteczny, chyba że strony wyraźnie sobie tego życzyły.
W dalszym przebiegu dyskusji zaczęto zauważać różnicę pomiędzy dniami
świątecznymi dla uczczenia Boga, a dniami świątecznymi dla potrzeb ludzkich.
Co do pierwszych zakaz był zupełny, o tych drugich Odofredus napisał: ...unde
diebus feriatis ratione messium vel vindemiarum non potest ferri sententia nisi
voluntate litigatorum15. Jak widać, w dni świąteczne ustanowione z okazji żniw
czy winobrania – a więc dla potrzeb ludzkich – można było prowadzić postępowanie arbitrażowe za zgodą stron. Jednak w takie dni sędzia polubowny nie mógł
wydać wyroku bez zgody stron.
11
Odofredus, Lectura super Digesto Veteri, Lugduni 1550, comm. ad D. 4, 8, 21, 9.
12
Durantis, op. cit., § 7, n. 67.
13
D. 4, 8, 36 – Ulpianus, Libro LXXVII. ad edictum.
14
Lo Codi…, s. 33.
15
Odofredus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 36.
studia 12 tomost.indb 57
2010-04-12 10:26:42
58
Rafał Wojciechowski
Do omawianego zagadnienia jeszcze inaczej ustosunkował się Durantis:
In forma autem compromissum notabiliter ponitur, quod possit pronuciare
die feriato. Nam alias non posset. Et in hoc est arbitrium simile iudicio... Et licet
actum sit, non tamen poterit diebus in honorem Dei feriatis pronunciare, etiam
si expresse sit dictum... Sed nunquid amicabilis compositor poterit diebus feriatis pronunciare? Responsum: sic, quia non dicitur tunc fieri possint... et omni
tempore potest quis paci reformandae intendere16.
Speculator wskazywał więc, że arbiter nie może wzorem sędziego zwyczajnego
wyrokować w dzień poświęcony Bogu; arbitrator tymczasem może działać w taki
dzień. Także Bartolus17 oraz Baldus18 uważali, że arbitrator ma możliwość doprowadzenia do ugody, która nie podlega zakazowi dokonywania czynności sądowych
w dni świąteczne. Przy czym Bartolus realistycznie zauważył, że: ...et propter hoc
apponitur quotidie in compromissis, quod cognoscere possit, et pronunciare, seu
sententiam dicere diebus feriatis, vel non feriatis19. Wielki przedstawiciel szkoły
komentatorów wskazał na współczesną sobie praktykę, w której strony kompromisów zwykły umieszczać formułę dopuszczającą orzekanie także w dni świąteczne,
zapewne dla uniknięcia zarzutu nieważności wyroku, w razie gdyby arbitrzy z jakichś powodów wydali swoje orzeczenie jednak w dzień świąteczny.
Ostatecznie rozwój doktryny w zakresie prowadzenia arbitrażu w dni świąteczne podsumował Panormitanus: ...nam in feriis introductis contemplatione
hominum, licet regulariter non debeat procedere. nec debeat cogi ad procedendum: (…) Arbitrator autem, potest procedere in omnibus feriis etiam introductis
in honore Dei.20 Znakomity kanonista uznał więc, że w sprawach prowadzonych
przez arbitra nie powinno się zmuszać uczestników postępowania do działania w
dni świąteczne ustanowione dla spraw ludzkich. Arbitrator natomiast może pro16
Durantis, op. cit., § 7, n. 78–80.
Bartolus, In ius universum civile commentaria, t. I, Digestum Vetus, Basileae 1562, comm. ad
D. 4, 8, 36: Sententia lata die feriata ob necessitatem. hominum cogente praetore valet [...] Item
[...] si feriae sint inductae ad honorem Dei, non potest ex consensu partium renunciari [...] et sic
sententia arbitri lata illa die non valeret, secus in sententia arbitrorum. Nam cum sit quedam
transactio, poest etiam ferri diebus feriatis.
17
18
Baldus, In Digestum Vetus Commentaria, Lugduni 1547, comm. ad D. 4, 8, 2: Arbiter [...] non
procederet diebus ferialis in honorem Dei, sed solum si ob hominum utilitatem: sed arbitrator
potest procedere quolibet tempore, quia non procedit per modum iudicii, sed per modum transactionis, et transactio potest fieri etiam die dominico.
19
Bartolus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 36.
Panormitanus, Interpretationes in primum Decretalium Librum, Lugduni 1547, comm. ad X, 1,
43, 6, § 4–5.
20
studia 12 tomost.indb 58
2010-04-12 10:26:42
Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym…
59
wadzić postępowanie we wszystkie święta, nawet te poświęcone Bogu. Takie stanowisko Panormitanusa wynikało z tego, że arbiter powinien zachowywać wymogi
formalno-prawne procedury zwyczajnej, natomiast arbitrator działa jako amicabilis compositor, który w przyjacielski sposób zaprowadza pokój między stronami,
a dzień poświęcony Bogu wydaje się wręcz bardzo stosowny na takie działanie.
4
Zebranie się wszystkich arbitrów ustalonych w kompromisie pozwalało zarówno na ukonstytuowanie się sądu arbitrażowego, jak i na prowadzenie postępowania,
a wreszcie wyrokowanie. Arbitrzy mieli być osobiście obecni, gdy stawiają się przed
nimi strony w celu wysłuchania orzeczenia. Mogli oni wprawdzie powierzyć wykonanie określonych czynności w postępowaniu rozpoznawczym innym osobom21, jednak
w żaden sposób nie dotyczyło to wyrokowania: ...non potest delegare arbitrium22.
Oczywiste było, że pomiędzy zawarciem kompromisu a pozwaniem stron i wyrokowaniem mogły nastąpić wydarzenia powodujące nieobecność arbitra w miejscu wyznaczonym na orzekanie, jak jego śmierć, długotrwała rozłąka z krajem czy
inna poważna przyczyna23. Szczególne miejsce autorzy średniowieczni poświęcali
nieobecności arbitra z powodu obrazy wyrządzonej mu przez strony. Wskazywali
oni, że nieobecność arbitra powinna być usprawiedliwiona, jeżeli został on znieważony przez strony pomiędzy dniem kompromisu a dniem orzekania. Oprócz
oczywistych przypadków zniewagi słownej czy fizycznej jako obrazę wobec arbitra traktowano przejściowe zwrócenie się stron do sędziego zwyczajnego albo do
innego arbitra: A sententia dicenda excusatur arbiter, si spreta eius autoritate
ad iudicem, vel ad alium arbitrum litigatores ierint etiam si mox, id est postea
sed longe postea redierint24. Jeżeli po próbie rozstrzygnięcia sporu przed sądem
zwyczajnym, lub przed innym arbitrem, strony zapragnęły na nowo poddać się
orzeczeniu pierwszego arbitra, mógł on zasadnie odmówić wyrokowania w sprawie. Uznawano, że przerwanie postępowania przed nim stanowiło wyraz braku
zaufania do niego. Takie zachowanie stron mogło zatem szkodzić reputacji arbitra,
a przez to było dla niego obrazą.
21
Hostiensis (In primum Decretalium librum Commentaria, Venetiis 1581, comm. ad X, 1, 43, 13)
zapewnił, że według prawa kanonicznego dozwolona jest delegacja arbitra, dodał tylko jeden warunek: powinna ona być przewidziana w kompromisie, gdzie pod sankcją nieważności należy imiennie
wskazać osobę powoływaną, ponieważ nie można sporządzić kompromisu na osobę nieznaną.
22
Durantis, op. cit., § 4, n. 6.
23
Lo Codi…, s. 34; Odofredus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 15.
24
Placentinus, op. cit., titulus LV.
studia 12 tomost.indb 59
2010-04-12 10:26:42
60
Rafał Wojciechowski
5
Trudności powstawały, gdy zostało wyznaczonych dwóch lub więcej arbitrów.
Rozstrzygnięcie powinno wtedy wynikać w zasadzie z jednomyślnego porozumienia arbitrów. Digesta wspominają, że wszyscy powołani arbitrzy powinni uczestniczyć w wydaniu orzeczenia25. Jeżeli tekst kompromisu wskazywał na przykład
imiennie trzy osoby, to spór powinien zostać rozstrzygnięty przez te właśnie osoby. Żaden sędzia arbitrażowy nie był w tej sytuacji uprawniony do orzekania samodzielnie. Autorzy średniowieczni usilnie zachęcali strony do powoływania arbitrów w liczbie nieparzystej26.
Jeżeli jeden z arbitrów odmawiał orzekania, jego milczenie nie powinno było
przeszkodzić dwóm innym arbitrom w wydaniu wyroku. Według uczonych prawników średniowiecza trzeba, aby trzeci arbiter był obecny oraz asystował w naradzie i orzekaniu nawet wtedy, gdy nie akceptuje i nie popiera rozstrzygnięcia
dwóch pozostałych arbitrów27. Arbiter może zatem nie wyrazić żadnej opinii,
a nawet nie wypowiedzieć żadnego słowa. Jest obecny podczas narady i to wystarcza do uznania ważności wyroku wydanego przez pozostałych sędziów arbitrażowych. Jednak jeżeli jest obecny, zawsze może interweniować, bronić odmiennego
rozwiązania, co podkreśla Azo: ...omnes debent esse praesentes et pronunciare
[...] Si autem uno absente pronuntiarent caeteri non valet sententia: quia potuit
eius praesentia eos trahere in aequam sententiam28. Sławny autor Summy do
Kodeksu wskazuje, że obecność trzeciego sędziego polubownego może prowadzić
D. 4, 8, 17, 2 – Ulpianus, Libro XIII. ad edictum: Item si plures sunt qui arbitrium receperunt, nemo
unus cogendus erit sententiam dicere, sed aut omnes aut nullus.
25
26
Por. Placentinus, op. cit., titulus LV; Azo, op. cit., § 14.
Początkiem tej dyskusji był tekst D. 4, 8, 17, 7 – Ulpianus libro XIII. ad edictum: Celsus libro
secundo digestorum scribit, si in tres fuerit compromissum, sufficere quidem duorum consensum,
sed si praesens fuerit et tertius: alioquin absente eo licet duo consentiant, arbitrium non valere,
quia in plures fuit compromissum et potuit praesentia eius trahere eos in eius sententiam. Zob.
dalej: Placentinus, op. cit.,C titulus LV: Porro si in tres fuerit compromissum, si omnes sententiati
fuerint, sententia valebit, […] sane si duo pronunciaverint tertio absente etiam consentiente nihil
agitur: potuerat enim forte duos praesentes absentis praesentia in aequam sententiam trahere;
Azo, op. cit., § 14 i uzup. in duos: Item si sunt tres, sententia duorum sufficit, tertio presente, etiam
si dissentiat [...] si duo pronuntient, tertio praesente et tacente, ita ut nec contradicat, nisi expressum esset in compromisso, ut duo sine tertio non procedant, tenet sententia; Durantis, op. cit., § 7,
n. 4: Et nota, quod ubi tres sunt arbitri valet duorum sententia praesente tertio lata, licet dissentiat. Eo vero absente lata non tenet; Bartolus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 17, 7: Duo possunt iudicare
contradicente tertio, vel tacente, secus eo absente; Baldus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 17, 5: ...sed dico
quod ille, qui non venit, non est exclusus, ex quo duo fuerunt discordes, quia si presens fuisset, et
tacuisset, exclusus non esset: ergo non excluditur absens.
27
28
Azo, op. cit., § 17.
studia 12 tomost.indb 60
2010-04-12 10:26:42
Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym…
61
do wydania sprawiedliwego wyroku. Przecież – jeżeli byłby on osobą o znacznym
autorytecie, wynikającym wprost z jego cech osobowych lub z miejsca w hierarchii
społecznej – sama jego obecność mogłaby skłaniać pozostałych sędziów arbitrażowych do umiarkowania. Odofredus wskazuje, że gdyby trzeci sędzia polubowny był obecny, mógłby nakłonić dwóch pozostałych do swojego zdania: ...sed si
tertius absens est et duo irrequisito tertio laudarent non valet quia posset esse
quod si tertius fuisset presens declinassent in eius sententiam. Unde plus valet
unius absentia quam unius contradictio.29 A może to jednak pozostali sędziowie
polubowni przekonaliby tego nieobecnego? Tak czy inaczej nawet bierny udział
jednego z sędziów arbitrażowych pozwala pozostałym wydać ważne orzeczenie.
Ostatecznie rozważania uczonych prawników średniowiecza o konieczności
obecności wszystkich arbitrów podczas narady przed wydaniem wyroku prowadziły faktycznie do możliwości przegłosowania arbitra o zdaniu odmiennym od
pozostałych. Wyraźnie znajdujemy to już w Lo Codi: ...si fuerint tres vel plures
[…] et ipsi discordant […] debet teneri quo maior pars iudicabit30. Azo wyraził to krótko: ...si sunt tres, sententia duorum sufficit31. Odofredus podkreślał
wprawdzie usilnie, że arbitrzy powinni obradować nad wyrokiem w komplecie,
jednak wskazywał na konieczność orzekania zgodnie ze zdaniem większości:
...in tres fuit compromissum, in sententiando dissentiunt […] tertius dissentit
cuius sententiae stabitur: certe duorum si tertius presens est32. To samo dotyczy oczywiście także większej liczby arbitrów: ...puta in tres vel in quinque vel
similem numerum standum est iudicio maioris partis33. Durantis był zgodny
z opiniami swoich poprzedników i popierał to samo rozwiązanie: ...nisi actum
fuerit in compromisso, ut duo sine tertio procedant34. Uczony podkreślał jednak, że na zewnątrz arbitrzy powinni wystąpić zgodnie – jest to wyrok wydany
przez pełne kolegium arbitrażowe: ...concorditer, […] quo non valebit sententia quorum sine tertio35. Należy zauważyć, że w tym wymogu występowania
arbitrów w pełnym składzie przy wydawaniu wyroku nie chodzi tylko o czysty
formalizm, ale przede wszystkim o trafność wyroku. Durantis przekonywał, że
nawet jeżeli dwaj arbitrzy są doktorami prawa, a trzeci prostym człowiekiem,
to uczeni prawnicy nie mogą rozstrzygnąć bez współarbitra, bowiem czasami
29
Odofredus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 17, 7.
30
Lo Codi..., s. 35.
31
Azo, op. cit., § 14.
32
Odofredus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 17, 7.
33
Ibidem, comm. ad D. 4, 8, 17, 6.
34
Durantis, op. cit., § 7, n. 4.
35
Ibidem, n. 57.
studia 12 tomost.indb 61
2010-04-12 10:26:42
62
Rafał Wojciechowski
nieuczony okazuje się bardziej przenikliwy niż uczony: ...quia quandoque videt
subtilius imperitus quam peritus36.
Przedmiot świadczenia zasądzanego przez arbitra musiał być dokładnie określony37. Sytuacja komplikowała się, jeżeli strony kompromisu powołały kilku arbitrów. Uczeni juryści próbowali wybrnąć z tej sytuacji, zdając się na głosowanie.
Jeżeli można było uzyskać większość, to decydowała ona o treści wyroku. Prawnicy rzymscy starali się znaleźć dalsze reguły orzekania dla wypadku, w którym
większość arbitrów uznała co do zasady roszczenia powoda, ale różnili się między
sobą co do wysokości świadczenia, które powinno zostać zasądzone. W Digestach
kompilatorzy justyniańscy zachowali fragment z pism Ulpiana, który relacjonował
poglądy Juliana w tej kwestii. Otóż jeżeli jeden z trzech arbitrów określił wysokość należnego świadczenia na piętnaście, drugi na dziesięć, a trzeci na pięć, to
zdaniem Juliana należy przyjąć do zasądzenia pięć, ponieważ wszyscy zgodzili się
w istocie tylko na tę kwotę38.
Uczeni prawnicy średniowiecza uważali, że należy z wyprzedzeniem określić
sposób rozpoznania sprawy i wyrokowania. Oto trzech arbitrów jest zobowiązanych do wydania wyroku. Wszyscy trzej zgodnie zamierzają zasądzić stronę na
zapłatę kary pieniężnej na rzecz drugiej strony. Niezgoda powstaje jednak w momencie, gdy dochodzi do określenia rozmiaru zasądzanej kary. Propozycje każdego arbitra mogą w tym punkcie różnić się tak dalece, że każde rozwiązanie wydaje
się możliwe.
Jedni autorzy wyobrażali sobie możliwość wyjścia z takiego impasu przez rozstrzygnięcie sprawy w sposób jednomyślny, inni natomiast skłaniali się do przyjęcia rozwiązania większościowego. W tym pierwszym wypadku jeden arbiter oznaczałby karę na
piętnaście, drugi na dziesięć, a trzeci na pięć. Przez fikcję wspólnej zgody na wydawany
wyrok, uczeni autorzy uważali, że wolą każdego z arbitrów jest zasądzenie na pięć. Wyrok powinien zatem zobowiązywać jedną stronę do zapłaty pięć drugiej stronie, ponieważ co do tej sumy arbitrzy są w pełni zgodni39, a więc podobnie do poglądów Juliana.
36
Ibidem, n. 58.
D. 4, 8, 21, 3 – Ulpianus, Libro XIII. ad edictum: Pomponius ait inutiliter arbitrum incertam sententiam dicere, ut puta: „quantum ei debes redde”: „divisioni vestrae stari placet”: „pro ea parte,
quam creditoribus tuis solvisti, accipe”.
37
D. 4, 8, 27, 3 – Ulpianus, Libro XIII. ad edictum: Si plures arbitri fuerint et diversas sententias
dixerint, licebit sententia eorum non stari: sed si maior pars consentiat, ea stabitur, alioquin poena committetur. inde quaeritur apud Iulianum, si ex tribus arbitris unus quindecim, alius decem,
tertius quinque condemnent, qua sententia stetur: et Iulianus scribit quinque debere praestari,
quia in hanc summam omnes consenserunt.
38
39 Odofredus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 17, 7: Si omnes concordant de condemnando unus de X,
alter de XV, alter de V, qui omnes in V condemnasse videntur.
studia 12 tomost.indb 62
2010-04-12 10:26:42
Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym…
63
Inni autorzy przywiązywali większą wagę do rozstrzygnięcia większościowego i uważali, że jeżeli dwóch arbitrów proponowało zasądzenie na dwadzieścia,
a trzeci na dziesięć, to kwota zasądzenia powinna wynosić dwadzieścia, ponieważ
dwóch arbitrów zaaprobowało tę samą sumę40.
Powstały zatem dwa sposoby rozumowania: ustalenie wspólnego rozmiaru zasądzenia, który odpowiada wszystkim arbitrom, albo pójście za zdaniem większości. Tak czy inaczej te reguły stosowane przez prawników średniowiecza pokazują
ich dążenie do przecięcia dyskusji arbitrów mogącej prowadzić do bezużytecznego przedłużenia sporu.
6
Stronie formalnej wyroku uczeni prawnicy średniowiecza poświęcali szczególnie wiele uwagi. Zagadnienia związane z treścią wyroku arbitrażowego i jego
układem formalnym w ujęciu procesualistów prawa powszechnego zasługują
na osobne opracowanie. W tej sytuacji poniżej zostanie krótko przedstawiony
typowy układ wyroku arbitrażowego, który był zalecany przez przedstawicieli
doktryny.
Wyrok arbitrażowy rozpoczynał się od invocatio Dei, dalej następowało wskazanie imion sędziów polubownych, czemu towarzyszyło określenie, czy są oni arbitrami, czy arbitratorami, a zatem, czy mają orzekać według prawa, czy też według samych zasad słuszności. Z reguły strony nazywały ich arbitri, arbitratores,
często z dalszymi dodatkami wskazującymi na szerokie uprawnienia. Taka formuła
ułatwiała odwołanie do sądu zwyczajnego nazywane reductio ad arbitrium boni
viri, gdy stronie niezadowolonej z wyroku arbitrażowego udało się udowodnić, że
sędziowie polubowni orzekali według zasad słuszności41.
Po wskazaniu sędziów polubownych określano strony sporu i powoływano,
w miarę możności precyzyjnie, dokument kompromisu, w którym strony poddały
swój spór pod rozstrzygnięcie arbitrów. Dalej arbitrzy zapewniali, że po wysłuchaniu obydwu stron i dokładnym zbadaniu sprawy w ich obecności, orzekają
Durantis, Speculum, fol. 107, par. 7, n. 2–3: Sed pone compromissum est in tres, unus condemnat in
decem, duo vero in XX et protestantur, quod non consentiunt in condematione facta ad decem, absolvunt condemnatum ab illis decem: numquid praevalet sententia quorum? Dicunt quidam, quod
non [...] alii contra [...] quod verius est. Sed quid si arbitri concordant in summa condemnationis,
tamen duo ex eis dicunt, quod detur annus condemnato ad solvendum condemnationem: tertius
dicit de duobus annis? Dic quod stabitur maiori parti; Bartolus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 27, 3: ...si
unus condemnat in quinque: alii duo in decem? Old. dicebat praevalere duorum sententiam. Gl.
tenet quod valet sententia eius, qui condemnavit in quinque. Opinio Old. est approbata.
40
41
O reductio ad arbitrium boni viri zob. przyp. 7.
studia 12 tomost.indb 63
2010-04-12 10:26:42
64
Rafał Wojciechowski
w określonym datą dniu o przedmiocie sporu. Pisząc o dokonywanej właśnie przez
siebie czynności wyrokowania, sędziowie polubowni używali wielu różnych czasowników, jak: ordinamus, laudamus, arbitramus, diffinimus, dicimus, praecipimus42. To mnożenie określeń miało nie pozostawiać wątpliwości co do stanowczego charakteru rozstrzygnięcia.
Po opisie istoty rozstrzygnięcia sędziowie polubowni przypominać mieli w tekście wyroku o karze umownej, której zapłatę strony przyrzekły na wypadek, gdyby
któraś z nich nie wykonała wyroku arbitrażowego. Dalej rozstrzygali o kosztach,
w szczególności o kosztach sporządzenia dokumentu notarialnego zawierającego
tekst wyroku43.
Problem uzasadnienia wyroku uczeni prawnicy średniowiecza pomijają milczeniem. Być może kierowali się swobodą działania przyznaną arbitrom44. Wobec
zaufania, które strony miały do arbitrów, nie było powodu zobowiązywania ich,
aby podawali motywy rozstrzygnięcia45.
7
Arbitrzy mieli obowiązek ogłoszenia swojego rozstrzygnięcia ustnie wobec
stron lub ich przedstawicieli. Strony natomiast były zobowiązane do stawiennictwa w miejscu i czasie wyznaczonym przez sędziów polubownych celem ogłoszenia wyroku. W gruncie rzeczy, aż do momentu ogłoszenia wyroku arbitrzy mogli
jeszcze dopuszczać wystąpienia stron i dowody na wniosek lub z własnej inicjatywy. W warunkach niedoskonałej komunikacji w omawianej epoce obowiązek
obecności stron służył też naocznemu ukazaniu im, że postępowanie arbitrażowe
zakończyło się. Obowiązek obecności stron był również środkiem na zapewnienie
należytego ogłoszenia wyroku. W ten sposób także strony nieznające pisma mogły
zapoznać się z treścią wyroku arbitrażowego. O ile orzekał arbiter jedyny, nie pojawiał się żaden problem, ponieważ tylko on był zdolny do ogłoszenia wyroku. Jeżeli
sędziów polubownych było więcej, wyrok mógł być ogłoszony przez dowolnego
42
Durantis, op. cit., § 6, Forma arbitrii.
43
Ibidem.
Baldus, op. cit., comm. ad D. 4, 8, 19 pr.: arbiter cogitur iudicare secundum videre suus, non secundum videre alterius.
44
45
Właśnie zaufaniem stron do arbitrów tłumaczą występowanie ówczesnej w praktyce prawnej wyroków arbitrażowych bez uzasadnienia zarówno: Y. Jeanclos, L' arbitrage en Bourgogne et en Champagne du XIIe au XVe siècle. Étude de l'influence du droit savant, de la coutume et de la pratique,
Dijon 1977, s. 245, jak i J.-F. Poudret, Deux aspects de l’arbitrage dans les pays romands au Moyen
Âge: l’arbitrabilité et le juge-arbitre, „Revue de l’arbitrage” nr 1, 1999, s. 6.
studia 12 tomost.indb 64
2010-04-12 10:26:42
Wyrokowanie w postępowaniu arbitrażowym…
65
z nich, jednak – jak podkreślił Accursius – w obecności pozostałych: Puto etiam,
quod si unus ferat sententiam praesentibus aliis, satis sit46.
Wyrok mógł być ogłoszony ustnie tylko jeden raz. Dla prawdy i trwałości oraz
nadania wyrokom arbitrażowym większej powagi spisywano je przed notariuszem.
Uczeni prawnicy podkreślali, że wyrok arbitrażowy powinien być sporządzony na
piśmie. Odofredus widział w tym analogię do obowiązków sędziego zwyczajnego:
Item sicut iudex debet sententiam ferre in scriptis: ita arbiter […] et sicut habent similitudinem arbitria et iudicia47. Natomiast Cynus wywodził obowiązek
spisania wyroku z formuły umieszczanej zazwyczaj w tekście kompromisu, która
mówiła o podpisaniu wyroku: Nota primo, quod sententia arbitri debet fieri in
scriptis, quod colligitur hic ex eo, quod dicetur: subscripserunt. Ergo patet quod
scriptura intervenit48. Widać przywiązanie do formy pisemnej było w czasach tego
prawnika znaczne, ponieważ dla uzasadnienia pisemności powołał się na fragment
formuły aktu notarialnego, a zatem nie wyobrażał sobie, żeby można było nie zachować formy pisemnej dla kompromisu lub wyroku arbitrażowego.
W nieobecności jednej ze stron arbitrzy nie mogli ogłosić wyroku, chyba że
już w kompromisie ustalono możliwość absencji którejś ze stron przy ogłoszaniu
rozstrzygnięcia49. Arbitrzy mogli nałożyć karę pieniężną na stronę, która nie stawiła się na ogłoszenie wyroku – jako na utrudniającą postępowanie – jeżeli tak
postanowiono w kompromisie50. Jednak wyrok można było ogłosić dopiero po
nowym zapowiedzeniu. Jeżeli mimo braku stosownego upoważnienia w kompromisie ogłosili oni rozstrzygnięcie w dniu, w którym jedna ze stron była nieobecna,
wyrok był z zasady nieważny, chyba że został zaakceptowany bez zbędnej zwłoki
przez stronę nieobecną podczas ogłoszenia.
Strony procesu powinny zresztą być w stanie zrozumieć sentencję wyroku.
Z tego powodu, gdyby jedna ze stron znajdowała się w stanie demencji, była ona
uznawana za nieobecną, jeżeli nie asystował jej kurator. Podobnie było w sytuacji,
gdy strona postępowania zmarła, a kompromis wprawdzie dopuszczał dziedziców
do dalszego prowadzenia postępowania na mocy formalnej klauzuli, jednak przyAccursius, Glossa Magna ad Digestum Vetus, Lugduni 1558, glossa ad D. 4, 8, 18. Glosowany fragment Digestów Justyniana (D. 4, 8, 18. – Pomponius, Libro XVII epist. et var. lect.) brzmi następująco:
sicuti tribus iudicibus datis quod duo ex consensu absente tertio iudicaverunt, nihil valet, quia id
tum demum, quod maior pars omnium iudicavit, ratum est, cum et omnes iudicasse palam est.
46
47
Odofredus, Lectura in Codicem, Lugduni 1552, comm. ad C. 2, 55.
48
Cynus, In Codicem commentaria, Francofurti 1578, lib. II, rubrica LVI: comm. cum antea, § 1.
Placentinus, op. cit., titulus LV: Non enim arbiter nisi utroque praesente iudicare potest, nisi
specialiter expressum sit, ut vel utroque, vel uno absente, sententia promatur.
49
Durantis, op. cit., § 4, n. 4: Item arbiter non potest contumacem punire nec testes cogere, nisi in
compromisso actum sit.
50
studia 12 tomost.indb 65
2010-04-12 10:26:42
66
Rafał Wojciechowski
były na ogłoszenie wyroku dziedzic zmarłego był małoletni – wyrok nie mógł być
wówczas skutecznie ogłoszony, jeżeli opiekun małoletniego był nieobecny51. Wyjątkiem była sytuacja, gdy wyrok został wydany w całości na korzyść małoletniego,
wtedy obecność opiekuna nie była potrzebna dla ważności orzeczenia52. Ogólnie
można więc sformułować regułę, że jeżeli jedna ze stron nie miała w chwili ogłoszenia wyroku zdolności arbitrażowej, nie uważano jej za obecną, chyba że występowała z osobą, której obecność dopełniała jej podmiotowość prawną, albo że
wyrok był dla niej w całości korzystny.
8
Jak widzimy z tego krótkiego przeglądu, zagadnienia rozpatrywane przez średniowiecznych procesualistów w związku z wyrokowaniem były liczne i prowadzić
mogły do formalizacji postępowań polubownych. Taki zresztą był cel działań doktryny. Przez zwiększenie ingerencji prawa, zwłaszcza na etapie zawierania umowy o sąd polubowny, jak i potem wyrokowania, strony, a także ich pełnomocnicy,
uzyskiwały większą pewność co do stosowanej procedury, a przynajmniej jej podstawowych zasad, i to pomimo faktu, że postępowanie arbitrażowe było przecież
pozasądowe. Arbitraż przez swoje sformalizowanie miał zatem stawać się bardziej
przewidywalnym co do ostatecznego wyniku pojedynczej, konkretnej sprawy.
Dodatkowo warto zauważyć, że prawnicy średniowiecza pracowali nad jak najszerszym umożliwieniem stronom odwoływania się od wyroków arbitrażowych.
Wobec wspomnianego, wyraźnego rzymskiego zakazu apelacji w sprawach arbitrażowych53, uznali jednak możliwość odwoływania się od wyroków opartych
na słuszności, wydawanych przez arbitratorów, wprowadzając nową instytucję
procesową zwaną reductio ad arbitrium boni viri54, która w toku dalszej, złożonej ewolucji historycznej stanie się prototypem szczególnego środka prawnego,
którym jest obecnie w Polsce skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego (art.
1205–1211 kpc), znana także w innych systemach prawnych (np. niemieckim, austriackim, hiszpańskim). Współczesne ustawodawstwo, orzecznictwo i doktryna
uwydatniają różnice dzielące skargę o uchylenie wyroku arbitrażowego i analogiczne instytucje zagraniczne od apelacji. Zasługa ukształtowania podstaw tego
odróżnienia przypada właśnie prawnikom średniowiecza.
51
Ibidem, § 4, n 1.
52
Ibidem, § 7, n. 84.
53
Zob., przyp. 5.
54
Zob., przyp. 7.
studia 12 tomost.indb 66
2010-04-12 10:26:42
Marian J. Ptak
(Wrocław)
Przywileje ziemskie Księstwa Oleśnickiego z lat 1475–1534
Die Landesprivilegien des Herzogtums Oels
aus den Jahren 1475–1534
1. Wprowadzenie. 2. Przywilej z 1475 r. 3. Przywilej z 1490 r. 4. Przywilej z 1492 r. 5. Przywilej z 1505 r.
6. Przywilej z 1527 r. 7. Przywilej z 1534 r. 8. Uwagi ogólne
1. Einführung; 2. Privileg von 1475; 3. Privileg von 1490; 4. Privileg von 1492; 5. Privileg von 1505; 6. Privileg
von 1527; 7. Privileg von 1534; 8. Allgemeine Bemerkungen.
1
Powstałe w 1312 r. Księstwo Oleśnickie było monarchią stanową, w której
pierwszorzędną rolę, obok księcia, odgrywała szlachta. Jej pozycja ustrojowoprawna opierała się początkowo na niespisanym prawie zwyczajowym. Spisane
monarsze przywileje pojawiły się dopiero w drugiej połowie XV w. Miały one
charakter ogólnokonfirmacyjny i dopiero w latach 1527 i 1534 powstały po raz
pierwszy konkretne regulacje z zakresu prawa publicznego i prywatnego. Zostały
one już w XVII i XVIII w. wydane drukiem, ale do tej pory nie były przedmiotem
naukowego zainteresowania, nawet w opracowaniach dziejów Księstwa Oleśnickiego1.
J. Schickfus, New vermehrte Schlesische Chronica unnd Landes Beschreibung..., ks. III, Leipzig
1625, s. 375–388; J. J. Weingarten, Fasciculi diversorum jurium. In dessen Vier Theilen, das in
Herzogthum Ober- und Nieder-Schlesien [...] übliche Sachsen-Recht, [...] abgehandelt werden...,
Nürnberg 1690, ks. II, s. 203–209, Codex Ferdinandeo-Lepoldino-Josephino-Carolinus. Pro Haereditario Regno Bohemiae, ac incorporatis aliis Provinciis, utpote, Marchionatu Moraviae, et
Ducatu Silesiae..., Prag MDCCXX, s. 58–80; J. Ch. Lünig, Collectio nova, worinn der mittelbahren
[...] Ritterschafft in Teutschland [...] sonderbahre Praerogativen [...] enthalten sind, Franckfurt und
Leipzig 1730, cz, I, s. 91–342 (wśród innych przywilejów śląskiej szlachty).
1
studia 12 tomost.indb 67
2010-04-12 10:26:42
68
Marian J. Ptak
2
Pierwszy przywilej został wydany w Namysłowie (Namßlaw) w czwartek przed
niedzielą Laetare, tj. 2 marca 1475 r., przez Macieja Korwina – króla Węgier i Czech
oraz księcia w Śląsku (Herzog in Schlesien) – w osiemnastym roku panowania w
Rzeszy węgierskiej i w szóstym czeskiej, oraz uwierzytelniony królewską pieczęcią.
Jego wydanie wynikało z zamiaru przejęcia przez króla w bezpośrednie władanie
Księstwa Oleśnickiego w związku z coraz bardziej prawdopodobną bezpotomnością „przyrodzonego księcia” z dynastii Piastów – Konrada Białego (Młodszego)2.
Manowie i ziemianie (Mannschafft und Landschafft) z jedenastu ówczesnych jego
weichbildów: Oleśnica (Oelßen), Wołów (Wolaw), Syców (Warttenberg), Bierutów
(Bernstadt), Trzebnica (Trebnitz), Milicz (Militsch), Wińsko (Wintzig), Sułów (Zulauff), Żmigród (Trachenberg), Wąsosz (Hernstadt) i Ryczeń (Rützen), zapewne
zaniepokojeni tą perspektywą, zwrócili się do Macieja z prośbą o generalną konfirmację posiadanych przez nich uprawnień (Gerechtigkeiten), dokumentów (Brieffe),
poręczeń (Hand=Vesten)3, przywilejów (Privilegien), łask (Begnadungen) i wolności (Freiheiten) uzyskanych od książąt oleśnickich. Prosiły także o zatwierdzenie dokumentów, które uległy spaleniu albo w inny sposób zostały uszkodzone. Na uwagę
zasługuje użycie w końcowej części przywileju powtórnej formuły konfirmacyjnej
– powołującej się tylko na władzę Macieja jako króla Czech – która pozwala na
używanie i posługiwanie się wszystkimi wolnościami, nadaniami (Gaben) i łaskami. Z treści przywileju wynika, że manowie i ziemianie Księstwa Oleśnickiego byli
od dawna zbiorowym podmiotem politycznym o charakterze stanowej korporacji,
która mogła formułować petycje dotyczące swojego stanowiska prawno-ustrojowego w księstwie zarówno wobec aktualnie panującego księcia, jak i jego ewentualnego następcy. Były one akceptowane nie tylko przez miejscowych lennych książąt,
ale także przez królów będących formalnie ich lennymi zwierzchnikami.
Już 5 czerwca 1475 r. Maciejowi Korwinowi hołd ewentualny złożyły miasta:
Wołów, Syców, Prusice, Milicz, Trzebnica, Wińsko, Sułów i Żmigród4. Zastanawiający jest brak: Oleśnicy, Bierutowa, Wąsosza i Ryczenia, choć manowie i ziemianie tych weichbildów byli współinicjatorami i adresatami przywileju z marca tego
2
Ur. ok. 1420 zm. 21 IX 1492. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, t. II, Wrocław 1975, s. 192–194.
U schyłku swojego panowania tytułował się najczęściej księciem Oleśnicy, Wołowa i Sycowa, co świadczy
o szczególnej roli tych miast i weichbildów w ustroju politycznym ówczesnego Księstwa Oleśnickiego.
3
Uroczyste przyrzeczenie potwierdzone złożeniem podpisu albo przybiciem dłoni.
Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelner Fürstenthümer im Mittelalter, t. II,
red. C. Grünhagen, H. Markgraf, Leipzig 1883(dalej: GM II), s. 72–73. Wydawcy tego dokumentu podali w jego nagłówku błędną datę (5 VII 1474) na co słusznie zwrócił uwagę W. Haeusler (Geschichte
des Fürstenthums bis zum Aussterben der Piastischen Herzogslinie, Breslau 1883, s. 275).
4
studia 12 tomost.indb 68
2010-04-12 10:26:42
Przywileje ziemskie Księstwa Oleśnickiego z lat 1475–1534
69
roku. W 1489 r. pod naciskiem stacjonujących w księstwie wojsk Macieja Konrad
Biały zrzekł się na jego korzyść całego księstwa. W rezultacie stany księstwa złożyły hołd Maciejowi Korwinowi i jego synowi Janowi5.
3
W dniu 4 kwietnia 1490 r. zmarł Maciej Korwin, co postawiło pod znakiem
zapytania zrzeczenie się praw do księstwa przez Konrada Białego. W efekcie stany
ziemskie księstwa i miasta złożyły wkrótce Konradowi – tytułującemu się „księciem w Śląsku na Oleśnicy, Wołowie i Sycowie” – hołd (Pflichte, Eyde und Haltung) i zwróciły się doń o generalną konfirmację swoich praw. Stosowny przywilej
został wydany w Oleśnicy w czwartek po dniu Najświętszej Panny, tj. 19 sierpnia
1490 r., i uwierzytelniony książęcą pieczęcią. Zostały w nim potwierdzone uprawnienia, wolności, dobre stare i przyjęte zwyczaje (gute alte Gewohnheit, alte herkommende gute Gewohnheit), prawa (Rechte), sądy, dokumenty i przywileje. Wystawca przywileju zobowiązywał się ponadto do ich ochrony, zastrzegając jednak,
że nie mogą one szkodzić książęcym służebnościom, prawom, władztwom (Herrschafften) i starym zwyczajom (alt Herkommen).
4
Po śmierci Konrada, 21 września 1492 r., Księstwo Oleśnickie jako opróżnione
lenno przypadło Władysławowi Jagiellończykowi. Będąc królem Węgier i Czech
oraz księciem w Śląsku, wydał on ziemianom i miastom Księstwa Oleśnickiego
w środę po Conceptionis Beatae Mariae Virginis, tj. 12 grudnia 1492 r. (w trzecim
roku panowania w Rzeszy węgierskiej i dwudziestym drugim w czeskiej), w Oleśnicy dokument uwierzytelniony pieczęcią królewską. Stwierdzał w nim, że zobowiązania stanów wobec Macieja Korwina wygasły z powodu jego wcześniejszej od
Konrada śmierci oraz że hołd (die Huldunge der Land und Städte) ziemi i miast
złożony Konradowi nie naraża na szwank ich czci6. Był on traktowany jak przywilej
królewski, który konfirmował hołd stanów złożony Konradowi i wydany przezeń
przywilej dla stanów ziemskich księstwa.
5
W. Haeusler, op. cit., s. 278 za: N. Pol, Jahrbücher der Stadt Breslau zum ersten Male aus dessen
eigener Handschrift..., t. II, wyd. J. G. Büsching, J. G. Kunisch, Breslau 1813–1824, s. 146 oraz S. B.
Klose, Von Breslau. Dokumentirte Geschichte und Beschreibung. In Briefen, t. III, cz. 2, Breslau
1783, s. 361.
6
J.J. Weingarten, Fasciculi..., ks. II, s. 200; GM II, s. 105–106.
studia 12 tomost.indb 69
2010-04-12 10:26:43
70
Marian J. Ptak
Władysław planował początkowo nadać księstwo swojemu bratu Janowi Olbrachtowi, następnie Janowi Korwinowi, który nawet w dokumencie z 12 grudnia 1492 r.
przyrzekł chronić prawa i wolności stanów ziemskich i miejskich Księstwa Oleśnickiego i Wołowskiego7. Jednak w 1493 r. Władysław zastawił je księciu piastowskiemu
Kazimierzowi cieszyńskiemu8. W 1495 r. nadał je ostatecznie, w zamian za zamek
Podiebrad i 5000 kóp groszy praskich, synowi Jerzego z Podiebradu – księciu ziębickiemu Henrykowi I Starszemu9. Księstwo Oleśnickie znalazło się w ten sposób
w rękach ziębickich Podiebradów, którzy panowali w nim do 1647 r. Obejmowało
ono w tym czasie następujące miasta i weichbildy: Oleśnica, Wołów, Wińsko, Sułów,
Ryczeń, Bierutów, Trzebnica, Psie Pole (Hundsfeld), Wąsosz i Wołczyn (Kunstadt).
5
Synowie Henryka I ziębickiego – Albrecht10 i Karol I11, tytułujący się Świętego
Cesarstwa Rzymskiego książętami Ziębic, książętami w Śląsku i książętami Oleśnicy oraz hrabiami Kłodzka12 – wydali w środę po Trzech Królach, tj. 8 stycznia 1505
r., na zamku w Oleśnicy kolejny przywilej konfirmacyjny. Został on uwierzytelniony
większą i, jako contrasigillum, mniejszą pieczęcią książęcą, które używano łącznie do
spraw dziedzicznych i lennych (zu Erb-Sachen und Lehenschafften) oraz formułą testacyjną, w której zostali wymienieni wierni ludzie księcia: Nickel Schwindtburg von
Kortzendorff13 – książęcy ochmistrz (Hofmeister), Michel Pintzer von Algorten14,
7
GM II, s. 106.
8
10 X 1493. GM I (Leipzig 1881), s. 276–277.
28 IV 1495, Archiv Český, cz. V, Praha 1862, s. 457 (oryginał w języku czeskim); GM II, s. 108–109
(streszczenie w języku niemieckim); por. też dokument z 30 IV 1495 r.: GM II, s. 109–113. Henryk
I był trzecim synem Jerzego z Podiebradu, ur. 15 V 1448, zm. 24 VI 1498. S. Głogowski, Genealogia
Podiebradów, Gliwice 1997, s. 22–27.
9
10
Ur. 2 VIII 1468, zm. 12 VII 1511. Pierwszym księciem oleśnickim był brat Albrechta i Karola I,
Jerzy, który zmarł 10 XI 1502 r. Jego następcą w tym samym roku został Albrecht. S. Głogowski, op.
cit., s. 58–61.
Ur. 4 V 1476, zm. 21 V 1536. Karol I został księciem oleśnickim dopiero po śmierci Albrechta
w 1511 r., będąc równocześnie księciem ziębickim. Ibidem, s. 68–74. W czasie wydawania tego przywileju Karol I nie był jeszcze formalnie księciem oleśnickim.
11
W tym czasie już tylko tytularnie, po sprzedaży Hrabstwa Kłodzkiego w 1501 r. hrabiemu Ulrichowi von Hardeck. GM II, s. 190–193.
12
Kunzendorf (Golędzinów) – wieś położona w weichbildzie trzebnickim. Może być także Dziadowa Kłoda w weichbildzie sycowskim albo Kruszowice w oleśnickim.
13
14
Miejscowści tej nie udało się zidentyfikować.
studia 12 tomost.indb 70
2010-04-12 10:26:43
Przywileje ziemskie Księstwa Oleśnickiego z lat 1475–1534
71
Heinrich Siezicke von Viehe15, Lorentz i Cuntze Seidlitzer16 bracia von Toplowoda17,
Caspar von Storau18 – kanclerz księcia, oraz Baltzer Schlochkugel – pisarz kancelaryjny. Świadkowie ci tworzyli prawdopodobnie kolegium zarządzające księstwem, zwane później rządem księstwa (Regierung). Przywilej ten wydano na prośbę rycerstwa i
manów ośmiu weichbildów, które w tym czasie wchodziły w skład Księstwa Oleśnickiego: Oleśnica, Bierutów, Trzebnica, Wołów, Wińsko, Wąsosz, Ryczeń i Wołczyn19.
Jest w nim mowa o potwierdzeniu niektórych przywilejów i poręczeń (Hand-Vesten)
oraz łask, wolności, uprawnień, wszystkich dobrych i chwalebnych zwyczajów (alle
gute löbliche Gewohnheiten), dokumentów, praw i sądów, ale zamieszczono w nim
tylko streszczenia przywilejów z 1475, 1490 i 1492 r. Wystawcy zobowiązali się do
ochrony wszystkich tych praw z zastrzeżeniem, że nie będą one naruszały książęcej
władzy, służebności, zwierzchności oraz bezsprzecznych praw i uprawnień.
6
Kolejny przywilej – po raz pierwszy nie tylko ogólnokonfirmacyjny – został wydany
przez wspomnianego wyżej Karola – tytułującego się tylko księciem ziębickim w Śląsku
i oleśnickim oraz hrabią kłodzkim – w Oleśnicy w niedzielę po Trzech Królach, tj. 13
stycznia 1527 r., i uwierzytelniony książęcą pieczęcią20. Jak wynika z jego wstępnej części, został on wystawiony z powodu wcześniejszego zobowiązania „rycerstwa i ziemian
duchownego i świeckiego stanu” Księstwa Oleśnickiego i jego weichbildów: trzebnickiego, bierutowskiego i wołczyńskiego. Przywilej objął zatem tylko cztery weichbildy –
o połowę mniej niż w 1505 r. Taka struktura terytorialna księstwa utrzymała się do 1742
r. Zobowiązanie podjęte na prośbę księcia, zapewne na sejmiku ziemskim księstwa
(Landtag), polegało na uchwaleniu podatku, który w części został już zebrany i prze15
Viehau (Ujów) w weichbildzie średzkim.
16
Nazwisko odmiejscowe. Seidlitz (Siedlice) w weichbildzie opolskim.
17
Tepliwoda (Ciepłowody) w weichbildzie ząbkowickim.
18
Tej miejscowości nie udało się zidentyfikować.
Transumpt tego przywileju sporządzony w dniu Fabiana i Sebastiana, tj. 20 I 1523 r., i uwierzytelniony przez księcia Karola na prośbę „manów i rycerstwa państwa wołowskiego i wcielonych do
niego weichbildów i miast” został opublikowany przez J. Heyne, Urkundliche Geschichte der Stadt
und des Fürstenthums Wohlau von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart, Wohlau 1867,
s. 248–251, przyp. 254.
19
20
Jest on źródłem powielanej w kolejnych publikacjach pomyłki, polegającej na identyfikowaniu go
z rzekomą ordynacją ziemską z 1517 r. albo z autentyczną z 1617 r. K. von Kamptz, Revidirter Entwurf des Provinzial-Rechts des Herzogthums Schlesien und Grafschaft Glatz. Motive zum Schlesischen Provinzial-Recht, Berlin 1841, s. 167–168; M. Weber, Die schlesischen Polizei- und Landesordnungen der Frühen Neuzeit, Köln 1996, s. 409–410.
studia 12 tomost.indb 71
2010-04-12 10:26:43
72
Marian J. Ptak
kazany księciu przed wydaniem przywileju, a jego reszta miała być wypłacona księciu
w późniejszym terminie, na rzecz zadłużonego księcia w wysokości 2200 ciężkich marek. Na uwagę zasługuje fakt, że za podstawę opodatkowania przyjęto liczbę i oszacowanie majątków rycerstwa i ziemian, co zapewne miało ścisły związek
z uchwalonym – po raz pierwszy przez książęta i stany Śląska na Sejmie Książęcym
(Fürstentag) w tym samym roku – ogólnośląskim podatkiem szacunkowym (Schatzung, indictio)21.
Okazane w ten sposób przez stany ziemskie wierność, miłość, podległość i dobrowolność stały się dla księcia asumptem do dziękczynnego odwzajemnienia się.
Książę podkreślał, że czyni tak z łaski, z wolnej i dobrej woli oraz z mocy władzy
książęcej w Ziębicach (aus Fürstlicher Gewalt zu Münsterberg). To ostatnie sformułowanie wskazuje, że Karol wystawił ten przywilej jako aktualny książę ziębicki
i ewentualny oleśnicki.
Na wstępie solennie przyrzekł, że za swojego życia nie będzie się zwracał do rycerstwa i ziemian, ich poddanych oraz biednych ludzi o jakiekolwiek oszacowania
albo podatki (einigerley Anschlag oder Steuer). Chodzi tu niewątpliwie o świadczenia nadzwyczajne. Dawało to stanom ziemskim wolność podatkową, ale tylko
za życia księcia Karola, czyli do jego śmierci, która nastąpiła w 1536 r. Przyrzekł
także, że zarówno on sam, jak i jego ewentualni synowie nie będą żądać podatków
zwyczajnych, do których rycerstwo i ziemianie są zobowiązani. To przyrzeczenie
oznaczało z kolei wolność podatkową w okresie panowania dynastii Podiebradów,
czyli formalnie do 1647 r.
Książę zobowiązał się również do konfirmowania dokumentów i przywilejów
wystawionych przez siebie i zmarłego brata Albrechta ziębickiego, zawierających
dodatkowe korzyści, łaski i wolności, które z jego polecenia będą z należytą pilnością poszukiwane. Przyrzekł ponadto wystawiać nowe dokumenty w przypadku
spalenia lub zniszczenia dawnych oraz nowe dotyczące posiadanych przez rycerstwo i ziemian majątków.
Gwarantował też osobom, które wyraziły zgodę na aktualny albo poprzedni
podatek i następnie zostały z niego zwolnione na podstawie przywileju, że nie poniosą z tego powodu żadnej szkody.
Kolejny przepis zezwalał na ustanawianie wiana dla żon (Leib-Gedinge) na majątkach lennych poddanych księcia. Jego wysokość nie mogła być jednak większa
od podwójnej wysokości majątku wniesionego przez kobietę, czyli posagu (Heyrath-Gut). Przywilej podkreślał, że jest to prawo i zwyczaj ziemski (wie es sonsten
21
K. Orzechowski, Podatek szacunkowy na tle systemu daninowego Śląska 1527–1740. Studium
historycznoprawne, [w:] „Acta Univ. Wratisl.” nr 2150, „Prawo” CCLXV, 1999. Zob. też wcześniejsze
znakomite prace tego Autora.
studia 12 tomost.indb 72
2010-04-12 10:26:43
Przywileje ziemskie Księstwa Oleśnickiego z lat 1475–1534
73
im Lande recht und gewöhnlich ist). Sformułowanie tego przepisu sugeruje, że
była to reguła obowiązująca w majątkach alodialnych, czyli nadanych dziedzicznie
na prawie polskim (Erb und Eigen), którą następnie zastosowano w nielicznych
w księstwie dobrach na prawie lennym, czyli niemieckim (saskim). Przywilej tę
praktykę formalnie potwierdził.
Ostatni przepis odnosił się do prawa łowieckiego (Weydwerck) poddanych
księcia i rycerstwa w swoich majątkach. Stanowił on, że każdy poddany w granicach swojego majątku miał prawo do wolnego łowienia ptaków na polu, bez przeszkód ze strony księcia i jego urzędników. Formułował przy tym zastrzeżenie, że
nie może ono być realizowane ze szkodą praw zwierzchnich księcia, zwierzchnictwa lennego, regaliów i służebności oraz każdego dowiedzionego prawa.
7
Drugi i swój ostatni przywilej wydał Karol w Oleśnicy w czwartek po Trzech
Królach, tj. 8 stycznia 1534 r. Na uwagę zasługuje jego formuła testacyjna, w której
zostali wymienieni trzej bracia Karola tytułujący się książętami Ziębic (Henryk,
Jan, Jerzy) oraz jego radcy i wierni: Baltazar Necher – doktor praw i urzędnik (Officier) katedry we Wrocławiu, Frantz Steibnitz von Klauder22 – rycerz i komendator
(zu Laschen)23, Parüstal Steibnitz von Falkenberg24 – ochmistrz, Wolfgang Prtzechardt oraz Aleksander Mältzer – sekretarz księcia. Owi radcy tworzyli zapewne,
pięcioosobowy w tym czasie, wspomniany już rząd książęcy. Dla podkreślenia rangi tego przywileju został on uwierzytelniony nie tylko większą, ale także mniejszą
pieczęcią książęcą pełniącą rolę contrasigillum.
Jego adresatem byli tym razem prałaci, panowie i rycerstwo Księstwa Oleśnickiego i je­go czterech weichbildów: Oleśnicy, Trzebnicy, Bierutowa i Wołczyna.
Prałaci i panowie, jako odrębne grupy społeczne, pojawili się zatem w przywileju
ziemskim po raz pierwszy. Na wstępie Karol przedstawił w nim swoją ciężką sytuację wynikającą z absorbującej go wielce służby na rzecz aktualnego króla, jego
poprzedników, podległych ziem i wspólnoty chrześcijańskiej, która przysporzyła
mu wielu szkód i długów. Z tego powodu był zmuszony zastawić Wrocławiowi
część Księstwa Oleśnickiego za kwotę 19 tys. węgierskich guldenów25. Z pomocą
22
Prawdopodobnie Kauder (Kłaczyna) w weichbildzie jaworskim.
Lossen (Łosina) w weichbildzie trzebnickim. Może być także miejscowość Lauschen w weichbildzie oleśniańskim.
23
24
Niemodlin.
25
Nastąpiło to w 1527 r.
studia 12 tomost.indb 73
2010-04-12 10:26:43
74
Marian J. Ptak
przyszli mu adresaci przywileju, którzy uchwalili dobrowolny podatek (Hülffe und
Steuer) w wysokości 4,5 kwarty (fünff halbe Fierdung) od każdych 100 węgierskich
guldenów, płatnych w połowie w dniu święta Trzech Króli (tj. w dniu wystawienia
dokumentu, zapewne na sejmiku księstwa), natomiast w drugiej połowie za rok,
z przeznaczeniem na wykup tego zastawu od Wrocławia i ponowne włączenie go
do księstwa. Chodziło o południowo-wschodnią część z Bierutowem i Psim Polem26. Zastaw tych dóbr przynosi bowiem wiele niedogodności rezydencji książęcej na zamku w Oleśnicy oraz większej części rycerstwa osiadłego wokół niej
i miastu z powodu braku wapna i drewna budowlanego.
W imieniu własnym i swoich następców uroczyście przyrzekł, że ten dobrowolnie uchwalony podatek nie przyniesie szkody prałatom, panom i rycerstwu
księstwa oraz ich zbiorowym i indywidualnym przywilejom, które zwalniają ich
od „zwyczajnego podatku dziedzicznego” (ordentliche Erb-Steuer). W związku
z tym książę potwierdził i nadał od nowa wszystkie dotychczasowe przywileje ziemskie27, łaski i wolności, zwłaszcza królów Macieja i Władysława, księcia
Konrada Białego, swojego ojca i brata oraz własne. Równocześnie zobowiązał się
do usunięcia braków występujących w przywilejach, łaskach i wolnościach oraz
skasowania w nich tych postanowień, które nie są stosowane. Zapewnił także, że
mogą je spokojnie używać na wieczne czasy bez przeszkód ze strony aktualnych
i przyszłych książąt i panów Oleśnicy oraz duchownych i świeckich. Książę przyrzekł też spełnić ich uprzednią prośbę dotyczącą poszukiwań w kancelarii książęcej pewnych starych przywilejów. W przypadku nieodnalezienia oryginałów wyrażał zgodę na konfirmowanie widymatów i odpisów znajdujących się w kancelarii
i traktowanie ich jak oryginalnych przywilejów.
Po tych sformułowaniach przywilej gwarantował każdemu, jak od dawna, „spokojne używanie swojego majątku” i że nikt bez wyroku zwyczajnego sądu (unerkandt des ordentlichen Rechtens) nie może być wyzuty z jego posiadania (entsetzt
noch entwehret). Została tu zatem sformułowana zasada nietykalności majątkowej. Wyraźnie podkreślona dawność jej funkcjonowania pozwala na upatrywanie
jej początków już co najmniej w XV w., może nawet na początku tego stulecia. Niewykluczony jest wpływ odpowiednich postanowień polskich przywilejów ziemskich z pierwszej połowy XV w.
Kolejne przepisy przywileju zostały poświęcone sądownictwu28. Pierwszy z nich
regulował kwestię poddawania się jurysdykcji zwyczajnych sądów przez podda26
Psie Pole z okolicą, zapewne łącznie z Bierutowem, znalazło się ponownie w rękach księcia w 1534 r.
27
Ta nazwa pojawia się w tekstach przywilejów po raz pierwszy.
Więcej na temat sądownictwa: M. Ptak, Sądy prawa polskiego na tle organizacji wymiaru sprawiedliwości księstwa oleśnickiego XIV–XVIII w., „Acta Univ. Wratisl.” nr 946, „Prawo” CLVII, 1988.
28
studia 12 tomost.indb 74
2010-04-12 10:26:43
Przywileje ziemskie Księstwa Oleśnickiego z lat 1475–1534
75
nych osiadłych w weichbildach księstwa. Nakazywał on możliwie jak najszybsze,
ale zgodnie z porządkiem i praktyką tych sądów, rozstrzygnięcie sprawy. Zakazane
było jej wycofywanie bez zgody strony. Jako uzasadnienie tego zakazu podano, że
polubowne29 i zwyczajne sądy powinny bez żadnej zwłoki funkcjonować jednakowo wobec każdego. Jeśli natomiast w jakiejś sprawie wystąpi zwłoka godząca w
sprawiedliwość i w uchwalony pokój ziemski30, książę zobowiązał się w imieniu
własnym i następców do przywrócenia pożądanego stanu rzeczy jako książę ziemi
i najwyższy sąd (sędzia) (Obriste Recht).
Kolejny przepis poświęcony był służebnościom prałatów, panów i rycerstwa na
rzecz książąt i panów Oleśnicy. Zobowiązał on do ich świadczenia w taki sposób,
jak każdy to czynił od dawna, natomiast książę przyrzekał nie obciążać ich nimi
ponad miarę.
Przywilej zamykało ponowne przyrzeczenie Karola, jako księcia i pana Oleśnicy, do przestrzegania i ochrony wszystkich postanowień tego przywileju, także
w imieniu swoich sukcesorów, z zastrzeżeniem, że nie może to szkodzić ich regaliom, książęcemu zwierzchnictwu (Obmässigkeiten und Herrlichkeiten) i dowiedzionym prawom.
8
W ciągu prawie sześćdziesięciu lat (1475–1534) wydano w Księstwie Oleśnickim sześć przywilejów ziemskich. Daje to średnio jeden przywilej na dziesięć lat,
a w okresie rządów Podiebradów (1495–1534) nawet na trzynaście. Pierwsze cztery miały charakter wyłącznie ogólnokonfirmacyjny i tylko dwa ostatnie konkretyzowały określone kwestie prawne. W porównaniu z innymi księstwami śląskimi
pojawiły się one stosunkowo późno, co można tłumaczyć słabością miejscowych
stanów ziemskich i silną władzą książąt piastowskich albo równowagą polityczną
między stanami i rodzimą dynastią, pomimo częstych podziałów księstwa pomiędzy kilku książąt, zwłaszcza w XV w. Poczucie bezpieczeństwa i stałości pod rządami „przyrodzonych książąt” sprawiało, że stany ziemskie nie były zainteresowane
formalizowaniem swojej pozycji ustrojowo-prawnej. Ta sytuacja uległa radykalnej
zmianie w ostatniej ćwierci XV w. Przyczyną było pojawienie się nowego czynnika
zewnętrznego. Nowego nie tylko dla samego księstwa, ale dla całego Śląska. Był nim
Maciej Korwin, jako senior lenny książąt śląskich zainteresowany przejęciem bez29
W sprawie sądownictwa polubownego na Śląsku zob. M. J. Ptak, Postępowanie polubowne w śląskich ordynacjach ziemskich, [w:] Postępowanie polubowne w dziejach. Materiały IX Konferencji
historyków państwa i prawa: Przemyśl 7–10 lipca 2005, Wrocław 2006, s. 37–46.
30
Chodzi tu zapewne o ogólnośląski pokój ziemski z 1528 r.
studia 12 tomost.indb 75
2010-04-12 10:26:43
76
Marian J. Ptak
pośredniej władzy w niektórych księstwach. Związane z tym poczucie zagrożenia
stanów ziemskich Księstwa Oleśnickiego legło u podstaw pierwszego przywileju
z 1475 r. Konfirmacja szeroko rozumianych praw i wolności stanowych przez księcia jawi się w świetle omawianych przywilejów jako niezbędny warunek złożenia
mu hołdu, którego istota polegała na formalnym i solennym uznaniu jego politycznego zwierzchnictwa. Relacje między stanami ziemskimi a książętami oleśnickimi miały zatem charakter kontraktowy. Potwierdza to spostrzeżenie podkreślana
w tekstach przywilejów inicjatywa ich wydawania samych stanów. W latach dwudziestych XVI w. charakterystyczną przesłanką towarzyszącą wystawianiu przywilejów było dramatycznie narastające zadłużenie oleśnickich Podiebradów.
Wystawcami tych przywilejów byli dwukrotnie królowie Węgier i Czech, raz
ostatni książę oleśnicki z dynastii Piastów oraz trzykrotnie ziębicko-oleśniccy
Podiebradowie. Przywileje były uwierzytelniane za pomocą pojedynczych pieczęci królewskich, chociaż dwukrotnie zdarzyło się (1505, 1534), że uczyniono
to równocześnie dwiema – wielką i małą pieczęcią książęcą, wśród których ta
ostatnia pełniła rolę contrasigillum. Były one używane łącznie, jak podkreślono
w przywileju z 1505 r., do „spraw dziedzicznych i lennych”, czyli dotyczących dóbr
alodialnych prawa polskiego i lennych prawa niemieckiego.
Jako ich adresatów wymienia się najczęściej ziemian, ale w towarzystwie manów, miast, rycerstwa, prałatów i panów. Do kategorii ziemian, czyli stanów ziemskich, zaliczano przede wszystkim rycerstwo, a więc właścicieli i posiadaczy dóbr
ziemskich na prawie rycerskim (pierwotnym dziedzicznym – polskim) oraz manów władających nimi na prawie lennym (niemieckim) i, bez względu na formę
własności i rodzaj prawa, panów. Z tytułu posiadania takich nieruchomości do kategorii ziemian zaliczano także miasta jako korporacje oraz prałatów jako przedstawicieli korporacyjnych osób prawnych prawa kanonicznego (biskupstwo, kapituła, zakon). W związku z tym w przywileju z 1527 r. zastosowano w odniesieniu
do rycerstwa i ziemian pojęcie stanu duchownego i świeckiego. W stanie świeckim
wyodrębniano natomiast stany ziemskie przeciwstawiane miastom. Na szczególną
uwagę zasługuje organizacja weichbildowa ziemian. Obejmowała ona początkowo
jedenaście weichbildów, ale ich liczba stopniowo zmniejszała się. Odbiorcą przywileju z 1505 r. byli ziemianie ośmiu, natomiast z 1527 i 1534 r. już tylko czterech
weichbildów, zatem nastąpił trzykrotny spadek ich liczby. Przywileje w badanym
okresie były zatem adresowane do coraz mniejszej liczby korporacji weichbildowych i tym samym coraz mniejszej liczby ziemian. Trzeba przy tym podkreślić, że
nie zdarzały się w tym czasie przywileje kierowane tylko do określonego weichbildu lub grupy weichbildów.
studia 12 tomost.indb 76
2010-04-12 10:26:43
Przywileje ziemskie Księstwa Oleśnickiego z lat 1475–1534
77
Ostatnie dwa przywileje zawierają konkretne regulacje prawne przede wszystkim w odniesieniu do uprawnień podatkowych ziemian. Wynika z nich, że ziemianie oleśniccy byli zobowiązani do płacenia tylko podatku zwyczajnego, zwanego
„dziedzicznym”, o nie określonej podstawie opodatkowania i wysokości. Podatki
nadzwyczajne były w pełni dobrowolne, a ich uchwalanie było traktowane jako
jednorazowe i wyjątkowe oraz związane z równoczesnymi przyrzeczeniami książęcymi, w których rezygnował z domagania się podatków nadzwyczajnych i nawet
zwyczajnych przez określony czas. Przywilej z 1527 r. uregulował ponadto kwestię
wysokości wiana ustanawianego w dobrach lennych oraz zakresu uprawnień łowieckich właściciela ziemskiego. Przywilej z 1534 r. sformułował natomiast trzy
ważne zasady: nietykalności majątkowej ziemianina, szybkiego postępowania
sądowego w sądach zwyczajnych i polubownych – w zgodzie z poczuciem sprawiedliwości i ogólnośląskim pokojem ziemskim – oraz zachowania służebności
ziemian na rzecz księcia na dotychczasowym poziomie. Przywileje z 1527 i 1534 r.
zapoczątkowały właściwy tym czasom proces legislacyjny, którego zwieńczeniem
stanie się opracowanie i uchwalenie przez stany ziemskie w 1583 r. tzw. porządku
ziemskiego (Landesordnung, ordinatio provincialis) – pierwszego spisu prawa
ziemskiego Księstwa Oleśnickiego o znamionach kodyfikacji.
studia 12 tomost.indb 77
2010-04-12 10:26:43
studia 12 tomost.indb 78
2010-04-12 10:26:43
Aleksandra Kaczmarczyk
(Wrocław)
Aimone Cravetta w sprawie Antoniego Sburlatusa
i Franciszka de Abiate
Aimone Cravetta in Sache Antonius Sburlatus
und Franciscus de Abiate
1. Wprowadzenie. 2. Przekroczenie zakresu zlecenia. 3. Zleceniobiorca nie ponosi odpowiedzialności za casus fortuitus. 4. Wystarczy wypełnić zlecenie, tak jak jest to możliwe. 5. W zleceniu bardziej zwraca się uwagę
na myśl, niż na słowa. 6. Podsumowanie.
1. Einführung; 2. Überschreitung des Auftragsbereichs; 3. Auf­tragnehmer bürgt nicht für den casus fortuitus; 4. Es genügt den Auftrag zu erfüllen so wie es möglich ist; 5. Beim Auftrag wird mehr auf den Gedanken
als auf die Worte geachtet; 6. Zusammenfassung.
1
Aimone Cravetta – znany szesnastowieczny doktor obojga praw – przyszedł na
świat w 1504 roku w Savigliano w Piemoncie. Idąc w ślady ojca, podjął studia prawnicze w Turynie pod kierunkiem G. Rubeo i G. Curzio1. Biegłość w prawnej materii pozwoliła mu stosunkowo wcześnie zająć się publicznym nauczaniem prawa,
a w wieku dwudziestu trzech lat uzyskać stopień doktora. Podjął jednak decyzję
o opuszczeniu katedry w Turynie, aby wstąpić na ścieżkę praktyki prawniczej jako
sędzia w Cuneo, a później jako adwokat w Turynie. W roku 1534 nastąpiły także
zmiany w jego życiu osobistym, kiedy to poślubił córkę G. F. Porporato – przewodniczącego senatu2. Podczas zmagań wojennych między wojskami Franciszka
I i Karola V został uwięziony. Kiedy odzyskał wolność, udał się do Grenoble, gdzie
Na temat życia, działalności dydaktycznej i twórczości Aimone Cravetty zob. A. Azara, E. Eula
(ed.), Novissimo Digesto Italiano, t. IV, Torino 1957-1984, s.v. Cravetta Aimone; C. Novellis, Biografia
di illustri saviglianesis, Torino 1840, s. 65–72; J. Platts, A universal biography: containing interesting
accounts, critical and historical, of the lives and characters, labours and actions, of eminent persons
in all ages and countries, conditions and professions: classed according to their various talents and
pursuits: showing the progress of man and things, from the beginning of the world to the present time,
t. V, London 1826, s. 331.
1
2
J. Platts, op. cit., s. 331.
studia 12 tomost.indb 79
2010-04-12 10:26:43
80
Aleksandra Kaczmarczyk
ponownie zajął się nauczaniem prawa. Praktyka prawnicza i rozważania podczas
siedmioletniego pobytu w Grenoble zaowocowały wydaniem zbioru porad prawnych. Owe Consilia3 – stanowiące zbiór odpowiedzi na problemy natury prawnej,
z jakimi borykały się władze oraz mieszkańcy ówczesnych miast – zostały wydane
po raz pierwszy w Lyonie w 1545 r.4. Zanim Emanuel Filibert – książę Sabaudii –
zaproponował mu objęcie posady profesora na uniwersytecie w Mondovi, przeniesionym następnie do Turynu, Cravetta nauczał także w Awinionie, Ferrarze
i Pawi. Mimo interesujących propozycji z innych ośrodków uniwersyteckich
(z Bolonii i Padwy) nie zdecydował się na opuszczenie uniwersytetu w Turynie,
gdzie nauczał do końca swoich dni. Jurysta dokonał żywota w październiku 1569
roku.
W jego dorobku, obok wspomnianego wyżej dzieła pt. Consilia, znajdują się
komentarze do różnych części kodyfikacji justyniańskiej (In primam et secundam
Infortiati, In primam et secundam Digesti novi, Repetitae praelectionis seu repetitiones acutissimae et subtilissimae) oraz traktat De antiquitatibus temporum.
Z czasem Cravetta zdobył taki autorytet, że zaczęto mówić: Cravetta dixit: sat est5.
Spośród wielu opinii o stanie prawnym, które znajdują się w Consilia Cravetty,
uwagę autorki przykuło consilium nr CCXLVII. Too consilium zostało udzielone
w 1535 roku w sprawie Antoniego Sburlatusa, który toczył spór dotyczący kontraktu zlecenia z Franciszkiem de Abiate.
2
Antoni Sburlatus – mieszkaniec Turynu – był dłużny Franciszkowi de Abiate
sumę trzydziestu skudów. Wspomniany wierzyciel zlecił pisemnie Sburlatusowi wyegzekwowanie siedemdziesięciu skudów od jednego ze swoich dłużników.
Chciał ponadto, aby pieniądze zostały posłane do Chamberiacum6, gdzie w określonym dniu mieli czekać na nie kupcy zgodnie z treścią zlecenia. Sburlatus powinien był wyegzekwować ustalone siedemdziesiąt skudów tylko w tym dniu,
O konsyliach w średniowieczu i u progu dziejów nowożytnych – H. Lange, M. Kriechbaum, Römisches Recht im Mittelalter, t. II: Die Kommentatoren, München 2007, s. 396–402, oraz R. Wojciechowski, Średniowieczne consilia prawnicze, „Acta Univ. Wrat.” nr 2609, „Przegląd Prawa i Administracji” LIX, 2004.
3
Autorka wykorzystuje wydanie z zasobów Oddziału Starych Druków (XVI–XVIII w.) Biblioteki
Uniwersyteckiej we Wrocławiu – Aimone Cravetta, Consilia, pars secunda, Venetiis 1566.
4
5
A. Azara, E. Eula (ed.), op. cit, s. 1078.
Dzisiejsze miasto Chambéry położone we Francji w Alpach Sabaudzkich jest oddalone o ok. 215
km od Turynu.
6
studia 12 tomost.indb 80
2010-04-12 10:26:43
Aimone Cravetta w sprawie Antoniego Sburlatusa…
81
w którym należało je przekazać kupcom. Jednak okazało się to niemożliwe
z przyczyn niezależnych od zleceniobiorcy. Z tego powodu wszystkie pieniądze
– tak ściągnięte od dłużnika, jak i te, które uprzednio pożyczył – wysłał przez zaufanego posłańca Franciszkowi de Abiate do Mediolanu. Zdecydował się na taki
krok, ponieważ kupcy, którym należało zapłacić, opuścili już Chamberiacum,
gdzie zatrzymali się tylko na czas mającej nastąpić zapłaty. Jednakże podczas
drogi posłaniec został obrabowany ze wszystkich pieniędzy, które wiózł ze sobą,
także swoich. Nasuwa się pytanie: na czyje ryzyko i szkodę przepadły te pieniądze? Na pierwszy rzut oka, pisze Cravetta, wydawałoby się, że całe ryzyko ponosi
Sburlatus, bowiem posłał pieniądze do Mediolanu wbrew treści zlecenia, stosownie do którego powinien je odesłać do Chamberiacum. Jest winien, bowiem
przekroczył ramy zlecenia:7 Culpa enim imputatur non implenti mandatum sed
illud excedenti8.
3
Jednak wina po stronie mandatariusza wydaje się wynikać z przypadku losowego (casus fortuitus). Zdaniem Cravetty Antoni Sburlatus nie ponosi odpowiedzialności za wypadek losowy wobec owych siedemdziesięciu skudów. Po pierwsze – uważa, że Sburlatus, po wyegzekwowaniu siedemdziesięciu skudów, uzyskał
posiadanie i własność tych pieniędzy w imieniu Franciszka de Abiate. Jako że
wyegzekwowane pieniądze były własnością zleceniodawcy – Franciszka de Abiate – ponosi on ryzyko zdarzenia przypadkowego: rzecz ginie na szkodę zleceniodawcy. Po drugie, kontynuuje wywód Cravetta – owe siedemdziesiąt skudów było
wyegzekwowane na korzyść zleceniodawcy, a nie na korzyść Sburlatusa, któremu
de Abiate zlecił ściągnięcie swojego długu. W związku z tym niebezpieczeństwo
przypadkowej utraty rzeczy ponosi mandant, który miał przecież odnieść korzyść:
Sed in casu nostro tota utilitas pecuniae pertinebat ad Franciscum de Abiate mandantem. Ad ipsum autem Sburlatum nihil erat perventurum neque principaliter
neque contingenter in aliquo casu, ideo ad ipsum de Abiate sine dubio pertinere
debet periculum pecuniae9. Ponadto mandatariusz odpowiada za dolus i omnis
culpa: Tertio dico quod mandatarius solum tenetur de dolo, lata culpa & levi ex quo
7
D. 17.1.5.1: Diligenter igitur fines mandati custodiendi sunt: Nam qui excessit, aliud quid facere
videtur et, si susceptum non impleverit, tenetur.
8
Aimone Cravetta, op. cit., s. 55.
9
Loc. cit..
studia 12 tomost.indb 81
2010-04-12 10:26:43
82
Aleksandra Kaczmarczyk
res mandata non requirebat exactissimam diligentiam10. Nie ponosi zaś odpowiedzialności za casus fortuitus, którym w tym wypadku była agressura latronum11.
4
Sburlatus jest wprawdzie winny excedendo formam mandati, lecz należy mieć
na względzie, że nie mógł pieniędzy posłać do Chamberiacum – do owych kupców, w umówionym czasie – z powodu przeszkody leżącej po stronie dłużnika zleceniodawcy. Nie mógł wyegzekwować pieniędzy od dłużnika de Abiate we wskazanym czasie, więc postanowił pobrane pieniądze posłać swojemu zleceniodawcy.
Cravetta mówi, że wystarczy zlecenie wypełnić tak, jak jest to możliwe, kiedy inaczej wypełnić nie można – sufficit mandatum impleri prout possible est, quando
aliter impleri non potest.12. Zlecenie nie mogło być wypełnione w przewidziany
sposób, gdyż zleceniobiorca nie mógł wyegzekwować pieniędzy w umówionym
czasie. Z tego względu mandatariusz wydaje się być usprawiedliwionym, jeżeli
odesłał pieniądze do mandanta. W treści zlecenia zleceniodawca nie podał, co powinien zrobić zleceniobiorca w sytuacji, gdy pieniądze w określonym czasie nie
mogą być ściągnięte ani wysłane do Chamberiacum. W takim wypadku zleceniobiorca powinien zrobić to, co mandant prawdopodobnie kazałby uczynić, gdyby
mógł być o to zapytany.
10
Loc. cit..
C. 4.35.13: A procuratore dolum et omnem culpam, non etiam improvisum casum praestandum
esse iuris auctoritate manifeste declaratur. Jednak zleceniobiorca mógł wyraźnie zobowiązać się do
odpowiedzialności za zdarzenie losowe. Robert Joseph Pothier podaje następujący kazus, obrazujący
taką sytuację: Zapro­po­no­wałem jednemu z moich przyjaciół, że zabiorę jego wełnę, wraz z moją na
targ, aby ją sprzedać; odpowiedział mi, że wolałby ją sprzedać, chociażby za mniejszą cenę, hurtowym
handlarzom jaj, którzy kupią ją na fermie, niżeli wysyłać ją na targ, ponieważ boi się, że podczas drogi
powrotnej zaatakują mnie złodzieje i ukradną zapłatę za wełnę. Powiedziałem mu, że panikuje i że
biorę na siebie to ryzyko: w konsekwencji dał mi swoją wełnę, abym zabrał ją na targ, mówiąc mi, że
wysyła ją tylko dlatego, że wziąłem ryzyka na siebie. Umowa jest ważna; i jeżeli dojdzie do tego, że
zostanę okradziony, będę zobowiązany oddać mojemu przyjacielowi zapłatę za wełnę. – R. J. Pothier,
Oeuvres de Pothier, nouvelle édition publiée par M. Siffrein, Paris 1821–1824, Traité du contrat de
mandat, s. 111. W omawianej sprawie zleceniobiorca Antoni Sburlatus nie zobowiązywał się, że
w razie zaistnienia zdarzenia przypadkowego pokryje stratę z własnych pieniędzy.
11
12
Aimone Cravetta, op. cit.
studia 12 tomost.indb 82
2010-04-12 10:26:43
Aimone Cravetta w sprawie Antoniego Sburlatusa…
83
5
Ponadto Cravetta jest zdania, że w zleceniu bardziej zwraca się uwagę na myśl
niż na słowa – in mandato magis attenditur mens quam verba13. Według zamysłu
Franciszka de Abiate odebrane pieniądze miały być wysłane do kupców czekających, zgodnie z umową, w Chamberiacum po to, aby przyjąć zapłatę. W związku
z tym – że pieniędzy nie można było odebrać od dłużnika w czasie, kiedy kupcy czekali na nie w Chamberiacum, lecz długo po tym terminie – zleceniobiorca
uznał, że wysyłanie pieniędzy do Chamberiacum jest bezcelowe. Sburlatus doszedł
do wniosku, że de Abiate w takiej sytuacji chciałby, aby pieniądze zostały odesłane
do niego za pośrednictwem zaufanego posłańca. O treści zlecenia zadecydował
w tym wypadku wyznaczony czas – tempus autem adiectum in mandato dicitur
de forma mandati14. Z powyższych rozważań wynika, że mandatariusz nie ponosi
winy przez to, że wysłał pieniądze do mandanta, skoro nie mógł ich wysłać owym
kupcom.
W zleceniu nie zostało zastrzeżone, że mandatariusz musiał sam strzec pieniędzy, skoro mandant chciał, aby pieniądze zostały wysłane do Chamberiacum przez
posłańca. Jeżeli Sburlatus miał możliwość przesłania gotówki do Chamberiacum za
pośrednictwem posłańca, mógł ją w takiż sposób wysłać do Mediolanu, ponieważ
w Chamberiacum nie było już kupców, którzy mieliby ją odebrać. Sburlatus powierzył zaufanemu posłańcowi wyegzekwowane siedemdziesiąt skudów stanowiących własność swojego zleceniodawcy oraz pieniądze własne, czyli owe trzydzieści
skudów, które niegdyś od Franciszka de Abiate pożyczył. Niebezpieczeństwo utraty tych ostatnich ciążyło na Antonim Sburlatusie. Jak twierdzi Cravetta, nie można
przypisać winy mandatariuszowi, który postąpił z rzeczą cudzą tak samo jak z własną. Pieniędzy nie powierzono posłańcowi po to, aby zostały zabrane podczas drogi,
lecz po to, aby były dostarczone zleceniodawcy. Sburlatus wybrał w tym celu posłańca najbardziej pewnego, o którego wierności miał już okazję się przekonać, bowiem
jako człowiek uczciwy troszczył się o to, aby pieniądze zostały oddane zleceniodawcy, a dług spłacony. Napad rozbójników nie mógł być przewidziany, gdyż nie krążyły
w owym czasie żadne pogłoski o podobnych rabunkach. Wysłanie pieniędzy do Mediolanu, a nie do Chamberiacum, nie było bezpośrednią przyczyną utraty szkatuły
z pieniędzmi. Przyczyną bezpośrednią było spotkanie rozbójników, którzy tę szkatułę
opróżnili. Franciszek de Abiate utracił pieniądze nie dlatego, iż zostały one odesłane do
Mediolanu, ale dlatego, że zostały zrabowane przez rozbójników.
13
Loc. cit.
14
Loc. cit.
studia 12 tomost.indb 83
2010-04-12 10:26:43
84
Aleksandra Kaczmarczyk
6
Aimone Cravetta był adwokatem w Turynie i jak wielu uczonych prawników pisał
consilia na prośbę stron. W poradach tych powołuje się na fragmenty z kodyfikacji
justyniańskiej, a także na wypowiedzi średniowiecznych i renesansowych autorytetów w dziedzinie prawa. Przedstawione wyżej consilium zostało napisane dla
Antoniego Sburlatusa w związku z jego sporem z niejakim Franciszkiem de Abiate,
dlatego jest utrzymane w tonie wyraźnie zmierzającym do ukazania, że Antoni
Sburlatus nie ponosi winy za utratę siedemdziesięciu skudów, które zgodnie ze
zleceniem Franciszka de Abiate miał wyegzekwować od innego dłużnika swojego
zleceniodawcy. Mandatum było w prawie rzymskim kontraktem nieodpłatnym,
wywodzącym się ex officio et amicitia15. Oczywiście strony nie musiały koniecznie
pozostawać w przyjacielskich stosunkach, jednak zleceniodawca musiał darzyć
zleceniobiorcę pewnym zaufaniem, skoro powierzał mu swoje pieniądze. Cravetta
przedstawia Antoniego Sburlatusa jako człowieka uczciwego, który troszczy się
o interes swego zleceniodawcy. Nie wiadomo czy Franciszek de Abiate podejrzewał swojego mandatariusza o sfingowanie napadu rabunkowego i zagarnięcie
pieniędzy, jednak z linii obrony wynika, że Antoni Sburlatus nie został obwiniony
o dolus. Cravetta w wydanej opinii argumentuje, dlaczego zleceniobiorca nie ponosi winy za casus fortuitus, na skutek którego nastąpiła utrata pieniędzy, mimo
że przekroczył ramy zlecenia. Wydał on opinię na podstawie zasady, że sufficit
mandatum impleri prout possibile est, która daje możliwość elastycznego zachowania się w momencie, gdy z przyczyn niezależnych od zleceniobiorcy nie można
wypełnić zlecenia w określonym kształcie. O kształcie zlecenia w tym wypadku
zadecydował czas wyznaczony na jego wykonanie. Dodaje także, że w mandatum
bardziej zwraca się uwagę na zamysł niż na słowa.
15
D. 17.1.1.4.
studia 12 tomost.indb 84
2010-04-12 10:26:44
Józef Koredczuk
(Wrocław)
Legalna teoria dowodowa i jej wpływ na rozwój
inkwizycyjnego procesu karnego
Legale Beweistheorie und ihr Einfluss auf die Entwicklung
des Inquisitionstrafprozesses
1. Początki legalnej teorii oceny dowodów. 2. Upowszechnienie legalnej teorii dowodowej w sprawach świeckich. 3. Pozytywne i negatywne systemy legalnej oceny dowodów. 4. Zmierzch formalnej teorii oceny dowodów.
1. Anfänge der legalen Beweistheorie; 2. Verbreitung der legalen Beweistheorie in weltlichen Sachen;
3. Positive und negative Systeme der legalen Beweisbeurteilung; 4. Untergang der formellen Beweistheorie.
1
Nawiązując do wypowiedzi prof. Stanisława Waltosia, że najpierw na świecie
pojawił się świadek, potem powstało prawo procesowe1, możemy dodać, że powstały także teorie dotyczące tych tematów. Teorie te miały różny charakter i moc.
Były także czasy, gdy miały one moc bezwzględnie obowiązującą i określano je
mianem legalnych. Taka teoria dowodowa jest jedną z cech immanentnych inkwizycyjnego procesu karnego.
Początki legalnej teorii dowodowej wiążą się z, prowadzonym na zasadach inkwizycyjnych, średniowiecznym postępowaniem przed sądami kościelnymi, które
zostało szczegółowo uregulowane w ustawodawstwie papieskim (przez Innocentego III i Innocentego IV) z wykorzystaniem pewnych elementów procesu rzymsko-kanonicznego, jak np. artykuły dowodowe czy teoria dowodów formalnych2.
Teoria dowodów formalnych w owym czasie dopiero co raczkowała. Zarówno
pisma kanonistów, jak i rozważania średniowiecznych glosatorów i postglosatorów włoskich na temat teorii dowodów formalnych nie przekraczały bowiem –
w warstwie metodologicznej – ram wyznaczonych przez ówczesną naukę i filozoS. Waltoś, Świadek w historii i w świecie współczesnym. Studium porównawcze, [w:] idem (red.),
Świadek w procesie sądowym, Warszawa 1985, s. 53.
1
2
K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 1981, s. 197.
studia 12 tomost.indb 85
2010-04-12 10:26:44
86
Józef Koredczuk
fię scholastyczną. Natomiast w sprawach świeckich legalna ocena dowodów, która
od XII w. zaczęła pojawiać się coraz powszechniej, była reakcją na irracjonalizm
ordaliów3 mających do tej pory w procesie karnym największą moc dowodową.
Zaczątki tej teorii pojawiły się w procesie kanonicznym per inquisitionem (czyli
wszczynanym z urzędu) stosowanym zwłaszcza w sprawach o herezję i apostazję.
Z biegiem czasu na miejsce swobodnej oceny dowodów przyszły ustawowe reguły
dowodowe. Coraz większe znaczenie zyskało przyznanie się oskarżonego, a przez
to tortury, które „pomagały” sądzonemu wyznać winę. Obok wyroku uniewinniającego i skazującego pojawił się trzeci typ wyroku – zwany absolutio ab instantia,
który nie stwarzał prawomocności materialnej i pozwalał w każdej chwili podjąć
postępowanie na nowo4.
2
Do upowszechnienia się legalnej teorii dowodowej w sprawach „świeckich”
(niereligijnych) przyczyniła się dopiero Constitutio Criminalis Carolinae. Jej wydanie w 1532 r. postawiło przed praktykami konieczność odpowiedzi na pytanie:
w jakich warunkach dowodowych i na podstawie jakiego rodzaju poszlak – od
których najczęściej zaczyna się jakiekolwiek postępowanie karne – sąd mógł zarządzić tortury śledcze. Teoria dowodu poszlakowego na gruncie procesu inkwizycyjnego była pierwszą samodzielną próbą analizy zagadnień dowodowych. Stąd
art. 22 Caroliny dotyczący poszlak doczekał się tak wielu opracowań. Pomimo
poświęcenia temu problemowi w kodeksie aż 27 artykułów (18–44) poszlaki nie
zostały wyliczone w sposób wyczerpujący, ani nie wskazano, wymaganego do zarządzenia tortur, ich rodzaju. Podobnie otwarty katalog poszlak zamieścił w swej
Praktyce kryminalnej (Practica nova imperalis Saxonicae rerum criminalium,
1638 r.) Benedykt Carpzow. Ocenę poszlak, a w konsekwencji decyzję o zastosowaniu na tej podstawie tortur, pozostawił uznaniu sędziego5.
Zalążków tzw. legalnej teorii dowodowej (ściślej: zasady prawnej oceny dowodów) w Carolinie należy dopatrywać się w określeniu minimalnych warunków,
które mogły stanowić podstawę zastosowania tortur. Do zastosowania tortur wymagała ona dowodu pełnego (całkowitego), który stanowiły zeznania przynajmniej
dwóch świadków. Świadkom tym i ich zeznaniom stawiano przy tym określone
3
S. Waltoś, Naczelne zasady procesu karnego, Warszawa 1999, s. 62.
4
M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984, s. 96.
D. Janicka, Dowody w procesie karnym w świetle trzech rewizji prawa chełmińskiego z XVI wieku,
[w:] E. Borkowska-Bagieńska, H. Olszewski (red.), Historia prawa. Historia kultury. Liber Memorialis Vitoldo Maisel dedicatus, Poznań 1994, s. 178–179.
5
studia 12 tomost.indb 86
2010-04-12 10:26:44
Legalna teoria dowodowa i jej wpływ…
87
wymogi: 1) musieli być świadkami naocznymi (a nie „ze słuchu”); 2) zeznania ich
musiały być stanowcze (a nie w formie warunkowej); 3) treść ich zeznań musiała
być identyczna przy trzech badaniach: przy wdrażaniu śledztwa, przy odczytywaniu zeznań i przy ich konfrontacji; 4) świadkowie powinni być wiarygodni i niezakwestionowani6. Pomimo ustalenia tak wysokich wymogów formalnych, wydawałoby się niemożliwych do spełnienia, na gruncie inkwizycyjnego procesu karnego
nie było z tym problemów.
Wzmacnianie się absolutyzmu i tendencji monarchy do całkowitego podporządkowania sobie sądownictwa doprowadziło w XVII i XVIII w. do wytworzenia
się rozbudowanego i skomplikowanego systemu reguł dowodowych. Oznaczało to
przekreślenie zasady swobodnej oceny dowodów. Ustawa już z góry, w sposób wiążący, określała sędziemu znaczenie i wagę poszczególnych dowodów. Ustawodawca
narzucał sędziemu sposób rozumowania i określał, kiedy dowód można uznać za
przeprowadzony. I tak za dowód pełny uważane było np. przyznanie się oskarżonego, zeznania wspomnianych dwu wiarygodnych świadków itp. Zeznania pięciu
świadków miały większą moc niż zeznania czterech świadków, zeznanie mężczyzny
większe znaczenie niż zeznanie kobiety, zeznanie dobrze urodzonego – przewagę
nad zeznaniem świadka z niższych warstw. Dowodem niepełnym były np. zeznanie
jednego świadka, pogłoski, poszlaki itp. Dowody niepełne nie mogły być podstawą
wyroku skazującego, lecz jedynie podstawą do wszczęcia inkwizycji specjalnej, a nagromadzone w określonym stopniu – również podstawą do zastosowania tortur7.
Dla każdego rodzaju przestępstwa charakterystyczne były różne dowody
rzeczowe oraz poszlaki. Gdy kobieta została oskarżona o dzieciobójstwo, biegli
w prawie powinni byli zbadać, czy przedtem doszło do porodu. Pomimo nadania
w ramach legalnej teorii dowodowej poszczególnym poszlakom określonej mocy
dowodowej, to jednak w ramach inkwizycyjnego procesu karnego pozostawiono
sędziemu swobodne uznanie co do ich procesowego znaczenia. Sędzia arbitralnie
decydował, czy są one wystarczające do wszczęcia postępowania w trybie inkwizycyji specjalnej, czy są one wystarczające do poddania na ich podstawie oskarżonego torturom.
Nie istniały niezmienne, sztywne zasady, które by określały, który dowód jest
dowodem pełnym, a który niepełnym lub półpełnym. Uzależnione to było od miejsca i okresu historycznego, w którym proces się toczył8. Nieprzypadkowo legalna
teoria dowodowa wykształciła się w pełni w ramach tzw. powszechnego niemieckiego procesu karnego.
6
S. Różycki, Teoria dowodów w postępowaniu karnym, „Głos Sądownictwa” r. X, nr 1, 1938, s. 17.
7
M. Cieślak, Polska..., s. 98.
8
M. Cieślak, Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, t. I, Warszawa 1955, s. 26.
studia 12 tomost.indb 87
2010-04-12 10:26:44
88
Józef Koredczuk
3
Rozróżnia się pozytywną i negatywną teorię dowodów formalnych. Teoria pozytywna (zwana też dodatnią) zobowiązywała sąd do wydania wyroku skazującego, gdy zachodziły przewidziane w ustawie dowody. Sędzia musiał oskarżonego skazać bez względu na to, jak sam zapatrywał się na kwestię winy. Negatywna
(ujemna) teoria wykształciła się później na przełomie XVII i XVIII w. Nie zmuszała ona sędziego do skazania oskarżonego, gdy nie był przekonany o jego winie,
zostawiając mu swobodę w tym względzie. Nie dopuszczała ona także do decyzji
niekorzystnych dla oskarżonego, jeśli brak było minimalnych dowodów ustalonych z góry przez ustawę. Teoria pozytywna oznacza więc system nakazów zobowiązujących sąd do wyciągania ujemnych konsekwencji procesowych w stosunku
do oskarżonego w razie istnienia pewnej liczby „dowodów”, teoria negatywna zaś
– system zakazów określających minimalne warunki dla zastosowania względem
oskarżonego środków przymusu karnego (śledztwo, tortura, kara). Teoria negatywna – czasowo późniejsza – zawierała już zalążek przyszłych gwarancji procesowych9. W ramach niewypaczonego inkwizycyjnego procesu karnego legalna
teoria dowodowa stanowiła jedną z instytucji chroniących osobę niewinną w procesie. Chroniła ona bowiem oskarżonego przed samowolą sędziego.
Obie wspomniane odmiany teorii dowodowej nie zostawiały sędziemu swobody decyzji uwzględniającej jego przekonanie o sprawie i sprawcy przestępstwa.
Bardziej niebezpieczną dla oskarżonego była teoria pozytywna. Natomiast teoria negatywna była dla niego korzystna; jednakże mogła z kolei nie uwzględniać
wszystkich interesów państwa i zbyt pochopnie niekiedy być podstawą uwolnienia
oskarżonego od odpowiedzialności. Podjęty w przyszłości spór – o wyższość jednej
z tych odmian nad drugą miał charakter jałowy. Teoria pozytywna dowodów miała
bowiem bardzo mało obrońców, a za teorią negatywną dowodów obstawano tak
długo, jak długo panowało mylne odnośnie do jej istoty rozumienie, iż stanowi ona
gwarancję nieskazania oskarżonego, gdy sędzia nie był przekonany o jego winie10.
4
Przekreślenie irracjonalnego charakteru legalnej teorii dowodowej nie nastąpiło nawet pomimo fundamentalnych dla nauki o dowodzie koncepcji Benedykta
Carpzowa, który głosił, że ustalenie bytu przestępstwa powinno następować na
M. Cieślak, Polska..., s. 98–99; S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948, s. 116.
9
10
H. A. Zachariae, Wykład postępowania karnego niemieckiego, t. II, Warszawa 1876, s. 232–233.
studia 12 tomost.indb 88
2010-04-12 10:26:44
Legalna teoria dowodowa i jej wpływ…
89
podstawie rzeczowego przedmiotu czynu (corpus delicti, w dawnej polszczyźnie
tzw. lico). A zatem najpierw w oparciu o corpus delicti należało ustalić przestępność czynu, a dopiero po tym ustaleniu można było poszukiwać sprawcy czynu11.
Bez ustalenia corpus delicti nie można było także – zdaniem B. Carpzowa – nikogo wysłać na tortury12. Miało to wówczas istotne znaczenie gwarancyjne i zostało częściowo uwzględnione we wspomnianej negatywnej teorii dowodowej. Czy
istotnie we wszystkich 20 tysiącach przypadków, w których miał on wydać wyrok
śmierci, był on pewnym tego, że ustalił corpus delicti?
Przykładem tego, że w praktyce kolejność ta niekiedy była odwrócona, były
procesy o czary – zmora inkwizycyjnego procesu karnego, w ramach którego nie
przestrzegano żadnych reguł procesowych, nawet tych wynikających z legalnej
teorii dowodowej. W procesie tym sprawcę najpierw wynajdywano – najczęściej
za pomocą fałszywych, wymuszonych zeznań – a następnie stawiano go w stan
oskarżenia, a dopiero potem, najczęściej za pomocą tortur, starano się wydobyć
corpus delicti i ustalić byt przestępstwa. By zaniechać stosowania tortur w procesach o czary w XVII i XVIII w. zaczęto nawet odwoływać się do zakazów dowodowych, a konkretnie – idei, że określone środki dowodowe nie powinny być stosowane w postępowaniu sądowym, gdy za ich pomocą nie da się ustalić, co naprawdę
się wydarzyło. Ponieważ nie dość, że nie są one niezawodne, to nawet takimi się
nie wydają13.
Na marginesie należy dodać, że wyrazem zasady formalności w zakresie prawa
dowodowego były także występujące w ordynacji kryminalnej zakazy dowodowe.
Znała je chociażby Carolina, a niektóre z nich miały niewątpliwie postępowy charakter. Cóż z tego, kiedy nie były one na ogół przestrzegane.
Ustawowa teoria dowodowa występowała także we francuskim procesie inkwizycyjnym, gdzie wyrok w nim zapadły mógł być albo skazujący, albo uwalniający.
Mógł też zmierzać w kierunku tzw. plus ample informé – odpowiednika niemieckiego absolutio ab instantia14.
Dalszy rozwój procesu inkwizycyjnego przyniósł zmiany w legalnej teorii dowodowej. Usunięto tortury (Prusy 1740, Polska i Austria 1776, Rosja 1801), co
przyczyniło się do zwrócenia większej uwagi na umiejętne prowadzenie śledztwa
11
R. Kmiecik (red.), Prawo dowodowe. Zarys wykładu, Kraków 2005, s. 36–37.
W. Uruszczak, Model procesu karnego według „Practica nova imperialis Saxonicae rerum criminalium” Benedykta Carpzowa († 1666), [w:] J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll (red.),
Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności, Warszawa 2000, s. 163.
12
13
K. Amelung, Zasady rządzące zakazami wykorzystania dowodów, [w:] P. Hofmański, K. Zgryzek
(red.), Współczesne problemy procesu karnego i wymiaru sprawiedliwości. Księga ku czci profesora Kazimierza Marszała, Katowice 2003, s. 19–20.
14
S. Śliwiński, op. cit., s. 30.
studia 12 tomost.indb 89
2010-04-12 10:26:44
90
Józef Koredczuk
i znaczenie poszczególnych środków dowodowych oraz, zwłaszcza, dowodzenia
poszlakowego. Odnośnie do poszlak – uchylono ich moc wynikającą z legalnej
teorii dowodowej, przyjęto jednakże zasadę, że dowód faktów opartych na istnieniu poszlak wyprowadzany był na zasadzie przepisów o prawnej teorii dowodów.
Zdecydowanej poprawie uległa jakość prowadzonego postępowania dowodowego. Pomimo to przyznanie się w dalszym ciągu uchodziło za najpełniejszy dowód,
natomiast miejsce tortur zajęły tzw. kary za nieposłuszeństwo (Ungehorsamsstrafen). Obok wyroku skazującego i uniewinniającego pojawiają się dwa nowe, pośrednie typy wyroków: absolutio ab instantia i wyrok z podejrzenia. Absolutio ab
instantia – to orzeczenie, w którym sędzia stwierdzał, iż oskarżony, z powodu braku dostatecznych dowodów, nie zostaje uznany za winnego, lecz pozostaje nadal
podejrzany, ponieważ nie udało mu się przed sądem oczyścić z ciążących na nim
zarzutów. Wyrok taki pozostawiał oskarżonego w sytuacji niepewnej – mógł się on
obawiać w każdej chwili podjęcia postępowania na nowo. W wyroku z podejrzenia
sędzia, posiadając tylko połowę dowodu, wymierzał karę o połowę niższą od przepisanej za dane przestępstwo (poena extraordinaria lub poena suspicionis)15.
Ustawowa teoria dowodowa prowadziła do prawdy formalnej – do prawdy
urzędowej. Osobiste przekonanie sędziego nie miało w jej ramach żadnego znaczenia. Jego przekonania dla ustawodawcy były zupełnie obojętne, który z góry
przypisywał pewien „ustawowy” sposób rozumowania. Praktyka wykazała, że owa
prawda urzędowa (formalna) wydobywana przez sędziego (maszynkę do dodawania i odważania dowodów i półdowodów) była bardzo daleką od prawdy rzeczywistej. Żaden bowiem ustawodawca nie potrafił z góry przewidzieć wszystkich dróg
mogących doprowadzić sędziego do należytej oceny materiału procesowego, a reguły wymyślone przy stole, z dala od życia, nie rozwiązywały niekiedy różnolitych
jego objawów. Sędzia, gubiąc się w formułkach, zatracał prawdę rzeczywistą16.
Legalna teoria dowodowa była sztucznym tworem powstałym w wyniku świadomej działalności ustawodawcy. Nieprzypadkowo najbardziej upowszechniła się
ona w tych krajach, gdzie doszło powstania monarchii absolutnej, była ona bowiem
jednym z instrumentów ograniczenia sędziów, ich podporządkowania władcy.
Krytycy legalnej teorii dowodowej pod koniec XVIII stulecia podkreślali, że
jej obowiązywanie utrudniało w wysokim stopniu funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, ponieważ wynikające z niej rękojmie, które dawała ono obwinionemu
w postępowaniu śledczym, straciły zupełnie znaczenie. Wykazywano powszechnie, że jeśli prawodawca, zabezpieczając obwinionego, zakreśli ściśle granice teorii
dowodów przez oznaczenie tego, co można uważać za dowód sądowy, w jakich
15
M. Cieślak, Polska..., s. 99.
16
S. Śliwiński, op. cit., s. 116.
studia 12 tomost.indb 90
2010-04-12 10:26:44
Legalna teoria dowodowa i jej wpływ…
91
warunkach i jaka powinna być suma dowodu dla skazania obwinionego, to wówczas przezorny zbrodniarz („także potrafiący liczyć”) ujdzie rąk sprawiedliwości17.
Legalna teoria dowodowa miała również zalety: stanowiła pewną pomoc dla
sędziów – swoistą metodykę pracy sędziego, była wypadkową ogólnej mądrości
życiowej sędziów i ówczesnego społeczeństwa. Dlatego też społeczeństwo nie odbierało jej emocjonalnie jak my dzisiaj.
Złagodzenie negatywnych skutków obowiązywania legalnej teorii dowodowej
w inkwizycyjnym procesie karnym odwlekło jedynie zastąpienie inkwizycyjnego
procesu karnego stosowanym do dziś procesem mieszanym. Stanowiło fazę przejściową pomiędzy prawem feudalnym a prawem współczesnym.
Uchylenie legalnej teorii dowodowej mogło godzić w niektóre środki dowodowe, np. dokumenty urzędowe, które podlegały odtąd swobodnej ocenie, a także
pozostałe dowody.
Kontynuując, godzi się podkreślić, że legalna teoria dowodowa była charakterystyczna nie tylko dla inkwizycyjnego procesu karnego. Występowała przecież
także w angielskim procesie karnym, który trudno za taki uznać. Sędziowie przysięgli oceniali bowiem dowody w procesie karnym nie według swego swobodnego
przekonania, lecz poniekąd na podstawie legalnej teorii dowodowej. Wykształconej jednakże nie na podstawie woli ustawodawcy, lecz tak jak cały proces sądowy
angielski – w drodze zwyczaju. Ocena przez nich dowodów oparta była zasadniczo na wykształconych w drodze praktyki zwyczajach sądowych określających
poszczególne środki dowodowe oraz zasady wiarygodności dowodów. Ponadto
zasady te przedstawiał przysięgłym w sposób wiążący przewodniczący sądu18.
Określając precyzyjnie, nie była to w dosłownym rozumieniu typowa ustawowa
teoria dowodowa, lecz pewne w drodze zwyczajowej wykształcone kryteria legalnej oceny poszczególnych dowodów.
Quasi-ustawowa teoria dowodowa występowała także w dawnym procesie polskim. W polskim procesie ziemskim w sprawach karnych wykształciły się pewne
reguły dowodowe, mające zastosowanie w trakcie śledztwa zwanego scrutinium.
Prawo dowodowe na nich oparte nie było jednakże tak formalistyczne i uciążliwe
jak w innych państwach.
Formalnie rzecz biorąc, ustawowa teoria dowodowa obowiązywała do końca
XVIII i początków XIX w., co nie znaczy, że w późniejszym postępowaniu karnym
nie spotykamy się z jej przejawami. Niekiedy nawet do niej wracano, jak chociażby
w austriackiej ustawie postępowania karnego z 1873 r. Elementy te nie miały jedOmówienie pracy: A. Władimirow, Uczenije ob' ugołownych dokazatielstwach. Obszczaja czast,
„Gazeta Sądowa Warszawska” r. XIII, nr 16, 1885, s. 249.
17
18
S. Śliwiński, op. cit., s. 37–38.
studia 12 tomost.indb 91
2010-04-12 10:26:44
92
Józef Koredczuk
nakże tak dominującego, wyciskającego silne piętno na procesie karnym charakteru, jak poprzednio.
W postaci szczątkowej znał ją także polski kodeks postępowania karnego
z 1928 r., który w art. 238 przewidywał, że protokół sądowy stanowi w danym
procesie wyłączny dowód zachowania (lub niezachowania) form postępowania.
W ten sposób wyłączona została możliwość dowodzenia w jakikolwiek inny sposób zarzutów przeciwko poprawności stosowanej w postępowaniu procedury.
Zastrzeżenia wobec formalnej teorii dowodów wpłynęły na pojawienie się
zasady swobodnej oceny dowodów przez sędziego. Ale wobec jej nadużywania
w praktyce upowszechniła się współcześnie teoria kontrolowanej swobody oceny
dowodów. Zakłada ona nałożenie na sąd obowiązku wyjaśnienia motywów dokonanej oceny. Z legalnej teorii dowodowej przejęto tu kryteria oceniania, którymi musi
kierować się sędzia przy ocenie poszczególnych dowodów. Natomiast elementem
zasady swobodnej oceny dowodów jest wewnętrzne przekonanie, jakim kieruje się
sędzia przy ich ocenie, a zakres swobody jest zależny od woli ustawodawcy.
Współczesne odejście od formalnej teorii dowodów nie oznacza odrzucenia
przez prawodawcę wszelkich reguł dowodowych. Odpowiednie normy nie mogą
jednak odnosić się bezpośrednio do samej oceny dowodów, lecz do innych zagadnień procedury dowodowej, które jedynie pośrednio wywierają wpływ na kwestię
takiej oceny, np. przepisy o dowodzie z biegłych, które dopuszczają drugą i dalsze
opinie.
Wprowadzenie do średniowiecznej procedury formalnej teorii oceny dowodów potraktować należy jako istotny postęp w rozwoju procedury sądowej. Z jednej strony stwarzała ona ochronę oskarżonego przed feudalną arbitralnością sądu,
a z drugiej strony stanowiła niezbędny czynnik do rozwoju współczesnej zasady
swobodnej oceny dowodów.
studia 12 tomost.indb 92
2010-04-12 10:26:44
Zbigniew Głąb
(Łódź)
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym
mieście w XVII wieku (na przykładzie Lutomierska)
Część II
Schuld und Sühne – aus der Geschichte des Verbrechens
in einer Kleinstadt im 17. Jahrhundert (auf dem Beispiel der
Stadt Lutomiersk)
II. Teil
1. Rodzaje sądów w Lutomiersku. 2. Przebieg procesu sądowego. 3. Źródła prawa, z których korzystały sądy
lutomierskie. 4. Kary orzekane za zabójstwo, pobicie, znieważenie i kradzież w sądach lutomierskich (kary
śmierci, mutylacyjne, infamii, cywilne i kościelne).
II. Teil: 1. Gerichte in Lutomiersk; 2. Verlauf des Gerichtsverfahrens; 3. Von den Gerichten in Lutomiersk genutzte Rechtsquellen; 4. Für Mord, Körperverletzung, Beleidigung und Diebstahl verhängte Strafen (Todes-,
Verstümmelungs- und Infamiestrafen, zivile und kirchliche Strafen).
1
Omawiane przestępstwa sądzone były przez trzy sądy: burmistrza z rajcami, lendwójta1 z ławą oraz przez właścicieli miasta. W sytuacjach cięższych przestępstw
sąd odbywano niekiedy w składzie łączonym radziecko-ławniczym. Właściciele Lutomierska rozpatrywali sprawy zazwyczaj dopiero po wniesionej do nich apelacji.
Sprawy rozpatrywane były przez radę miejską; do lendwójta odsyłano strony lub
świadków w celu odebrania od nich przysięgi. Tam zapewne często znajdowały swój
finał i nie wracały już przed sąd burmistrza. Nieznane są nam kompetencje lutoW wypadku Lutomierska mamy do czynienia z lendwójtem. Słownik polszczyzny XVI wieku
(t. XII, red. M. R. Mayenowa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 15) określa lendwójta
jako przewodniczącego ławy w zwyczajnych sądach prawa niemieckiego. Jak zauważyli J. Bardach,
B. Leśnodorski, M. Pietrzak (Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1998, s. 243) oraz J. Łosowski (Kancelarie miast szlacheckich województwa lubelskiego od XV do XVIII wieku, Lublin 1997,
s. 36) w miastach, gdzie wójtostwo dostało się w ręce szlachty, ławie przewodniczył lendwójt (wójt
sądowy), który przejmował uprawnienia sądownicze od wójta dziedzicznego. Podobnie mogło być
w wypadku Lutomierska jako miasta prywatnego.
1
studia 12 tomost.indb 93
2010-04-12 10:26:44
94
Zbigniew Głąb
mierskiego sądu ławniczego. Lendwójt z ławnikami pełnił przede wszystkim funkcje
pomocnicze, takie jak przyjmowanie przysięgi czy dokonywanie obdukcji. Być może
– tak jak w innych miastach – sąd ławniczy wydawał też wyroki w drobniejszych
sprawach. Wobec niezachowania się księgi wójtowskiej niemożliwe jest odtworzenie dalszego przebiegu wielu spraw. Niewykluczone również, że strony rezygnowały
z kontynuacji sprawy, idąc na ugodę. Podobnie nieznane są źródła pochodzące ze
spraw sądzonych przez właścicieli miasta – po wniesionej apelacji nie wracały one
przed radę miejską. Materiał, który dotyczył sposobów karania przestępców, a także
przebiegu samego procesu, jest zatem znacznie uboższy niż materiał ukazujący stronę obyczajową przestępstwa. Niemniej jednak na jego podstawie można nakreślić
pewne cechy charakterystyczne dla ówczesnego sądownictwa miejskiego.
Najpełniejszymi informacjami dysponujemy w wypadku przestępstw najcięższych, które ze względu na swoją wagę wymagały dokładnego rozpatrzenia przez
szersze gremium. Podstawą składu sądu była rada z burmistrzem. W składzie rady
wymieniano burmistrza (proconsul), szafarza (dispensator) oraz trzech rajców
(consules)2. Okresowo pojawiał się też pisarz (notarius). Rada najczęściej prowadziła posiedzenia samodzielnie, a następnie przekazywała sprawy do dalszego
rozpatrzenia lendwójtowi (viceadvocatus), zezwalała na odroczenie sprawy lub
apelację, czy wreszcie wydawała wyroki. Niekiedy do składu dołączano lendwójta
z ławnikami3. Po raz pierwszy rozszerzony w ten sposób skład pojawił się na sprawie koniokrada Franciszka furmana zakończonej wyrokiem śmierci. Następnie
oba urzędy rozpatrywały wspólnie zarówno sprawę pobicia Aleksandra rymarza
przez braci Podlodowskich, jak i sprawę Macieja Byczka oskarżonego o zabicie Jakuba Chajduka. Przez powiększone grono sądzony był również Wojciech Kaszyński oskarżony o zabicie Jana płóciennika. Podobnie miała się rzecz w sprawach
o zamordowanie Pawła Cyrulika, Tomasza Łakomika, Augustyna Kraskowicza,
Doroty Osmolscikowej, Łukasza Rabędy. Niekiedy skład orzekający był jeszcze
bardziej rozszerzony. Na sprawie Macieja Podymnego oskarżonego o rozpędzenie rady miejskiej obecny był Adam Dzięciołowski reprezentujący jednego z właścicieli miasta, Andrzeja Grudzińskiego, oraz rada, ława i przedstawiciele trzech
cechów (krawieckiego, szewskiego i sukienniczego)4. Recydywista Maciej Byczek
2
Niektóre zapiski wskazują na to, że rajców było więcej. Zazwyczaj jednak wypisywano nazwiska
trzech. M. Borucki (Temida staropolska. Szkice z dziejów sądownictwa Polski szlacheckiej, Warszawa 1979, s. 85) wskazuje, że rada miejska najczęściej składała się z 6–8 osób.
3
Najczęściej podawana jest liczba siedmiu ławników, przy czym z nazwiska wymieniano tylko kilku
z nich lub żadnego.
4
Dzięciołowski pojawił się ponownie na sprawie Macieja Latkowicza oskarżonego o współpracę
z Franciszkiem Sarnowskim. W składzie sądu był też Wojciech Zolnicki – sługa Adama Walewskiego, kasztelana łęczyckiego.
studia 12 tomost.indb 94
2010-04-12 10:26:44
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 95
stanął ponownie przed ławą, radą wspomaganą przez tota communitas5 jako
i confraternitas wszystkich cechów miasta Lutomirska. W 1641 r. rada, ława
i pospólstwo Lutomierska wspólnie obwołały głowę Stanisława Golańskiego, który
został zabity przez Piątkowskiego6. W poszerzonym składzie sądzono zatem sprawy najważniejsze, choć nie było to regułą. Tylko sześć zabójstw na czternaście rozpatrywanych było wspólnie przez radę i ławę.
2
Oskarżenie wnosił najczęściej sam poszkodowany lub jego rodzina7. W niektórych wypadkach sprawę wnosił właściciel miasta sam lub przez swojego reprezentanta. Tak było w 1631 r., kiedy Jan Zborzenski w imieniu Jana Baltazara Lutomierskiego wniósł sprawę o zabicie Jakuba Chajduka. W wielu sytuacjach zanotowano
wzmiankę o „protestacji” przyjmowanej przez wójta, która stanowiła zapewne
wniesienie oskarżenia. Przykładowo: w 1635 r. Stanisław malarz wniósł sprawę
o zabicie Pawła cyrulika jako szerzy o tym protestacia tegoż Stanisława malarza
u urzędu wójtowskiego obwiedziona8. W razie potrzeby w protestacji zawarta
zostawała wcześniej dokonana obdukcja pobitego. Obdukcji dokonywał najczęściej lendwójt z ławnikami9. Na jej podstawie dokonywano „wyceny” odniesionego przez ofiarę uszczerbku na zdrowiu. Informację o przeprowadzonej obdukcji zawiera zapiska sądowa z 1631 r., w której jest mowa o tym, że Magicher
Pietera oskarżony został o pobicie Jana i Kaspra Nowaków. Bracia oskarżyli go
o zadanie ran i guzów, na co pokazali relację10. Tego samego roku Paweł Trzcinka oskarżył Błażeja Andrychowicza o najście domowe i o to co jest w relatiej i protestatiej z ksiąg wyjęty wójtowskich luto­mier­skich11. W zapisce z 1639 r. czytamy
Słowo communitas tłumaczone jest jako „pospólstwo”. I. Radtke (Kancelaria miasta Poznania do
roku 1570, Warszawa 1967, s. 52) zwraca uwagę, że w XV wieku terminem tym określano kolegium
starszych cechowych. J. Łosowski (op. cit., s. 38–39) uważa, że za reprezentację pospólstwa można
uznać cechmistrzów. Wydaje się, że w wypadku Lutomierska należy przyjąć pierwsze tłumaczenie,
gdyż obok communitas występują przedstawiciele cechów.
5
6
Sprawa nie znalazła dalszego finału w omawianej księdze.
7
Niekiedy jako oskarżyciel z urzędu mógł występować instygator – M. Borucki, Temida, op. cit., s. 97.
8
AGAD, Lutomiersk2, k. 121v–122.
W jednym wypadku ławnicy dokonali też oględzin strat materialnych poniesionych przez gospodarza w wyniku bójki w domu Jana Pogody – AGAD, Lutomiersk2, k. 128. Do kompetencji wójta
i ławy należało m.in. dokonywanie obdukcji oraz przeprowadzanie wizji lokalnych – I. Radtke, op.
cit., s. 52–53.
9
10
AGAD, Lutomiersk2, k. 89v–90.
11
AGAD, Lutomiersk2, k. 90v.
studia 12 tomost.indb 95
2010-04-12 10:26:44
96
Zbigniew Głąb
o sprawie między Jakubem Wolskim a Aleksandrem Szotem Dawidem względem
uderzenia szkodliwie w głowę iako szerzy rellatia in actis viceadvocatialibus patet12. W 1644 r. Mateusz Podbielski oskarżony został o razy, które mu [Szczepanowi Nietrzebie] zadał w głowę i o lewą rękę słuczoną iako protestacia opiewa13.
W 1667 r. odnotowano, że oskarżony tak wiele razów pozadał iako protestatia
opiewa14. Rok wcześniej w protestacji opisano razy zadanie żonie Mathiasza kucharza przez Jerzego cyrulika15. Tego samego roku bracia Bartosz i Jędrzej Weseli oraz Paweł Flacek prezentowali […] swoje razy od Jana Kosztownego podjęte
w protestatiey opisane16. Szerzej opisuje doznane na ciele szkody obdukcja
z 1634 r. Ponieważ jednym z oskarżonych o pobicie był lendwójt lutomierski,
Błażej Ziołowicz, oględzin dwóch poszkodowanych kobiet dokonał burmistrz
z rajcami. W ich wyniku stwierdzono u Elżbiety – siostry wikarego lutomierskiego – dziewięć śladów po ranach z lewej strony ciała, z prawej zaś ślady po
uderzeniach, na lewej ręce cztery krwawe zasinienia grożące utratą palca, na
głowie dwie dziury zrobione kosturem. Anna – matka Elżbiety – odniosła dwie
rany sine pod okiem, a także rany sine na głowie i plecach. Sprawa została odroczona i nie wróciła już przed sąd burmistrzowski; można się domyślać, że ze
względu na osobę Ziołowicza rozstrzygnięta została przez właścicieli miasta.
Możliwe też, że strony zawarły ugodę, unikając kosztów sądowych17.
Wyniki obdukcji wpisywane były zapewne do księgi wójtowskiej, która nie
zachowała się. Natomiast w niektórych wypadkach wyniki oględzin pobitego
wpisywane były do księgi radziecko-wójtowskiej. Działo się tak, kiedy sprawa
kierowana była do sądu burmistrzowskiego. Zazwyczaj jednak ograniczano się
tylko do wzmianki o przeprowadzonej obdukcji, co może wskazywać na to, że
relację składano ustnie lub też odczytywano ją z księgi wójtowskiej.
Sprawę poprzedzało wezwanie oskarżonego do stawienia się przed sąd18.
Niekiedy odnajdujemy wzmianki, że pozew dostarczano do domu oskarżonego
na trzy dni przed sprawą. W 1628 roku sługa miesczki przysiegly Piotr Bargielek
zeznał isz w dom tego to Sebastiana Karszky [oskarżonego o pomówienie] pozew na trzeci dzień przed terminem położył19. Kraska jednak dwukrotnie się nie
12
AGAD, Lutomiersk2, k. 164v.
13
AGAD, Lutomiersk2, k. 220.
14
AGAD, Lutomiersk2, k. 245.
15
AGAD, Lutomiersk2, k. 230v.
16
AGAD, Lutomiersk2, k. 242.
17
AGAD, Lutomiersk2, k. 115–155v.
18
W niektórych sytuacjach mógł on być doprowadzony przed sąd, np. z więzienia.
19
AGAD, Lutomiersk2, k. 45. Na praktykę taką w ówczesnych miastach wskazuje też K. Bukowska
studia 12 tomost.indb 96
2010-04-12 10:26:44
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 97
stawił. Zdecydowano się na wwiązanie do domu sławetnego Sebastiana Kraski
y dobr iego wszystkich a to w zyskach przezyskach na tym to Sebastianie Krasce
otrzymanych20. Akcję miał przeprowadzić lendwójt a ławnikami. Została ona
jednak przerwana przez żonę pozwanego, która nie wpuściła urzędników do
domu. Rada ponownie apelowała do Kraski: ...że tobie sławetnemu Sebastianowi Krasce m. lut. z dobr twoich wszystkich ruchomych i nieruchomych moczą
i władzą nam od Ich Mczow PP dziedzicznych daną rozkazujemy, abys na miescze sądom zwykłe, na piątek blisko przyszły, przed urząd nasz radziecki stanął21. Ponieważ oskarżony dalej uchylał się od przyjścia do sądu, zdecydowano
się na objęcie go infamią22. Sprawa nie znalazła finału przed sądem radzieckim
zapewne dlatego, że żona Kraski złożyła zapowiedzianą apelację do Grudzińskich. W sprawie Justyna Fasarza oskarżonego o pobicie Jana Motyla po pierwszym niestawiennictwie zagrożono mu utratą dóbr oraz karą trzech grzywien.
Odnotowano też, że Piotr Bargiełek dostarczył pozew na trzy dni wcześniej do
domu Fasarza23.
W wypadku zabójstw starano się, aby oskarżony doprowadzony został
przed sąd jak najszybciej. Zabójca Jakuba Chajduka – Maciej Byczek – został
pochwycony prawdopodobnie jeszcze tego samego dnia. Nie przyznając się do
winy, twierdził, że nie uciekał: ...alem szedł do matki jako do domu i niewinność
swoją chciałem pokazać, a w tym nie wiem, dla jakiej przyczyny mnie pojmano
i proszę, abych był pewnymi dowodami pokonany albo mi za wywód dano jako
jest wedle prawa24. Jego sprawa toczyła się dwukrotnie w odstępie trzech dni.
Dlatego też za drugim razem Maciej poprosił, abych był prawem broniony, bo
gorące prawo już minęło, które nie trwa tylko dwadzieścia godzin i cztery czyniąc25. Ujęcie i szybkie osądzenie sprawcy nie zawsze było możliwe. Oskarżeni
o zabójstwo Pawła Cyrulika – Stanisław i Wojciech Gniadczykowie oraz Jan
(Dawny polski proces miejski od połowy XV do połowy XVIII wieku, [w:] Historia państwa i prawa Polski, t. II, Warszawa–Toruń 1966, s. 416). Jak wynika z relacji Bargiełka pozew dostarczano w formie
pisemnej zgodnie z ówczesną praktyką – M. Borucki, op. cit., s. 97.
20
AGAD, Lutomiersk2, k. 48.
21
AGAD, Lutomiersk2, k. 50v–51.
AGAD, Lutomiersk2, k. 50v–51. Zgodnie z prawem istniała jeszcze inna możliwość: po niestawiennictwie oskarżonego spisywano wyrok zaoczny (kontumację). Po trzykrotnym niestawiennictwie pozwanego na jej podstawie zapadał wyrok dla niego niekorzystny – K. Bukowska, op. cit.,
s. 417.
22
AGAD, Lutomiersk2, k. 51v–52. Podobnie w 1628 r. Piotr Bargiełek relacjonował, że zaniósł pozew
do domu Jana Andryszowicza Szotka na trzeci dzień przed sprawą i powiedział też o tym jego bratu
Piotrowi (AGAD, Lutomiersk2, k. 47).
23
24
AGAD, Lutomiersk2, k. 87v–88.
25
Loc. cit.
studia 12 tomost.indb 97
2010-04-12 10:26:44
98
Zbigniew Głąb
Płeska – nie stawili się przed sąd ani sami przez się ani przez plenipotenta26.
Urząd zatem nakazał na nich paenam infamię i bezecznych ich nalazł za uczynki ich i tych wszystkich, którzy z nimi przestawali27. Zasądzenie infamii miało
zapewne spowodować stawienie się oskarżonych przed sądem. Tak też się stało,
na następną sprawę stawili się oni w komplecie. W 1640 r. Maciej Podymny po
zabójstwie Augustyna Kraskowicza zbiegł z miasta. Nie odpowiedział na cztery
wezwania sądu. Zdecydowano się wywrzeć na niego presję, stwierdzając, isz
z gorącego prawa uszedł od urzędu wszystkiego zupełnego infamis zostawa, to
iest cci odsądzony dla takiego srogiego zaboistwa, dotąd bezecnym stawa się asz
za consensem [...] p. Andrzeja z Grudni Grudzińskiego wojewodzica rawskiego pana naszego miłościwego do wiadomości naszej […] przyjdzie do tego dobra iego ex nunc confiscuiemy i pod degusztiem mieyskim są podpisane. Także
w urzędzie żadnym ad vitam ipsemet zasiadać nie powinien. Żonę iego wdowam
zostawiamy, dziatki iego sierotami czynimy28. Infamia miała zmobilizować Podymnego do powrotu i działania we własnej sprawie. Andrzej Grudziński zawiesił jednak infamię Podymnego na trzy tygodnie dla skuteczniejszego sprawy tej wyrozumienia i powrotu Grudzińskiego29. Podymny uzyskał wolność w
mieście przebywania i spokojnego pomieszkania, także żeby mógł rzemiosło
swoje odprawować30. Wydanie wyroku infamii i następnie jej zawieszenie przez
Grudzińskiego sprawiły, że Podymny zaczął działać we własnej sprawie i przed
sądem stanął jeszcze tego samego dnia.
Wydaje się, że, kiedy dochodziło do poważniejszych przestępstw, oskarżonych po zatrzymaniu osadzano w więzieniu. Tak postąpiono – jak można
przeczytać w wzmiance – wobec Jana Osmolskiego, który na sprawę o zabicie
swojej żony przyprowadzony został z więzienia31. Także w sprawie o zadanie
„ka­lum­nii” oskarżający Maciej Latkowicz domagał się, aby był posadzony ten
to Jan Pawełkowicz do przyjazdu pana Wojciecha Zwierzchowskiego, sługi Stefana Grudzińskiego, powiadając to powód, ze go nigdzie indziej zaskoczyć nie
mógł32.
26
AGAD, Lutomiersk2, k. 121–121v.
27
Loc. cit.
28
AGAD, Lutomiersk2, k. 174–175.
29
Podymny był poddanym Grudzińskich.
30
AGAD, Lutomiersk2, k. 176v–177.
31
AGAD, Lutomiersk2, k. 194–194v.
32
AGAD, Lutomiersk2, k. 74v–75.
studia 12 tomost.indb 98
2010-04-12 10:26:45
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 99
3
Po doprowadzeniu (lub samodzielnym stawieniu się) oskarżonego do sądu
można było przeprowadzić sprawę. Konstrukcja pełnej zapiski sądowej przedstawiała się następująco. Na początku podawano datę posiedzenia, a następnie
skład sądu (nazwiska i funkcje), nazwisko oskarżającego („wypuszczającego
żałobę”), oskarżonego oraz treść oskarżenia. W razie potrzeby przedstawiano
zeznania różnej liczby świadków. W omawianej księdze świadkowie pojawiają
się najczęściej, jeśli chodzi o zabójstwo. W sprawie o zabicie Aleksego Darmopycha powołano się na prawo magdeburskie art. XXXVIII, według którego
o mężoboystwo sześciu świadkow albo siedmiu ma bydz probowano33. W praktyce starano się znaleźć tak wielu świadków, jak było to możliwe34. Na sprawie Macieja Byczka (o zabójstwo Jakuba Chajduka) zeznawało sześciu świadków. Ich relacje zostały obszernie zapisane. W sprawie Macieja Latkowicza
i Franciszka Sarnowskiego dotyczącej rozboju w mieście powołano trzynastu
świadków, którzy zdali dokładne relacje z tego, co widzieli35. Niekiedy jednak
tylko do wzmiankowano, że świadkowie zostali wysłuchani. Tak było w wypadku Stanisława Gniadczyka – w zapisce sądowej znalazła się tylko jego (jako
oskarżonego) relacja na temat zabicia Pawła cyrulika. Następnie zapisano, że
sąd świadków także, którzy przy tym tam zabiciu nieboszczyka Pawła Cyrulika
byli, wysłuchał36. W sprawie zabójstwa Augustyna Kraskowicza przez Macieja Podymnego zeznawał jeden świadek, Sebastian Grządziołczyk37. Podobnie jedynym
świadkiem zabójstwa Doroty Osmolscikowej była jej siostra Anna Sitkowna38.
Prawo miejskie dopuszczało możliwość wprowadzenia zastępców procesowych stron39. Także w Lutomiersku w zastępstwie stron występowały niekiedy inne
osoby określane jako plenipotenci. W roli takiej wystąpił np. Szymon Markowicz
reprezentujący Zofię Pawełkowną przeciwko Maciejowi Latkowiczowi w sprawie o najście domu i kradzież40. Reprezentował on też Macieja Byczka w sprawie
o zabicie Jakuba Chajduka41.
33
AGAD, Lutomiersk2, k. 41. Szerzej o źródłach prawa miejskiego w dalszej części.
Jak wskazuje M. Borucki (op. cit., s. 99), jeżeli zeznanie dwóch lub trzech świadków zgadzało się,
uznawano je za pewnik.
34
35
AGAD, Lutomiersk2, k. 143–144v.
36
AGAD, Lutomiersk2, k. 121v–122.
37
AGAD, Lutomiersk2, k. 174–175.
38
AGAD, Lutomiersk2, k. 194–194v.
39
K. Bukowska, op. cit., s. 414.
AGAD, Lutomiersk2, k. 76v–77. Kobiety zobowiązane były do stawania przed sądem w obecności
męża lub opiekuna.
40
41
AGAD, Lutomiersk2, k. 87v–88.
studia 12 tomost.indb 99
2010-04-12 10:26:45
100
Zbigniew Głąb
Końcowym elementem rozprawy sądowej było wydanie postanowienia sądu
co do dalszego toku sprawy lub orzeczenie wyroku. Strony niekiedy odsyłane były
na przysięgę do lendwójta42. Sprawy takie nie wracały przed sąd radziecki. Można się domyślać, że rozstrzygał je wójt właśnie na podstawie przysięgi stron (lub
jej braku). W jednym wypadku sprawa ponownie wróciła przed sąd radziecki.
W 1631 r. zdecydowano, że Aleksander rymarz, który oskarżył braci Jakuba
i Adama Podlodowskich o pobicie i wyrządzenie szkód, powinien przyprowadzić
świadków. Stawili się oni przed lendwójtem, ale nie chcieli przysięgać, i bracia zostali uniewinnieni przez sąd radziecki, a Aleksander postanowił odwołać się do
Lutomierskich43. Czasami zdarzało się, że proszono o odroczenie sprawy, co miało
pozwolić pozwanemu na przygotowanie się do obrony lub znalezienia rzecznika.
Dylacji udzielano najczęściej na dwa tygodnie („dwie niedziele”), po czym sprawa
wracała przed sąd44. W sytuacji, kiedy oskarżony nie godził się z wyrokiem, mógł
apelować do właściciela miasta, któremu był poddany. Apelacja wymagała zgody
sądu, na co on zazwyczaj przystawał. W kilku razach odmówiono prawa apelacji45,
wtedy sprawę sądził wskazany właściciel miasta i nie znajdowała ona dalszego ciągu w księdze radziecko-wójtowskiej lutomierskiej. Wyrok sądu radzieckiego lub
radziecko-wójtowskiego zapadał jedynie w części spraw. Zasądzany był na podstawie zeznań świadków (jeśli tacy byli), ale przede wszystkim na podstawie obowiązującego prawa. Wyrok powinien był zostać wydany na piśmie, ponieważ tylko
wtedy posiadał on moc prawną46.
4
Interesująca, ale do końca nierozpoznana, jest kwestia źródeł prawa, z których
korzystał sąd lutomierski. W ówczesnych miastach polskich wyroki zapadały na
podstawie prawa magdeburskiego. Opierało się ono na Zwierciadle Saskim i Weichbildzie (Ius Municipale). Napisane pierwotnie w języku niemieckim, tłumaczone na łacinę i wreszcie na język polski, w różnej formie to prawo docierało do
Jak wskazuje K. Bukowska (op. cit., s. 419) przysięga w XVI i XVII w. nie miała większego znaczenia przed sądami miejskimi. Uciekano się do niej w wypadku braku świadków lub innych dowodów.
Praktyka ta stosowana była jednak w Lutomiersku stosunkowo często.
42
43
AGAD, Lutomiersk2, k. 79.
Była to powszechna praktyka, na co wskazuje K. Bukowska (op. cit., s. 417). Odroczeń nie udzielano powodowi, który powinien mieć zawsze przygotowane dowody, oraz w sprawach małej wagi. Por.
też M. Borucki, op. cit., s. 98.
44
Sędziowie mogli zadecydować o braku powodów zaskarżania wyroku do wyższej instancji –
M. Borucki, op. cit., s. 110.
45
46
K. Bukowska, op. cit., s. 423.
studia 12 tomost.indb 100
2010-04-12 10:26:45
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 101
przedstawicieli sądów miejskich. W 1535 r. Mikołaj Jaskier przetłumaczył na łacinę
Zwierciadło Saskie i Weichbild. Ponad dwadzieścia lat później z jego tłumaczenia
skorzystał Bartłomiej Groicki, którego polski przekład stał się jednym z najpopularniejszych dzieł prawniczych. W 1558 r. ukazały się w języku polskim jego Artykuły prawa majdeburskiego, które zowią Speculum Saxonum. Rok później wydany został Porządek sądów i spraw miejskich prawa majdeburskiego w Koronie
Polskiej. Groicki jest również autorem rozprawy Postępku sądów około karania
na gardle opartym na wydanym przez cesarza Karola V kodeksie karnym znanym
jako Constitutio Criminalis Carolina47. Nie tłumaczył on dokładnie kodeksów
na język polski, ale przystosowywał je do potrzeb polskiego sądownictwa. Sens
jego tłumaczenia pozostaje wierny oryginałom, ale, jak sam twierdzi we wstępie
do Artykułów Prawa Majdeburskiego, tylko te są opisane artykuły, które pospolicie a obecnie się przygadzają, a które ludzie obecnie przed sąd przywodzą, a do
prawa się uciekają. A przeto aby w miasteczkach, gdzie dobrych praktyków nie
masz, także też szlachta i urzędnicy, którzy imienia sprawują a między ludźmi
a poddanymi sprawiedliwość ich rozeznawają, aby rzeczy te, które się obecnie
między ludźmi przygadzają, umieli a wiedzieli, jako sądzić a sprawiedliwość
uznawać mają, aby nie z głów sądzili ale wedle prawa pisanego48. Opracowania
Groickiego miały zatem służyć codziennej praktyce sądowej. Do ważnych dzieł
prawniczych należy zaliczyć też wydane w 1581 r. przez Pawła Szczerbica Ius
Municipale to iest Prawo Mieyskie Maydeburskie w języku polskim.
W sądzie lutomierskim w ogłaszanym wyroku często ograniczano się jedynie
do stwierdzenia, że sąd dołożył się prawa magdeburskiego lub też po prostu prawa. Niekiedy podawano jednak konkretne artykuły prawne, co pozwala zidentyfikować literaturę prawniczą, którą dysponowali sędziowie w Lutomiersku49.
W wyroku zapisywano zazwyczaj numer artykułu prawa miejskiego (Ius Municipale) oraz numer księgi i artykułu Zwierciadła Saskiego (Speculum Saxonum).
Zestawienia niektórych artykułów wskazują, że korzystano w dużej mierze z Artykułów Prawa Majdeburskiego Groickiego. Tak było zapewne w wyroku dotyczącym Franciszka furmana. Powołano się w nim na Speculum Saxonum lib. II, art. 72
oraz Ius Municipale, art. 51. Takie samo zestawienie odnajdujemy u Groickiego50.
47
Groicki jest autorem jeszcze innych opracowań. Wymienione tutaj wiążą się z tematyką artykułu.
48
B. Groicki, Artykuły prawa majdeburskiego które zowią Speculum Saxonum, Warszawa 1954, s. 3.
49
Omawiana księga zawiera 15 takich zapisek.
B. Groicki, Artykuły prawa..., s. 44. W zapisce (AGAD, Lutomiersk2, k. 49–49v) odnotowano też
wypis z Groickiego pozwalający na dodatkową identyfikację źródła prawa: ...złoczinstwo czworakim
obyczaiem moze ieden popełnic iesli sąm uczinił iesli radził iesli rozkazał iesli złoczinczę przechowywał y od niego złodzieyskie rzeczi brał. Wypis różni się drobnymi szczegółami od zapisu w Groickim,
ale z pewnością został zaczerpnięty właśnie stamtąd.
50
studia 12 tomost.indb 101
2010-04-12 10:26:45
102
Zbigniew Głąb
Podobnie postąpiono także przy skazaniu Sebastiana Kraski na infamię, która miał
być karą za niestawiennictwo przed sądem, a także za oczernienie Macieja Latkowicza – zestawienie artykułów Zwierciadła Saskiego (lib. I, art. 69; lib. II, art. 8;
lib. III, art. 69) odnajdujemy u Groickiego51. W wypadku śmierci Jana płóciennika
powołano się w wyroku na Zwierciadło Saskie (lib. II, art. 9; lib. I, art. 66) oraz Ius
Municipale (art. 114 i 115)52. W sprawie o zabójstwo Piotra Byczka wśród pięciu
odnotowanych podstaw prawnych dwie znajdujemy zestawione razem u Groickiego (Ius. Mun., art. 38 in glosa oraz Spec. Sax., art. 38)53. W sprawie o zamordowanie Oleksego Darmopycha pojawia się kolejny cytat z Groickiego odnoszący
się do świadków (Spec. Sax., lib. III, art. 19)54. W większości zestawienia Groickiego były uzupełniane przez osobne artykuły. Możliwe, że również zaczerpnięto
je z jego dzieł (Groicki przytacza te artykuły przy różnych okazjach i w różnych
zestawieniach). Pewne zapiski wskazują jednak, że prawdopodobnie korzystano
także z innych źródeł prawa. W sprawie o zabójstwo Błażeja Pięty wskazano na
Speculum Saxonum, lib. II, art. 13 in glosa. Odnotowany w zapisce łaciński cytat
wskazuje na posiadanie przez sąd lutomierski jednego z wydań dzieł Jaskra55. Cytat z Jaskra znajduje się też w zapisce dotyczącej zamordowanego Aleksego Darmopycha56. Niektóre zapiski wskazują na korzystanie z przekładu Ius Municipale
Pawła Szczerbica57. W wypadku zabójstwa Błażeja Pięty oprócz Zwierciadła Saskiego powołano się również na Ius Municipale, art. 38 in glosa. Cytat podany
w zapisce znajdujemy u Szczerbica, który zestawia artykuł z Ius Municipale ze
wspomnianym artykułem 13 z drugiej księgi Zwierciadła Saskiego58. Być może,
51
B. Groicki, Artykuły prawa..., s. 49.
52
Ibidem, s. 41.
B. Groicki, Rejestr do Porządku i do Artykułów prawa majdeburskiego i cesarskiego, wyd. i oprac.
K. Koranyi, Warszawa 1954, s. 200.
53
54
B. Groicki, Artykuły prawa…, s. 29: ...świadectwo świadków nie waży nic aż pierwy przysięgą a na
świadki kto się ciągnie iezli nie dowiedzie upada w swei rzeczy (AGAD, Lutomiersk2, k. 32–32v). Groicki dokłada tutaj jeszcze Speculum Saxonum, lib. I art. 53.
55
M. Jaskier, Juris Provincialis quod Speculum Saxonum vulgo nuncupatur libri tres, Kraków 1535
(kolejne wyd. z 1602 r.). W zapisce sądowej (AGAD, Lutomiersk2, k. 30) odnotowano następujący
wypis: ...male­fac­to­rum ex justitia puniens misericordiam in eo facere dicitur, quinimo si quis malefactori penam temporalem infligit misericordiam facere in eo dicitur, per paenam enim temporalem
liberat eum a pena aeterna ex morteque corporis animam aeternaliter vivere facit, quia quid enim
iudex hic secularis pro excessu iudicaverit Deus Omnipotens amplius illud non iudicabit. Takim sam
znajduje się we wspomnianym tłumaczeniu Jaskra na karcie 188 (wyd. z 1602 r.).
AGAD, Lutomiersk2, k. 32–32v. Zapis odnosi się do Spec. Sax., lib. III art. 19 i brzmi następująco:
...nulus testis valet nisi prius in vet ad sacra. Taki sam zapis odnajdujemy u Jaskra w Juris Privincionalis… w glosie do tego artykułu.
56
57
P. Szczerbic, Ius Municipale to iest Prawo Mieyskie Maydeburskie, Lwów 1581.
58
Cytat brzmi: Gdy jeden drugiego zabije z nienawiści albo z nieprzyjaźni, którą między sobą mieli,
studia 12 tomost.indb 102
2010-04-12 10:26:45
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 103
że w tej sytuacji zaczerpnięto podstawę prawną z dzieła Szczerbica. U niego też
można odnaleźć zestawienie artykułu 115 prawa magdeburskiego z artykułem
66 Zwierciadła Saskiego (księga II) wykorzystane w sprawie Jana płóciennika59.
Posiadanie polskiego tłumaczenia Ius Municipale sporządzonego przez Pawła
Szczerbica mogło być wielce pomocne w zmaganiu się nie zawsze wykształconych
sędziów60 z łacińskim przekładem Jaskra, a tym samym w wydawaniu sprawiedliwych wyroków.
Oprócz prawa magdeburskiego w niektórych sytuacjach odwoływano się do
prawa polskiego. Ślad tego znajdujemy w sprawie o zabójstwo Oleksego Darmopycha. W dwóch kolejnych sprawach pojawia się twierdzenie, że nie powinni Raycze
w miesciech i we wsiach sądzić prawem maideburskim o rany y o głowę, ale
polskim61. Powoływano się przy tym na Zwierciadło Saskie, ks. II, art. 16. Podobny zapis znajdujemy u Groickiego: ...a wszakoż prawo pospolite, to jest Status
Koronny, obmawia tak, że o rany i o głowę w mieściech i we wsiach nie majdeburskim prawem, ale polskim ma być sądzono62. Jako źródło prawa polskiego
K. Koranyi wskazuje tutaj statut Jana Olbrachta z 1496 roku63.
Problem stanowią natomiast przypadki, w których sąd lutomierski powołuje się nie na konkretne artykuły, ale na karty (folio) prawa magdeburskiego
takowy mieczem ma być karan – por. AGAD, Lutomiersk2, k. 30 oraz P. Szczerbic, Ius Municipale…,
k. 116. Wykład na temat mężobójstwa zawarł również Szczerbic w innym tłumaczeniu prawnym
pod tytułem Speculum Saxonum abo Prawo saskie y magdeburskie wydanym w Warszawie w 1646
r. Tam powołał się na Spec. Sax., lib. II art. 13 i 14 oraz Ius Muncipale, art. 38. Jednak ze względu na
chronologię pracę tę należy w omawianym wypadku odrzucić, ponieważ ostatnie znane zabójstwo
sądzone było w Lutomiersku w 1643 r. (jest też wzmianka o zabójstwie z 1667 r., ale bez rozstrzygnięcia sprawy).
59
P. Szczerbic, Ius Municipale..., k . 188. W tej konkretnej sprawie posłużono się tutaj jednak raczej
Groickim, któ­r y oferował cały „pakiet” artykułów (Ius. Mun., art. 114, 115, Spec. Sax., lib. I, art. 66, lib
II, art. 9) – B. Groicki, Artykuły prawa…, s. 41.
60
Nie mamy żadnych informacji na temat wykształcenia członków rady i ławy miejskiej Lutomierska. Należy jednak przypuszczać, że w większości wypadków ograniczało się ono do umiejętności
czytania i pisania, a znajomością łaciny mogli pochwalić się tylko nieliczni.
61
AGAD, Lutomiersk2, k. 41 (por. też k. 32–32v). Podobny zapis odnotowano odnośnie sprawy Pawła Trzcinki oskarżonego o pobicie żony Józefa Rogali – AGAD, Lutomiersk2, k. 47v–48.
62
B. Groicki, Artykuły prawa…, s. 41–42. Tutaj Groicki także wymienia art. 16 z II księgi Zwierciadła
Saskiego. B. Baranowski (Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce wieku XVII i XVIII,
Łódź 1955, s. 18) zwraca uwagę, że z czasem prawo magdeburskie ulegało pewnej modernizacji wynikającej z potrzeby dostosowania go do warunków polskich. Dlatego jak twierdził Groicki (Porządek
sądów i spraw miejskich prawa majdeburskiego w Koronie Polskiej, Warszawa 1953, s. 24) – słusznie
tedy nie niemieckim ale polskim ma być zwane.
63
Wstęp do B. Groicki, Artykuły prawa…, s. 5, przyp. 3, tam wskazanie na statut Jana Olbrachta
zawarty w „Volumina Legum”, t. I, s. 253.
studia 12 tomost.indb 103
2010-04-12 10:26:45
104
Zbigniew Głąb
(Ius Municipale)64. Rozpoznanie źródła prawa jest tutaj poważnie utrudnione,
zważywszy na wielość wydań, którymi mogli dysponować rajcy lutomierscy. Juris Municipale Jaskra oraz Ius Municipale Szczerbica miały co prawda tylko po
dwa wydania w interesującym nas okresie65, ale Artykuły Prawa Maydeburskiego
Groickiego doczekały się piętnastu wydań w latach 1558–162966. Możliwe też, że
korzystano z jakiegoś innego, nierozpoznanego przez autora, zbioru praw (lub wydania). Trudność interpretacyjną sprawia też powołanie się w jednej z zapisek na
Herburta, folio 542 i 54567. Folium 542 odnosi się tam do kwestii sądzenia zabójstw
i pobić (miesczanie miast naszych slacheckich y duchownych o rany i mężoboystwo powinni się prawem polskim sądzić68). Folium 545 stanowiło podstawę do
oszacowania opłaty za zadane rany. Być może chodzi tutaj o Jana Herburta
– kasztelana sanockiego, prawnika i historyka – autora dzieł zatytułowanych
Statuta Regni Poloniae in ordinem alphabeti digesta (wyd. 1563 r.) oraz Statuta
i przywileje koronne z łacińskiego języka na polskie przełożone, nowym porządkiem zebrane i spisane wydanego w 1570 roku. Jednakże pod wskazanymi kartami nie znajdujemy przytoczonych informacji69. W jednym przypadku powołano
się na nierozpoznaną lib. Caes. Art. 5770.
Wydaje się, że podstawy prawne, na które powoływał się sąd lutomierski, tworzyły pewnego rodzaju mozaikę ułożoną z tłumaczeń i zestawień artykułów różnych autorów. Czasami w całości korzystano z konkretnych rozwiązań, w innych
do oferowanych przez prawników zestawień dodawano inne artykuły zgodnie
z uznaniem sądu71. Możliwe, że, wbrew zaleceniom Groickiego, w części przypadków sądzono jednak „z głowy”, opierając się na rutynowej znajomości prawa
Wymienione są: folio XVIII, folio CXXXIIII (dokładny zapis to CXXXII⋅II), folio 242, folio 642,
folio 496 – zachowano oryginalną pisownię cyframi rzymskimi lub arabskimi.
64
K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XXX, Kraków 1934, s. 218–222 – tam Szczerbic (jeszcze jedno
wydanie z 1646 r.). Dzieło Jaskra ukazało się dwukrotnie: w 1535 i 1602 r.
65
66
K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XVII, Kraków 1899, s. 403–413.
67
AGAD, Lutomiersk2, k. 47v–48.
68
AGAD, Lutomiersk2, k. 47v–48.
Statuta Regni Poloniae doczekały się pięciu wydań w latach 1563–1620 (szóste pochodzi z 1693 r.)
– K. Estreicher, Bibliografia polska, t. XVIII, s. 131–133.
69
70
AGAD, Lutomiersk2, k. 50v–51: w wyroku zasądzono infamię na Sebastianie Krasce wedle prawa
Maidebur gdzie pisze lib. Caes. Art quinquagesimo septimo o oslawieniu ze się nie godzi choćby nie
wiedział nikogo sławić iedno prawem. Wyrok poparto też przytoczonym już zestawem artykułów
z Groickiego (Zwierciadło Saskie, ks. I, art. 69; ks. II, art. 8; ks. III, art. 69). Być może lib. Caes. oznacza
„księgę cesarską” – chodziłoby tu zatem o Constitutio Criminalis Carolina.
71
Ogólnie w omawianym źródle wykorzystano następujące artykuły pochodzące z różnych opracowań: ze Zwierciadła Saskiego – ks. I, art. 66,69; ks. II, art. 8, 9, 16, 13, 34, 38, 72; ks. III, art. 19, 45, 69;
z Weichbildu (prawa magdeburskiego) art. 51, 38, 114, 115.
studia 12 tomost.indb 104
2010-04-12 10:26:45
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 105
(wskazuje na to brak konkretnych artykułów przy większości spraw). Być może
z czasem powstał też sporządzony na użytek sądu własny zbiór artykułów najczęściej wykorzystywanych w toczących się sprawach, a do dzieł prawniczych zaglądano tylko w razie wątpliwości.
4
Kary za zabójstwo i pobicie były różne. Najczęściej były to kary pieniężne,nieco
rzadziej stosowano kary publicznej pokuty („pokory” – łączonej z karą pieniężną).
Przy najcięższych przestępstwach, w których wina ewidentnie leżała po stronie
agresora i nie można było wskazać okoliczności łagodzących, orzekano niekiedy
karę śmierci72.
W sprawie o zamordowanie Piotra Kudeli przez Macieja Mazurka i Macieja
Kudelę sąd nakazał Mazurkowi zapłacić połowę głowy, tj. 15 grzywien pod karą
więzienia miejskiego. Wyrok wydano zaocznie – oskarżony Mazurek nie stawił
się przed sądem. Drugi z oskarżonych, brat zamordowanego, Maciej Kudela, miał
zapłacić drugą połowę głowy, czyli 15 grzywien73. Ponieważ Maciej dopuścił się
bratobójstwa skazany został na dodatkową karę: powinien z tą siekierą, którą nieboszczyka zabił w niedziele i święta wszystkie przez kazanie w kościele wielkim
lutomierskim [...] do Bożego Narodzenia stawać, a strona [oskarżycielami byli
Zofia Swietkowna wdowa oraz Alexy i Regina – dzieci Piotra] ma go doglądać
pod winą pańską. Również sąd wskazał na nieumyślne popełnienie przestępstwa:
ponieważ nie dobrowolnie mężobójstwo nam się ukazuje onego [Macieja Kudelę]
urząd od więzienia wolnym czyni74. W sprawie o zabójstwo Jakuba Chajduka
przez Macieja Byczka wskazano okoliczności łagodzące. Stwierdzono, iz ten
nieboszczyk do zwady przyczynę dał75. Sąd, powołując się na Ius Municipale,
folio 642, nakazał aby Byczek wargielt zapłacil ad triduum za głowę a miastu
zaręczyć się i rękojmiami aby się zapisali za niego o pokój, że nikogo tak ubogiego jak i bogatego od niego potkać nie ma a instantia pana Jana Baltazara
Lutomierskiego ma go wziąć do carceres i tak długo ma tam być, az dosyć uczi72
Do okoliczności łagodzących zaliczano m.in. upływ czasu, przebaczenie poszkodowanego, skruchę przestępcy, jego zły stan zdrowia – W. Maisel, Dawne polskie prawo karne miejskie. Od połowy
XV do połowy XVIII wieku, [w:] Historia państwa…, s. 350–351.
Obrona konieczna była okolicznością łagodzącą. Powinna ona być adekwatna do szkody, którą
mógł ponieść napadnięty. Zwierciadło Saskie nakazywało w takim wypadku zapłacenie główszczyzny lub nawiązki, a Constitutio Criminalis Carolina w ogóle zwalniała go od odpowiedzialności –
W. Maisel, Dawne polskie..., s. 349–350.
73
74
AGAD, Lutomiersk2, k. 23.
75
Czyli także mamy do czynienia tutaj z formą obrony koniecznej.
studia 12 tomost.indb 105
2010-04-12 10:26:45
106
Zbigniew Głąb
ni temu wszystkiemu, a to wypełniwszy ma stać w kosciele [...] przez kazanie
z gołą szablą przez niedziel sześć w pół kościoła, to jest pod krucyfiksem76. Byczek miał zatem zapłacić wargielt do trzech dni. Jak wskazuje B. Groicki77, wynosił on wówczas 30 grzywien. Dwanaście lat później, w 1643 roku, to Dorota,
wdowa po zamordowanym Łukaszu Rabędzie, odebrała 90 grzywien od Jana
i Łukasza Rudnych. Nie są znane szczegóły tej sprawy, ale prawdopodobnie
mamy tutaj do czynienia z karą kumulacyjną za większą liczbę przestępstw78.
Z innym rodzajem zadośćuczynienia stykamy się przy okazji odszkodowania,
które odebrała żona zamordowanego Aleksego Darmopycha Agnieszka od
braci: Andrzeja, Wojciecha i Tomasza Pokorków. Ponieważ prawdopodobnie
nie mieli oni pieniędzy, przeprowadzono intromisję w ich dobra79. Bracia, nie
mogąc zapłacić, zmuszeni zostali zatem do oddania majątku nieruchomego80.
W sprawie o pobicie Jana płóciennika przez Wojciecha Kaszyńskiego, na
skutek którego ten pierwszy zmarł, sąd orzekł, iż oskarżony nie był in retenti
crimine ani tez na gorącym prawie powinny, do tego tez, iż z nieboszczykiem
(jeżeli tak jest) zgodził się, nakazał, aby ten wyżej mianowany Wojciech Kaszynski zwyczajnym wargieltem według prawa majdeburskiego głowę zapłacił, które
pieniądze, gdyby sie powinni nieboszczykowi nieozwali do roku i niedziel sześć,
w każdą niedzielę począwszy przed procesją az do skończenia nabożeństwa ma
stać u drzwi kościoła poddębskiego w kunie żelazny kłódką zamkniony u szyje w
sechle z bronią tą, którą nieboszczyka uderzył81. W 1633 r. przed sądem stanęła
Dorota Gniadkowa oskarżona przez Marcina Czeczotka o to, że jej syn Wojciech Gniadczyk zamordował syna Czeczotka – Grzegorza. Gniadczyk określony został jako „młodzieniec”, stąd też zapewne wezwanie przez sąd matki,
która powiedziała: ...ja o tym nie wiem i nie chcę wiedzieć, do tego syn nie ma
u mnie nic pókim ja żywa, syna odstępuję bom ja w tym nic nie winna, niechaj
się sprawuje jeśli co winien w tym82. Została ona zwolniona od odpowiedzialności83, a Czeczotek zachował sobie prawo dochodzenia sprawiedliwości na
76
AGAD, Lutomiersk2, k. 87v–88.
77
B. Groicki, Artykuły prawa…, s. 39.
78
AGAD, Lutomiersk2, k. 198–198v.
79
Ceny domów w Lutomiersku wahały się wówczas od 20 do 130 grzywien.
80
AGAD, Lutomiersk2, k. 42v.
81
AGAD, Lutomiersk2, k. 99v–100.
82
AGAD, Lutomiersk2, k. 110–110v.
Przez wezwanie matki sprawdzono stan majątkowy Gniadczyka. Stwierdziła ona, że syn nie ma
u niej nic, co znaczyło, że dysponuje on wydzielonym majątkiem, może zatem samodzielnie płacić
karę.
83
studia 12 tomost.indb 106
2010-04-12 10:26:45
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 107
Gniadczyku. Na następnej sprawie zasądzono sumę wedle prawa pospolitego
za głowę. Stwierdzono, że Grzegorz został zabity fortuito casu. Marcin odebrał
pieniądze i pokwitował Wojciecha czasy wiecznymi, uwalniając go od wszelkich
ciężarów pospolitego prawa84.
W wypadku zamordowania Błażeja Pięty przez Stanisława Żiznę zapadł wyrok śmierci. W wyroku stwierdzono, że lepiej jest ukarać złoczyńcę w jego życiu doczesnym i uwolnić go tym samym od kary wiecznej, co bowiem ów sędzia
tak świecki zasądzi Bóg wszechmogący już więcej nie będzie karał85. Nie mamy
dalszej informacji na temat wykonania wyroku. Znane są natomiast dalsze losy
Stanisława Gniadka, zabójcy Pawła cyrulika, który skazany został na śmierć
– stwierdzono, że ma być mieczem karan86. Wyroku jednak nie wykonano za
sprawą dziewięciu mieszczan, którzy poręczyli za skazanego. W księdze zapisano, iz na rękojmię biorą Stanisława Gniadczyka o zabicie nieboszczyka Pawła
cyrulika i o najście na dom Stanisława Malarza. Isz ten Stanisław Gniadczyk ma
się spokojnie po wszystkie czasy życia swego nie mszcząc się tak na mieście Lutomiersku jako i na ty białłogłowie Łapikasziny i bracie jej Macieju Podymnym
i na Stanisławie malarzu i na inszych powinnych gdziekolwiek mieszkających
zachować i pokój wieczny uczynić, nie mszcząc się tak sam przez się jako i przez
zesłane osoby. Poręczyciele zobowiązali się też do zapłacenia 50 grzywien. Zasądzono także, że Gniadczyk ma stać w kunie u kościoła boso, z tąże armam jaką
zabił, przez kazanie do świąt wielkanocnych w każdą niedzielę. A gdzieby się cokolwiek przecznego prawu abo komukolwiek z miasta exces jaki by najmniejszy
przez tegoz Stanisława Gniadczyka stał się, niż nie według tamecznego (którego
broń Boże) uczynku ale według pierwszego zabójstwa karany na gardle być ma
i ci rękojmiowie jako powinni będą odpowiadać87. Jak wynika z kolejnej zapiski
w sprawie Gniadczyka, poręczenie zatwierdził Andrzej Grudziński. Gniadczyk
zobowiązał się tam też do zapłacenia pięćdziesięciu grzywien rodzinie ofiary
w ciągu dwóch tygodni88.
Podobny wyrok wydano w 1635 r. za zabójstwo Piotra Byczka przez Tomasza Łakomiczka. Sąd nakazał decretem swym aby był tenże Tomasz Łakomiczek
mieczem ścięty89. Nie ma natomiast żadnej wzmianki na temat kary dla Wojcie-
84
AGAD, Lutomiersk2, k. 110v–111.
85
AGAD, Lutomiersk2, k. 30.
86
AGAD, Lutomiersk2, k. 121v–122.
87
AGAD, Lutomiersk2, k. 122v–123.
88
AGAD, Lutomiersk2, k. 126–126v.
89
AGAD, Lutomiersk2, k. 122.
studia 12 tomost.indb 107
2010-04-12 10:26:45
108
Zbigniew Głąb
cha Pychora, który podżegał do przestępstwa90. W tej sytuacji wystarczyło poręczenie sześciu mieszczan. Podobnie jak w wypadku Gniadczyka poręczono
za dalsze spokojne sprawowanie się Tomasza i brak z jego strony chęci do jakiejkolwiek zemsty. Poręczyciele zobowiązali się zapłacić 20 grzywien i przyjęli
odpowiedzialność za skazanego, gdyby w przyszłości popełnił przestępstwo, za
które nie według tamecznego (którego broń Boże) uczynku, ale według pierwszego zabójstwa karany na gardle być ma91. Surowy wyrok zapadł także w sprawie
Macieja Ludwikowicza alias Podymnego, który zabił w 1640 r. swojego szwagra Augustyna Kraskowicza. Ponieważ po całym zajściu Maciej zbiegł z miasta
i nie stawił się na cztery wezwania sądu, stwierdzono, isz tenże Maciej Podymny
albo Ludwikowic, na ten czas raica, miał bycz in recenti facto ex nunc poimany,
do carceres posadzony y podług prawa maideburskiego de facto ścięty92. Także i
tutaj zrezygnowano z kary śmierci na rzecz zapłaty w wysokości 40 grzywien.
Oprócz tego Podymny powinien z siekierą, którą zabił nieboscika, wzniesioną
do góry w kapie przez procesyą, po procesyei powinien do kościoła wniść, z tąsz
broniam stać przed wielgim ołtarzem, ku elevatiey krzyżem paść i leżeć aż po
mszy s. mając świecę w ręku zapaloną. Do tego msze święte najmować i insze
elemoziny i dobre uczynki za nieboscyka czynić, podaje się to na dobre sumienie
jego i te conditie ma czynić ad festum Circumcisionis Domini Nostri Jesu Christi, którego dnia po nabożeństwie w tym iusz wolnym zostawać będzie. A dla
pohamowania taki swey woli y takiego uczynku winą pańską, iako będzie mógł
odprawić, powienien tudzież miastu kaźni mieyski połowę poprawić swym kosztem. Powinien też przeprosić pana i dobrodzieja (czyli właściciela miasta) oraz
urząd i wdowę. Zapowiedziano również, że każdy jego następny czyn sprzeczny z
prawem będzie traktowany bez żadnego miłosierdzia93. Do tego Podymny oddał
wdowie i dzieciom po Augustynie Krasce folwark z ogrodem na dziesięć lat.
Kwotę dziesięciu grzywien uiścił od razu, a pozostałe zobowiązał się zapłacić, kiedy dzieci poszkodowanego uzyskają wiek dorosły. Sprawa rozpoczęta
w 1640 r. skończyła się rok później, kiedy to ponownie przed sądem lutomierskim stanęła wdowa po Augustynie Agnieszka, skarżąc się, że nie ma tak dziaPrawo magdeburskie nie wytworzyło pojęcia podżegania do przestępstwa. Sprawę rozwiązano
w glosie do Zwierciadła Saskiego, według której podżegacz powinien odpowiadać tak samo jak przestępca – W. Maisel, Dawne polskie..., s. 349; por. też S. Płaza, Histo
ria prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. I: X–XI wiek, Kraków 2003, s. 374–375. W omawianym przypadku brak jednak
wiadomości na temat losów Pychora.
90
91
AGAD, Lutomiersk2, k. 122v.
92
AGAD, Lutomiersk2, k. 174–175.
93
AGAD, Lutomiersk2, k. 177–178v.
studia 12 tomost.indb 108
2010-04-12 10:26:45
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 109
tek iako i sama [się] czym żywić94. Podymny twierdził, że wypełnił wszystkie
postanowienia sądu, jednak zasądzono dodatkowo, aby oddawał Agnieszce
i dzieciom na każdy kwartał ćwierć jagieł, ćwierć grochu, żyta korzec, czwartą
część polcza95.
W sprawie oskarżonego o zabójstwo Baltazara Ziołowicza – lendwójta lutomierskiego – interweniował sam Jan Baltazar Lutomierski wraz ze swoimi
synowcami Mikołajem i Adamem, co w zapisce sądowej odnotowano w te słowa: ...przypadliśmy na to widząc człowieka spokojnego, przez młodość jego nie
doznawszy niczego, aby on jako człowiek spokojny w pokoju mieszkał w domu,
któremu glejth dajemy władzą naszą a zwierzchnością przez dziewięć miesięcy,
żeby i swegosz urzędu i pokoju zażywał jako i przed tym nie ma mu szkodzić
i nikt zadawać do czałych dziewięci miesięcy96. Sprawa jednakże nie powróciła
już więcej przed sąd radziecki, zapewne rozstrzygnęli ją Lutomierscy97.
Nieznane są dalsze losy skazanego za zamordowanie swej żony na ścięcie
Jana Osmolskiego. Wyrok taki został wydany przez radę i ławę, jednakże odnotowano, że przeciwny był szafarz miejski Jan Andriszowic, który argumentował swoją postawę w ten sposób: ...ia na garło nie następuję, poniewasz ma
dziatki, ubogie sieroty, niechai poprawi żywota i za grzech załuie y instigatora
nie masz98. O decyzji Andriszowicza zadecydowały zatem: brak oskarżyciela
oraz trudna sy­tuacja rodzinna oskarżonego. Ostatecznie zezwolono Janowi na
apelację do Andrzeja Grudzińskiego.
Zdarzało się również, że na śmierć skazywano w wypadku kradzieży. Na
śmierć skazany został wielokrotny koniokrad Franciszek furman,nie podano
jednak informacji na temat jego dalszych losów, wnioskować można zatem, że
wyrok został wykonany. Jednakże pamiętać należy, że omawiane źródło w ogóle nie dostarcza informacji na temat egzekucji wyroków, dlatego też do tej kwestii należy podchodzić z rezerwą. Karę śmierci zasądzono również Walentemu
Trestce – sprawcy włamania z podkopem; sąd nakazał, aby Trestka za ten zły
94
AGAD, Lutomiersk2, k. 186.
95
Loc. cit.
96
AGAD, Lutomiersk2, k. 128–128v.
Wyrok zapadł prawdopodobnie na korzyść Ziołowicza lub też doszło do ugody. Ziołowicz pojawia się jeszcze wielokrotnie na kartach ksiąg miejskich – po raz ostatni jako lendwójt w roku 1642
(AGAD, Lutomiersk1, k. 346). Uczestniczył także w sprawie w 1643 r. (być może jako ławnik –
AGAD, Lutomiersk1, k. 348).
97
AGAD, Lutomiersk2, k. 194–194v. Instygator pełnił rolę oskarżyciela publicznego (M. Borucki,
op. cit., s. 94). Wydaje się jednak, że w wypadku Lutomierska nie było takiej funkcji. Być może słowo
„instygator” zostało użyte na oznaczenie strony oskarżającej (była nią Anna Sitkowna z Wojciechem
Kosztownym – opiekunem przydanym jej z urzędu).
98
studia 12 tomost.indb 109
2010-04-12 10:26:45
110
Zbigniew Głąb
uczynek (będzieli chciał actor) był obieszony jako prawo każe, który dekret usłyszawszy Jan Jędrzejek powiedział, że mu o gardło nie idzie, wszakże go przecie
wolnym nie czynię, tylko go z sobą wezmę, czego mu urząd pozwolił 99. O karze
pozwolono zatem zdecydować samemu poszkodowanemu, który zdecydował
się na zabranie Walentego na dalszą służbę. Można się domyślać, że złoczyńca
pokornie zgodził się na wszystkie warunki.
Jak pamiętamy w wypadku poręczeń za zabójcę zastrzegano się, że w razie
ponownego wejścia w konflikt z prawem, bez względu na wagę przestępstwa,
winowajca będzie sądzony jak za pierwsze przestępstwo. Sytuacja taka miała
miejsce w 1637 r., kiedy to ponownie przed sądem lutomierskim stanął Maciej
Byczek oskarżony o różne excesy, na dom nachodzenia, bicia, strzelania, burkowania, kup i żołnierstwa na miasto przed tym nawodzenia, co jawnie wiele sąsiadów zeznało i inszych wiele excesów, których się nie mianuje100. Sprawa była
na tyle poważna, że sąd odbywał się w obecności rady, ławy, przedstawicieli
pospólstwa (communitas) oraz przedstawicieli wszystkich cechów lutomierskich.
W trakcie obrad toczyła się dyskusja nad czynem Byczka, w wyniku której zapadł
wyrok: ...widząc to [zachowanie Byczka] pospólstwo i wiedząc jego wszystkie złe
uczynki, gdzie się przed tym warował za pokój i zaręczyć miał, że ani kup nawodzić ani żadnych excesów wyrządzać miastu za przypytywanim przez urząd
tak radziecki tak lendwójtowski wszystkiego pospólstwa, coby takowy zasłużył
i takowy miał być karany. Na co publicatia wszystkich tak pospólstwa jako
i cechów inszych starszych nastąpiła, iże ten Maciej Byczek godzien jest garła,
to jest mieczem ma być karan101. Jednakże i tym razem poręczono za Byczka (ręczyli między innymi dwaj szlachcice – niejaki Wasiński i Jarosz Dąbrowski – oraz
matka Byczka Katarzyna, a także mieszczanie, którzy już wcześniej ręczyli za niego
w sprawie o zabicie Jakuba Chajduka; poręczenie Katarzyny obciążono możliwością utraty wszystkich dóbr na rzecz właściciela części miasta Andrzeja Grudzińskiego). Zdecydowano ostatecznie, że Byczek powinien zapłacić wargielt za głowę
Chajduka zasądzony w pierwszym dekrecie (wynika z tego, że w ciągu sześciu lat,
które upłynęły od tamtej sprawy nie uiścił on opłaty) także i pokutą naznaczoną na miejscu zwyczajnym doskonale odprawić i wszystkiemu dosyć uczynić,
a na po tym ma się warować żadnych excesów miastu nie wyrządzać, do tego
wyszedłszy z kaźnie miejski winę urzędową odprawić102. Zatem także w sytuacji
recydywy starano się unikać najwyższej kary.
99
AGAD, Lutomiersk2, k. 111v–112v.
100
AGAD, Lutomiersk2, k. 142v–143.
101
Loc. cit.
102
Loc. cit.
studia 12 tomost.indb 110
2010-04-12 10:26:46
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 111
Zamiana kary śmierci na inną lub też zasądzanie innych niż śmierć wyroków
wynikały prawdopodobnie z kilku powodów. Jednym z nich były zapewne sprawy finansowe – w mieście prywatnym właściciel czerpał dochody z podatku od
każdego mieszkańca. Zmniejszenie liczby ludności wiązało się zatem automatycznie z utratą części wpływów. Innym powodem jest fakt, że pozostający przy życiu
złoczyńca mógł zadośćuczynić za swój postępek – najczęściej w formie pieniężnej wypłacanej rodzinie ofiary. Zasądzenie kary śmierci wykluczało inne dodatkowe kary, rodzina poszkodowanego nie mogła zatem spodziewać się rekompensaty materialnej. O wydawaniu innych niż kara śmierci wyroków decydował też
zapewne brak kata w Lutomiersku103 – to natomiast wiązało się z koniecznością
sprowadzenia mistrza z innego miasta, czyli z dodatkowymi kosztami. Innym powodem zamiany kary mogły być też względy społeczne. W niewielkim miasteczku
zapewne większość mieszkańców znała się przynajmniej z widzenia, a część łączyły zażyłe stosunki. Nie pozostawali w tym odosobnieni członkowie rady i ławy
miejskiej, którzy prawdopodobnie niejednokrotnie wydawali wyroki w sprawach
osób sobie znanych, co mogło mieć wpływ na rodzaj kary. Wydaje się jednak, że,
kiedy orzekano karę śmierci, ostateczny głos miał właściciel miasta (w Lutomiersku właściciel któremu podlegał oskarżony).
Jako karę często zasądzano wynagrodzenie pieniężne płacone przez sprawcę
poszkodowanemu. W sprawie Józefa Rogali pobitego przez Pawła Trzcinkę w obdukcji znalazły się rany trzy krwawe szkodliwe i trzy szine dwie strączone krwawe104. Rany krwawe wyceniono po 4 grzywny każdą, a sine po 6 grzywien. Karę
pieniężną (bez podania kwoty) zasądzono też w zapisce z 1638 r. Walentemu
Sobanskiemu za pobicie Łazarza pasamanika105. W kolejnej sprawie – między
Grzegorzem Bechcickim a Walentym Jakubem – strony zgodziły się między
sobą o postrzał i poranienie za złotych 16 monety polski106. W bójce Grzegorza Sępkowicza z Maciejem Podymnym ten ostatni odniósł dwie rany (te zinterpretowano jako z całą pewnością zadane przez Sępkowicza – co do innych
strony miały przysięgać). Sąd nakazał, aby za każdą ranę z osobna połowę war-
103
Nie są znane żadne wzmianki na temat kata w Lutomiersku. Wydaje się, że miasto tych rozmiarów
nie dysponowało katem.
104
AGAD, Lutomiersk2, k. 47v–48. Zwraca uwagę fakt, że rany sine wyceniono wyżej niż krwawe.
Suma wynosi 30 grzywien. Kara za zranienia i pobicia mogła wynosić maksymalnie połowę główszczyzny, czyli 15 grzywien (Historia państwa i prawa, t. II, red. Z. Kaczmarczyk, B. Leśnodorski, Warszawa 1966, s. 351). Wydaje się, że w tym przypadku pobicie musiało być wyjątkowo ciężkie, ponieważ zasądzono karę jak za zabójstwo.
105
AGAD, Lutomiersk2, k. 154.
106
AGAD, Lutomiersk2, k. 154–154v.
studia 12 tomost.indb 111
2010-04-12 10:26:46
112
Zbigniew Głąb
gieltu wedle prawa opisanego, aby zapłaciła pars citata actorowi107. W 1644 r.
Mateusz Podbielski, który pobił Szczepana Nietrzebę, został zobowiązany do
zapłacenia do trzech dni pod winą siedzenia w kaźni108. Podobnie do zapłacenia
pobitej wdowie Klęczkowej zobowiązany został Franciszek Siwiński w 1666 r109.
W 1631 r. Błażej Andrichowicz oskarżony został przez Pawła Trzcinkę o najście domu i pobicie żony Pawła. Podejrzany skazany został najpierw na siedzenie
w kaźni miejskiej (nie podano jednak, jak długo powinien odbywać on karę)110,
a następnie sąd nakazał, aby ten Błażej Andrychowicz zgodził się z Pawłem
Trzcinką do tego dnia pod winą, której winy urząd nie mianuje111.
Jak wynika ze sprawy Błażeja Andrychowicza, zdarzało się, że nie podawano
konkretnej kary, a zadośćuczynienie (prawdopodobnie najczęściej pieniężne) ofierze wyznaczano drogą ugody zainteresowanych stron. Podobnie było w wypaddku
Walentego Domagałki i Stanisława Pawełkowicza oskarżonych o pobicie Grzegorza
Sępkowicza. Zasądzono im infamię do tego czasu, póki przez umitygowanie, strony
tej infamiey z sziebie nie zniosą112. W zajściu brał jeszcze udział Jan Pawełkowicz.
Stwierdzono jednak, że nie jest on tak dalece winien jak dwaj pozostali, dlatego
też nie podlegał infamii. Jednakże zaznaczono, że kiedy dojdzie już do ugody, powinien równo z nimi zadośćuczynić ofierze. Podobna sytuacja dotyczyła Macieja
Latkowicza alias Łudziboga. Jak pamiętamy, Latkowicz był wiernym towarzyszem
Franciszka Sarnowskiego w jego „rajdzie” po Lutomiersku, za co stanął przed sądem. Rada i ława wspólnie ze starszymi cechowymi i pospólstwem zdecydowały,
że Macieja Latkowica alias Łudziboga bezecnym czynią i instanti publikowac go na
czterech rogach, aby na potym zaden uczciwy nie ważył się przyimowac i z nim conversować, a które dobra jemu należą te fantować i confiscować i nie ma sie iusz
więcej nazad powracac do Lutomirska na siedem mil od miasta czasy wiecznymi
albo póki kto swemu prawu się przydzie113. Pozostawiono zatem Latkowiczowi możliwość zadośćuczynienia poszkodowanym i powrotu do miasta. Za Latkowiczem
wstawił się jednak Andrzej Grudziński, który zlikwidował uciążliwość przebywania
poza miastem i stworzył Latkowiczowi możliwość swobodnego w nim przebywania
i działania w swojej sprawie przez wystawienie dla niego glejtu na dwanaście tygodni, aby pod ten czas wyscia gleitu spokoynie się na każdym miescu zachowywał.
107
AGAD, Lutomiersk2, k. 163v–164.
108
AGAD, Lutomiersk2, k. 220v.
109
AGAD, Lutomiersk2, k. 223; 224v–225.
110
AGAD, Lutomiersk2, k. 90–90v.
111
AGAD, Lutomiersk2, k. 90v.
112
AGAD, Lutomiersk2, k. 76–76v.
113
AGAD, Lutomiersk2, k. 143–144v.
studia 12 tomost.indb 112
2010-04-12 10:26:46
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 113
A o te sprawy, dla których jest infamowany, do zniesienia onych, przy tych, którzy
będa odemnie zesłani, wywód niewinnosci swojej pokazał z wolną iednak do mnie
apellatią napominając, aby żaden pod ten czas gleitu pozwolonego nie śmiał i nie
ważył się na niego nastempować ani iego imać pod winą dwóch seth grzywien114.
Do poręczenia doszło również odnośnie Jakuba Wolskiego, który pobił Aleksandra Szota Dawida. Został on za to osadzony w więzieniu. Dzięki poręczeniu trzech
mieszczan wyszedł na wolność, zobowiązując się zadośćuczynić poszkodowanemu.
W 1666 r. Mateusz kucharz pozwał Jerzego cyrulika o pobicie żony. Zdecydowano,
że Jerzy powinien zapłacić i nagrodzić razy według uznania przyiacielskiego i przeprosić w obecności sąsiadów pod winą sądową oraz karą kaźni. Zastrzeżono przy tym,
że karę może ponieść każda ze stron, która by strona była uporczywa115.
Niekiedy dodatkową karą było wniesienie opłaty nie tylko na rzecz poszkodowanego. W 1666 r. przed sądem stanęli Kazimierz Kurpiewicz i Franciszek cyrulik
alias Siwinski, oskarżając się wzajemnie o pobicie (w zapisce mowa jest o dwóch
protestacjach). Sąd orzekł, że mają się wzajemnie przeprosić, zapłacić sobie za
odniesione rany, a także dać po 3 grzywny panu, Kościołowi i urzędowi pod karą
kaźni116. Także Andrzej Macherka sądzony w 1666 r. za pobicie Sebastiana Luchnica117 oprócz odszkodowania dla niego miał zapłacić 2 grzywny do urzędu118.
W stosunku do Błażeja Chudoby, który w 1667 r. pobił wdowę Łuczynę, zastosowano karę łączoną. Zdecydowano, że Błażej powinien przeprosić wdowę
w obecności dwóch sąsiadów, a także siedzieć w kaźni oraz wynagrodzić poszkodowanej wszystkie razy i zniewagi. Dodatkowo zobowiązany został do zapłacenia urzędowi 5 grzywien119. Podobna sytuacja miała miejsce w wypadku Jana Rabędki oskarżonego przez Jana Jabłońskiego o to, że znieważył jego żonę i rozerwał
jej rękaw. Zdecydowano, że Rabędka miał siedzieć w kaźni, a z kaźni, aby winę
urzędowi oddał i przeprosił żonę Jabłońskiego. Miał też też oddać Jabłońskiemu
prawne postępki wszystkie. Sąd przykazał również, aby więcej […] na się nie wołali
i w zgodzie ze sobą mieszkali pod karą kaźni120.
Kary orzekane za pobicie były różne, ale wydaje się, że najczęściej zasądzano finansowe wynagrodzenie uszczerbku na zdrowiu. Przewidziane kary więzienia czy
infamii miały mobilizować winowajcę do szybkiego wykonania wyroku.
114
AGAD, Lutomiersk2, k. 145–145v,
115
AGAD, Lutomiersk2, k. 230v.
116
AGAD, Lutomiersk2, k. 222v–223.
117
Luchnic prawdopodobnie był mieszczaninem kazimierskim.
118
AGAD, Lutomiersk2, k. 226.
119
AGAD, Lutomiersk2, k. 241.
120
AGAD, Lutomiersk2, k. 243.
studia 12 tomost.indb 113
2010-04-12 10:26:46
114
Zbigniew Głąb
Informacji na temat kar za znieważenie zapisano w księdze sądowej niewiele.
Przyczyną może być fakt, że zadanie „słów nieuczciwych” było często tylko jednym
z elementów przestępstwa, najmniej ważnym. Często też sprawy nie znajdowały swojego finału przed sądem lutomierskim. Tak było zapewne w wypadku księdza wikarego Walentego, który zezwany przez Wojciecha Tylkę (w wyniku sporu
o czapkę) kazał rzecz zapisać, aby potem ją do grodu podać121. Sprawa ta nie pojawia się już więcej na kartach omawianej księgi; być może doszło do ugody poza
sądem lub była ona sądzona przez inną instancję. Podobnie w wypadku Mikołaja, syna Łukasza Wróbla, znieważonego przez Macieja Latkowicza – do księgi
wpisano fakt, ale nie ma informacji o dalszym rozwoju sprawy122. Wydaje się,
że dążono do ugody prywatnej bez rozwiązań sądowych. W 1632 r. dokonano
wpisu do księgi na prośbę Wojciecha Duglosa – mieszczanina lutomierskiego
– Jakuba Filona i Wojciecha mieszczan szadkowskich, oraz Jana, czeladnika Jędrzeja Tomaszika, mieszczanina wieluńskiego, który dotyczył ugody w sprawie
użycia słów wrażliwych123. Sama ugoda odbyła się prawdopodobnie poza sądem
z własnej inicjatywy stron, które dopiero po tym zdecydowały się na wpis do
księgi, co miało zapewne podnieść wagę ugody i zabezpieczyć zainteresowanych
na przyszłość.
W drobnych sprawach o znieważenie nie zasądzano kary, ale nakazywano
ugodę. Taka sytuacja miała miejsce w 1666 r., kiedy przed sądem stanęły Stanisławowa Robaszkowa i Piotrowa Sajnina. Robaszkowa pozwana została o beczkę
piwną i znieważenie. Sąd orzekł, że, jeśli się nie pogodzą, obie trafią do kaźni,
a Stanisławowa miała przeprosić przez sąsiady najdaley dnia dzisiejszego124. Analogicznie, Matiasz kucharz, który znieważył żonę Stanisława Gębickiego, miał ją
przeprosić przy sąsiadach pod karą siedzenia w kaźni125. Odnośnie konfliktu Stefana Smacznego z Wojciechem Srocką zdecydowano, że obie strony mają się przeprosić zaraz przy urzędzie, a iżby sobie tego więcey nie wznawiali y z sobą się nie
kłócili pod zakładem piąci grzywien winy kościołowi, panu i urzędowi i siedzenia w
mieyski kaźni126. Osądzając kłótnię wdowy Klęczkowej z Franciszkiem Siwińskim
i jego żoną, stronom również nakazano pogodzenie się127. Dodatkowo Klęczkowa została skazana na siedzenie w kaźni miejskiej i przeproszenie Siwińskiego
121
AGAD, Lutomiersk2, k. 78.
122
AGAD, Lutomiersk2, k. 201v.
123
AGAD, Lutomiersk2, k. 93v.
124
AGAD, Lutomiersk2, k. 221–221v.
125
AGAD, Lutomiersk2, k. 223.
126
AGAD, Lutomiersk2, k. 241.
127
AGAD, Lutomiersk2, k. 223.
studia 12 tomost.indb 114
2010-04-12 10:26:46
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 115
w obecności sąsiadów128. Więcej informacji zawarto w zapisce z 1666 r., Oleksy
kuśnież pozwał Andrzeja Fierałę i Wojciecha Świeżaczka o pomówienie Mikołajka Wróblika i Pawła Caleczki o kradzież129. Ponieważ pomówienie było niesłuszne, mieli oni siedzieć w kaźni i zapłacić za potwarz. Powinni też byli zapłacić –
każdy po 3 grzywny do urzędu. Zaznaczono też, że więcy żeby tego nie rozmawiali
pod przepadkiem takowych drugich win130. Do kaźni trafili również Maciej Labęda z żoną, którzy wyzywali Stanisława Sieradzkiego od złodziei w trakcie kłótni
o pieniądze za chleb. Karę taką wyznaczono, ponieważ odbywało się to wszystko
na ulicy. Zobowiązani zostali też do złożenia przeprosin131.
Niekiedy kary za znieważenie przyjmowały wyłącznie formę finansową.
W wyroku w sprawie, że Sobański zadał słowa nieuczciwe Janowi Dorabiale,
Walenty został zobligowany do zapłacenia 24 grzywien. Wysokość tej sumy była
zapewne uzależniona od wysokości kosztów podróży Jana, mniej zaś od samego
faktu pomówienia. W innej zapisce odnajdujemy wzmiankę, że Mateusz Podbielski nie zapłacił za pogębek Jerzemu cyrulikowi, czemu powinien zadośćuczynić
pod karą kaźni132.
Stosowano także łączenie obu kar – finansowej z kaźnią.Paweł Całka, pozwany do sądu za znieważenie na targu gospodyni szlachcica Marcina Kozubskiego,
został skazany na siedzenie w kaźni do zachodu słońca i zapłacenie 3 grzywien
urzędowi (zdecydowano, że nie wyjdzie z kaźni, dopóki nie zapłaci). Nakazano
także, aby na drugi dzień przeprosił Kozubskiego, gospodynię i jej męża Jerzego Helmana – cyrulika lutomierskiego – w obecności sąsiadów. Powinien też
przeprosić urząd133. W sprawie między Adamem Kurzymąką i Warzyńcem Pigulcem, w której ten pierwszy został pozwany o kradzież, sąd nakazał pozwanemu siedzenie w kaźni, a z kaźni ażeby oddał urzędowi winy grzywien pięć
y Wawrzyńca Pigulca, ażeby […] publice przeprosił y iemu wszystkie prawne
powrócił postępki. A ieżeliby mu to miał znowu wznawiać lubo w cechu lubo
na gospodach Adam Kurzymąka, tedy popadnie winą po grzywien dziesięci, to
iest kościołowi, panu i urzędowi134. Ten sam Wawrzyniec Pigulec został z kolei
nazwany złodziejem przez Mathiasa Majewskiego. Rada zasądziła siedzenie
w mieyskiey kaźni, a z kaźni urzędowi pięć grzywien winy, aby oddał, y iego
128
AGAD, Lutomiersk2, k. 224v–225.
129
Oleksy występował jako opiekun Mikołajka i Pawła; prawdopodobnie byli oni nieletni.
130
AGAD, Lutomiersk2, k. 223–233v.
131
AGAD, Lutomiersk2, k. 233v.
132
AGAD, Lutomiersk2, k. 224v.
133
AGAD, Lutomiersk2, k. 236v–237.
134
AGAD, Lutomiersk2, k. 240.
studia 12 tomost.indb 115
2010-04-12 10:26:46
116
Zbigniew Głąb
samego [Wawrzyńca], aby przy zupełnym urzędzie ze dwiema sąsiadami, lubo
przy burmistrzowskim lubo przy woytowskim, przeprosił i żeby sobie zapisali
w xięgi, aby więcy tego nie ustanawiali między sobą135. W kolejnej sprawie
z udziałem Pigulca pozwał on Stefana Pomianowskiego o poswar na pewney gospodzie, iż się ze sobą byli powadzili przy posiedzeniu. Pozwany bronił
się, że przeprosił już Wawrzyńca w domu wójta przy „wiernych” wójtowskich136.
Stwierdzono, że mają się przeprosić i więcej nie wznawiać kłótni pod winą pańską, kościelną i urzędową. Dodatkowo zdecydowano, że za to, iż wiyary nie
daie urzędowi wóytowskiemu [...] i lekce go sobie poważa, Wawrzyniec ma trafić do kaźni miejskiej137.
Wzmianki o karach za obrazę urzędu pojawiają się tylko dwukrotnie (choć
fakt samej obrazy odnotowywano wielokrotnie). W 1637 r. sądzony był Maciej
Podymny oskarżony o to, że obrażał i rozgonił sąd burmistrza. Jak wynika z relacji, nie poprzestał on na obrzuceniu obelgami rady, ale także, kiedy rada opuściła
miejsce obrad, gonił za burmistrzem i rajcami z mieczem (określonym też jako
kord). Zdecydowano, że powinien za swój czyn zapłacić 10 grzywien kary (połowę na kościół), a drugą sądowi, a także stać w kościele pod amboną przez czas
mszy przez trzy niedziele. Dodatkową karą miało być stanie na ganku ratusza trzy
razy po godzinie z mieczem, którym dokonał przestępstwa138. Mniejszej zniewagi
dopuścił się w 1666 r. Kazimierz Pietrankiewicz, który za pomówienie burmistrza
o kradzież stanął przed sądem. Pozwany nie przyznał się do zarzucanego mu czynu. Zdecydowano, że ma przeprosić burmistrza i urząd wszystek, a jeśli sprawa się
powtórzy, to trafi do więzienia i będzie karany winą urzędową139. Można przypuszczać, że po środki karne sięgano dopiero w ostateczności – kiedy skala zniesławienia urzędu przekraczała normy społeczne.
Niewiele wzmianek posiadamy również o karach za kradzież. Pierwszy wpisany
do księgi wyrok pochodzi z 1631 r. i dotyczy Jakuba Podlodowskiego, który napadł
i odebrał konie czeladzi Aleksandra Zawistowskiego. Zdecydowano, że Podlodowski
ma siedzieć w więzieniu dotąd, aż się stronie powodowej we wszystkim satysfakcja stanie140. Nie określono zatem tutaj dokładnej kary; więzienie miało być tylko
uciążliwością mobilizującą winowajcę do szybkiego zadośćuczynienia za szkody.
Dokładnie sprecyzowana kara została wpisana w 1638 r. w sprawie Kaspra Latka
135
AGAD, Lutomiersk2, k. 240v.
136
Zapewne chodzi o lendwójta.
137
AGAD, Lutomiersk2, k. 242.
138
AGAD, Lutomiersk2, k. 142–142v.
139
AGAD, Lutomiersk2, k. 233v.
140
AGAD, Lutomiersk2, k. 103–103v.
studia 12 tomost.indb 116
2010-04-12 10:26:46
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 117
i jego syna Wojciecha, którzy okradli śpiącego Marcina Sobcika. Zdecydowano, że
Wojciecha Latkowiczka względem tej kradzieży i wzięcia pieniędzy, officium consulare ustępując prawa surowego na garło nie następuje, widząc młodość jego i aby
żywota swego mógł poprawić. Jednak za takowy exces jego skazuje go na twarzy być
cechowany, miotłami wysmagany, od miasta na kilka mil odkazany. A co się tknie
ojca jego Kaspra Latka, przy którym te pieniądze były nalezione, na starość jego patrzając, zdrowym go urząd zostawuje, winę nań zakładając, aby po cztery czwartki,
to jest w targi, w kunie pod ratuszem jako stał trzymając ten trzos w ręku, w którym
pieniądze były, aby się na potym tego przestrzegał, a gdyby się tego na potym ważył,
ma być na garle karany141. Kolejny wyrok wpisany do księgi radziecko-wójtowskiej
pojawia się dopiero w 1666 r. Dotyczy on Grygiera ślusarza, który został pozwany
przez Martiana rzeźnika o połeć mięsa. Zdecydowano, że za kradzież Slosarz powinien siedzieć w kaźni, a połeć ma być nad nim zawieszony. Oprócz tego zobowiązany został do zapłacenia po 5 grzywien Kościołowi, panu i urzędowi. Sprawa ta
dotyczyła nie tylko kradzieży, ponieważ odnotowano, że ślusarz ma zadośćuczynić
za najście domu rzeźnika i przeprosić jego i jego żonę w obecności sąsiadów. Miał też
zapłacić razy według protestacji i zwrócić Martianowi koszty sądowe oraz siedzieć
w kaźni aż te wszystkie winy odda. W wypadku recydywy powinien być karany na
gardle142. W tym samym roku odbyła się sprawa o kradzież, z której ze względu
na zniszczenie źródła (uszkodzona karta) znamy tylko wyrok nakazujący, aby byli
oboie przedz Pręgę mieską bici y osieczeni y z miasta aby zaraz byli wygnani y wyswieczeni y aby o trzy mile wszerz i wzdłuż na trzy mile od miasta oddaleni byli y do
tego aby żenie iego ucho143 urzniete było […] względem tego, iż ona sama te dziewięć
czerwonych złotych ukradła144. Oskarżającym był Wojciech Lodoń, a złodziejami
najwyraźniej małżeństwo, które przywłaszczyło sobie pieniądze i prawdopodobnie
jakieś inne przedmioty (jest także mowa o rzeczach). W tym samym roku odbyła
się nieco humorystyczna sprawa, w której Paweł Pawęda pozwał Kazimierza Pietrankiewicza o wyrwanie z ogrodu dwóch główek kapusty. Nakazano im pogodzenie się pod karą kaźni. Zaznaczono, że jeden drugiemu ma tego nie wymawiać tak
w domu na ulicach y po gospodach. Powinni też zapłacić jednakowe prawne postępki145. Następnie sąd musiał zmierzyć się też ze sprawą o wzięcie z komory sera […]
i o dwie kurze. Oskarżony przez Adamową Wieczorkową Wojciech Wieczorczyk nie
141
AGAD, Lutomiersk2, k. 152v.
142
AGAD, Lutomiersk2, k. 227–227v.
143
W zapisce przekreślono „ucho” i wpisano „nos”.
144
AGAD, Lutomiersk2, k. 233.
145
AGAD, Lutomiersk2, k. 232.
studia 12 tomost.indb 117
2010-04-12 10:26:46
118
Zbigniew Głąb
przyznał się146. Zdecydowano, że w tej sprawie Wojciech będzie przysięgać u wójta. Za
kury powinien zapłacić dziś zaraz [bo] się u niego trzecia znalazła147.
Podobnie jak w wypadku podziału przestępstw, kary podzielić można na
prywatne i publiczne148. Pierwsze orzekane były najczęściej jako kary pieniężne.
W prawie miejskim, gdy gdy chodziło o zabójstwa, zranienia czy zniewagi, przestępca płacił karę, która mogła być wynikiem ugody między stronami149. Częściej
jednak była ona określana przez prawo. Jak pisze Groicki: ...zabicie głowy w magdeburskim prawie płaca ma być całym wargieltem, to jest dwadzieścia złotych
polskiej monety. Ale wedle zwyczaju, który się w polskim prawie zachowywa,
tedy z tych miast, w których wżdy są ludzie znakomitszy, za głowę trzydzieści grzywien. W mniejszych miasteczkach piętnaście grzywien. We wsi dziesięć
grzywien150. W praktyce często dostosowywano wysokość opłaty do możliwości
finansowych winowajcy151. Kara pieniężna mogła mieć też charakter publiczny.
Opłaty dokonywano wtedy nie tylko na rzecz poszkodowanego, ale również na
rzecz pana, urzędu i kościoła152.
Kary publiczne w miastach można podzielić na kryminalne (kara śmierci, kary
mutylacyjne, infamia) i na półkryminalne (cywilne) obejmujące wszystkie pozostałe kary153. Dodatkowo kara śmierci mogła być zwykła lub kwalifikowana154. Kara
zwykła miała być wykonywana mieczem lub przez powieszenie. W Lutomiersku
mamy do czynienia wyłącznie z orzekaniem zwykłej kary śmierci (ścięcie mieczem). S. Płaza pisze o karze ścięcia mieczem jako o zarezerwowanej dla rycerstwa
i szlachty155. Pamiętać jednak należy, że prawo magdeburskie, na którym opierało się sądownictwo miejskie, znało karę ścięcia mieczem156, która była zasądzana
146
Nazwiska stron wskazują na koligacje rodzinne; możliwe, że Wojciech był synem lub pasierbem
Adamowej.
147
AGAD, Lutomiersk2, k. 245–245v.
148
S. Płaza, op. cit., s. 394. Por. też J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, op. cit., s. 268–271.
149
S. Płaza, op. cit., s. 399.
B. Groicki, Artykuły prawa…, s. 39. T. Maciejewski (Historia ustroju i prawa sądowego Polski,
Warszawa 1999, s. 165) wskazuje, że w 1581 roku główszczyzna mieszczańska została zrównana
z chłopską. Nie podaje jednak źródła informacji.
150
151
W. Maisel, Dawne polskie..., s. 361.
152
Loc. cit.; S. Płaza, op. cit., s. 410–411.
153
S. Płaza, op. cit., s. 400.
154
Ibidem, s. 402.
155
Loc. cit.
Przykładem może być cytowany już P. Szczerbic, który w tłumaczeniu Ius. Mun., art. XVIII in glosa (do tego Spec. Sax., lib. II, art. XXXVIII) pisze o ścięciu mieczem – P. Szczerbic, Ius Municipale...
to iest Prawo Mieyskie Maydeburskie, k. 116.
156
studia 12 tomost.indb 118
2010-04-12 10:26:46
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 119
także przez sąd lutomierski157. O zastosowaniu kary mutylacyjnej w Lutomiersku
mamy tylko jedną niepełną, ze względu na zniszczenie księgi miejskiej, wzmiankę158. Trudno zatem orzec cokolwiek w tej materii, choć wydaje się, że kary okaleczenia stosowano w omawianej miejscowości raczej rzadko – należy jednak zwrócić tutaj uwagę, że nie wiadomo, jakie kary orzekała ława miejska. Kilkukrotnie
zasądzono karę infamii. Pozbawiała ona skazanego zdolności prawnej i zdolności
do czynności prawnych159. W Lutomiersku miała ona charakter czasowy, a celem
jej zastosowania było zmuszenie winowajcy do konkretnych działań, takich jak zadośćuczynienie ofierze czy stawienie się przed sądem.
Niewielki był zestaw kar półkryminalnych zasądzanych przez sąd lutomierski.
O karze wygnania posiadamy tylko dwie wzmianki160. Częściej stosowano kary na honorze161, do których zaliczymy kary hańbiące, cielesne połączone z niedogodnościami
fizycznymi czy kary przynoszące ujmę winowajcy. Odnośnie Lutomierska kilkakrotnie pojawiają się wzmianki o siedzeniu w kunie, jedna zaś mówi o pręgierzu. Terminologia używana w lutomierskich zapiskach sądowych jest niejasna: pojawiają się
wzmianki o więzieniu (carcer) lub o kaźni miejskiej. W języku staropolskim słowo kaźń
tłumaczone jest jako więzienie162. Należy jednak zastanowić się czy w rozumieniu ówczesnych sędziów więzienie i kaźń nie stanowiły odrębnych kar (czy też raczej miejsc
wykonywania kary). W jednym wypadku pojawia się wzmianka, że przestępca (zabójca) osadzony został w więzieniu i stamtąd doprowadzono go na sprawę163. Pojmany
po zabójstwie Jakuba Chajduka Maciej Byczek trafił początkowo do kaźni miejskiej164,
a następnie, po wydanym wyroku, do więzienia165. Więzienie w Lutomiersku Znajdowało się najprawdopodobniej w ratuszu miejskim166. Być może w jego piwnicach było
Na taką praktykę w innych miastach wskazują też: W. Maisel, Dawne polskie..., s. 359; T. Maciejewski, op. cit., s. 165. H. Zaremska (Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV–XVI wiek,
Warszawa 1986, s. 62) wskazuje też, że miecz był znakiem posiadania przez miasto prawa sądzenia.
Miecz katowski był specjalnie przystosowany do egzekucji i różnił się od innych mieczy – Z. Kuchowicz, Obyczaje staropolskie XVII–XVIII wieku, Łódź 1975, s. 563.
157
158
AGAD, Lutomiersk2, k. 233.
159
W. Maisel, Dawne polskie..., s. 357; S. Płaza, op. cit., s. 405.
160
AGAD, Lutomiersk2, k. 143–144v; 233.
T. Maciejewski (op. cit., s. 166–167) rozróżnia kary na honorze (tu kary cielesne we wszystkich
formach, łącznie z umieszczaniem pod pręgierzem czy w kunie) od kar na czci (tutaj proskrypcja,
infamia, banicja i wygnanie).
161
162
Słownik staropolski, t. III, pod red. S. Urbańczyka, Wrocław–Kraków–Warszawa 1960–1962, s. 259.
163
Przypadek Jana Osmolskiego (AGAD, Lutomiersk2, k. 194–194v).
164
AGAD, Lutomiersk2, k. 86–87v.
165
AGAD, Lutomiersk2, k. 87v–88.
Istnienie ratusza w Lutomiersku potwierdzają dwie wzmianki: AGAD, Lutomiersk2, k. 142–142v
oraz k. 152v.
166
studia 12 tomost.indb 119
2010-04-12 10:26:46
120
Zbigniew Głąb
pomieszczenie, w którym zamykano przestępców, najczęściej doraźnie przed sprawą
lub do czasu wykonania wyroku167. Więzienie mogło być też zabezpieczeniem przed
ucieczką przestępcy, przed jego kontaktem z otoczeniem (np. świadkami przestępstwa),
a także przed ewentualnym samosądem ze strony poszkodowanego lub jego rodziny; innymi słowy, pełniło ono rolę aresztu do momentu zakończenia rozprawy168.
W niektórych sytuacjach sąd orzekał wykonanie kary pod winą siedzenia w kaźni lub zasądzał ją za różne drobniejsze przestępstwa. Być może była ona tożsama
z więzieniem. Jednak niektóre wzmianki wskazują na to, że siedzenie w kaźni (więzieniu) odbywało się publicznie i pozwalało na kontakt z otoczeniem. W 1644 r.
młodzieńcy oskarżeni przez Macieja Latkowicza o zniszczenie fasy wodnej trafili do
więzienia. Sprawa na tym jednak się nie skończyła, ponieważ cisz młodzieńci będąc
posadzani do carceres pub[li]ce, gdy sli ludzie z kościoła po mszy święty wołali
z karceres na tegoż protestanta [Latkowicza] słowy zelżywymi i nie­ucz­ciwymi169.
Sytuacja taka wskazuje, że winowajcy znajdowali się na widoku publicznym i mieli
kontakt z otoczeniem, a ich kara miała charakter hańbiący. Na publiczny charakter siedzenia w kaźni miejskiej wskazuje też zapiska, w której Sebastian Smaczny
oskarżył Marcina Królika o słowa nieuczciwe, które wołała na niego żona Marcina Królika, kiedy siedział w kaźni170. Żona Marcina musiała mieć zatem swobodny
dostęp do oskarżonego, co raczej wyklucza piwnicę ratusza. Także Grygier ślusarz
odbywał zapewne karę w miejscu publicznym, siedział bowiem w kaźni z zawieszonym nad głową ukradzionym połciem mięsa jako licem171. Kaźń miejska mogła
mieć zatem formę klatki lub pręgierza, do którego przywiązywano winowajcę.
Wystawiona na widok publiczny znajdowała się zapewne na rynku miejskim. Być
może za pomocą jednolitej (zamiennej) nomenklatury określano dwa rodzaje stosowanego więzienia: jedno w ratuszu jako miejsce tymczasowego zatrzymania172,
a drugie w miejscu publicznym jako docelową formę kary na honorze173.
W sądownictwie Lutomierska stosowano też kary zaliczane do kościelnych.
Miały one formę pokuty (pokory) odbywanej publicznie najczęściej w kościele174.
Kary więzienia nie stosowano wówczas w większym zakresie w sądownictwie miejskim –
M. Borucki, op. cit., s. 107; S. Płaza, op. cit., s. 409.
167
168
M. Borucki, op. cit., s. 109.
169
AGAD, Lutomiersk2, k. 201–201v.
170
AGAD, Lutomiersk2, k. 227v.
171
AGAD, Lutomiersk2, k. 227–227v.
172
Co wiązało się z praktyką wywodzącą się ze średniowiecza – T. Maciejewski, op. cit., s. 167–168.
W. Maisel (Archeologia prawna Polski, Warszawa 1982, s. 122–130, 132–134; Dawne polskie…,
s. 361) przedstawia karę pręgierza i kuny jako najbardziej typową karę na honorze. Por. też M. Borucki, op. cit., s. 106–107.
173
174
Por. W. Maisel, Archeologia prawna…, s. 120–121; Historia państwa i prawa…, t. II, s. 359.
studia 12 tomost.indb 120
2010-04-12 10:26:46
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 121
W jednym wypadku kara ta odbywała się gdzie indziej – Maciej Podymny, za rozpędzenie rady miejskiej, odbywał pokutę, stojąc pod ratuszem. Być może taką formę kary należy argumentować tym, że gdy doszło do zabójstwa, naruszane były
także prawa boskie (stąd pokuta w kościele)175, natomiast gdy rozpędzono siłą radę
miejską, uszczerbku doznały jedynie władze świeckie – stąd wybór ratusza jako
miejsca, które bardziej odpowiadało charakterowi przestępstwa.
W omawianej księdze niewiele jest wzmianek na temat wykonania wyroków.
Przykładem może być tutaj relacja lendwójta z intromisji w dobra Pokorków176.
Niekiedy pojawiają się też wzmianki o przyjęciu przez poszkodowanego pieniędzy
i ugodzie między stronami. Na przykład w 1632 r. Wojciech Duglos Szot wypłacił
Kasprowi Latkowiczowi odszkodowanie w wysokości 8 złotych za pewne excesy.
Dokonano też ugody i obiecano wzajemne wstrzymanie się od dalszych negatywnych działań177. Egzekwowanie kar w sądownictwie miejskim uchodziło za jedno
z najsprawniejszych. Być może brak informacji na temat wykonanej kary można
uznać za świadectwo wykonania kary. Niekiedy sąd orzekał termin zadośćuczynienia winowajcy poszkodowanemu. W sprawie Andrzeja Macherki, który pobił
Sebastiana Luchnica, w wyroku stwierdzono, że ma on czas na wynagrodzenie
krzywd do zachodu słońca178. Wydaje się, że nie zawsze wyrok sądu realizowany
był szybko. Czasami stwierdzano, że winowajca powinien siedzieć w więzieniu,
dopóki nie zadośćuczyni szkodom. Taki zabieg zastosowano w stosunku do Macieja Byczka179. Okazał się on chyba jednak mało skuteczny, skoro sześć lat później
na jego kolejnej sprawie nadal był winien wargieltu za głowę Chajduka180. Także
opłata, którą mieli wnieść poręczyciele za Tomasza Łakomika, uiszczona została
dopiero w 1638 r., gdyż pod tą datą znajdujemy wzmiankę, że Łukasz Piianka (jeden z poręczycieli) zapłacił 32 złote za głowę Piotra Byczka181.
Jak zauważył M. Borucki, prawo magdeburskie charakteryzowało się dużą surowością. Za wiele przestępstw przewidziano karę śmierci lub kary mutylacyjne,
a ludność miejska nazywała potocznie prawo magdeburskie krwawym saksoW Rejestrze do Porządku i do Artykułów prawa majdeburskiego i cesarskiego (s. 191–192) Groicki pod hasłem „Przyczyny mężobójcę omawiające” powołuje się księgi: Powtórzonego Prawa, Liczb,
Jozuego oraz Wyjścia.
175
176
AGAD, Lutomiersk2, k. 42v.
177
AGAD, Lutomiersk2, k. 99v.
178
AGAD, Lutomiersk2, k. 226.
179
AGAD, Lutomiersk2, k. 87v–88.
180
AGAD, Lutomiersk2, k. 142v–143.
AGAD, Lutomiersk2, k. 153v–154. Poręczyciele zobowiązali się do zapłacenia 20 grzywien. Łukasz Pianka oddał 32 złote, co było ekwiwalentem 20 grzywien (grzywna liczona była po 48 groszy,
a złoty po 30 – zatem 20 grzywien i 32 złote w obu przypadkach wynosi 960 groszy).
181
studia 12 tomost.indb 121
2010-04-12 10:26:46
122
Zbigniew Głąb
nem182. Z analizy księgi miejskiej Lutomierska wynika jednak, że praktyka sądu
w małym miasteczku zmierzała raczej do łagodzenia kar, czego najlepszym
wyrazem była zamiana kary śmierci na inną. Do wymienianych w prawie magdeburskim motywów stosowania kary, takich jak zachowanie bezpieczeństwa,
zadośćuczynienie pokrzywdzonemu, prewencję, ochronę istniejącego stanu
prawnego, uchronienia przestępcy przed karą wieczną183, należy dołożyć jeszcze stosowanie kary jako środka doraźnego mającego skłonić winowajcę do
konkretnych działań, jak stawienie się przed sądem czy szybkie wynagrodzenie
krzywdy ofierze lub jej rodzinie.
Na podstawie przedstawionego materiału przestępstwo rysuje się jako zjawisko przebiegające w kilku etapach: od powzięcia decyzji o dokonaniu przestępstwa (często pod wpływem chwili) – przez realizację zamiaru, zidentyfikowanie
i doprowadzenie przestępcy przed sąd, proces, wyrok – aż po wykonanie zasądzonej kary. Wszystkie etapy przechodził jedynie przestępca, nieco mniej ofiara,
jeszcze mniej świadkowie i inne osoby mające kontakt z jedną ze stron. Co prawda zwykły mieszczanin miał szansę zetknąć się z przestępstwem na każdym z jego
etapów, ale większość z nich stykała się z nim dopiero na jego ostatnim etapie,
kiedy to wykonywana była kara. Jeśli kara odbywała się publicznie – jak pokuta
czy siedzenie w kunie – stawała się ona udziałem całej społeczności. Mieszczanin przechodzący przez rynek, spieszący do pracy czy kościoła, miał okazję zobaczyć odbywającego karę przestępcę, co zapewne dawało okazję do przemyśleń,
a także zapisywało w świadomości zbiorowej fakt istnienia przestępczości.
Przestępczość nie była w Lutomiersku powszechna, niemniej przez cały
czas w różnych przejawach towarzyszyła mieszczanom. Z przestępcą można
było zetknąć się w wielu miejscach, nie wykluczając nawet własnego domu.
Z całą pewnością niektórzy ludzie częściej spotykali się z przestępczością niż
inni. Dowodzi tego fakt powtarzania się tych samych nazwisk przy okazji różnego rodzaju konfliktów z prawem – zarówno w roli przestępcy, jak i ofiary
– czego przykładem są wymienieni już: Baltazar Ziołowicz, Macieja Latkowicz
czy Maciej Byczek Na kartach omawianej księgi miejskiej w kontekście przestępstw pojawiają się nazwiska kilkudziesięciu osób, co w społeczności liczącej
ok. 1 tys. osób stanowi liczbę stosunkowo niewielką (pamiętać jednak należy,
że część spraw prawdopodobnie była sądzona przez ławę i wpisywana do księgi
wójtowskiej, której nie posiadamy – obraz ten jest więc niepełny).
Specyficzną grupę w mieście stanowili mieszczanie zasiadający we władzach
miejskich. Jako prości rzemieślnicy, kupcy lub po prostu rolnicy, stawali oni
182
M. Borucki, op. cit., s. 105.
183
W. Maisel, Dawne polskie…, s. 358.
studia 12 tomost.indb 122
2010-04-12 10:26:46
Zbrodnia i kara – z dziejów przestępczości w małym mieście… 123
przed koniecznością sądzenia poważnych spraw kryminalnych. Byli oni słabo
wykształceni, najczęściej ich umiejętności ograniczały się do czytania i pisania184 oraz znajomości prawa, którą najpewniej nabyli w toku praktyki sądowej,
kiedy to musieli decydować o losach winowajcy, w tym nawet o jego życiu lub
śmierci. Problemem było zapewne i to, że sami niekiedy stawali się przestępcami. W konflikt z prawem wchodziły osoby piastujące stanowisko lendwójta,
burmistrza, ławnicy, a także cechmistrzowie. Powodowało to swoisty paradoks,
jak np. w wypadku Baltazara Ziołowicza czy Macieja Latkowicza, którzy, sami
będąc sędziami, jednocześnie mieli zatargi z prawem i stawali przed sądem, co
jednak nie przeszkadzało im w sądzeniu innych spraw185.
Wydaje się jednak, że zwłaszcza w wypadku ciężkich przestępstw starano
się jak najlepiej dołożyć sprawy, aby wydać sprawiedliwy wyrok. Podporą była tu
znajomość prawa wywiedziona z praktyki sądowej, poparta również różnego rodzaju dziełami prawniczymi. Doświadczony skład sędziowski186 wydawał zapewne
w dużej mierze wyroki „z głowy”, ale w niektórych sprawach wspierano się jednak
konkretnymi artykułami prawa. Można przypuszczać, że znajomość prawa oraz
zasad postępowania sądowego przez sędziów lutomierskich była zadowalająca.
W kancelarii miejskiej znajdowały się najprawdopodobniej dzieła Groickiego, Jaskra czy Szczerbica pozwalające na rozstrzyganie trudniejszych spraw. Ich znajomość pozwalała na prawidłowe prowadzenie toku postępowania sądowego, które
było zgodne z obowiązującym prawem i nie odstawało od praktyki innych miast.
Rajcy i ławnicy lutomierscy orientowali się dobrze w obowiązujących przepisach,
potrafili je też interpretować. Wyroki wydawano, opierając się na przepisach surowego prawa magdeburskiego; ale czasami jednak je łagodzono je; w takich wypad184
Wyjątkiem byli pisarze miejscy, którzy stanowili elitę umysłową ówczesnych miast (J. Łosowski, op. cit., s. 220). W omawianym okresie kancelarię miejską w Lutomiersku prowadzili kolejno:
Piotr Pomianowski, Jan Łatczyk (od 1649 r.), Tomasz Słomkowski (od 1660 r.), Sebastian Smoliński
(w 1664; 1666–1667 r.), Stanisław Zorzyński (w 1665 r.). Znali oni łacinę (choć większość wpisów
dokonywano w języku polskim) jednak w sprawach kryminalnych używali jej rzadko – prawdopodobnie dlatego, że wymagało to swobodnego operowania językiem, np. w celu zapisywania, niekiedy
barwnych i skomplikowanych zeznań świadków. Chętniej korzystano z łaciny w sprawach cywilnych, gdzie możliwe było użycie gotowego formularza – formularze takie proponował sam Groicki
w Rejestrze do Porządku i do Artykułów prawa majdeburskiego i cesarskiego.
185
Kwestia popadania urzędników miejskich w konflikty z prawem, a następnie ponownego ich zasiadania we władzach dowodzi, że byli oni faworyzowani zarówno przez społeczność miejską, jak
i właścicieli miasta – stanowili zapewne namiastkę patrycjatu miejskiego zwyczajowo funkcjonującą
na „lepszych” prawach.
We władzach miejskich Lutomierska pojawiała się w omawianym okresie stała grupa osób. Często sprawowały one po kolei różnego rodzaju urzędy: np. Maciej Latkowicz w swojej karierze był
burmistrzem, ławnikiem i landwójtem – pozwalało to zapewne na nabranie także doświadczenia
sędziowskiego.
186
studia 12 tomost.indb 123
2010-04-12 10:26:47
124
Zbigniew Głąb
kach dochodziło np. do zamiany kary śmierci na inną w wyniku dopuszczanego
przez prawo miejskie poręczenia. Pamiętać jednak należy, że w miastach prywatnych decydujący głos miał zawsze właściciel. Mógł on uchylić lub zmienić wyrok
sądu miejskiego lub też wpłynąć na tok postępowania, np. przez wydanie glejtu (jak
w sprawie Latkowicza) oskarżonemu.
Przedstawiony obraz przestępczości nie jest pełny. Brak danych z księgi wójtowskiej oraz ze spraw sądzonych przez właścicieli miasta zubaża w pewnej mierze
zakres opisywanego zjawiska. Jednakże na podstawie księgi radziecko-wójtowskiej
możliwe było odtworzenie zjawiska przestępczości i jego miejsca w życiu mieszkańców – od momentu zaistnienia przestępstwa do zasądzenia kary. Najmniej
rozpoznany jest ostatni etap, czyli wykonanie kary. Ze względu na stan źródeł
możemy się tylko domyślać, że takie kary, jak zapłacenie za głowę zabitego, odbycie publicznej pokuty czy infamia, doszły do skutku. Najprawdopodobniej jednak
zasądzone kary wykonywano, ponieważ miasta dysponowały najsprawniejszym
wówczas aparatem egzekwowania wyroków.
studia 12 tomost.indb 124
2010-04-12 10:26:47
Izabela Lewandowska-Malec
(Kraków)
Sejmy rozerwane i zerwane w XVII stuleciu
Die zerrissenen und abgebrochenen Sejms
im 17. Jahrhundert
1. Uwagi wstępne. 2. Rozróżnienie pojęć. 3. Sejmy rozerwane. 4. Sejmy zerwane. 4. Uwagi końcowe.
1. Allgemeine Bemerkungen; 2. Unterscheidung der Begriffe; 3. Die zerrissenen Sejms; 4. Die abgebrochenen
Sejms; Schlussbemerkungen.
1
Zarówno w źródłach, jak również literaturze określenia: sejmy rozerwane i zerwane traktuje się zamiennie. S. Ochmann-Staniszewska i Z. Staniszewski w swojej
publikacji Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana Kazimierza Wazy omawiają anonimowe pismo Z Warszawy o rozerwanym sejmie nowiny dworskie 29 Decembris 1666, które, ich zdaniem, opisuje zerwanie drugiego sejmu odbywającego
się w tym roku1.
Z tego powodu przedmiotem artykułu czynię zagadnienie sejmów rozerwanych i zerwanych, sądząc, że istnieje możliwość i potrzeba dokonania ich ścisłego
rozróżnienia. Próba modelowego ujęcia rozpatrywanych rodzajów sejmu rodzi
niebezpieczeństwo nadmiernego formalizowania tej materii2. Takie zamierzenia
badaczy bywały już w przeszłości krytykowane. Jednak generalizowanie pojęć,
chociaż może wywoływać kontrowersje na polu naukowym, należy uznać za niezmiernie pożyteczne – daje to bowiem możliwość przedstawienia sejmu jako instytucji ustrojowej, poszukiwania ogólnych zasad nią rządzących, po pozbyciu się
balastu wycinkowej oceny.
S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana Kazimierza
Wazy. Prawo – doktryna – praktyka, t. I, „Acta Univ. Wratisl.” 2258, „Historia” CXLVII, 2000, s. 471.
1
Taki zarzut postawił Władysław Czapliński Stanisławowi Kutrzebie, twierdząc, że ten zbyt formalistycznie uznał za pierwsze zastosowanie liberum veto sprzeciw przed prolongacją użyty w roku
1669, W Czapliński, Dwa sejmy w roku 1652. Studium z dziejów rozkładu Rzeczypospolitej Szlacheckiej w XVII wieku, Wrocław 1955, s. 128–129.
2
studia 12 tomost.indb 125
2010-04-12 10:26:47
126
Izabela Lewandowska-Malec
Zagadnieniem niemniej ważnym jest także charakterystyka zjawiska, które doprowadziło do upadku polskiego parlamentaryzmu. Chodzi o zrywanie sejmów
przez zastosowanie liberum veto oraz liberum rumpo. Genezę i stosowanie tej
instytucji również uczynię przedmiotem poniższych rozważań, jako że w kwestii
pierwszego zerwania sejmu istnieje rozbieżność poglądów.
2
Sejm walny Rzeczypospolitej był przede wszystkim forum politycznym.
W luźnej, nieskrępowanej dyskusji (interlocutorie) na różne tematy posłowie
w izbie ścierali się, często bardzo gwałtownie. Jeśli w jakiejś sprawie zdołali osiągnąć consensus, przygotowywali projekt konstytucji. Jednak wiele tematów było
nadal nierozstrzygniętych – pozostawiano je do omówienia na późniejszym sejmie, wpisując niekiedy do uchwały sejmowej zwanej recesem. Jeśli atmosfera obrad była szczególnie napięta, a materie, które przychodziło rozpatrzyć posłom,
skomplikowane i kłopotliwe (obrona, podatki, rozróżnienie w wierze, kompozycja
między stanami), wówczas mogło nie dojść do przygotowania żadnych zgodnych
konceptów. Z brakiem projektów i awanturniczym nastawieniem szli do senatu na
konkluzję w ostatnim dniu obrad. W takich razach trzymano się kurczowo zasad
procedury, która nakazywała zamykać obrady po upływie sześciu tygodni od ich
rozpoczęcia, i to przed zapadnięciem zmroku. Sejm więc – jak mawiano – nie dochodził, rozrywał się. Te same zasady przyjmowano analogicznie w odniesieniu
do sejmów nadzwyczajnych, które pojawiły się od jesieni 1613 r. i obradowały dwa,
trzy tygodnie.
Za panowania Zygmunta III Wazy (przez 45 lat) sześć sejmów zakończyło
się bez powzięcia uchwał (1592, 1597, 1600, 1605, 1606 i 1615 r.)3. Z wyliczenia
tego wynika, że w gorącym okresie rokoszowym dwa sejmy pod rząd rozeszły się
z niczym. Szesnastoletnie rządy Władysława IV zaowocowały niedojściem trzech
sejmów. Natomiast za panowania Jana Kazimierza w ciągu dwudziestu lat, a więc
w czasie ponad dwukrotnie krótszym niż za jego ojca, sejm rozszedł się bez dorobku ustawodawczego aż siedem razy, w tym po raz pierwszy problem ten dotknął
sejm nadzwyczajny w 1665 r.4 To właśnie okres panowania Jana Kazimierza jest dla
omawianego zagadnienia tak istotny. Za jego to czasów – według ugruntowanego
poglądu w literaturze – doszło do pierwszego zastosowania liberum veto przez
I. Lewandowska-Malec, Sejm walny koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów i jego dorobek
ustawodawczy (1587–1632), Kraków 2009, s. 54–56.
3
4
Por. tabela w S. Ochmann-Staniszewska, Dynastia Wazów w Polsce, Warszawa 2006, s. 61.
studia 12 tomost.indb 126
2010-04-12 10:26:47
Sejmy rozerwane i zerwane w XVII stuleciu
127
posła z Upity Władysława Sicińskiego5. Obecnie nie wiąże się już z nim zerwania
sejmu6.
Podział sejmów na rozerwane i zerwane przedstawia schemat:
Sejmy walne
1. R
ozerwane z powodów formalnych (po upływie obowiązującego czasu trwania obrad)
a) brak zgody na prolongatę
• więcej niż 1 głosem (1592)
• 1 głosem (1668-I)
b) po prolongacie
• więcej niż 1 głosem (1652-I)
• 1 głosem(1654-II)
2. Zerwane w trakcie obowiązującego czasu trwania obrad
• z powodów formalnych (1688)
• z powodów merytorycznych (1669)
Kryterium rozstrzygającym o podziale na sejmy rozerwane i zerwane jest
w pierwszej kolejności zakończenie obrad – po lub przed obligatoryjnym czasem
trwania sejmu, w drugiej zaś kolejności – przyczyna rozejścia się posłów: czy decydowały o tym względy formalne (proceduralne) czy merytoryczne. W Artykułach
henrykowskich przyjęto żelazną regułę, że sejm nie może trwać dłużej niż sześć
tygodni7. Na sejmie w 1590–1591 r. dokładnie zdefiniowano ten termin. Sejm miał
zamknąć swoje obrady w dniu tygodnia odpowiadającym dniowi, w którym się
rozpoczynał, zgodnie z datą wyznaczoną w uniwersałach królewskich8. A zatem,
począwszy od 1591 r., sejm miał trwać dokładnie 43 dni. Była to obligatoryjna długość obrad, do której przywiązywano niezwykłą wagę. Ów okres miał dyscyplinować stany sejmujące, aby uzgodniły uchwały bez zwłoki, a ponadto miał stanowić
5
W. Czapliński, op. cit., s. 130.
Por. S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej..., t. II, Warszawa 2000,
s. 105–106, odmiennie w dawniejszej literaturze, dla por. H. Olszewski, Ustrój polityczny Rzeczypospolitej, [w:] Polska XVII wieku, państwo – społeczeństwo – kultura, red. J. Tazbir, Warszawa 1969,
s. 63.
6
Pkt 7 Artykułów, Volumina Constitutionum [dalej: VC], t. II: 1550–1609, v. 1: 1550–1585, do
druku przyg. S. Grodziski, I. Dwornicka, W. Uruszczak, Warszawa 2005, s. 368.
7
8
VC t. II: 1550–1609, v. 2: 1587–1609, do druku przyg. S. Grodziski, przedm. W. Uruszczak, Warszawa 2008, s. 178.
studia 12 tomost.indb 127
2010-04-12 10:26:47
128
Izabela Lewandowska-Malec
gwarancję braku nadużyć. Dlatego z taką niechęcią zgadzano się na prolongatę obrad. Oficjalnie została zakazana uchwałą sejmową w 1633 r.9 Brak zgody na prolongatę lub sprzeciw wobec kolejnej prolongaty (posłowie bardzo ostrożnie szafowali
tym narzędziem, zgadzając się zazwyczaj, szczególnie w czasach Władysława IV
i Jana Kazimierza, jedynie na prolongaty jednodniowe) prowadził do zamknięcia
obrad bez uchwalenia praw. W takiej sytuacji mamy do czynienia z sejmami rozerwanymi. W owym czasie nie uważano tego za nieszczęście. Już A. Sucheni-Grabowska podkreślała, że zadania i kompetencje sejmu nie ograniczały się do sfery
legislacyjnej, nie było to wówczas w powszechnym odczuciu jedyne kryterium
skuteczności obrad10. Ocenę działania staropolskiego sejmu trafnie przedstawiają
również S. Ochmann-Staniszewska i Z. Staniszewski: Rozejście się sejmu nie było
traktowane jako katastrofa, lecz jako nierozstrzygnięta próba sił, która mogła
być powtórzona na kolejnym sejmie, aż do ostatecznego rezultatu11.
W drugiej połowie XVII stulecia doszło wszakże do sytuacji przerywania obrad
sejmowych wskutek protestu jednego lub więcej posłów – czy to z powodów formalnych, czy merytorycznych. W tych wypadkach mamy do czynienia z sejmami
zerwanymi. Jeśli nie udało się zebrać obu izbom na konkluzji (od 1633 r. trzy stany
miały podjąć wspólne obrady na pięć dni przed zamknięciem sejmu), dochodziło
do zerwania obrad pod różnymi pretekstami. Wystarczył głos jednego „zrywacza”.
3
Brak uzgodnienia jakichkolwiek projektów najpóźniej w 43. dniu obrad powodował, że posłowie stawali wobec perspektywy prolongowania obrad sejmowych.
Prawna ocena instytucji prolongacji nastręcza wiele problemów. Pomimo jasnej
normy Artykułów henrykowskich, uzupełnionych konstytucją 1591 r., dopuszczano prawną możliwość jednorazowej prolongacji uchwałą obradującego sejmu.
Jest to wprost zastosowanie zasady lex specialis derogat legi generali. Można się
w tym dopatrywać zasady niezwykle szeroko zakreślonej autonomii izby poselskiej12. Jednak już wówczas proceder prolongacji budził wiele sporów – często
uważano go za nielegalny, stosowany wbrew prawu pospolitemu. Rodzi to pyta9
Pkt 9 Konkluzya Seymowa, Volumina Legum [dalej: VL], t. III, wyd. J. Ohryzko, Petersburg 1859, s. 373.
A. Sucheni-Grabowska, Uwagi o sejmach „niedoszłych”, [w:] Parlament, prawo, ludzie. Studia
ofiarowane prof. Juliuszowi Bardachowi w sześćdziesięciolecie pracy twórczej, red. K. Iwanicka,
M. Skowronek, K. Stembrowicz, Warszawa 1996, s. 288.
10
11
S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej..., t. II, s. 260.
Por. uwagi o zasadzie autonomii sejmu współcześnie: J. Szymanek, J. Zaleśny, Regulaminy parlamentarne w okresie transformacji ustrojowej, Warszawa 2001, s. 13–14.
12
studia 12 tomost.indb 128
2010-04-12 10:26:47
Sejmy rozerwane i zerwane w XVII stuleciu
129
nia o wagę i hierarchię ówczesnych źródeł prawa. W nauce uważa się bowiem, iż
nie istniała żadna taka hierarchia, nie tylko pomiędzy uchwałami sejmów, ale nawet między innymi aktami, na przykład przywilejami etc13 Wątpliwości związane
z charakterem prawnym prolongaty skłaniają do zastanowienia nad znaczeniem
Artykułów henrykowskich, wypracowanych na sejmie elekcyjnym, który uważano za ojca wszystkich sejmów (szlachta obradowała viritim)14. Były to prawa niezmienne, dlatego pytanie o możliwość uchylenia któregoś z postanowień mocą
pojedynczej uchwały, działającej tylko jednorazowo, staje się zasadne.
W czasach panowania Zygmunta III Wazy nie zdarzyła się sytuacja, by wskutek jednoosobowego sprzeciwu doszło do zamknięcia sejmu. Gdy w 1627 r. kontradykował
prolongacie jeden tylko poseł – chorąży liwski Adam Oborski, ulegowano go15. Zatem
były to wówczas działania zbiorowe. W 1592 r., gdy umysły szlacheckie rozpalała myśl o
kupczeniu przez króla tronem Rzeczypospolitej, izba nie wyraziła zgody na prośbę kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego, by przedłużyć obrady o jeden tydzień.
Posłowie z okrzykiem zgoda, zgoda postanowili rozjechać się do domów bez powzięcia
uchwał16. Nie inaczej było w 1597 r., gdy po upływie obligatoryjnego terminu trwania
sejmu część posłów opuściła Warszawę, a pozostałych nie zdołano nakłonić dnia następnego do podjęcia jakichkolwiek debat17. Zbiorowe protesty podnoszono również na
następnych sejmach rozerwanych18. Do 1632 r. nie notuje się sejmów zamkniętych bez
dorobku ustawodawczego, po wyrażeniu przez posłów zgody na prolongatę. W owym
czasie wszystkie sejmy rozeszły się bez uchwał w 43. dniu obrad (przedłużonych nieraz
prawie do świtu następnego dnia), w trakcie których żądania zamknięcia obrad były
zbiorowe. Dopiero za następców Zygmunta III pojedynczy głos przeciwko prolongacie
rozrywał sejm. Kiedy doszło do pierwszego takiego wypadku, należy zbadać gruntownie na podstawie źródeł. Być może stało się tak dopiero za panowania Jana Kazimierza,
w 1668 r., gdy Stefan Bidziński, starosta chęciński, nie pozwolił na prolongację obrad.
Posłowie milczeli, nie próbując go przekonać, chociaż ów poseł pozostał w izbie19.
Por. S. Grodziski, Sejm dawnej Rzeczypospolitej jako najwyższy organ ustawodawczy. Konstytucje
sejmowe – pojęcie i próba systematyki, „Czasopismo Prawno-Historyczne” XXXV, z. 1, 1983, s. 172.
13
14
[...] elekcyjej sejm[...]ojcem [...]inszych sejmów. Bo ieśli zwyczajne sejmy przez pewne odprawują
się osoby, tam już wszyscy, kto chciał paesentes byli, J. Sobieski, Diariusz sejmu koronacyjnego
w Krakowie w 1633 roku, oprac. W. Kaczorowski przy współudz. J. Dorobisza i Z. Szczerbika,
Opole 2008, s. 154.
15
Biblioteka Jagiellońska, rkps. 102, k. 968.
16
K. Lepszy, Rzeczpospolita Polska w dobie sejmu inkwizycyjnego (1589–1592), Kraków 1939, s. 408.
17
J. Rzońca, Sejmy z lat 1597 i 1598, cz. I: Bezowocny sejm z 1597 roku, Warszawa–Wrocław 1989, s. 111.
18
I. Lewandowska-Malec, op. cit., s. 54–55.
Wydarzenia te opisuje, wskazując, że cała grupa posłów nie pozwalała na prolongatę, S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej..., t. II, s. 557–558.
19
studia 12 tomost.indb 129
2010-04-12 10:26:47
130
Izabela Lewandowska-Malec
Inaczej było w sytuacji, gdy posłowie, zniecierpliwieni przedłużającymi się obradami, szantażowali izbę, że nie pozwolą na prolongatę na kolejny dzień. Czynili
to zbiorowo lub pojedynczo. I tu wypada omówić kazus Sicińskiego. Władysław
Czapliński jego wskazuje jako sprawcę pierwszego liberum veto. Jednocześnie ów
znakomity badacz dziejów staropolskiego parlamentaryzmu uznał, polemizując
z Ludwikiem Kubalą, że za pierwszy taki wypadek nie można uznać protestu Jerzego Lubomirskiego na sejmie w 1639 r. Odmiennie sprawę tę ocenił Władysław Konopczyński: stwierdził, że Lubomirski jednoosobowo zerwał sejm, posługując się
artykułem instrukcji zabraniającym mu zgody na prolongatę obrad20. Wymienieni
autorzy nie wyrażali się całkiem jasno. Należy oddzielić bowiem sprzeciw wobec
prolongaty w ogóle, a więc zamknięcie obrad w 43. dniu, od sytuacji, gdy posłowie zgodzili się na przedłużenie jednorazowe, a na kolejne już nie. Z taką sytuacją
mamy do czynienia w wypadku Lubomirskiego. Ma jednak rację W. Czapliński, że
poseł ten nie działał sam. Poparli go Mazowszanie. Nie można zatem tej sytuacji
traktować jako działania w trybie liberum veto (jednoosobowego sprzeciwu).
Według literatury za pierwszego, który sprzeciwił się dalszemu obradowaniu i był sprawcą zerwania sejmu, uważa się Władysława Sicińskiego. Jednak
w świetle najnowszych badań to stwierdzenie budzi pewne wątpliwości. Obraz
sytuacji przedstawiony w „mikromonografii” pierwszego sejmu w 1652 r. autorstwa Sochmann-Staniszewskiej i Z. Staniszewskiego odbiega od powyższej oceny.
Po pierwsze – w 43. dniu obrad posłowie opozycyjni zaproponowali prolongatę.
W dniu następnym stany zebrały się na górze celem odbycia konkluzji. Ponieważ
obrady przeciągały się, z propozycją dalszej prolongaty wystąpił kanclerz wielki
koronny Andrzej Leszczyński. Wnioskowi sprzeciwił się Siciński, po czym wyszedł z sali obrad. Po chwili, w głosowaniu per turnum w sprawie prolongacji,
sprzeciw podtrzymał pisarz ziemski bielski Krzysztof Zielski (Żelski, Zelski), a za
nim kolejni posłowie21. Różnica zachowań posłów w obu sytuacjach ( z roku 1639
i 1652) polega na tym, że Siciński po zgłoszeniu sprzeciwu wyszedł (i przepadł
bez śladu), natomiast Lubomirski pozostał w izbie i, uzyskawszy poparcie innych
posłów, doprowadził swój zamysł do końca. Na sejmie w 1652 r. sprzeciwiający
się posłowie przystali ostatecznie na prolongatę, a jedyny Siciński nie zrobił tego
formalnie. Nie umniejsza to jednak faktu, że Siciński, tak jak Lubomirski, został
poparty przez innych posłów22. Analizując kolejne sejmy pod tym kątem, dostrzegamy, że pierwszym wypadkiem działania całkowicie jednoosobowego był protest posła pruskiego Pawła Antoniego Białobłockiego, który na pierwszym sejmie
20
W. Konopczyński, Liberum veto. Studyum porównawczo-historyczne, Kraków 1918, s. 264–265.
21
S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej..., t. I, s. 110, 381.
22
Odmiennie W. Czapliński, op. cit., s. 130.
studia 12 tomost.indb 130
2010-04-12 10:26:47
Sejmy rozerwane i zerwane w XVII stuleciu
131
w 1654 r. postanowił zgłosić protest, pożegnać króla i opuścić izbę. Sprzeciw jego
nie dotyczył zresztą prolongacji, lecz sposobu odebrania głosu Janowi Ignacemu
Bąkowskiemu. Po wyjściu Białobłockiego zapanowała półgodzinna cisza, a następnie odczytano zwyczajowo rejestr senatorów rezydentów oraz tych, którzy nie rezydowali lub absentowali się, i w dalszej kolejności rejestr infamisów23. Zamknięcie
obrad tylko i wyłącznie w związku z jednoosobowym sprzeciwem i wyjściem posła, nie zatrzymywanego przez nikogo nastąpiło zatem 28 marca 1654 r.24.
Jednak opisane powyżej wypadki – co zauważają S. Ochmann-Staniszewska
i Z. Staniszewski – nie dotyczyły zerwania sejmu w czystej postaci. Należy je zakwalifikować jako sejmy rozerwane w sytuacji braku zgody na prolongatę, a więc
w 43. dniu obrad lub w fazie obrad prolongowanych, gdy posłowie nie zgadzali się
na prolongatę na kolejny dzień. Dzieje sejmów zerwanych datują się po abdykacji
Jana Kazimierza – ostatniego z dynastii Wazów zasiadających na tronie Rzeczypospolitej.
4
Chociaż często spotyka się twierdzenie, że to w 1652 r. doszło do pierwszego zerwania sejmu, w rzeczywistości był to sejm rozerwany. Za pierwszy sejm zerwany
należy uznać – odwołując się do tez Stanisława Kutrzeby – sejm, który rozszedł się
przed konkluzją, nie było więc możliwości uchwalenia żadnych konstytucji. Pierwszy taki wypadek miał miejsce w 1669 r. w niezwykle żenujących okolicznościach.
Zerwany wówczas został na tydzień przed konkluzją sejm koronacyjny Michała
Korybuta Wiśniowieckiego. Posłowie kijowscy z Aleksandrem Woroniczem i Adamem Olizarem (tzw. egzulanci), niezadowoleni z odmowy przyznania im rekompensat za utracone na wschodzie majątki, wnieśli protestację w dniu 5 listopada
1665 r. w 35 dniu obrad25. Należy zaznaczyć, że oficjalnie obrady zakończono 12 listopada26. Niemożność dokończenia obrad, a więc realizacji ich obligatoryjnej długości (izba znajdowała się w stanie passivitas), określa się jako zerwanie sejmu.
W 1688 r. doszło do bardziej gorszącego wypadku: zerwania sejmu przed wyborem marszałka, a więc w czasie, gdy izba poselska nie podjęła jeszcze obrad27.
S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej..., t. I, s. 185, 189–190, t. II,
s. 335.
23
24
Ibidem, s. 189.
25
Z. Wójcik, Liberum veto, Kraków 1992, „Dzieje Narodu i Państwa Polskiego”, II 28, s. 26.
W. Konopczyński, Chronologia sejmów polskich 1493–1793, „Archiwum Komisji Historycznej”,
ser. 2 IV, nr 3, Kraków 1948, s. 155.
26
27
Z. Wójcik, op. cit., s. 27.
studia 12 tomost.indb 131
2010-04-12 10:26:47
132
Izabela Lewandowska-Malec
Za panowania Jana III Sobieskiego, szczególnie w drugiej połowie jego rządów,
zrywanie sejmów stało się nagminne. Ale degrengolada miała miejsce za rządów
dwóch władców z dynastii saskiej: Augusta II Mocnego (zerwano 9 sejmów) i Augusta III Sasa (biorąc pod uwagę, że faktycznie objął rządy dopiero w 1736 r.), kiedy
to wszystkie zwołane sejmy zostały zerwane28.
W związku z zagadnieniem sejmów zerwanych nasuwa się jednak spostrzeżenie o konieczności zbadania powodów i okoliczności niedojścia sejmu w oparciu na źródłach. Jedyną dotąd monografią przedstawiającą tę tematykę jest dzieło
Władysława Konopczyńskiego z 1918 r. Nie kwestionując walorów tejże pracy, należałoby jednak ponownie w sposób wnikliwy zbadać zagadnienie rwania sejmów,
spoglądając na nie nie tylko okiem historyka, ale również prawnika. Wydaje się, że
tematyka ta ulega pewnym uproszczeniom, schematom, a obrzydzenie badaczy
owym liberum veto zaważyło na przedstawieniu tego zagadnienia i jego ocenie.
Należałoby poddać go ponownej, chłodnej analizie. Ponieważ rozległość tejże problematyki i jej skomplikowanie powodują, że materia ta wykracza poza ramy artykułu, sygnalizujemy jedynie potrzebę dalszych badań.
5
Należy dokonać rozróżnienia sejmów na rozerwane i zerwane. Z pierwszymi
mamy do czynienia, gdy sejm w drodze protestu zbiorowego lub jednoosobowego
kończył obrady bez dorobku ustawodawczego – w 43. dniu wobec braku zgody na
prolongatę lub w trakcie obrad prolongowanych, gdy nie zgodzono się na dalsze
ich przedłużenie. Brak zgody traktowano jako działanie w zgodzie z prawem, gdyż
– zgodnie z Artykułami henrykowskimi i konstytucją z 1591 r. – sejm miał trwać
dokładnie sześć tygodni. Był to termin obligatoryjny (wiążący), niedopuszczający
żadnych wyjątków. Za panowania dynastii Wazów – w latach 1587–1668), a więc
przez 80 lat – na ogólną liczbę 72 sejmów rozeszło się bez uchwał 17 sejmów. Żaden sejm nie został zerwany. Istnieją pewne przesłanki do twierdzenia, że u schyłku panowania Jana Kazimierza sejm został rozerwany za pomocą jednoosobowego protestu przeciwko prolongacie.
Panowanie Michała Korybuta Wiśniowieckiego – syna słynnego wodza spod
Beresteczka – zaczęło się pierwszym zerwaniem sejmu obradującego w związku
z koronacją władcy. Obrady sejmu koronacyjnego przerwano jednak przed upływem 43. dnia obrad, co było jawnym złamaniem prawa. W kolejnych latach dochodzi do rozkładu mechanizmów sejmowania.
28
Por. ibidem, s. 31.
studia 12 tomost.indb 132
2010-04-12 10:26:47
Sejmy rozerwane i zerwane w XVII stuleciu
133
Utożsamiane w literaturze liberum veto ze zrywaniem sejmów należy uznać za
błędne. Zrealizowanie zasady nemine contradicente poprzez uznanie, że sprzeciw
jednego posła przesądza w sposób negatywny o losie uchwały (proceduralnej lub
materialnej) nie oznacza jeszcze stosowania procedury zerwania sejmu. Dopiero
liberum rumpo doprowadziło do takiego właśnie skutku. Odkąd wolne, nie pozwalam zastosowano w trakcie obrad; przed upływem 43. dnia ich trwania sejm
został zerwany.
Reasumując, należy stwierdzić, iż podział na sejmy rozerwane i zerwane jest
istotny, skoro o jego ocenie przesądza istnienie lub brak podstawy prawnej do zamknięcia obrad. W przypadku sejmów rozerwanych zakaz prolongaty, wprowadzony najpierw w drodze wykładni a contrario jednego z postanowień Artykułów
henrykowskich, a ostatecznie w drodze normy prawa pisanego w 1637 r., stanowił
podstawę prawną do rozejścia się sejmu bez dorobku ustawodawczego. Natomiast rezygnacja z dalszych obrad przed upływem obligatoryjnego terminu trwania sejmu, wynikającego z postanowienia Artykułów henrykowskich oraz uchwały
z 1591 r. stanowiła rażące złamanie prawa. Nie konwaliduje tej oceny wypracowana w drodze zwyczajowej, niepoparta żadnym prawem stanowionym, zasada
przesądzającej wagi jednoosobowego sprzeciwu (liberum veto). Nie mogła ona
mieć przewagi nad prawem mającym rangę, w naszym rozumieniu, konstytucyjną.
Mianowicie, Artykuły henrykowskie uważa się obecnie w literaturze za pierwszą
polską pisaną konstytucję. Przerwanie obrad przez upływem 43. dnia weszło na
stałe do praktyki parlamentarnej, wbrew obowiązującemu prawu.
Przyjęcie tezy, że nie istnieje cezura roku 1652, po której sejmy już tylko zrywano, względnie, iż należy ją przesunąć na znacznie późniejszy okres, powoduje,
że bez dalszych dodatkowych badań nie można w obecnym stanie wiedzy określić,
ile sejmów w Rzeczypospolitej było zerwanych. Być może jeszcze pod koniec XVII
stulecia, a nawet w wieku XVIII niektóre należałoby zakwalifikować jako rozerwane, nie zaś zerwane.
Oczywiście, nie chodzi o „mnożenie bytów ponad potrzeby”, a tym bardziej nieuzasadnioną obronę ówczesnych sejmujących. Jednak nie wolno też pozwalać na
uproszczenia, które mogą się okazać krzywdzące.
studia 12 tomost.indb 133
2010-04-12 10:26:47
studia 12 tomost.indb 134
2010-04-12 10:26:47
Marcin Głuszak
(Łódź)
Ordynacja w Radzie Nieustającej1
Ordnung des Ständigen Rates
1. Ustawy sejmowe o Radzie Nieustającej. 2. Uchwalenie ordynacji. 3. Analiza tekstu ordynacji. 4. Podsumowanie.
1. Sejm-Gesetze über den Ständigen Rat; 2. Verabschiedung der Ordnung des Ständigen Rates; 3. Textanalyse der Ordnung; 4. Zusammenfassung.
1
Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi zasady powołania, organizacji
i funkcjonowania Rady Nieustającej były konstytucje sejmowe z lat 1775–1776.
Pierwsza z nich – zatytułowana Ustanowienie Rady Nieustającej2, uchwalona
w 1775 r. – rozstrzygała przede wszystkim kwestie pozycji króla w Radzie, jej składu osobowego, struktury, ogólnego zakresu uprawnień i obowiązków. Ustawa ta
obarczona była istotnymi wadami: sformułowana zbyt ogólnikowo, słabo zarysowała kompetencje poszczególnych departamentów, na domiar złego zredagowana
została chaotycznie, językiem mało precyzyjnym3.
Próbę uzupełnienia istotnych luk w tym akcie podjęto w roku następnym,
uchwalając dwie nowe ustawy: Objaśnienie ustanowienia Rady Nieustającej przy
boku naszym4 oraz Powinności i władza departamentów w Radzie przy boku naszym Nieustającej oraz tłumaczenie obojętności prawa 1775 ustawy tejże Rady5.
Pierwsza z wymienionych kładła nacisk na uzasadnienie powołania do życia Rady,
Oryginał rękopisu zachowany został w warszawskich zbiorach AGAD. Znajduje się on w tzw. Metryce Litewskiej, pod sygnaturą VII, 76 na kartach 27–35. Z uwagi na zły stan dokumentu jest on
dostępny jedynie w formie mikrofilmu. Treść Ordynacji przytaczam w Aneksie.
1
2
Volumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 84; (dalej: VL).
3
A. Czaja, Między tronem, buławą a dworem petersburskim, Warszawa 1988, s. 51–52.
4
VL VIII, 849.
5
VL VIII, 851.
studia 12 tomost.indb 135
2010-04-12 10:26:47
136
Marcin Głuszak
co było niewystarczająco zaakcentowane w ustawie z roku poprzedniego, podkreśliła również rolę zwierzchnią Rady jako organu centralnego w państwie z wyraźnym wyłączeniem spod jej uprawnień funkcji prawodawczych i sądowych. Z punktu widzenia działalności Rady istotniejsza była druga ustawa, która określiła w sposób konkretny i, co ważne, klarowny kompetencje poszczególnych departamentów,
wprowadzając szczegółowe objaśnienia niektórych artykułów ustawy z roku 1775.
2
Niezależnie od uzupełniających konstytucji sejmowych do sprawnego funkcjonowania Rady Nieustającej, potrzebne było wydanie przepisów wykonawczych.
Rolę tę miała spełniać przygotowywana ordynacja wewnętrzna Rady6. Dnia 12 listopada 1776 r. odbyła się trzecia sesja plenarna Rady Nieustającej nowej kadencji.
Jednym z przedmiotów posiedzenia, zapisanym w protokole potocznym pod pozycją nr 7, było przedstawienie przez marszałka Rady, Ignacego Twardowskiego,
projektu ordynacji. Jak wynika z protokołu, w głosowaniu nad nim wzięło udział
wraz z królem 23 konsyliarzy7, a projekt został przyjęty z ostrzeżeniem niektórych punktów w szczególności, że taż Ordynacja według okoliczności i potrzeby
w każdym czasie poprawiona lub odmieniona być może8.
3
Ordynacja opatrzona została arengą. Wprowadzenie w życie przepisów wykonawczych dla Rady uzasadniono tu potrzebą uzupełnienia trzech wspomnianych
W literaturze przedmiotu – począwszy od pierwszej poświęconej Radzie monografii Wła­dy­sła­wa
Konop­czyń­skie­go, aż po najnowszą pracę Katarzyny Bucholc-Srogosz – nie podjęto szer­szą analizę
Ordynacji w Radzie Nie­us­tającej. Z uwagi na rolę, jaką ode­grała ona w funk­cjo­no­waniu tej instytucji
zasadne jest nieco bliższe jej omówienie.
6
Swoje podpisy na protokole złożyli kolejno: biskup wileński Ignacy Massalski, biskup płocki Michał
Poniatowski, wojewoda kaliski August Sułkowski, wojewoda rawski Bazyli Walicki, kasztelan sandomierski Adam Łącki, kasztelan łęczycki Tadeusz Lipski, kasztelan żmudzki Antoni Giełgud, kasztelan
żarnowski Symeon Szydłowski, kasztelan wiski Tomasz Aleksandrowicz, starosta strzyżewski Ignacy
Twardowski, strażnik polny litewski Antoni Dziekoński, podkomorzy nurski Tomasz Ostrowski, podkomorzy sochaczewski Stanisław Gadomski, podkomorzy gnieźnieński Aleksander Gurowski, starosta
sądecki Stanisław Małachowski, starosta nakielski Kasper Rogaliński, starosta inflancki Kazimierz Plater, starosta eyszyski Jerzy Sołłohub, podkomorzy nadworny JKM Benedykt Morykoni, biskup poznański Andrzej Młodziejowski, podskarbi wielki koronny Adam Poniński, marszałek nadworny koronny
Franciszek Rzewuski, hetman polny litewski Józef Sosnowski oraz król Stanisław August Poniatowski.
7
8
Protokół Potoczny Rady Nieustającej z 12 XI 1776 r., AGAD, tzw. Metryka Litewska VII 18, s. 11.
studia 12 tomost.indb 136
2010-04-12 10:26:47
Ordynacja w Radzie Nieustającej
137
konstytucji sejmowych. Ordynacja zawierała trzy części (nazwane artykułami).
Dwa pierwsze artykuły, stosunkowo krótkie, poświęcono sprawom organizacyjno-technicznym.
W Artykule I uregulowano kwestię miejsca obrad Rady Nieustającej. Sesje plenarne odbywać się miały w jednej ze wskazanych przez monarchę sal Zamku Królewskiego, natomiast sesje departamentowe – w pokojach poszczególnych prezesów, a w razie ich nieobecności w miejscach dowolnie wybranych przez konsyliarzy. Wyjątkiem był Departament Interesów Cudzoziemskich. Jego sesje, z uwagi
na konieczność częstego korzystania z archiwum, zaplanowano w siedzibie Jacka
Ogrodzkiego9, który był sekretarzem wielkim koronnym i pełnił równocześnie
funkcję sekretarza wymienionego wyżej departamentu. .
Artykuł II w pierwszej kolejności wyznaczył dni tygodnia (wtorki i piątki) dla
zwoływania sesji plenarnych. Początek obrad ustalono na godzinę jedenastą. Nie
przewidziano natomiast konkretnej godziny zamknięcia sesji, przyjmując, że czas
trwania posiedzenia uzależniony będzie od toczących się prac. Autorzy ordynacji
przewidzieli również możliwość zwoływania w każdym momencie, w razie zaistniałej potrzeby, sesji ekstraordynaryjnych.
Dla zachowania porządku obrad ustalono, że każda sesja plenarna rozpoczynać
się będzie od wysłuchania raportów departamentowych10. Równocześnie przewidziano sytuację, w której, z uwagi na przeciągający się czas trwania posiedzenia,
część raportów nie zostanie przedstawiona. Zgodnie z ordynacją sprawozdania te
miały być wysłuchane w pierwszej kolejności na następnej sesji plenarnej. W wypadku memoriałów wymagających niecierpiącej zwłoki rezolucji, miały być one,
po wstępnej analizie dokonanej przez jednego z członków Rady, opatrzone jego
podpisem i przekazane pod obrady poza przewidzianym porządkiem sesji.
Dopiero po rozpatrzeniu sprawozdań departamentowych konsyliarze mieli
prawo występowania ze sprawami indywidualnymi.
Raz w miesiącu na sesjach plenarnych Rady analizowano nadsyłane do poszczególnych departamentów raporty Komisji Skarbowej, Wojskowej oraz innych
urzędów. Sekretarze departamentowi zobowiązani byli wówczas do przedstawienia sekretarzowi Rady prowadzonych przez siebie protokołów.
9
Jacek Bartłomiej Józef Ogrodzki, herbu Rogala (1711–1780), sekretarz sejmu konwokacyjnego
w 1764 r., od 1764 r. szef Gabinetu Królewskiego, od 1771 r. sekretarz wielki koronny, w latach 1775–
1780 sekretarz Departamentu Interesów Cudzoziemskich Rady Nieustającej. J. Michalski, Polski
słownik biograficzny, t. XXIII, Kraków 1978, s. 648–650.
Ordynacja nie wskazała kolejności przedstawiania raportów przez poszczególne departamenty.
Na podstawie protokołów potocznych Rady Nieustającej możemy ustalić, że w praktyce sesje rozpoczynano od sprawozdań Departamentu Interesów Cudzoziemskich, następnie Departamentu Policji, Wojska, Sprawiedliwości i Skarbu.
10
studia 12 tomost.indb 137
2010-04-12 10:26:48
138
Marcin Głuszak
Sesje departamentowe, zgodnie z ordynacją, miały odbywać się w dni zaplanowane przez członków danego departamentu. W sytuacji, gdyby okoliczności tego
wymagały, posiedzenie mogło zostać zwołane w każdym momencie11.
Ordynacja wprowadziła sankcje za nieobecność i niepunktualność konsyliarzy
na sesjach. Jeśli doszłoby do dwukrotnej absencji na posiedzeniach departamentowych lub przybycia na obrady plenarne po odczytaniu protokołu, członek Rady
tracił prawo do prezentacji spraw indywidualnych, a przysługujące mu z tytułu
udziału w sesjach wynagrodzenie było dzielone między konsyliarzy obecnych na
posiedzeniu.
Najobszerniejszy Artykuł III, podzielony na siedem podrozdziałów, poświęcony został zadaniom poszczególnych departamentów oraz obowiązkom i uprawnieniom subalternów – niższych urzędników Rady Nieustającej. Na wstępie raz
jeszcze podkreślono konieczność uzupełnienia ustaw sejmowych ordynacją.
W pierwszej kolejności – podobnie jak w wypadku ustaw sejmowych – podjęto kwestię Departamentu Interesów Cudzoziemskich. Konstytucja z 1775 r. pozostawiła w jego gestii projektowanie not, memoriałów i deklaracji w sprawach
kontaktów zagranicznych, a następnie przedkładanie ich na plenum Rady Nieustającej do zatwierdzenia w formie rezolucji12. Ponadto w drodze ustawy z 1776
r. departamentowi przyznano moc prowadzenia międzynarodowych negocjacji
handlowych13.
Zgodnie z ordynacją radni Departamentu Interesów Cudzoziemskich mieli być
szczegółowo informowani przez swojego sekretarza o wszelkiej korespondencji
wpływającej i wypływającej z departamentu. Równocześnie ordynacja nałożyła na
tychże członków obowiązek zapoznania się ze sposobem szyfrowaniem i deszyfrowania korespondencji.
Kolejny podrozdział Artykułu III dotyczył Departamentu Policji. Ustawa
z 1775 r. nałożyła nań obowiązek nadzoru nad Komisją Marszałkowską14, a rok
później uchwalona konstytucja przyznała mu prawo kontroli nad finansami miast
królewskich i moc zawierania z kompaniami handlowymi kontraktów dotyczących miasta Warszawy15.
Autorzy ordynacji nie uniknęli w tekście niepotrzebnych powtórzeń. Kwestię terminów zwoływania sesji de­par­tamentowych rozstrzygnięto w Artykule II, by w Artykule III, w podrozdziale poświęconym Departa­men­towi Policji zapis ten umieścić raz jeszcze.
11
12
VL VIII, 101.
13
VL VIII, 851.
14
VL VIII, 103.
15
VL VIII, 851.
studia 12 tomost.indb 138
2010-04-12 10:26:48
Ordynacja w Radzie Nieustającej
139
Do obowiązków Departamentu Policji zaliczono nadzór nad handlem (kontrola wysokości cen), działania zmierzające do utrzymania porządku w miastach
królewskich oraz przygotowywanie projektów dotyczących ich ustaw.
Ponadto, zobowiązano sekretarza departamentu do prowadzenia protokołu,
w którym, poza listą obecności na sesjach, wpisywano przedmiot obrad i proponowaną treść rezolucji.
Kierowane do departamentu memoriały musiały zawierać podpis podającego.
Po uchwaleniu stanowiącej odpowiedź rezolucji, była ona spisywana i, jako dokument urzędowy, wydawana zainteresowanemu podmiotowi. Oryginały memoriałów pozostawać miały w archiwum Departamentu Policji.
Uprawnienia Departamentu Wojskowego zostały dość szeroko zarysowane
przez Sejm. Co prawda konstytucja z 1775 r. wspomniała jedynie o przyjmowaniu przez departament raportów wojskowych od hetmana wielkiego16, znacznie
dalej poszła jednak ustawa uchwalona rok później, w świetle której Departament
Wojskowy przejął pełen zakres uprawnień i obowiązków zlikwidowanych komisji
wojskowych, między innymi nadzór nad ćwiczeniami, musztrami, karnością wojska czy zakwaterowaniem żołnierzy. Uzyskał również uprawnienia sądownicze
w sprawach między osobami wojskowymi i przyjął obowiązek publikacji patentów nominacyjnych17. Sama ordynacja nie wprowadziła żadnych nowych regulacji,
a jej autorzy poprzestali na potwierdzeniu postanowień konstytucji sejmowych.
Najwięcej miejsca autorzy ordynacji poświęcili Departamentowi Sprawiedliwości. Twórcy pierwszej z konstytucji sejmowych – Ustanowienie Rady Nieustającej
z 1775 r. – bardzo powierzchownie potraktowali kwestię jego kompetencji, czego
dowodem może być fakt, że wspomniano jedynie o powstaniu takiego departamentu18, nie regulując ani zasad jego funkcjonowania, ani granic przysługujących
mu uprawnień. Ustawa uchwalona w roku następnym uzupełniła tę lukę. Konstytucja nałożyła na departament zobowiązanie do nadzoru nad asesorią i jurysdykcją marszałkowską, a przede wszystkim obowiązek rozpatrywania nadsyłanych
do Rady Nieustającej memoriałów i skarg obywateli oraz przygotowywanie projektów odpowiedzi, które, przedstawione na plenum Rady, miały być uchwalane
w formie rezolucji19. Tak istotne zadanie wymagało jednak dodatkowej, szczegółowej regulacji.
Dlatego też w tekście ordynacji, w siedmiu podpunktach zawartych w podrozdziale poświęconym temu departamentowi, poza powtórzeniem zapisu zawarte16
VL VIII, 106.
17
VL VIII, 852.
18
VL VIII, 93.
19
VL VIII, 853.
studia 12 tomost.indb 139
2010-04-12 10:26:48
140
Marcin Głuszak
go już w ustawie, sprecyzowano procedurę przyjmowania i rozpatrywania kierowanych do Rady memoriałów. Na departament nałożono obowiązek podania do
publicznej wiadomości szczegółowych informacji dotyczących właściwego ich
adresowania oraz zakresu spraw, które stanowić mogły ich przedmiot. Zawarte
w memoriałach skargi – dotyczące zbrodni stanu, krzywoprzysięstwa, przekupstwa sędziów i ograniczenia wolności osobistej – były przesyłane do Rady Nieustającej, gdzie po ich przeanalizowaniu, zgodnie z konstytucjami sejmowymi, kierowane być miały do sądu sejmowego20.
W wypadku nadesłania skargi sekretarz Departamentu Sprawiedliwości zobowiązany był do powiadomienia o tym strony zaskarżonej (urzędu lub osoby prywatnej). Na wierzchniej stronie nadesłanego memoriału jego autor umieścić miał,
własnoręcznie podpisaną, skróconą treść takiej skargi, którą następnie zapisywano
w księdze protokolarnej. Obok na schylonym papierze wpisywano tekst stanowiącej odpowiedź rezolucji, która została uchwalona na plenum Rady. Sam memoriał
pod właściwym numerem, zgodnym z porządkiem wprowadzonym w protokole,
trafiał do archiwum.
Powinnością sekretarza departamentu było sporządzenie i rzetelne prowadzenie dwóch protokołów, właściwych odpowiednio dla Korony (ten składać się miał
z dwóch części poświęconych dwóm prowincjom koronnym) i dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. W protokołach tych znaleźć się miały informacje o nadsyłanych
przez obywateli memoriałach oraz o wszelkich decyzjach podejmowanych przez
departament.
Zadania wydziału uzupełniono o obowiązek sporządzenia spisu wszystkich
sądów, osób pełniących funkcje sądowe, terminów rozpoczynania i zakończenia
kadencji sądowych. Chcąc zapobiec powtarzającej się praktyce niedotrzymywania
przez jurysdykcje wyznaczonych terminów – spowodowanej opuszczaniem kadencji przez sędziów lub brakiem sprawnego działania z ich strony – na departament nałożono obowiązek egzekwowania raportów sporządzanych we wszystkich
sądach krajowych. Raporty te w sposób szczegółowy informować miały członków departamentu o dokładnej dacie rozpoczęcia i zakończenia sesji sądowych,
kolejności i liczbie podjętych spraw, wydanych wyroków, obecności lub absencji
sędziów.
Dotychczasowy, ustawowy zakres obowiązków Departamentu Skarbu – nadzór nad działalnością obydwu Komisji Skarbowych21 oraz analiza i przekazywanie do zatwierdzenia pod obrady plenum Rady umów zawieranych z kompaniami
Objaśnienie denegati judicii, corruptionis, perjurii et oppressionis civis liberi, VL VIII, 117, Ordynacja Sądów Sejmowych, VL VIII, 872.
20
21
VL VIII, 107.
studia 12 tomost.indb 140
2010-04-12 10:26:48
Ordynacja w Radzie Nieustającej
141
górniczymi i przemysłowymi22 – został rozszerzony. Poza kontrolą przychodów
i wydatków państwa oraz poszukiwaniem nowych środków finansowych zasilających jego budżet, wśród nowych zadań Departamentu Skarbowego ordynacja
wymieniła: sporządzenie szczegółowych map geograficznych Królestwa i W. Ks.
Litewskiego, spis ludności z uwzględnieniem stanu i wykonywanego zawodu, obowiązek sprawowania pieczy nad jakością dróg lądowych i wodnych, oczyszczanie
rzek, budowę kanałów, stawianie mostów. Departament zobowiązano również
do sporządzenia projektów ustaw z zakresu handlu i rzemiosła oraz skutecznego
wprowadzenia w życie ustawy o ujednoliceniu miar i wag z 1764 r.
Dwa kolejne podrozdziały Artykułu III dotyczyły kompetencji subalternów:
sekretarzy, kancelistow i kopistów Rady. Wśród obowiązków tych pierwszych
ordynacja wymieniła: generalną pieczę nad całością dokumentacji Rady Nieustającej, zachowanie punktualności na sesjach, przestrzeganie procedury przyjmowania napływających memoriałów, sporządzanie projektów rezolucji departamentowych, stworzenie zbioru przepisów prawnych dotyczących funkcjonowania departamentu, prowadzenie ksiąg i rejestru czynności departamentowych
przedstawianych co tydzień sekretarzowi plenum Rady. Sekretarze zobowiązani
zostali do: ochrony dokumentacji Rady przed wglądem przez osoby nieuprawnione, utrzymania w tajemnicy treści rezolucji przed ich publikacją, wstrzymania się
od udzielania jakichkolwiek rad stronom zaangażowanym w spór toczony przed
Radą. Zalecono, aby w czasie wolnym od wspomnianych obowiązków, sekretarze
tłumaczyli na język polski fachową literaturę obcą. Celem lektury było zapoznania
się i zaprezentowanie na sesjach wydziałowych rozwiązań ustrojowych, gospodarczych przyjętych za granicą i ewentualne przeszczepienie ich na grunt polski.
Do obowiązków kancelistów i kopistów zaliczono natomiast: codzienną obecność w kancelariach departamentów, rzetelne prowadzenie protokołów departamentowych i – podobnie jak w przypadku sekretarzy – ścisłe przestrzeganie
tajemnicy służbowej. W tym zakresie objęto ich zakazem wynoszenia dokumentów z siedziby departamentów, przyjmowania korzyści majątkowych czy choćby
utrzymywania kontaktów z tzw. osobami zainteresowanymi.
Ordynację zamykają teksty przysięgi sekretarzy departamentowych23, kancelistów i kopistów.
22
VL VIII, 854.
Tekst przysięgi dla sekretarza Departamentu Interesów Cudzoziemskich znalazł się już w konstytucji sejmowej z 1775 r., VL VIII, 100.
23
studia 12 tomost.indb 141
2010-04-12 10:26:48
142
Marcin Głuszak
4
Od momentu jej powstania przez kolejne dziesięciolecia ukształtowana została
negatywna ocena Rady Nieustającej. Zarzucano jej zależność od Rosji, czego wyrazem było hańbiące miano „Zdrady Nieustającej”. Dopiero druga połowa XX stulecia przyniosła w nauce częściową rehabilitację Rady. Jak pokazała praktyka funkcjonowania Consilium Permanens, z którą możemy zapoznać się, śledząc licznie
zgromadzone w archiwach dokumenty, brutalnie atakowana przez opozycję Rada
funkcjonowała zupełnie sprawnie. Zarówno sesje departamentowe, jak i plenarne,
odbywały się zgodnie z zaplanowanym kalendarzem, a dość regularna obecność na
nich konsyliarzy dowodzić może ich poważnego podejścia do swoich zadań.
Protokoły potoczne Rady świadczą o licznych jej obowiązkach i rzetelnym ich
wykonywaniu, przy którym niezbędny był regulamin wewnętrzny. Uporządkował
on kwestie miejsca i czasu sesji, określił procedurę działania na sesjach plenarnych,
a kolejnym departamentom wyznaczył granice kompetencji, które nie zawsze dokładnie opisane były ustawami sejmowymi. Subalterni Rady wyposażeni zostali
w konkretne obowiązki z równoczesnym wykazem zakazanych na urzędzie czynności. Ordynacja mogła się zatem przyczyniać do sprawnego funkcjonowania Rady.
Anno 1776to 12.9bris
Ordynacja w Radzie Nieustającej
My Król za zdaniem Rady Nieustającej chcąc, ażeby przepisane dla niej na Sejmach dwóch ostatnich ustawy, we wszystkich czynnościach uroczyście i dokładnie wykonywane były, ordynację stanowiemy, która w niżej położonych artykułach
następuje.
Artykuł I
Sesje Rady Nieustającej in pleno będą się agitowały w Zamku Rezydencjonalnym w sali od Nas Króla do tego wyznaczonej. Sesje Departamentu Interesów Cudzoziemskich dla wygody w bliskości będącego Archiwum, z którego nieodwłocznie i sekretnie papiery do tych interesów ściągające się, komunikowane być mają,
będą się agitowały u U. Ogrodzkiego – Sekretarza W. K. oraz do tego Departamentu wyznaczonego Sekretarza. Sesje zaś innych czterech Departamentów będą się
agitowały u Prezesów swoich, a w niebytności onych u pierwszych in ordine lub
gdzie Departamenta miejsce sobie wyznaczą.
studia 12 tomost.indb 142
2010-04-12 10:26:48
Ordynacja w Radzie Nieustającej
143
Artykuł II
Rada Nieustająca in pleno we wtorek i piątek każdego tygodnia sesje swoje ordynaryjne składać będzie, które się mają zaczynać o godzinie jedenastej z rana,
a trwać póki okoliczność i potrzeba wymagać będzie. Sesje zaś ekstraordynaryjne,
gdy interes wyciągać będzie, w każdym czasie składane być mogą.
Sesja każda zaczynać się powinna od raportów departamentowych, według
porządku onychże. Te zaś raporta, które na sesji agitującej pomieścić by się nie
mogły, do przyszłej odesłane być mają, a tak następująca sesja zaczynać powinna
od pomienionych raportów i dalej kontynuować się w zachowaniu wzmiankowanej kolei.
Memoriały lub materie pilne pod tytułem Res non patitur moram przerwać
mogą każdą materię, ale takowe memoriały powinny być wprzód egzaminowane przez Marszałka Rady lub Konsyliarza któregokolwiek, czyli zatrudnienia Rady
nagłego warte i egzaminujący z takowym podpisem podany memoriał, Marszałek
lub Konsyliarz Rady, uznawszy, że potrzebuje pilnej rezolucji, powinien podpisawszy swoje imię na memoriale wyrazić, że ten memoriał zwłoki nie cierpi.
Żaden z zasiadających w Radzie Konsyliarz nie będzie miał mocy promowania interesu żadnego, póki pierwej departamentowe ułatwione nie będą. Gdy raporta od Komisji Skarbowej, Wojskowej i innych Jurysdykcji, co miesiąc in pleno
czynione będą, obowiązkiem będzie IMci PP. Sekretarzy Departamentowych, aby
protokół swych Departamentów oddawali JP. Sekretarzowi Rady, który in pleno
przejrzany będzie.
Sesje departamentowe ordynaryjne w dni, w każdym Departamencie ułożone,
regularnie odprawować się będą powinny. Gdyby zaś okoliczność tego wyciągała,
to każdego czasu Departamentowi składać oneż wolno. Żeby zaś te sesje departamentowe w równej punktualności, jak sesje in pleno odprawowały się, ten Konsyliarz, który w swoim Departamencie w dni ułożone znajdować się dwa razy na sesji
nie będzie, dzień prezencji w pełnej Radzie utraci i ta prezencja dzielona być ma
między Konsyliarzów pilnie w tym Departamencie zasiadających. Dla punktualnego za tym zjeżdżania się na sesje pełnej Rady to się stanowi, że któryby Konsyliarz
opóźnił się i po przeczytanym protokole przyszedł dopiero do izby, utraci dzień
prezencji i protokołu podpisywać nie będzie.
Artykuł III
Lubo ustawy sejmowe dla Rady Nieustającej dokładne przepisały powinności,
jednakże dla doskonalszego onych wykonania, sądziemy za rzecz koniecznie potrzebną, z mocy tych samych ustaw wynikające położyć wyrazy i one Departamentom aplikować sposobem następującym.
studia 12 tomost.indb 143
2010-04-12 10:26:48
144
Marcin Głuszak
Departament Interesów Cudzoziemskich
We wszystkim sprawi się według obowiązków w ogólnym opisie prawa Rady
ułożonych.
Osoby ten Departament składające, jak najprędzej o wszystkich ekspedycjach,
relacjach i pismach, in archivo znajdujących się, zupełną wiadomość mieć powinny, a U. Sekretarz W. K. i tegoż Departamentu takowe Archiwum, nie inaczej
jak tylko na sesjach departamentowych tymże osobom komunikować będzie. Też
same osoby sposobu cyfrowania i decyfrowania zupełną wiadomość mieć powinny.
Departament Policji
Oprócz wyrażonych w ustawach powinności i dopełnienia teraźniejszych Sejmów ostatnich uchwalonego prawa, będzie miał baczność na to wszystko, cokolwiek należy do wygody, ozdoby, bezpieczeństwa, porządku i pożytku w Miastach
Królewskich. Zatrudni się wynalazkiem projektów Miastom i dobremu porządkowi użytecznych, dopilnuje egzekucji, taks, żeby w przedaży i kupnie wszelkich rzeczy sprawiedliwy był szacunek utrzymywany i takowe projekta in pleno będącej
Radzie komunikować będzie.
W tymże Departamencie ma być uformowany protokół jeden podobny w swojej
istocie protokołowi, czyli diariuszowi in pleno Rady Nieustającej sporządzonemu,
do którego przytomność zasiadających w Departamencie, materie wnoszone i dawane rezolucje zapisywane będą. Memoriały różne według prawa mając odbierać,
Departament Policji nie będzie onych przyjmował tylko z podpisem podającego,
na który memoriał rezolucja per extensum na tymże memoriale ma być wypisana
i ta rezolucja stronie z Departamentu in forma authentica wydana będzie, a sam
memoriał oryginalny zostanie in archivo De­partamentu.
Sesje departamentowe dwa razy na tydzień, jako się wyżej namieniło, w dniach
przez Departament ułożonych, odprawować się punktualnie mają. Nie zastanawia się
jednak moc złożenia sesji ekstraordynaryjnej, kiedy tego okoliczność wyciągać będzie.
Departament Wojskowy
Ponieważ ten Departament z mocy ostatniego prawa Komisji Wojskowej dopełniać ma obrządek, a tak ma dwie powinności i rozrządzającą wojska i sądzącą,
więc według praw dawnych i ostatniego Sejmu zachować się ma.
Departament Sprawiedliwości
1. Egzekucję ostatniego prawa dopełniać będzie, egzaminując wszystkie memoriały i skargi obywatelów, jako też odpowiedzi z jednej i drugiej strony, które
studia 12 tomost.indb 144
2010-04-12 10:26:48
Ordynacja w Radzie Nieustającej
145
do Rady Nieustającej zaniesione będą. Czy rozsądzenie ich należeć ma do Sądów
Sejmowych, zdanie swoje podawać będzie Radzie in pleno, a ta w tej mierze rezolucje swoje wydawać będzie.
2. Będzie miał baczność, aby Jurysdykcja Marszałkowska i Asesorska miała zawsze swoich podług prawa Asesorów i ci żeby obowiązkom swoim dosyć czynili.
3. Tak dla dopełnienia pomienionych praw, jako też dla własnej znajomości
i całej Rady Nieustającej, powinien mieć przez UU. IMci PP. Sekretarzy spisane
porządnie wszelkie Jurysdykcje trzech prowincji, to jest Wielkopolskiej, Małopolskiej i W. Ks. Litewskiego, z wyrażeniem przepisanego z prawa onym terminu rozpoczęcia i zakończenia Sądów, z wyliczeniem liczby kadencji, wymieniając oraz
z imionami i nazwiskami sprawujące osoby też Jurysdykcje Rzplitej. A że nie zachowany częstokroć porządek w Jurysdykcjach, co do spraw wołania czyni największą zwłokę sprawiedliwości, przeto UU. IMci PP. Sekretarze przydadzą do
wyższej wiadomości informację o porządku prawem ustanowionym dla przyspieszenia sprawiedliwości, według którego różne regestra spraw osobno w koronnych
prowincjach, a osobno w litewskiej, w szczególności zaś w każdej z tych Jurysdykcji
wołane bywają. Nie mając bowiem dokładnego o tym wszystkim objaśnienia, osoby z Korony i z Litwy zasiadające w Radzie Nieustającej przyzwyczajone do praw
i zwyczajów szczególnie prowincjom służących, nie mogłyby dostatecznie zaradzać około utrzymania w swojej formie Jurysdykcji Rzeczypospolitej.
4. Sporządzone być mają protokóły, dwa służące do interesów temu Departamentowi poruczonych, jeden dla wpisywania wszelkich rezolucji z interesów koronnych wynikających, dzielących się na dwie części, dwom osobnym prowincjom
służący. Drugi, interesów tyczących się obywatelów i Jurysdykcji W. Ks. Litewskiego, w których to protokołach zdania, jakie będą Departamentu, w każdej materii
traktowanej na sesjach przez JMci P. Sekretarza zanotowane, nieodwłocznie być
mają zapisywane tak, aby na sesji przyszłej jaśnie ułożone deliberata czytane być
mogły.
5. Dla uprzątnienia okazji rodzącej w Jurysdykcjach zwłokę sprawiedliwości,
wynikającej z opuszczenia kadencji Sądów albo nie pilnego spraw sądzenia, czyli
też z nieporządnego regestrów wołania, potrzebne jest zaciąganie dostatecznych
raportów z każdej krajowej Jurysdykcji w sposobie następującym.
Jurysdykcje, których kadencje czas kilku niedzielny z prawa mają naznaczone,
mają mieć obligację, ażeby przysyłały punktualnie uwiadomienia, pierwsze przy
zaczęciu Sądów z wyrażeniem, którego dnia są zagajone, wiele który ma Sąd do
wołania spraw i w jakich regestrach, który z IMci Sędziów jest Sądom przytomny,
drugie oznajmienie z tychże Jurysdykcji po zakończonej każdej kadencji przysłane
być mają, donoszące jakim porządkiem regestra spraw były wołane, wiele spraw
studia 12 tomost.indb 145
2010-04-12 10:26:48
146
Marcin Głuszak
odsądzonych, do którego czasu agitowały się Sądy, kto z Sędziów nieprzerwanie
był przytomnym, a te świadectwa ustawne, przytomności Sędziego służyć będą za
dowód zasługi w ojczyźnie wyciągającej względów Najjaśniejszego Pana i pamięci
Rzplitej. Gdyby zaś kto z obywatelów doświadczył przeciwnie zwłoki sprawiedliwości lub przez niezjeżdżanie punktualne, którego z Sędziów na kadencję lub opieszałe sądzenie, takowy obywatel każdy prosto do Departamentu Sprawiedliwości
zażalenie swoje zanieść może. Równie wszystkim ukrzywdzonym przez przemoc
lub w okolicznościach, gdzie wyraźnie convulsio legis zachodzić by miała moc
skarżenia się do Rady Nieustającej zostawiona. Jurysdykcje krajowe jako to trybunały przez swoich Pisarzy przy każdym zjechaniu na regestr województwa swego Sądy Zadworne Jego Królewskiej Mości, Sądy Marszałkowskie, Komisje Skarbowa i Wojskowa Obojga Narodów, co do spraw prawnych Sądy Referendarskie
i inne wszystkie Sądy obligowane do podobnegoż doniesienia. Takowe doniesienia
z każdej Jurysdykcji przesyłać będą akta i protokoły Sądów trzymający z podpisem
swoim położonym poniżej podpisu pierwszeństwo w Sądach trzymającego autentykowane pieczęcią sposobem wydanych ex actis ekstraktów, a to pod adresem:
Do Departamentu Sprawiedliwości, które to doniesienia, aby porządnie i dokładnie ułożone były JMć Pan Sekretarz powinien będzie przesyłać jednostajne na to
formularze, wraz z obwieszczeniem Rady Nieustającej rekwirującym według tegoż
formularza rezolucji, która to odezwa do każdej Jurysdykcji przed jej rozpoczęciem in forma authentica wydana będzie.
Za każdym zaś wystaniem dojrzeć ma, aby w osobnym na to protokóle był zapisany dzień odezwy do Jurysdykcji, a po tym obok dzień odebrania od niej raportu,
co będzie świadectwem pilności obustronnej. Zatrzymanych24 tym sposobem doniesień, Departament ułoży na po tym doskonałą informację o pilności obowiązków każdej Jurysdykcji i one poda do wiadomości Rady Nieustającej, ażeby z niej
mogła brać miarę skutecznego starania około utrzymywania sprawiedliwości dla
obywatelów oraz dalsze przezorne pilności podług swego obowiązku pożytecznie
wypełniać.
6. Ponieważ Rada Nieustająca ma wyraźnie ustawą Sejmu zalecenie przyjmować memoriały, zażalenia i dawać na nie rezolucje, przeto ażeby nieprzyzwoitemi skargami nie zatrudniano Rady Nieustającej i Departamentu, ma być ułożona
i ogłoszona informacja, w jakim sposobie, jak adresowany i w jakich krzywdach
mogą się podawać memoriały, to jest w czterech występkach in crimine status,
perjurij, corruptionis iudicis et oppressionis civis liberi, wypisawszy treść spraw
na Sejmie niedawno zeszłym, na te przypadki ustanowionych, a to dla potrzebnej
publico wiadomości.
24
W rękopisie ordynacji błędnie zapisano słowo „zatrzymanych” zamiast „z otrzymanych”.
studia 12 tomost.indb 146
2010-04-12 10:26:48
Ordynacja w Radzie Nieustającej
147
7. Nie mogąc we wszystkich okolicznościach przestawać na doniesienie jednej
strony, które w memoriałach Departament odbierać będzie, zleca się JMci Panu
Sekretarzowi, ażeby w przypadku zaskarżenia, czyli krajowej Jurysdykcji, czyli też
partykularnych obywatelów oddane sobie od Departamentu memoriały, za wiadomością Departamentu komunikował stronie obżałowanej, jeżeli ta w miejscu
Rady znajdować się będzie, gdyby zaś rzeczone użalenie obwiniać miało osoby oddalone, a sposobność byłaby komunikowania onym, JMć Pan Sekretarz obwieścić
nie zaniedba, te zaś memoriały na wierzchu złożenia mają mieć wypisaną treść
jego w słowach esencjonalnych, przez podającego z jego podpisem, która do księgi
protokołów wpisywana będzie, a obok na schylonym papierze rezolucja Rady in
pleno wpisaną będzie. Same zaś memoriały powinny być pod numerem zgodnym
z numerami w protokole porządnie układane i trzymane in archivo.
Co się tycze przepisu wewnętrznego, takowy każdy Departament ułożyć sobie
powinien i ad approbationem pełnej Rady podać.
Departament Skarbowy
1. Równie przepisane sobie ustawy dopełniając, zatrudni się sporządzaniem
map geograficznych całego Królestwa Polskiego i W. Ks. Litewskiego z przyłączonymi opisami prowincji, województw, ziem, powiatów i w nich wyrażeniem miast,
miasteczek, wsiów, osad, odłogów, dezertów, stepów, pozycji, własności ziemi,
wodnych, lądowych transportów, handlowej komunikacji będących i być mogących produktów i innych rządowi potrzebnych wiadomości.
2. Uczyni porachowanie wszystkich obywatelów i mieszkających w kraju, a nie
włócząc nikomu w jego prerogatywach z dystynkcją stanów, kondycji, profesji, powołania zachowa. Nade wszystko, zatrudni się ułatwianiem transportów wodnych
i lądowych, będzie wynajdywać sposoby dróg poprawy i prostowania mostów stawiania, rowów bicia, kanałów rżnięcia, rzek czyszczenia, starając się usilnie, ażeby
jak najoszczędniejszym skarbów publicznych wydatkiem, być mogło uskutecznione. Do takowych czynności zdatne osoby zażywać będzie, wszystkiego sposób regularny formować i na sesjach Rady in pleno komunikować będzie.
3. Wnidzie w poznanie wszelkich przychodów i rozchodów publicznych skarbów i nad tym dawać uwagi swoje ku lepszemu dobru Rzplitej.
4. Wyszuka środków i innych nawet źródeł do powiększenia dochodów publicznych, bez nałożenia podatków nowych, na dobra lub osobę czyjąkolwiek, jako
to przez wynalezienie soli w kraju i innych podobnych pożytków.
5. Wnidzie w poznanie dziejących się uszczerbków publicznym dochodom
i dobrom do Rzplitej należącym.
studia 12 tomost.indb 147
2010-04-12 10:26:48
148
Marcin Głuszak
6. Uprojektuje względem gospodarstwa wewnętrznego kraju, względem powiększenia i ułatwienia handlu, względem rzemiosł i rękodzieł, tak żeby w porządku swoim zacząć od koniecznych potrzeb.
7. Konstytucję 1764 roku, względem jednostajności miar, w całym kraju pilnie
starać się będzie przyprowadzić do egzekucji i na to obmyśli środki.
Obowiązki dla Subalternów Rady Nieustającej przepisane
1. Obowiązani będą IMci PP. Sekretarze, aby punktualnie na wszystkich departamentowych sesjach znajdowali się.
2. Memoriały wszystkie do Departamentów przychodzące wiernie in archivo
chować będą, z nich istotę rzeczy wypisywać i na wierzchu memoriału oneż konotować, a po tym do rezolucji Departamentu podawać mają. Tych memoriałów lub
materii pod rezolucję przychodzących, każdy Sekretarz w swoim Departamencie
regestr utrzymywać powinien, wypadłe rezolucje pluralitate do manuału, z manuału w protokół porządnie wpisywać i też protokoły jak najporządniej utrzymywać powinien każdy w swoim Departamencie.
3. Projektów pisanie do rezolucji departamentowych należeć będzie do IMci
PP. Sekretarzy, które in extenso na sesjach dla poprawy albo aprobaty Departamentom podawać mają.
4. Dla porządku actorum cztery księgi w każdym Departamencie sporządzone
być mają. Pierwsza titulo Sesje, druga titulo Memoriały, trzecia titulo Rezolucje,
czwarta do ułożenia nowych projektów.
5. Rezolucje na memoriały punktualnie zadającym wydawać mają bez wszelkiej
opłaty, jako zaś przyjmowanie żadnych memoriałów nie ma być bez wiadomości
Departamentu, tak i wydanie rezolucji podobnie mimo wiadomości Departamentu następować nie powinno, takowe ekspedycje przez Kopistów wypisywane jak
najporządniej być mają.
6. W okolicznościach do Departamentu ściągających się, żadnej rady nikomu
dawać nie powinni i żadnej z podającemi memoriały korespondencji nie mieć.
Akt nikomu do przejrzenia nie pozwalać, rezolucji nie wyjawiać przed publikacją
lub podpisem De­partamentu. Sekret potrzebny we wszystkim zachować powinni
będą IMci PP. Sekretarze.
7. Rejestr per actorum na sesjach departamentowych być ma utrzymywany
dla wiadomości, która materia rezolwowana i która decyzji potrzebuje. Czynności za tym tygodniowych w Departamencie każdym uczynić zbiór powinien JMć
P. Sekretarz w swoim Departamencie i ten Sekretarzowi Rady pełnej oddawać co
tydzień.
studia 12 tomost.indb 148
2010-04-12 10:26:48
Ordynacja w Radzie Nieustającej
149
8. Każdy z IMci PP. Sekretarzy sinopsim25 praw do Departamentu swego służących zebrać powinien i takowy zbiór Departamentowi podać.
9. W czasie wolnym książki cudzoziemskie tłumaczyć mają IMci PP. Sekretarze tyczące się okoliczności departamentowych, i w których osądzą użyteczność
i możność przystosowania do kraju naszego potrzeb, do rozwagi na sesjach Departamentom swoim oneż podadzą.
10. Sesje swoje prywatne w Departamentach miewać będą IMci PP. Sekretarze,
to jest każdy w swoim Departamencie i na nich dla porządnego rzeczy układania
wyznaczać będą Oficjalistom prace do Departamentu służyć mające.
11. Jako Archiwum w miejscach na Kancelarie Departamentowe wyznaczonych, pod rządem Sekretarza zostawać będzie tak pilność i porządek szczególniej
od dozoru każdego z osobna Sekretarza zostawać będą zawisły. Dlaczego protokoły wszystkie w jak najzupełniejszej czystości utrzymywane być powinny przez IMci
PP. Sekretarzy, żeby wszystkie karty w protokołach były numerowane, żeby omyłek
ani podskrobywań nie było, i żeby żadne okienka próżne nie były zostawiane.
12. Na ostatek cokolwiek potrzebnego i pożytecznego baczyć będą IMci PP.
Sekretarze Departamentom swoim przełożą.
Kanceliści i Kopiści
1. Powinnością ich będzie znajdywać się co dzień, na miejscu dla Kancelarii
Departamentowej wyznaczonym pod utratą proporcjonalnej na dzień przypadającej pensji.
2. Wszystkie memoriały, noty z rezolucjami i wyrokami Departamentu swego do protokołu wiernie zapisywać i z oryginałami konfrontować pilnie powinni
będą.
3. Żadnych papierów lub protokołów do stancji swojej nie brać, lecz w Kancelarii, co im do przypisywania powierzone, napisać podobnie kopii memoriałów rezolucji departamentowych nikomu nie wydawać, ani protokołów do przeczytania
pozwalać, żadnej z nikim w Departamencie interes mającym, nie mieć korespondencji. Podarunków żadnych nie wymagać, lecz pensją tylko kontentować się powinni będą. Sekretów Departamentu swego nie wydawać, bez pozwolenia wyraźnego Prezesa Departamentowego nie oddalać się pod utratą pensji. JPP. Subalterni
obowiązani będą wreszcie wszystko, co do dobrego należy porządku zachowają
i do rozrządzeń departamentowych czynności swoje stosować będą.
Synopsis (gr.) – zestawienie, zbiór artykułów o wspólnym temacie. W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1983, s. 409. Synopsis (łac.) – poglądowe zestawienie pism omawiających ten sam przedmiot. J. Sondel, Słownik łacińsko-polski dla prawników
i historyków, Kraków 2005, s. 929.
25
studia 12 tomost.indb 149
2010-04-12 10:26:48
150
Marcin Głuszak
Rota przysięgi JPP. Sekretarzy Departamentowych
Ja N., przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu, iż wierny będę Stanisławowi Augustowi Królowi Rzplitej Polskiej, iż w sprawowaniu funkcji mojej Departamentu N. Rady Nieustającej czynić będę dokładnie to wszystko, cokolwiek Departament wykonywać rozkaże. Reprezentacje moje podług realnej istoty rzeczy przekładać będę, pilność zachowam i nic bez wiadomości Departamentu z protokołów
nie wydam. Datkiem, prośbą i pogróżką nie ujmę się, przyjaźnią i nieprzyjaźnią nie
uwiodę się, sekretu nie naruszę i dotrzymam w czynnościach departamentowych
bez pozwolenia jego nikomu protokołów nie pozwolę zgoła dopełnię to wszystko,
co do obowiązku funkcji mojej należy, tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna Syna
Jego Męka.
Rota Przysięgi JPP. Kancelistów
Ja N., przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu, iż wierny będę Stanisławowi
Augustowi Królowi Rzplitej Polskiej, iż w sprawowaniu funkcji mojej Kacelarzysty
Departamentu N. Rady Nieustającej to wszystko dokładnie czynić będę, co Departament nakaże, od obowiązków moich ani przez prośbę, ani przez groźbę nie odstąpię, przyjaźnią i nieprzyjaźnią nie uwiodę się, lecz wszystko szczerze wykonam
do czego od Departamentu użyty będę, sekretów w czynnościach departamentowych dotrzymam, papierów mnie oddanych lub przy protokole będących bez
pozwolenia Sekretarza nikomu nie wydam, zgoła to wszystko wypełnię do czego
obowiązany zostaję, tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna Syna Jego Męka.
Rota Przysięgi JPP. Kopistów
Ja N., przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu, iż wierny będę Stanisławowi Augustowi Królowi Rzplitej Polskiej, i że w sprawowaniu funkcji mojej Kopisty Departamentu N. podług opisu Departamentu zachowywać się będę, pisma
z protokołu wyciągane zgodnie z pomienionym protokołem wypisywać nie omieszkam, sekretów w czynnościach departamentowych dotrzymam. Datku żadnego
nie przyjmę dla ujęcia wierności mojej ofiarowanego, w powinności mojej pilny
będę, rozrządzenia na mnie do pracy departamentowej od JPana Sekretarza włożone uskutkuję i to wszystko wykonam, co się mojej powinności tykać będzie. Tak
mi Panie Boże dopomóż i niewinna Syna Jego Męka.
studia 12 tomost.indb 150
2010-04-12 10:26:48
Ewa Borkowska-Bagieńska
(Poznań)
O świadomości prawnej szlachty w czasach
stanisławowskich i potrzebie jej badania
Von dem Rechtsbewusstsein des Adels in den Zeiten von
Stanisław August Poniatowski und dessen Forschungsbedarf
1. Świadomość społeczna jej rodzaje i składniki. 2. Świadomość prawna – pojęcie, elementy składowe.
3. Szlachecka świadomość prawna w oświacie, nauce i publicystyce.
1. Sozialbewusstsein – Formen und Komponenten; 2. Rechtsbewusstsein – Begriff und Komponenten;
3. Rechtsbewusstsein des Adels im Bildungswesen, in der Wissenschaft und in der Publizistik.
1
Świadomość społeczna (nazywana też kulturą idei) definiowana jest jako zbiór
szeroko rozpowszechnionych i akceptowanych w danej zbiorowości poglądów,
idei i przekonań, które stają się wzorcami czy schematami myślenia wpajanymi
jej członkom egzekwowanymi przez społeczny nacisk1.
Jest ona ważnym segmentem kultury, która dostarcza i jednostce i społeczeństwu gotowych treści. Dotyczyć mogą one wierzeń, przekonań i poglądów.
Instrumentem idei jest język, który, rejestrując obserwacje i przekazując je dalej,
jest środkiem komunikacji między ludźmi i czynnikiem tworzącym wewnętrzną
solidarność zbiorowości (grupy) oraz jej separację od zbiorowości zewnętrznych,
a stanowi element umożliwiający realizację dążeń prospołecznych.
Opisując w największym skrócie proces powstawiania świadomości społecznej,
wymienia się zwykle dwa współistniejące procesy – oddolne i odgórne. Oddolne
polegają na kształtowaniu się spontanicznych poglądów ludzi. Odgórne wyrażają
się rolą jednostek wyróżniających się, a więc inspiratorów, twórców oraz wyrazicieli
idei, dziś mocno sprofesjonowanych (np. dziennikarzy, publicystów, polityków).
Świadomość społeczna wyrażana jest w programach i manifestach politycznych, deklaracjach, publicystyce, w doktrynach, literaturze, teatrze, satyrze. Znaj1
P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2002, s. 307.
studia 12 tomost.indb 151
2010-04-12 10:26:49
152
Ewa Borkowska-Bagieńska
duje też wyraz w niektórych działach nauki (naukach społecznych, historycznych
i humanistyce) i sztuki (malarstwo, rzeźba).2
Może ona przybierać cechy patologii. Socjologowie wyróżniają dwie jej odmiany 1) stereotypy i 2) myślenie grupowe.
Stereotypy definiuje się jako uproszczony i jednostronny obraz zbiorowości
nieróżnicujący przymiotów indywidualnych3. Przejaskrawiają one cechy grup (np.
stereotypy narodowe), dokonując uogólnień, które mogą być prawdziwe albo nieprawdziwe. Szczególnie niebezpieczne są przesądy, czyli stereotypy formułujące
wyraźnie negatywną ocenę obcej grupy, zwłaszcza gdy cechy te traktowane są jako
nieusuwalne i niepodlegające zmianom. Gorsze traktowanie członków obcej grupy prowadzić może do dyskryminacji.
Myślenie grupowe występuje, gdy jednostka tak silnie identyfikuje się z grupą, że
przynależność do tej grupy czyni istotnym fragmentem swojej tożsamości4. Powoduje to złudzenie nieograniczonej siły i bezkarności, lekceważenie zagrożeń, wiarę
w słuszność własnych celów i wartości oraz złudzenie pełnej jednomyślności.
Świadomość społeczną tworzy wiele składników (elementów). Zalicza się do
nich: 1) myślenie potoczne; 2) idee o świecie nadnaturalnym (sacrum) i ideologie;
3) opinię publiczną; 4) wiedzę naukową; 5) sztukę, zwłaszcza literaturę piękną5.
Świadomość społeczna zawsze jest historyczna i ma historyczną granicę pisał
Ryszard Kapuściński6.
2
Świadomość prawną stanowią rozpowszechnione i aprobowane społecznie
(w określonej zbiorowości) poglądy dotyczące prawa rozumianego i jako 1) system
źródeł (norm), ale i różne instytucje prawa publicznego i prywatnego; 2) wartości
jakim odpowiadają (bądź winny odpowiadać); 3) cele jaki realizuje (i winno realizować). Poglądy te i schematy myślenia wpajane są w przekazie kulturowym, niegenetycznym, i egzekwowane przez nacisk środowiska7, zaś nacisk społeczny wy2
Ibidem, s. 297.
3
Szerzej Z. Bokszański, Stereotypy a kultura, Wrocław 1997.
4
P. Sztompka, op. cit., s. 304.
Ibidem, s. 295 i nn. O wpływie historiografii na świadomość polityczną szlachty polskiej zob. I.Stasiewicz-Jasiukowa, Człowiek i obywatel w piśmiennictwie naukowym i podręcznikach polskiego
Oświecenia, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979.
5
6
R. Kapuściński, Rwący nurt historii. Zapiski o XX i XXI wieku, Kraków 2007. s. 25
Nacisk społeczny jest rodzajem sytuacji przymusowej, która występuje wtedy gdy nacisk sytuacyjny
powoduje, że lepiej będzie działać, niż nie działać. Szerzej T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie,
7
studia 12 tomost.indb 152
2010-04-12 10:26:49
O świadomości prawnej szlachty…
153
wierany na grupę może powodować odchodzenie od wartości i przekonań starych
i wywoływać akceptowanie wartości i przekonań nowych; oraz 4) funkcjonowanie
w praktyce, łącznie z wymiarem sprawiedliwości.
Historyk prawa zainteresowany dawną świadomością prawną ma zadanie niełatwe. Trudnością jest nie tylko konieczność zbadania różnorodnych elementów
tworzących tę świadomość, ale też prawie całkowity brak badań poświęconych
świadomości prawnej w Polsce przedrozbiorowej oraz kłopoty z wielością i różnorodnością źródeł.
Zawężając pole badań do świadomości prawnej społeczeństwa szlacheckiego
w Koronie, stwierdzić trzeba, że spośród jej składników najlepiej zbadane są ideologie, wiedza naukowa i sztuka. Gorzej nieco jest z badaniami opinii publicznej
i myślenia potocznego. Refleksja naukowa nad czasami stanisławowskimi jest bogata. Były one (i są nadal) przedmiotem zainteresowań historyków (tzw. ogólnych,
ale także i nauki, kultury, oświaty i sztuki), historyków prawa (ustrój polityczny,
prawo sądowe i myśl kodyfikacyjna), literaturoznawców i historyków myśli politycznej i prawnej. Powszechne w nauce jest przekonanie, że okres Oświecenia
cechował światopogląd prawniczy, czyli przekonanie, że zasadniczym czynnikiem
postępu społecznego jest generalna reforma prawa8.
Refleksja nad świadomością prawną szlachty musi uwzględnić fakt, że ten liczny w XVIII-wiecznej Polsce stan (ok. 7–10% ogółu mieszkańców9), był bardzo
zróżnicowany. Różnił się np. poziomem majątkowym, wyznaniem, narodowością,
ruchliwością (podróże), wykształceniem, zaangażowaniem w sprawy publiczne
(pełnienie różnych funkcji) i regionem zamieszkania. Każda więc próba szybkiego
uogólnienia może być obciążona uproszczeniami, stąd potrzeba szerokiego, interdyscyplinarnego badania z wykorzystaniem szerokiego katalogu źródeł.
3
Do najlepiej zbadanych obszarów Polski stanisławowskiej należy literatura
piękna, piśmiennictwo (związane np. z prawami kodyfikacyjnymi nad Zbiorem
Praw Sądowych i Kodeksem Stanisława Augusta)10. Były one wyrazem poglądów
Łódź 1955, s. 73.
Por. S. Salmonowicz, Narodziny nowożytnej myśli kodyfikacyjnej w Europie, „Czas. Praw.-Hist.”
1977, r. 29, z. 84.
8
Korzon pisał, że ok. 10%. Zob. też J. Kowecki, U początków nowoczesnego narodu, [w:] Polska w epoce Oświecenia. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. B. Leśnodorski, Warszawa 1971, s. 108 i n.
9
10
E. Borkowska-Bagieńska, Zbiór Praw Sądowych Andrzeja Zamoyskiego, Poznań 1986; W. Szafrański, Kodeks Stanisława Augusta, Poznań 2007. Za element kształtowania świadomości prawnej
studia 12 tomost.indb 153
2010-04-12 10:26:49
154
Ewa Borkowska-Bagieńska
indywidualnych autorów, ale wyrażały też opinię społeczną i kształtowały świadomość prawną szlachty. Rozwój publicystyki (i naukowej, i niemającej takiego
charakteru) uzależniony był od znaczących wydarzeń, którym ona towarzyszyła.
Wyraźne było ożywienie np. w czasie sejmu konwokacyjnego, wydawania ważnych konstytucji sejmowych i w czasie Sejmu Czteroletniego.
Wszystkie badania wskazują na zróżnicowanie świadomości „narodu szlacheckiego”. Nadal silne były poglądy zachowawcze należące do tradycji sarmackiej, która była wciąż żywa w okresie Oświecenia11.
Wyraźny w świadomości szlacheckiej był też nurt oświeconego sarmatyzmu,
który współistniał z nowymi oświeceniowymi poglądami.
Sarmacki rodowód wyrażała np. krytyka usunięcia „dołów szlacheckich” z sejmików12 oraz krytyka zniesienia na Litwie szlacheckiego monopolu własności ziemi w 1775 i w Koronie w 1791 r.. Bardzo ostro krytykował reformatorów Antoni
Trębicki, pisząc w pamiętniku: ...mędrki pismienne – głodne literaty – tłuszcza
uliczna usiłująca przesiąść się do karet [które] dążyły, aby odwieczny porządek
społeczności przewrócić13. W nurcie myślenia zachowawczego mieściły się liczne
głosy wypowiadane w trakcie prac nad Zbiorem Praw, które zalecały kodyfikatorom materii poddaństwa nie tykać14. Wyrażały je też np. opinie Litwinów krytykujące zamysł unifikacji prawa Korony i Litwy przez Kodeks Stanisława Augusta.
Aby uzyskać pełny obraz cech świadomości prawnej szlachty stanisławowskiej,
potrzebne są szerokie badania, które będą uwzględniać różne rodzaje źródeł, nie
tylko te wykorzystywane przez historyków prawa – lauda sejmikowe, księgi sądowe i publicystyka – ale też inne – literatura piękna i pamiętnikarska oraz korespondencje. Niewątpliwym walorem byłby zbiorowy i interdyscyplinarny charakter tych badań.
Czasy stanisławowskie cechował żywy jeszcze wpływ ideologii sarmatyzmu,
zwłaszcza do końca lat 70. Współistniał on coraz silniej (w latach 80. i 90.) z prądami
i kierunkami zrodzonymi na zachodzie Europy, które odnosiły się często krytycznie
wobec istniejącego ustroju społecznego, gospodarczego i politycznego, postulując
szlachty uznać można apel A. Zamoyskiego o nadsyłanie kodyfikatorom pomysłów i uwag. Pozyskanie społeczeństwa do prac nad Kodeksem Stanisława Augusta służyła też podobna propozycja
zgłoszona przez H. Kołłątaja w Listach Anonima.
11
W 1764 r. ukazała się np. obszerna synteza historii Polski jezuity Szymona Majchrowicza, Trwałość szczęśliwa Królestw wznowiona w 1783 r. Historyczną świadomość szlachty zaciemniały też np.
liczne herbarze, lansujące świadomość sarmacką.
12
Przypomnijmy, że krytyka ta miała wyraźnie sarmacki rodowód. Zasada równości prawnej szlachty naruszona została ograniczeniem praw nieposesjonatów w głosowaniu sejmowym.
13
J. Kowecki, op. cit., s. 146 i n.
14
J. Wybicki, Życie moje oraz wspomnienie o Andrzeju i Konstancji Zamoyskich, Kraków 1927.
studia 12 tomost.indb 154
2010-04-12 10:26:49
O świadomości prawnej szlachty…
155
ich reformę. Koncepcja praw naturalnych w Polsce uzasadniała „sprawiedliwość naturalną”, wykorzystywana była zarówno w programach reform istniejących stosunków, jak i w programach zachowawczych. Myśl polityczna oświeconego absolutyzmu w Austrii wpływała np. na projekty zwiększenia zależności Kościoła od państwa
zaprezentowane w Zbiorze Praw Sądowych. Francuski merkantylizm dostarczał
wzorów poprawy statusu mieszczan, np. Józefowi Wybickiemu.
Fizjokratyzm, stanowiący „francuską markę fabryczną”15 i oparty na prawnonaturalnych założeniach, cieszył się popularnością w nauce lat 80. i 90. w Krakowie
i Wilnie, był on też twórczo rozwijany przez badaczy polskich. Podobnie kierunek
humanitarny16, który oddziaływał nie tylko na naukę prawa karnego.
Opinia publiczna kształtująca w poważnym stopniu świadomość prawną
szlachty polskiej pozostawała pod wpływem wielu czynników. Ważne były więzy
sąsiedzkie, zwłaszcza z osobami pełniącymi funkcje publiczne (np. posła i deputata). Znacząca była rola ambony (ta kwestia nie została jeszcze dokładnie zbadana). Opinię kształtowała także prasa (łącznie z gazetami pisanymi), publicystyka,
literatura podręcznikowa i piękna – znajdująca się w księgozbiorach dworskich
i pałacowych – szkoły pijarów, jezuitów oraz te podlegające Komisji Edukacji Narodowej.
W kręgu (programie wychowawczym) Collegium Nobilium propagowane były
nowe modele osobowe, które akcentowały nierozdzielność szlachectwa i cnoty,
podkreślały konieczność szacunku wobec praw ojczystych, dekretów i ustaw rządowych17. Te zalecenia zresztą krytykowane były przez Jędrzeja Kitowicza18.
Obowiązkom sędziów i patronów poświęcił sporo uwagi S. Chruścikowski19.
Wątki obowiązków człowieka poruszane były też w powieściach powstałych
w okresie Oświecenia.
Ważną rolę w kształtowaniu nowej świadomości szlachty odegrało Zebranie
polityczne albo krótki opis panowania polskiego odmian Cezara Pyrrhysa de Varille (wyd. 1760, 1761 i 1762 r.), który popularyzował nowy model szlachcica-oby15
P. Hazard, Myśl europejska w XVIII wieku, s. 332
M. Aftek, Idee humanitarne w czasopismach polskiego oświecenia, „Annalecta. Stud. i Mat.
z Dziejów Nauki”, r. 4, nr 2 1995; idem, Związki polsko-włoskie w naukach prawnych (1764-1795).
Z dziejów humanitaryzacji prawa karnego w Polsce, Warszawa 1995.
16
Zob. np. Mowa o kształtowaniu człowieka uczciwego i dobrego obywatela St. Konarskiego.
Szerzej J. Michalski, Stanisław Konarski wobec sarmatyzmu i problem europeizacji, [w:] Polska
w świecie, Warszawa 1972, s. 277 i nn.
17
18
J. Kitowicz krytycznie oceniał edukację pijarską: idem, Opis obyczajów i zwyczajów za panowanie
Augusta III, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970, s. 16 i nn.
19
Powinności każdego człowieka w rozmowie mianej od kawalerów uczących się w Collegium Nobilium, Warszawa 1761 (kolejne wyd. 1766 i 1769). Por. I. Stasiewicz –Jasiukowa, op. cit., s. 54 i n.
studia 12 tomost.indb 155
2010-04-12 10:26:49
156
Ewa Borkowska-Bagieńska
watela, znaczenie prawa gwarantującego prawdziwą wolność oraz konieczność
jego przestrzegania20.
Sarmackie przekonanie szlachty, że wszelka novitas Reipublicae est periculosa, było ważnym elementem świadomości szlachty nie tylko w czasach saskich21,
ale i za panowania Stanisława Augusta.
W publicystyce powstałej w związku z pracami nad Zbiorem Praw Sądowych
często powtarzane były opinie, że lepsze małe defekta w zwyczajowym już prawie, niż zamieszanie spowodowane wprowadzaniem praw nowych22.
Analizując wpływ szkolnictwa na kształtowanie nowej świadomości szlachty,
należy przypomnieć, że szkoły parafialne podległe Komisji Edukacji Narodowej
w Koronie, zaczęły rozwijać się po 1790 r. Dzieło komisji sprowadzało się wcześniej do szkół średnich i wyższych, które miały wielkie osiągnięcia w kształtowaniu szerszych warstw ludzi światłych, w szerzeniu nowych idei oświeceniowych,
wypierania staroszlachetczyzny i klerykalizmu23, szczególnie wśród szlachty
średniej i drobnej.
Pierwszy program nauki moralnej w szkołach wojewódzkich KEN z 1774 r.
przewidywał m.in. wykłady prawa politycznego oraz prawo narodów z wyodrębnieniem prawa ojczystego. Nową świadomość obywatelską formowały też elitarne
warszawskie Collegium Nobilium – gdzie wykładali m.in. A. Popławski i H. Stroynowski – oraz, w węższym zakresie, prowincjonalne szkoły pijarskie.
Ważną zmianą, która nastąpiła w czasach stanisławowskich, było formowanie wzorców osobowych szlachty, m.in. za pomocą określenia przez pisarzy praw
i obowiązków szlachty wobec innych stanów. Służyły temu nie tylko podręczniki
KEN dla uczniów i nauczycieli, ale także roczne popisy szkolne i wydrukowany
w 1777 r. wybór artykułów z „Monitora” oraz prenumerata „Dziennika Handlowego” dla wszystkich szkół podlegających Komisji24.
Znaczenie nauki w Polsce oświeceniowej znajduje wyraz w nazwaniu epoki „wiekiem rozumu” czy „wiekiem świateł”. Nauka pełniła – podobnie jak szkolnictwo – instrumentalną rolę promotora postępowych przemian25. Powszechne oświecenie służyć miało wykorzenieniu przesądów i pokazywaniu, jak winny
kształtować się instytucje społeczne, polityczne i prawne. Naukę polską cechował
20
Szerzej I. Stasiewicz-Jasiukowa, op. cit., s. 56 i nn.
21
Zob. H. Olszewski, Sejm w dawnej Rzeczypospolitej. Ustrój i idee, Poznań 2002, s. 137.
22
Myśli obywatela nad prawami Rzeczypospolitej i z nich projekt do klasyfikacji onych, s. 4.
23
J. Kowecki, op. cit., s. 157.
24
Zob. I. Stasiewicz-Jasiukowa, op. cit., s. 85 i nn., oraz s. 102.
K. Opałek, Nauka w Polsce w okresie Oświecenia, „Polska w epoce Oświecenia...” oraz I. Stasiewicz, Poglądy na naukę w Polsce okresu Oświecenia, Wrocław 1967.
25
studia 12 tomost.indb 156
2010-04-12 10:26:49
O świadomości prawnej szlachty…
157
popularyzatorsko-adaptacyjny charakter, a jej twórczość odbierana była przez
ograniczoną liczbę adresatów i miała wyraźnie elitarny charakter. Misja odkrywania naturalnej prawdy i naturalnej sprawiedliwości oraz naturalnej harmonii
społecznej współistniała z utylitaryzmem. Służyła takiej zmianie myślenia szlachty, która umożliwiałaby reformę państwa i prawa oraz stosunków gospodarczych
i społecznych.
Większe niż nauka znaczenie dla przemian świadomości prawnej szlachty miała publicystyka społeczno-polityczna, często popularyzująca dokonania nauki
i uzupełniająca ją. Jako przykład podać można opublikowany w „Monitorze” w 1767 r.
anonimowy, radykalny artykuł o pospólstwie, który był przekładem fragmentów
francuskiej rozprawki Goyer’a26. Obowiązków i praw dziedzica oraz chłopa dotyczyły artykuły Feliksa Łoyki (drukowane w „Monitorze” w 1767 r.), Mitzlera de Kolof
(z 1775 r.) oraz inne, liczne teksty upowszechniające oświeceniową wizję człowieka27.
Słusznie podkreśla się w literaturze związek refleksji naukowej nad człowiekiem i społeczeństwem z treścią publicystyki społecznej i politycznej oraz literatury pięknej dla kształtowania linii dojrzewania obywateli z vir Sarmaticus na
vir iuris et officii28.
W latach 80. i 90. wyraźny był rozwój nauki, w tym nauki o prawie. Oddziaływała ona na zmiany prawnej świadomości części szlachty, ale raczej na elity umysłowe, które tworzyli oświeceni magnaci, ambitni urzędnicy i środowiska proreformatorskie skupione głównie, choć nie wyłącznie, w Warszawie.
Oświeceni magnaci (np. J. L. Chreptowicz, A. Zamoyski) oraz uczeni (H. Kołłątaj, W. Stroynowski, F. Garycki i K. Dmochowski) uczestniczyli w pracach kodyfikacyjnych, łącząc wiedzę teoretyczną z praktyką legislacyjną.
Badacze literatury stanisławowskiej wskazują na trudności adaptacji wzorów
oświeceniowych na grunt polski i na jej ograniczony charakter związany z faktem,
że siłę kulturotwórczą posiadała szlachta29. Podkreślają też, że pierwsze starcie
myśli oświeceniowej z myślą sarmacką nastąpiło w „Monitorze” w początkach panowania Stanisława Augusta. Publikowane wówczas teksty były bardzo krytyczne wobec układu stosunków w Polsce i jej zapóźnienia rozwojowego oraz wobec
sarmackich mitów i wzorców obyczajowych. Wzorce te krytykował też teatr, np.
w sztukach Bohomolca.
26
E. Rzadkowska, Encyklopedia i Diderot w polskim Oświeceniu, Wrocław 1955, s. 40.
27
I. Stasiewicz-Jasiukowa, op. cit., 138 i n.
28
Ibidem, s. 139.
M. Klimowicz, Problemy literatury, „Polska w epoce Oświecenia...”, s. 277 i n. Por też W. Borowy,
O poezji polskiej w wieku XVIII, Kraków 1948; Z. Libera, Problemy polskiego Oświecenia. Kultura
i styl, Warszawa 1969; Z. Raszewski, Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim 1765–
1865, Warszawa 1963.
29
studia 12 tomost.indb 157
2010-04-12 10:26:49
158
Ewa Borkowska-Bagieńska
Nowatorskie koncepcje i ideały prezentowane w nauce, edukacji i piśmiennictwie nie wywierały bezpośredniego i szybkiego wpływu na postępowy charakter
poglądów i opinii prowincji szlacheckiej. Instrukcje sejmikowe były, jak wynika
z badań A. Pawińskiego, mocno zachowawcze w czasach stanisławowskich. Badacz dziejów sejmików pisał, że nie schodzą z pola kardynalne prawa wolności
ślacheckiej wolna elekcja i liberum veto [...], obojętność dla miasta [...], względem
chłopów utrzymanie bezwarunkowe dawnego stosunku30.
Przedstawiony wyżej materiał, upoważnia – jak sądzę – do sformułowania następujących wniosków:
1. Świadomość prawna szlachty czasów stanisławowskich nie była jednolita,
a cechujące ją zróżnicowanie widoczne było szczególnie w latach 60. i 70.
2. Duży (może nawet największy) wpływ na jej zmiany miała aktywność pisarska i praktyczna wybitnych jednostek – inspiratorów zmian, od lat 90. – także
oświata.
3. Zbytnio optymistyczne i chyba nieuzasadnione są wypowiadane nierzadko
opinie o generalnej postępowości szlachty w latach 80. i 90. W okresie tym następowały wyraźne zmiany świadomości szlachty, ale prowincję szlachecką cechował
nadal spory konserwatyzm (zachowawczość). Silne były nadal stereotypy i myślenie stanowe.
30
Rządy sejmikowe w Polsce 1572–1795, Warszawa 1978, s. 520.
studia 12 tomost.indb 158
2010-04-12 10:26:49
Piotr Jurek
(Wrocław)
Komisje do ofiary wieczystej na powiększenie sił
krajowych z 1789 r.1
Kommissionen für das „ewige Opfer“ für die Vergrößerung
der nationalen Streitkräfte von 1789
1. Wprowadzenie. 2. Ofiara wieczysta jako obowiązkowy podatek. 3. Komisje do ofiary wieczystej ich właściwość terytorialna i kompetencje. 4. Zadania komisarzy w zakresie sprawdzania rzetelności szacowanego
podatku. 5. Komisja lustracyjna jako szczególny organ wyłoniony z komisji do ofiary wieczystej.
1. Einführung; 2. Das ewige Opfer als Zwangssteuer; 3. Kommissionen für das ewige Opfer – örtliche Zuständigkeit und Kompetenzen; 4. Aufgaben der Kommissare bei der Prüfung der Ordentlichkeit der Steuerbemessung. 5. Revisionskommission als Sonderorgan der Kommission des ewigen Opfers.
1
Sejm Wielki uchwalił podatek określany szlachetnym mianem „ofiary wieczystej”, który był płacony od dochodów uzyskiwanych z ziemi. Wyszukiwano wówczas
nowych źródeł dochodów mogących ożywić gospodarkę, a zarazem niezbędnych,
zwłaszcza dla wojska. Jednym z pierwszych posunięć Sejmu Czteroletniego było
wezwanie skierowane do wszystkich mieszkańców Rzeczypospolitej o jednorazową dobrowolną ofiarę, którą czasami niesłusznie utożsamia się z ofiarą wieczystą.
Dobrowolna ofiara na naglące potrzeby ojczyzny2, to apel do gorliwości obywatelskiej o nieprzymuszony dar dla kraju. Skonfederowane stany zwróciły się do
szczodrobliwości obywatelskiej pod koniec 1788 r., z patriotycznym wezwaniem
i z nadzieją, że obywatele nie uskąpią dobrowolnego z majątku swego udziału3.
Pomimo wcale nie tak małych aktów ofiarności dobrowolność nie przyniosła oczeSzkic jest uzupełnieniem, i kontynuacją rozważań o ofierze wieczystej w dawnej Polsce, oddanego już
do druku artykułu („Materiały Konferencji Nauczycieli Akademickich Instytutu Historii Państwa i Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego, z. XII, Kudowa-Zdrój 2008). Prezentowane tutaj rozważania wpisują
się w tematykę o skarbowości, którą ostatnio zajmował się profesor Kazimierz Orzechowski.
1
Volumina Legum, Wyd. Komisji Prawniczej AU w Krakowie z fundacji śp. ks. A. Jakubowskiego,
t. IX, Kraków 1889, s. 59 (dalej: VL).
2
3
Oblata, 16 grudnia 1788 r.
studia 12 tomost.indb 159
2010-04-12 10:26:49
160
Piotr Jurek
kiwanych rezultatów. Zatem na wiosnę sejm uchwalił pod tytułem: Ofiara wieczysta prowincjów obojga narodów na powiększenie sił krajowych4, fundamentalne prawo podatkowe, datowane 6 kwietnia 1789 r. Obie sejmowe ustawy maja
wspólny cel – zebranie dostatecznych funduszy na wojsko. Nas jednak interesuje
przede wszystkim organ, który był władny w terenie, zatem najbliżej podatnika,
zawiadywać tymi ofiarami. Dla świadczenia dobrowolnej ofiary – w myśl prawa
z 1788 r. – takim ciałem administracji podatkowej został kantor wyznaczony przez
Komisję Skarbu. Dla szlachty kantorem była kancelaria grodzka, dla pospólstwa –
plebania, dla Żydów – kahał, zaś dla rzemieślników – cech. Dobrowolne świadczenie obywatelskie na rzecz ojczyzny kwitował kolektor, lub inna odpowiednio
umocowana osoba, dając odpowiedni rewers. Nie było zatem specjalnych, nowych
organów, a prowadzenie sprawy podatkowej ofiary powierzono regentom, plebanom, cechmistrzom, kahalnym bądź upoważnionym kolektorom. Zgoła inaczej
było przy ofierze wieczystej z 1789 r., która była nowym, powszechnym podatkiem
od dochodów płynących z ziemi, gdyż powołano dla tego podatku nowe organy
kolegialne określane mianem „komisji lustracyjnej”.
W dobie Sejmu Czteroletniego ustanawiano liczne komisje, a w zakresie administracji szczególne miejsce miały komisje rządowe zwane wielkimi. Przedmiotem naszego zainteresowania są jednak nietypowe komisje – o węższym, bardziej
specjalistycznym zakresie działania, spośród których – naszym zdaniem z uwagi
na działanie w terenie – wyróżniają się lokalne komisje do ofiary wieczystej na
powiększenie sił krajowych. Ich rola była szczególnie istotna dla poprawy finansów Rzeczypospolitej, i może dlatego najczęściej były nazywane komisjami lustracyjnymi. Komisje te zostały powołane dla rzeczywistego określenia wysokości
stałego, rocznego podatku, zwanego „ofiarą wieczystą”, który ustalono jako 10-ty
lub 20-ty grosz od dochodu z nieruchomości z przeznaczeniem na powiększenie
wojska. Nazwa organu odzwierciedlała jego funkcję, była nią mianowicie lustracja,
którą powierzono ciału kolegialnemu. Interesujące jest to, czy określenie „komisja
lustracyjna” jest nazwą ustawową, czy tylko mianem powszechnie przyjętym w literaturze przedmiotu 5.
4
VL, t. IX, XLII., s. 73–74.
Por. np. J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 2005,
s. 316. Literaturę poświęconą skarbowości polskiej w interesującym nas okresie rzeczowo omówił T.
Ciesielski w artykule: Stan badań nad skarbowością polską i litewską wieku XVIII, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, t. 8, red. J. Matuszewski, W. Witkowski, Lublin–Łódź 2003, s. 44–59.
Autor podaje, że dochody i wydatki Rzeczypospolitej z okresu kształtowania się konstytucyjnego
państwa polskiego zostały dobrze zbadane, niemniej stawia siedem postulatów badawczych, dostrzegając potrzebę badań m.in. Komisji Skarbowych, reform skarbowych, organizacji skarbowości
państwowej w czasach stanisławowskich. Komisjom do spraw ofiary wieczystej i wyłonionym z tych
komisji komisjom lustracyjnym jako organom administracji skarbowej nie poświęcono w literaturze
5
studia 12 tomost.indb 160
2010-04-12 10:26:49
Komisje do ofiary wieczystej…
161
Lustracja to przegląd czegoś, oględziny, zatem zarazem kontrola dokonywana
przez lustratora. W starożytnym Rzymie oczyszczenie kultowe zakończone poświęceniem zwierząt nosiło nazwę lustrum. Łacińskie lustratio to oczyszczenie
przez ofiarę. Taka ofiara składana była w państwie rzymskim co pięć lat po zakończonym cenzusie, czyli spisie ludności6. W Rzeczypospolitej szlacheckiej ofiara
wieczysta była nowym podatkiem od szlachty i duchowieństwa, który nie mógł
być przerzucony na poddanych. Szacunek dochodów z ziemi pomimo prymatu
osobnej uwagi. Najwięcej na ten temat wiadomości podaje fundamentalne dzieło R. Rybarskiego:
Skarbowość w Polsce w dobie rozbiorów, Kraków 1937. W rozdziale poświęconym ofierze wieczystej omówiono przedmiot i podmiot opodatkowania, stawki podatkowe, postępowanie podatkowe
i inne kwestie wraz z oceną trudności i niedomagań wymiaru nowego podatku; podkreślono tam
również, że podatek był wielkim dziełem patriotycznym (s. 283). R. Rybarski zgodnie z przyjętym
przez sejm prawem mówi o obowiązku podania intraty, gdyby kto uchybił, komisja wyśle na miejsce
trzech lustratorów i dokona wymiaru na miejscu, a lustrującym przyzna zapłatę za to na koszt
właściciela (s. 282). Inny badacz zagadnień finansowych Polski XVIII w. – Marian Drozdowski –
skupił się przede wszystkim na działalności budżetowej Sejmu Czteroletniego. Autor nie wypowiada
się o komisjach, zaś o nowym podatku czytamy: ...ofiara na którą najbardziej liczono zawiodła (…)
Komisja Koekwacyjna badająca rzetelność wymiaru ofiary wieczystej nie stwierdziła większych
uchybień (idem, Podstawy finansowe działalności państwowej Polsce 1764–1793. Działalność
budżetowa sejmu Rzeczypospolitej w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego,
Warszawa–Poznań 1975, s. 160). Z kolei B. Markowski nie porusza kwestii komisji do spraw ofiary wieczyste,j zaznaczając jedynie decentralizację administracji skarbowej doby stanisławowskiej
(Administracja skarbowa w Polsce, Warszawa 1931). Podobnie B. Leśnodorski (Dzieło Sejmu Czteroletniego 1788–1792. Studium historyczno-prawne, Wrocław 1951) nie wypowiada się na temat
komisji do sprawy ofiary wieczystej. B. Leśnodorski w opracowaniu wspólnym z Heleną Wereszycką
(H. Kołłątaj, Listy Anonima i prawo polityczne narodu polskiego, t. 1–2, Kraków 1954 ): zaznaczył,
że ofiara zawiodła z powodu niechęci szlachty i wadliwie przeprowadzonej lustracji (ibidem, t. 2,
s. 431). W fundamentalnym dziele klasyka W. Kalinki (Sejm Czteroletni, t.1, cz. 2, ks. III, Kraków
1893) czytamy wszakże, że nowy podatek jest dobrowolny gdyż do niczego szlachcica wolnego zmuszać nie może [...] A gdy z kolei zajęto się jej wyszukiwaniem [ofiary wieczystej – P. J.] wyznaczono
niby komisarzów, w gruncie jednak wszystko zostawało po dawnemu w dobrej woli obywatela, bez
innej kontroli prócz sumienia [...] W wyszukiwaniu dochodów wszystko zaczynało się od przysięgi
i na niej kończyło (s. 569–570). Warto wspomnieć, że w klasycznym dziele T. Korzona (Wewnętrzne
dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764–1795), t. 3: Badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego, Kraków–Warszawa 1897–1899) interesujące nas organy lokalnej
administracji skarbowej nie zostały omówione. Brak też na ten temat informacji w Materiałach do
dziejów Sejmu Czteroletniego (t. 1–5 opracowane przez: J. Wolińskiego, J. Michalskiego i E. Rostworowskiego, Wrocław 1955–1964). Znaczna liczba różnorodnych komisji w czasach kształtowania się
konstytucyjnego państwa jest znamienna. Zwróciła na to uwagę G. Bałtuszajtys: ...tworzono [ówcześnie] liczne nowe organy na zasadach kolegialności zwłaszcza do zarządu skarbowości i wojskowości, eadem, Komisja Skarbu Koronnego jako organ kolegialny (1764–1794), „Czas. Praw.-Hist.”,
t. 40, 1988, z. 1. s. 115.
6
Za I. Żeber, O problemie klasyfikacji manumissio in ecclesia, [w:] Prawo wyznaniowe. Przeszłość
i teraźniejszość, „Materiały XI Konferencji Historyków Państwa i Prawa, Kowary, 6–8 września
2007”, red. J. Koredczuk, Wrocław 2008, s. 109.
studia 12 tomost.indb 161
2010-04-12 10:26:49
162
Piotr Jurek
w Polsce rolnictwa7 nie był sprawą łatwą. Liczono iż powołane komisje wyeliminują nadużycia w razie nierzetelnego szacunku przez podatnika własnych dochodów.
Warto wspomnieć, że w uchwalonej w grudniu 1788 r. ustawie o dobrowolnej ofierze na potrzeby ojczyzny nie przewidziano kontroli (lustracji), gdyż świadczenie
było wyłącznie darem dobrowolnym. Zasadniczo inaczej pomimo tej samej nazwy
wyglądała ta rzecz w ustawie o ofierze wieczystej z kwietnia 1789 r. Wskazuje to,
że liczono nie tylko na świadomą ofiarność i uczciwość obywatelską, ale też na
powszechność wymuszoną przez liczne powołane w tym celu komisje. Poprzestanie na szlachetności patriotycznej oznacza, że uchwalonej ofiary nie można
uważać za podatek, lecz za obywatelski dar serca na niezbędne potrzeby ojczyzny.
Władza państwowa przy dobrowolnym obciążeniu obywatelskim ograniczała się
w zasadzie do polecenia wskazania przez komisje skarbowe obojga narodów miejsca (kantorów), do których gorliwi obywatele dobrowolny majątku swego udział
w darze ojczyzny czynić będą8. Nowe organy, komisje do sprawy ofiary wieczystej
były zatem ciałami kompetentnym tylko wobec ofiary, którą przyjęto na sejmie
dopiero w następnym roku, tj. w kwietniu 1789 r.
2
Nowe świadczenie nie jest już dobrowolną ofiarą, lecz podatkiem. To zobowiązanie podatkowe, choć nadal nazywane „ofiarą”, charakteryzuje się już przymusem
świadczenia. Stałość tego podatku dopełnia postawiony zaraz po słowie „ofiara”
przymiotnik „wieczysta”. Wieczystość odnosi się do charakteru świadczenia na
rzecz państwa. Nazwa podkreśla, że nie jest to dar sporadyczny, jednorazowy, lecz
podatek stały, który występuje w formie ciągłej powinności. Cykliczny podatek
mógł wpłynąć na stabilność finansów publicznych państwa. Coroczna ofiara wieczysta została trwale powiązana z dochodem uzyskiwanym z ziemi. Świadczeniem
podatkowym objęto trzy podmioty – dzierżawców dóbr monarszych, duchowieństwo i szlachtę. Dożywotni dzierżawcy królewszczyzn zostali obciążeni najwyższą
stawką podatkową, gdyż powinni świadczyć ofiarę wieczysta w wysokości 50%
rocznych dochodów. Dobra duchownych obłożono podatkiem 20% stałych i pewnych dochodów, wyłączając ubogie plebanie, tj. takie, których dochód roczny nie
przekraczał 2 tys. zł. Z podatku zwolniono także instytucje kościelne prowadzące
seminaria, szkoły publiczne, przytułki, szpitale itp., które w opodatkowaniu ofiarą
S. Grodziski, Polityka gospodarcza przełomu XVIII i XIX w, „Czas. Praw.-Hist., t. 23, z. 1, 1971,
s. 53.
7
8
VL t. IX, XVII, s. 59.
studia 12 tomost.indb 162
2010-04-12 10:26:49
Komisje do ofiary wieczystej…
163
wieczystą mogły uwzględnić swoje wydatki łożone na tego typu szlachetne zadania.
Z dóbr ziemskich osób świeckich do skarbu państwa, jako ofiara wieczysta, powinna być świadczona dziesiąta część stałych, rocznych i pewnych intrat, stąd nazwa:
podatek dziesiątego grosza. Innowacją jest powiązanie świadczenia podatkowego
z u­zys­kiwanymi dochodami. Nowością jest też sposób ustalenia wysokości świadczonej ofiary przez podatnika i sprawdzenie prawidłowości naliczenia podatku.
Ta ostatnia kwestia znalazła wyraz w niebawem uchwalonym prawie normującym
kwestie związane ze ściąganiem tego podatku, a mianowicie w ustawie sejmu z 30
maja 1789 r. opatrzonej nagłówkiem Sposób wynalezienia ofiary z dóbr ziemskich
i duchownych w Koronie i w Wielkim Księstwie Litew­skim9. Egzegeza tego tekstu,
– szczególnie w odniesieniu do komisji, które tu wreszcie wystąpiły, aby prowadzić
lustrację – będzie podstawą naszych dalszych rozważań.
3
Przyjęte prawo oznaczało powołane nie w sposób arbitralny komisji, które nie
z wyboru szlachty, lecz z mocy ustawy utworzono do spraw ofiary wieczystej. Komisje zostały naznaczone w ustawie, ze wskazaniem właściwości terytorialnej, jako
komisje wojewódzkie, komisje ziemskie i komisje powiatowe. Zdecydowanie dominowały komisje powiatowe, wszystkie zaś kolegialne organy posiadały, w ustawie imiennie wskazany, skład komisarski. Osobliwa była tu niewątpliwie arbitralność władzy przy powołaniu pierwszych składów osobowych komisji. Brak wyboru komisarzy oznaczał rezygnację z podstawowego prawa demokracji szlacheckiej,
ten pośpiech był wówczas zapewne usprawiedliwiony wyjątkową sytuacją w kraju
i był warunkowany niezwłocznymi potrzebami Rzeczypospolitej. Uchwalone prawo winno było przyczynić się do egzekucji podatku; w przyjętej ustawie czytamy o wynalezieniu ofiary wieczystej, a przede wszystkim o wyegzaminowaniu
ogólnych intrat z dóbr ziemskich duchownych i świeckich10. Istotną sprawą było
zatem sprawdzenie prawidłowości naliczenia świadczenia podatkowego. To właśnie zadanie powierzono komisjom, które według us­ta­wy nie nosiły miana komisji
lustracyjnych, lecz jedynie określane były, bez dopełnienia, jako komisje. Organy te
działały na wyznaczonym obszarze, który na ogół pokrywał się z powiatem sądowym, ziemią (sejmikiem ziemskim), księstwem bądź województwem, występował
obok ziemi lub powiatu albo zamiennie. Wymienieni z imienia i nazwiska komisarze, łącznie kilka tysięcy osób, to kwiat ówczesnych ziemian, których szlachec9
10
VL, t. IX, LI, s.77–95.
Ibidem, s. 77.
studia 12 tomost.indb 163
2010-04-12 10:26:49
164
Piotr Jurek
two dopełniał, często tylko już tytularny, urząd ziemski. Wśród komisarzy nie było
szlachty dygnitarskiej pełniącej najwyższe urzędy ziemskie, a mianowicie kasztelanów i wojewodów, byli zaś liczni sędziowie ziemscy, podkomorzowie, starości,
podsędkowie, pisarze, stolnicy, chorążowie itd. Wyjątkowo komisarska szlachta
wymieniana była bez dopełniającego szlachectwo urzędu i tylko nieliczni występowali bez podania imienia.
Do prawidłowego oszacowania należnej państwu ofiary wieczystej powołano
w Rzeczypospolitej następujące komisje. W prowincji małopolskiej, dla województwa krakowskiego utworzono komisje dla powiatów: krakowskiego, proszowskiego, ksiąskiego i lelowskiego (3)11, w województwie sandomierskim dla powiatów:
sandomierskiego, wiślickiego, radomskiego, opoczyńskiego, chęcińskiego i ziemi
stężyckiej (6). Dla województwa kijowskiego istniały komisje w powiatach: kijowskim, żytomierskim i owruckim (3). W województwie ruskim w powiatach: krasnostawskim i ziemi chełmskiej (2). W województwie wołyńskim dla powiatów:
łuckiego, włodzimierskiego, krzemienieckiego (3). W województwie podolskim
były dwie komisje, a mianowicie w ziemi kamienieckiej i powiecie latyczewskim
(2). W województwie lubelskim działały komisje w powiecie urzędowskim i ziemiach: lubelskiej oraz łukowskiej (3). W województwie bełzkim powołano jedną
komisję (1). W województwie podlaskim były trzy w ziemiach: drohickiej, mielnickiej i bielskiej (3). W województwie bracławskim dla tamtejszych powiatów powołano komisję winnicką, bracławską, i zwinogrodzką (3). W prowincji wielkopolskiej utworzono komisję dla województwa poznańskiego, powiatu kościelskiego
i ziemi wschowskiej (3). W województwie kaliskim komisje działały w powiatach:
kaliskim, pyzdrskim i konińskim (3). W województwie gnieźnieńskim były komisje w powiatach: gnieźnieńskim i kcyńskim (2). W województwie sieradzkim powołano je dla powiatów: sieradzkiego, szadkowskiego, piotrkowskiego, radomskiego, wieluńskiego i ostrzeszowskiego (6). W województwie łęczyckim były komisje
w powiatach: łęczyckim, inowłodzkim, brzezińskim i orłowskim (4). W województwie brzesko-kujawskim utworzono komisje dla powiatu: brzeskiego, radziejowskiego, przedeckiego i kowalskiego (4). Dla województwa inowrocławskiego
była tylko jedna komisja w mieście Podgórzu (1). W ziemi dobrzyńskiej komisje
działały w powiatach: dobrzyńskim, lipińskim i rypińskim (3). W województwie
płockim było kilka komisji w powiatach: płockim, bielskim, sierpskim, raciąskim
i płońskim (5). W ziemi zawskrzyńskiej były komisje w powiatach: śreńskim,
mławskim i niedzborskim (3). W księstwie mazowieckim utworzono komisje
w powiatach: garwolińskim, wareckim i grójeckim oraz w ziemi czerskiej (4). Ziemia warszawska miała kilka komisji w powiatach: warszawskim, błońskim, wąso11
W nawiasie podaję liczbę komisji w danej jednostce terytorialnej.
studia 12 tomost.indb 164
2010-04-12 10:26:50
Komisje do ofiary wieczystej…
165
skim, radziłowskim i ziemiach wyszogrodzkiej oraz tarczyńskiej (7). Ziemia zakroczymska – komisje w powiatach: zakroczymskim, nowomiejskim i serockim (3).
W ziemi ciechanowskiej komisje były dla powiatów: ciechanowskiego, sochackiego
i przasnyskiego (3). W ziemi łomżyńskiej komisje działały w powiatach: łomżyńskim, zambrowskim, koleńskim, ostrołęckim i makowskim oraz w ziemiach: różańskiej i liwskiej (7). W ziemi nurskiej utworzono komisję: nurską, kamieńczykowską
i ostrowską (3). Województwo rawskie miało komisje w ziemiach: rawskiej, sochaczewskiej i gostyńskiej (3). Natomiast komisje do spraw ofiary wieczystej w Wielkim Księstwie Litewskim były następujące: w województwie wileńskim – jedna
dla województwa i osobne dla powiatów: oszmiańskiego, pasławskiego, lidzkiego,
wiłkomirskiego i bracławskiego (6). Podobnie dla województwa trockiego, jedna
dla tegoż województwa i osobne dla powiatów: grodzieńskiego, kowieńskiego
i upickiego (4). W Księstwie żmudzkim – komisje dla Rosienia i Szaweł (2). Jedna
komisja była na województwo połockie (1), zaś w województwie nowogrodzkim
stworzono osobną komisję dla województwa i odrębne dla dwóch powiatów: słonimskiego i wołkowyskiego, zatem łącznie (3). W województwie witebskim była
jedna komisja dla województwa i jedna dla powiatu orszańskiego (2). Tak samo
było w województwie brzesko-litewskim – osobna dla województwa i odrębna
dla powiatu pińskiego (2). W województwie mińskim komisję utworzono w Mińsku, zaś dla powiatów tego województwa – w Morzysku i w Rzeczycy (3). Łącznie
utworzono dla całego państwa 116 komisji. Komisarzami z mocy prawa zostawali
miejscowi szlachcice, a każdy kolegialny organ składał się przynajmniej z kilkunastu komisarzy, aczkolwiek większość komisji w swoich składach osobowych wymieniała nawet kilkadziesiąt osób.
Ustawa z 30 maja 1789 r., w której arbitralnie ustanowiono komisje i podano
ich imienny skład, tworzyła terenowe organy administracji skarbowej państwa
i wyznaczała ich rejony działania. W każdym województwie, ziemi czy powiecie
określono termin rozpoczęcia i zakończenia pracy komisarzy. Okres okazania
komisarzom przez podatników uzyskanych w danym roku intrat był stosunkowo
krótki, gdyż ograniczono go do trzech miesięcy – trwał od 1 lipca do końca września. Komisarze składali przysięgę, w której zobowiązywali się do rzetelnego i dokładnego egzaminowania dochodów podatnika. Osobą odbierającą przysięgę od
powołanych komisarzy był komisarz wymieniony w ustawie jako pierwszy członek
danego gremium. Najczęściej pełnił on urząd ziemski – sędziego, starosty, podkomorzego – aczkolwiek bywało, że na pierwszym miejscu ustawa wymieniała
komisarza, którego wyróżniał tylko urząd tytularny – chorążego, stolnika, podczaszego czy łowczego. Warto wspomnieć, że ustawa nie wymienia komisarzy ani
w porządku alfabetycznym, ani według hierarchii urzędów ziemskich. Komisarz
studia 12 tomost.indb 165
2010-04-12 10:26:50
166
Piotr Jurek
odbierający przysięgę nie był jednak przewodniczącym komisji, sam zaś składał
przysięgę przed całym kolegium danej komisji.
4
W celu sprawdzenia rzetelności naliczenia przez podatnika kwoty uzyskanych
dochodów komisja nie miała obowiązku działać w pełnym ustawowym składzie.
Ustawa ustanawia jednak, że jeśli nie wszyscy komisarze mogą być przytomnymi, obowiązani będą układy między sobą uczynić, który w czasie ma siedzieć,
z ostrzeżeniem, aby zawsze sześciu przytomnych było, a komplet najmniej
z pięciu, łącząc w to duchownego jednego, składać się ma12 . Przewodniczącym
takiej komisji zawsze miała być osoba świecka, jednak ustawa nie określa, w jaki
sposób powierza się przewodnictwo komisji jednemu z komisarzy. Decyzje komisji w sprawie szacunku dochodów zapadały jednomyślnie; gdyby takiej zgodności
nie było, wówczas decydowano większością głosów, a w wypadku równości zdań
przewidziano dla przewodniczącego głos podwójny. Do takiej komisji inwentarz
intraty z trzech kolejnych lat składał właściciel, posiadacz czy dyspozytor danych
dóbr ziemskich, w celu wyciągnięcia średniego rocznego dochodu uzyskiwanego
z ziemi. Zadaniem komisarzy było uznanie inwentarzy (regestów) za rzetelne i dokładne, podpisanie ich oraz przyjęcie od składającego dokumenty stosownej przysięgi. Obowiązek złożenia przysięgi ciążył na właścicielu, posiadaczu dóbr ziemskich, lecz w razie ich nieobecności przysięgę taką mógł składać ekonom lub inna
wyznaczona przez podatnika osoba. Jej rota była następująca: Ja „N”. przysięgam
Panu Bogu w Trójcy ś. Jedynemu, jako podana przeze mnie intrata majętności
N. w niczym na pokrzywdzenie ofiary dla Rzeczypospolitej zmniejszona i utajniona nie jest, tak mi Boże dopomóż13. Ustanowione prawo było zatem elastyczne,
skoro dozwalało, w zastępstwie właściciela czy posiadacza dóbr ziemskich, na poręczanie dochodów przez zarządców tych dóbr.
Ciekawym ograniczeniem ustawy był zakaz wdawania się komisarzy w wyciąganie intrat z wszelkich fabryk, kopalń, rękodzieł (manufaktur), które znajdują się
w dobrach ziemskich. Takie zwolnienie podatkowe wpłynąć mogło na rozwój tego
typu inwestycji gospodarczych. Były jednak wyjątki: np. propinacja była przez komisję zaliczana do intrat, zaś dziesięcina i meszne świadczone w zbożu lub pieniądzu mogły zostać przez komisje odliczane od uzyskanego dochodu. Ofiara
wieczysta była również świadczona z dóbr zastawnych oraz majątków będących
12
VL, t. XI, LI, s. 92.
13
Loc. cit.
studia 12 tomost.indb 166
2010-04-12 10:26:50
Komisje do ofiary wieczystej…
167
w dożywotnim użytkowaniu. Obowiązek opłacania ofiary spoczywał wówczas nie
na dziedzicach, lecz na zastawnikach czy dożywotnich użytkownikach dóbr ziemskich. Podatkiem obciążone były dobra ziemskie, potocznie nazywane dobrami
szlacheckimi bądź duchownymi. W Rzeczypospolitej na podstawie różnych przywilejów niektóre miasta – zarówno królewskie, duchowne, jak i prywatne – oraz
mieszczanie i przedmieszczanie posiadali włóki gruntu, zatem i z tych ziem powinni oni także odprowadzać podatek zwany ofiarą wieczystą. Powołane komisje
były władne także do klasyfikowania tych dochodów.
Inwentarze dochodów (regestry), które podatnik przedkładał komisji, były po
wykorzystaniu przez komisje zawracane. Komisja sporządzała sumariusz intraty,
a spisany protokół uzyskanych dochodów, podpisany przez komisarzy, w jednym
egzemplarzu był odsyłany do komisji skarbowej, zaś drugi egzemplarz przekazywany był do miejscowego urzędu grodzkiego. Powinnością komisji było baczenie,
aby żadna posiadłość w terenie działania właściwej komisji nie była pominięta
w procedurze podatkowej, aby właściciele i posesorowie w określonym czasie nie
zaniedbali przedłożenia inwentarzy dokumentujących uzyskane dochody i złożyli
stosowną przysięgę. Powołani ustawą komisarze działali zespołowo, tworząc przynajmniej pięcioosobowe zaprzysiężone kolegium. Była to właściwa komisja do
spraw ofiary wieczystej, która zawsze mogła być poszerzona o komisarzy wymienionych w ustawie i z urzędu powołanych dla danego okręgu. Jej podstawowym
zadaniem była zatem piecza nad całościowym, kompleksowym opodatkowaniem
posiadłości ziemskich i dbałość o to, aby nikt z zobowiązanych nie uchylił się od
ofiary. Organem pomocniczym komisji do spraw ofiary wieczystej był woźny sądowy. Komisja za pomocą woźnego – w razie zaniedbań w kwestii przedłożenia
inwentarzy czy regestów dochodów – władna była rekwirować te dokumenty
w celu ustalenia dochodu i wymierzenia podatku.
5
Obok komisji, o której wspomniano powyżej i którą nazwaliśmy komisją
do spraw ofiary wieczystej, omawiana ustawa z 30 maja 1789 r., przewidziała,
jako organy szczególne, komisje lustracyjne. Działały one wyłącznie wówczas,
gdy podatnik uchylał się od ustalenia przez komisję do spraw ofiary wieczystej
świadczenia podatkowego. Komisja lustracyjna podejmowała działalność tylko
wtedy, gdy nie doszło do okazania intrat, a podatnik unikał osobistego stawienia się przed komisją, albo też nikogo nie upoważnił, aby przed takim organem
złożył stosowną, przytoczoną powyżej, przysięgę. Komisja lustracyjna stanowiła
emanację komisji do spraw ofiary wieczystej; jej skład był węższy, gdyż tworzyło
studia 12 tomost.indb 167
2010-04-12 10:26:50
168
Piotr Jurek
ją trzech komisarzy, którzy byli zobowiązani do ustalenia intraty. Zadaniem tych
lustratorów było „wyegzaminowanie” , a także przyjęcie od właściciela dóbr lub
innego domownika, przysięgi, o której już była mowa. Skontrolowanie i ustalenie
średniego dochodu z trzech lat, od którego odprowadzano podatek dziesiątego
lub dwudziestego grosza, nie było zadaniem łatwym. Za taką pracę komisarzom
lustrującym komisja do spraw ofiary wieczystej nagrodę z sprawiedliwości wynikającą na dobrach lustrowanych przyzna i lustrującym na piśmie wyda14.
Dochodziło tu do specyficznej sankcji dla opornych podatników ukrywających
dochody i lekceważących przyjęte przez sejm prawo podatkowe. Lustrowany
narażał się na proces z lustratorem i w tej szczególnej sytuacji odpowiadał jako
dłużnik wobec komisarza lustrującego.
Ustawa określająca sposób wynalezienia ofiary z dóbr ziemskich i duchownych utworzyła stosowne komisje, zwracając przede wszystkim uwagę na indywidualność w ustalaniu wysokości rocznego dochodu i podkreślając świadomość
obywatelską, która powinna była wyrażać się w uczciwym szacowaniu intrat i odprowadzanym podatku. Jednak gdy w tej sprawie zmuszone były działać komisje
lustracyjne, wówczas podatnik, który lustratorów do siebie ściągał, narażał się na
dodatkową sankcję. Niewątpliwie uciążliwy stałby się ewentualny proces z lustratorem o stosowną nagrodę. Zasadniczą jednak karę stanowiło jednak świadczenie
podatnika do skarbu państwa: ...każdy lustrację do siebie ściągający za karę podwójny prowent z dóbr wyciągnięty przez cztery lata do skarbu Rzeczypospolitej wnosić powinien. Podatnika podejmującego działania skierowane przeciwko
komisji do spraw ofiary wieczystej czy wyznaczonym lustratorom z mocy prawa
uznawano za nieprzyjaciela ojczyzny. Ustawa przewidywała, że majątek osoby
uchylającej się od świadczenia ofiary wieczystej miał być konfiskowany. Komisja
do spraw ofiary wieczystej posiadała władzę takie dobra sprzedać. W tej kwestii
komisja miała zagwarantowaną ustawą pomoc wojskową, a dochód ze zlicytowanego majątku przeznaczony był na użytek skarbu państwa.
Na koniec warto wspomnieć, że ofiara wieczysta w tekście normatywnym sporadycznie była określana mianem podatku. Opisowo czytamy o sprawiedliwości
w opodatkowaniu, wyjątkowo, raz tylko, mowa jest o tym, że podatku pewność
nie do osób, lecz do gruntu przywiązuje się15, najczęściej zaś spotykanym w ustawie określeniem jest „ofiara” bądź „stała ofiara”. Podobnie jest z nazwą komisji.
W ustawie majowej z 1789 r. wielokrotnie zostało użyte to określenie – przede
wszystkim, gdy była mowa o utworzeniu jakiejś komisji lub wyznaczeniu jej konkretnych zadań. Nazwa „komisja lustracyjna” została w ustawie wymieniona tylko
14
Ibidem, s. 94.
15
Ibidem, s. 93.
studia 12 tomost.indb 168
2010-04-12 10:26:50
Komisje do ofiary wieczystej…
169
jeden raz, zatem wręcz wyjątkowo. Jest to – jak powyżej wskazano – wyłoniona
z komisji do spraw ofiary wieczystej trzyosobowa grupa komisarzy lustratorów.
Oczywiste było, że komisje do spraw ofiary wieczystej były organami kolegialnymi.
Ich skład osobowy był znacznie szerszy niż gremium, które tworzyło nadzwyczajną
komisję lustracyjną. Te szerokie kolegia, w których mógł zasiadać każdy z wymienionych w ustawie komisarzy z danego okręgu, to podstawowe komisje do spraw
ofiary wieczystej. Odgrywały one główną rolę w zakresie świadomego świadczenia
nowego stałego podatku. Komisje lustracyjne można więc uznać za organy szczególne, które działały tylko wówczas, gdy pojawiały się problemy z ustaleniem nowego publicznego podatku, jakim była ofiara wieczysta. Komisje do spraw ofiary
wieczystej przyjmowały od podatnika oświadczenie o wysokości uzyskiwanych
dochodów, zaś wysokość świadczenia podatkowego była już określona procentowo
w ustawie. Szczególną wagę przywiązano tu do przysięgi składanej przez podatnika. Obie komisje – zarówno powołana ustawą komisję do spraw ofiary wieczystej,
jak i wyłoniona z niej komisja lustracyjna – należy zaliczyć do terenowego aparatu
administracji skarbowej dawnej Rzeczypospolitej.
studia 12 tomost.indb 169
2010-04-12 10:26:50
studia 12 tomost.indb 170
2010-04-12 10:26:50
Tomasz Kubicki
(Łódź)
Kilka uwag o tzw. zamieszkaniu obranym w świetle
artykułu 27 prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych
o przywilejach i hipotekach z roku 1818
Einige Bemerkungen zum sog. gewählten Wohnsitz im
Licht von Art. 27 des Gesetzes über Eigentumsfestlegung der
Immobilien, über Privilegien und Hypotheken von 1818
1. Wstęp. 2. Zamieszkanie i jego formy. 3. Treść art. 27. 4. Niektóre problemy interpretacyjne. Orzecznictwo
Senatu, Izby Sądowej Warszawskiej i SN. 5. Wnioski.
1. Einführung; 2. Wohnsitz und dessen Formen; 3. Inhalt von Art. 27 des Zivilgesetzbuches des Königreichs Polen. 4. Auslegungsprobleme. Rechtsprechung des Senats, der Warschauer Gerichtskammer und des
Höchsten Gerichts; 5. Schlussfolgerungen.
1
Mieszkać – to znaczy przebywać gdzieś stale albo czasowo, zajmować jakiś
lokal, mieć mieszkanie, zamieszkiwać1.
Miejsce zamieszkania w nowożytnych strukturach społecznych stwarza wielorakie konsekwencje: gospodarcze, społeczne oraz prawne. Od niego przepisy prawa uzależniają właściwość sądu, miejsce doręczania pozwów i innych pism procesowych oraz – co szczególnie istotne – możliwość korzystania z praw cywilnych
i politycznych na pewnym obszarze czy też terenie całego państwa.
Na ziemiach polskich w XIX wieku obowiązywały różne systemy prawa, ale
każdy z nich uznawał potrzebę łączenia różnorodnych skutków prawnych z określanym w rozmaity sposób tzw. miejscem zamieszkania. Przepisy te ulegały wielokrotnym zmianom, a jedynie na terenie Królestwa Polskiego funkcjonował w tym
zakresie, prawie przez cały wiek, jeden akt prawny2.
1
Mały słownik języka polskiego, red. S. Skorupka, H. Auderska, Z. Łępicka, PWN 1969, s. 388.
W zakresie prawa osobowego KCKP [dalej: KCKP] z 1825 r., Tytuł Drugi: o zamieszkaniu, art.
26–35.
2
studia 12 tomost.indb 171
2010-04-12 10:26:50
172
Tomasz Kubicki
2
Cechą wspólną tych przepisów była możliwość odrywania stanu prawnego od
stanu rzeczywistego. Dzięki temu zaistniała sytuacja, w której w stosunku do jednej
osoby, a do różnych stosunków prawnych z punktu widzenia prawa, występować
mogły równocześnie odmienne miejsca zamieszkania. Prawo obowiązujące w XIX
wieku na terenie Królestwa Kongresowego wyróżnia dwa rodzaje zamieszkania:
zamieszkanie administracyjne, zwane niekiedy politycznym, i cywilne, nazywane
prawnym3. Zamieszkanie administracyjne to miejsce, w którym dana osoba wpisana jest do ksiąg ludności (obywateli)4. Zamieszkanie cywilne zaś mogło przybierać
postać zamieszkania rzeczywistego, domniemanego i obranego.
Zgodnie z art. 26 KCKP rzeczywistym miejscem zamieszkania jest to, w którym każdy Polak i każdy mieszkaniec kraju ma główne siedlisko5. Dlatego możemy
przyjąć, iż główne siedlisko oznacza rzeczywiste, to jest realne, miejsce zamieszkania. Osoba mająca rzeczywiste miejsce zamieszkania może w każdej chwili je
zmienić – na inne rzeczywiste. Przepisy wymagają spełnienia w takim wypadku
dwóch przesłanek łącznie:
1) rzeczywiste zamieszkanie w innym miejscu, oraz 2) wyraźnie uzewnętrzniony zamiar ustalenia w tym nowym miejscu głównego siedliska6.
Wskazać możemy w przepisach kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego również sytuacje, w których nie potrzeba składać jakichkolwiek oświadczeń woli
w wypadku zmiany miejsca zamieszkania. Mamy wtedy do czynienia z tzw. zamieszkaniem domniemanym.
Dotyczy to:
• urzędników w służbie rządowej7;
• kobiet zamężnych – mieszkają w miejscu zamieszkania męża8;
Zob. A. Okolski, Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskim, Warszawa 1885,
s. 33–37.
3
4
M.in. tak w art. 51 instrukcji o utrzymaniu ksiąg ludności w miejskich i wiejskich gminach Królestwa Polskiego z 10/22 XI 1861 r. Z przepisów wynika, iż można mieć tylko jedno zamieszkanie pod
względem administracyjnym. O innych sposobach nabycia zamieszkania administracyjnego zob.
np. A. Okolski, Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego
w Królestwie Polskim, t. II, Warszawa 1880, s. 20.
5
Miejsce, gdzie najczęściej przebywa albo w którym prowadzi działalność gospodarczą.
Art. 27 KCKP. Zamiar powyższy powinien być uzewnętrzniony przez oświadczenie woli zmieniającego zamieszkanie przed organami administracyjnymi – zarówno opuszczanego, jak i nowego
siedliska głównego, art. 28 KCKP, ale zob. również art. 29 kcKP.
6
Jeżeli z urzędem połączony jest obowiązek stałego zamieszkania w miejscu urzędowania, art. 31
kcKP.
7
8
Art. 32 kcKP, zob. też art. 267 KCKP, żona w czasie sprawy o nieważność, rozwiązanie małżeństwa
studia 12 tomost.indb 172
2010-04-12 10:26:50
Kilka uwag o tzw. zamieszkaniu obranym…
173
osób małoletnich nieusamowolnionych, bo te, pozostając pod władzą rodzicielską, mieszkają u ojca, matki czy opiekuna9;
• pełnoletnich ubezwłasnowolnionych – mieszkają u swojego opiekuna10.
pełnoletnich, którzy pełnią służbę, gdyż zazwyczaj mają to samo – z punktu widzenia prawa – miejsce zamieszkania, co osoba, u której służą11.
Obowiązek doręczania pism procesowych, wyciągów z akt sądowych, zaświadczeń i zawiadomień w miejsce rzeczywistego zamieszkania może niejednokrotnie
stanowić poważną trudność. Zwłaszcza, gdy osoby dokonujące czynności mieszkają daleko od siebie, w różnych częściach kraju. Dlatego w takich sytuacjach
kodeks cywilny Królestwa Polskiego dopuszcza, by osoby wstępujące w stosunki
umowne przy zawieraniu aktów prawnych wybierały sobie inne, niż rzeczywiste,
miejsce zamieszkania. Taki wybór skutkuje m.in. tym, iż wszystkie działania w celu
wykonania tego aktu muszą być podejmowane w sądzie wskazanego miejsca zamieszkania12. Ten rodzaj zamieszkania nazywany jest zamieszkaniem obranym.
•
3
Zdarza się również, iż w niektórych sytuacjach przepisy wręcz nakazują, by
strony wskazały, czyli obrały sobie miejsce zamieszkania, które będzie traktowane
jako miejsce doręczeń korespondencji. Z takim przypadkiem mamy do czynienia
w art. 27 u.h. z roku 181813: Każdy zawierający czynność w kancelarii lub żądający wpisu obowiązany jest obrać sobie miejsce zamieszkania w kraju. Wolno jest
odmienić zamieszkanie obrane, z obowiązkiem wybrania i wskazania innego
w kraju. Wszelkie wręczenia, ściągające się do praw i obowiązków do ksiąg hipotecznych wniesione, dziać się będą w tymże obranym zamieszkaniu.
Zastanówmy się, co z powyższego przepisu wynika.
Po pierwsze – ustawodawca zobowiązuje każdego podejmującego czynność
w kancelariach hipotecznych, nawet tych, którzy żądają jednostronnie wpisu, by
obrał sobie miejsce zamieszkania w kraju. To obrane miejsce może, ale nie musi,
być miejscem rzeczywistego zamieszkania. Nadto przepis nie wymaga, by znajalbo rozłączenia od łoża i stołu może opuścić wspólne mieszkanie, z tym, że nowe miejsce zamieszkania kobiety na wniosek stron oznaczy właściwy sąd cywilny. W tym mieszkaniu żona ma stale
przebywać (art. 219 i 220 prawa o małżeństwie z 1836 r.).
9
Art. 32 KCKP, zob. też A. Okolski, Zasady prawa cywilnego..., s. 36.
10
Art. 32 KCKP.
11
Jeżeli razem z nią w tymże domu mieszkają, art. 33 KCKP.
12
Art. 35 KCKP.
13
Również w art. 157 u.h. przy pierwiastkowych regulacjach hipotecznych.
studia 12 tomost.indb 173
2010-04-12 10:26:50
174
Tomasz Kubicki
dowało się ono w okręgu tej kancelarii hipotecznej, która jest właściwa z punktu
widzenia położenia dóbr14. Wybranie tego nowego miejsca nie wpływa na właściwość sądu, ponieważ zasadą jest, iż forum materii rzeczowej jest zawsze forum rei
sitae – to jest miejsce położenia dóbr15.
Po drugie – wszelka korespondencja dotycząca praw i obowiązków wniesionych do ksiąg hipotecznych kierowana jest do obranego miejsca zamieszkania.
Będzie to miało miejsce np. w wypadku doręczenia decyzji wydziału hipotecznego
w przedmiocie hipoteki sądowej lub prawnej, przy doręczaniu decyzji zawieszającej postępowanie, stosownie do art. 25 u.h., jak również w sytuacjach doręczeń zawiadomień wierzycielom i dłużnikom hipotecznym o wystawieniu nieruchomości
na sprzedaż16.
W literaturze, zwłaszcza z okresu dwudziestolecia międzywojennego, zwraca
się uwagę na fakt, że określenie „kraj”, które zostało przywołane w tym przepisie,
nie jest jednoznaczne. Kraj to może być zarówno Kongresówka, ale też i szerzej –
całe Imperium Rosyjskie, którego częścią w II połowie XIX w. stało się Królestwo
Polskie. Odnotować wypada rygorystyczne stanowisko Jakuba Glassa, który twierdził, iż, po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku, obranie zamieszkania w Poznaniu czy Lwowie narusza dyspozycję nadal obowiązującego art. 27 u.h., ponieważ te
miasta były poza granicami dawnej Kongresówki w XIX w., czyli de facto i de iure
leżały poza granicami ówczesnego kraju17. Intencją ustawodawcy w roku 1818 było
to, żeby ograniczyć doręczenia do obszaru ówcześnie istniejącego państwa. Przepisy ustawy hipotecznej stosowanej w okresie między wojnami światowymi odnoszono jednak do całego obszaru II Rzeczypospolitej i w jej ówczesnych, rzeczywistych
granicach. Prawo wewnątrzkrajowe obowiązuje na terytorium całego państwa,
a ustawa hipoteczna nie przewiduje żadnych w tym względzie wyjątków.
Doręczenia nie w miejscu rzeczywistego zamieszkania mogą rodzić bałagan
i powiększać koszty postępowania. Zdawano sobie z tego sprawę, jednak nie naZupełnie inaczej KN art. 2148, gdzie obowiązywał wymóg, by żądający wpisu wierzyciel obrał sobie
miejsce zamieszkania w okręgu, w którym biuro konserwatora jest ustanowione. W konsekwencji całe
postępowanie odbywało się w jednym okręgu sądu, pod którego jurysdykcją znajdowały się dobra. Było
przez to łatwiejsze i mniej kosztowne. Na przykład, w tak obranym miejscu zamieszkania wręczane były
zawiadomienia o podejmowanej subhastacji (publicznej licytacji), zob. np. art. 695 kpc.
14
Art. 1514 UPC, sprawy dotyczące hipoteki winny być wnoszone do tego sądu, w którego okręgu
(jurysdykcji) znajdują się dobra hipoteczne; ale zob. art. 35 kcKP ...wszelkie poszukiwania, do aktu tego
się ściągające, następować mogą w obranym zamieszkaniu i przed sądem tego zamieszkania.
15
Np. P. Kapuściński, Jurisprudencja IX Departamentu Senatu, b.m.w. 1869, s. 98 i 282. Senat postanowił, że w zamieszkaniu obranym hipotecznie, można ważnie dopełnić wszelkie wręczenia aktów
w drodze przymuszonego wywłaszczenia mającego na celu pozbawienie własności z mocy art. 27 u.h.
16
17
J. Glass, Zarys prawa hipotecznego w b. Królestwie Polskim, Warszawa–Kraków 1921, s. 50.
studia 12 tomost.indb 174
2010-04-12 10:26:50
Kilka uwag o tzw. zamieszkaniu obranym…
175
wiązano do rozwiązań z Kodeksu Napoleona – art. 2148 i 215218. Co ciekawe
w niepodległej Polsce – rozszerzając w 1919 roku stosowanie u.h. na obszar ziem
wschodnich – próbowano połączyć rozwiązania z Kodeksu Napoleona z art. 27
ustawy w brzmieniu z roku 181819. Tutaj treść art. 27 wyglądała następująco: Każdy zawierający czynności w księdze hipotecznej danej nieruchomości lub żądający wpisu obowiązanym jest obrać sobie zamieszkanie w okręgu, na który
się rozciąga moc obowiązująca niniejszej ustawy oraz ustawy hipotecznej
z r. 1818. Spowodowało to zresztą niejasności i komplikacje znajdujące swoje
odbicie w późniejszej praktyce. Najdobitniejszym przykładem może być niejednolite stanowisko Sądu Najwyższego, który w orzeczeniu z roku 1924 uznaje, iż
doręczenia odnoszące się do obowiązków do ksiąg hipotecznych wnoszonych
w zamieszkaniu obranym są prawnie dopuszczalne i skuteczne20 by dwa lata później – w odniesieniu do wezwań w przedmiocie przymusowej spłaty wierzytelności, kierowanych do wierzycieli hipotecznych – stanąć na stanowisku, iż wręczenie obwieszczenia czy wezwania musi spełniać wymogi odnoszące się do wezwań
procesowych – to jest ma być dokonywane w miejscu rzeczywistego zamieszkania,
a wszelkie wręczenia w zamieszkaniu obranym są niedostateczne21.
Zdanie drugie art. 27 u.h. wskazuje, iż raz obrane miejsce zamieszkania można zmienić przez wskazanie innego. Nie określono jednak, według jakich zasad
i w jakiej formie ma to przebiegać. Biorąc pod uwagę ogólne przepisy postępowania hipotecznego, a zwłaszcza oddział trzeci ustawy z 1818 r. i instrukcji hipotecznej z 30 czerwca 1819 r.22, może to nastąpić: „przez oświadczenie woli wierzyciela
odnotowane w księdze, ewentualnie sporządzony protokół dołączony do zbioru
dokumentów, lub przez wskazanie na marginesie aktu, w którym wskazane było
18
Zob. przyp. 11.
Chodzi o tzw. Ustawę hipoteczną Ziem Wschodnich, która została wprowadzona rozporządzeniem Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z dnia 31 sierpnia 1919 r. i tereny położone we
właściwości sądów okręgowych w Grodnie, Łucku, Nowogródku, Pińsku, Równem oraz Wilnie.
19
Orzecznictwo Sądu Najwyższego (Zbiór Urzędowy) 131/1924. Przepisy przechodnie do UPC
z dnia 18 VII 1917 nie uchyliły mocy art. 27 u.h. obowiązującego każdego, kto zawiera czynność
hipoteczną, do obrania sobie miejsca zamieszkania, w którym następnie dokonywane są wszelkie
wręczenia, ściągające się do obowiązków do ksiąg wniesionych.
20
21
Orzeczenie Sądu Najwyższego drukowane w: „Gazeta Sądowa” nr 18. 1926. Wręczenie wierzycielowi hipotecznemu obwieszczenia czy wezwania w przedmiocie przymusowej spłaty wierzytelności hipotecznej [...] winno być realne, a zatem winno czynić zadość warunkom wezwań procesowych, przewidzianych w art. 282 i innych UPC, wręczanie zaś w zamieszkaniu prawnym ( art. 27
u. h.) jest niedostateczne.
22
Instrukcja przez Komisję Rządową Sprawiedliwości pod datą 30 czerwca 1819 r., nr 7408 dla
Komisji Hipotecznej i Kancelarii Ziemiańskiej b. Województwa Mazowieckiego wydanej s. 19–61,
S. Zawadzki, Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskim, t. II, Warszawa 1861.
studia 12 tomost.indb 175
2010-04-12 10:26:50
176
Tomasz Kubicki
poprzednie zamieszkanie obrane, gdzie pisarz powinien uczynić wzmiankę o nowym zamieszkaniu. Winien również w wykazie hipotecznym wpisać numer strony, na której deklaracja zmiany zamieszkania się znajduje23”.
Mimo iż art. 27 nakazuje wskazać miejsce zamieszkania dla doręczeń, to nie
przewiduje za brak jego wskazania jakiejkolwiek sankcji. Wydaje się jednak, że
Wydział Hipoteczny powinien baczyć, biorąc pod uwagę obowiązki, zwłaszcza
wynikające z art. 20 u.h., czyli nie uchybiono przepisom prawa i art. 61 instrukcji
z 30 czerwca 1819 r., dopilnować wykonywania tego postanowienia i zawieszać
zatwierdzenie danej czynności do czasu obrania miejsca zamieszkania24. Co w sytuacjach, gdy przez pomyłkę, albo w sposób wyraźny, nie obrano miejsca zamieszkania25 lub gdyby dłużnik, zabezpieczając należność dla wierzyciela, nie wskazał jego zamieszkania, a wierzyciel w żadnym późniejszym akcie zamieszkania
prawnego sobie nie obrał? W tych wszystkich wypadkach doręczenia związane z
prawami rzeczowymi wierzyciela będą wykonywane jak wobec osoby nieznanej
z zamieszkania26.
23
W świetle akt hipotecznych miejskich brzezińskich tak nie postępował. Nie znalazłem w księgach
hipotecznych tutejszego Wydziału Ksiąg Wieczystych przypadku wskazania do doręczeń innego niż
rzeczywiste miejsce zamieszkania. Już w protokole zgłoszenia do hipoteki znajdujemy zawsze formułę: zamieszkały i zamieszkanie prawne do tej czynności tamże sobie naznaczający, Dawna Księga
Hipoteczna, Repertorium Hipoteczne 1, s. 22; 4, s. 19; 29, s. 24.
Tak uważa również W. Dutkiewicz, Prawo hipoteczne w Królestwie Polskim, Warszawa 1936,
s. 98.
24
Zob. np. J. Karpiński, Jurisprudencja Departamentów Cywilnych Izby Sądowej Warszawskiej
z I półrocza 1879, Warszawa 1881, 448. Sąd Okręgowy Warszawski odpowiadając na pytanie: Czy
zamieszkanie prawne u osoby, której oprócz wyrażenia nazwiska, imiona oznaczone są tylko
pierwszymi literami bez wskazania domu i ulicy jego zamieszkania jest ważne? Gdy w umowie
stanowiącej zasadę powództwa L, miejsce zamieszkania pozwanego O. oznaczono w mieście
K. u Ch. J. S. bez wskazania imienia S., ani jego powołania i bez wskazania dokładnego adresu
tego ostatniego (ulicy i domu), to nie ma dostatecznych danych do sprawdzenia tożsamości osoby
u której wybrane jest zamieszkanie prawne i dlatego należy uznać, że zamieszkanie prawne wcale
przez przeciwnika obrane nie zostało, także ibidem 366, s. 43 i 44, również nie będzie spełniało
wymogu zamieszkania obranego (prawnego) określenie ,,w Hotelu Europejskim u rządcy” bo brak
ulicy, nr domu i nazwiska zarządzającego hotelem.
25
26
Dotyczy to również wierzycieli, którzy nie mają w księdze wieczystej obranych miejsc zamieszkania: uważa się ich za niewiadomych z pobytu. Procedura doręczeń regulowana przez kpc art. 69,
pkt 8, i rozporządzenie Komisji Rządowej Sprawiedliwości z dnia 3/15 listopada 1837 r., nr 8635,
zamieszczone w odsyłaczu do art. 73 kps, zwłaszcza ustęp 40; S. Zawadzki, Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskim, t. II, Warszawa 1861, s. 208.
studia 12 tomost.indb 176
2010-04-12 10:26:50
Kilka uwag o tzw. zamieszkaniu obranym…
177
5
Ustawodawca, wprowadzając art. 27 u.h., chciał ograniczyć obowiązek doręczeń w czynnościach hipotecznych do obszaru kraju. Jednak jak – pokazuje praktyka – nie było to rozwiązanie najlepsze. Bardziej racjonalnym wyjściem byłoby
nawiązanie do konstytucji art. 2148 i 2152 KN, to jest obranie miejsca zamieszkania w okręgu kancelarii hipotecznej, sądu właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości. Mogło to w sposób istotny uprościć i skrócić postępowanie.
Artykuł 27 u.h. nie precyzuje, w jakiej formie ma nastąpić wskazanie nowego
miejsca zamieszkania. Nie dość też wyraźnie rysuje się kwestia sankcji za niezastosowanie się do jego postanowień. Dopiero przy zestawieniu treści art. 20 u.h. i art.
61 instrukcji z 1819 r. pojawia się możliwości zawieszenia czynności hipotecznej
przez wydział hipoteczny do czasu obrania sobie miejsca zamieszkania przez zainteresowanego.
Ustawodawca, rozciągając w 1919 r. przepisy prawa hipotecznego Królestwa
Polskiego na odzyskiwane ziemie wschodnie, próbował skorygować niektóre ich
wadliwe rozwiązania. Między innymi dotyczyło to omawianego artykułu. Jednak
zaproponowane rozwiązanie nie usunęło wszystkich wątpliwości.
studia 12 tomost.indb 177
2010-04-12 10:26:50
studia 12 tomost.indb 178
2010-04-12 10:26:50
Grzegorz Smyk
(Lublin)
Rosyjska literatura prawno-administracyjna w XIX
i na początku XX w.
Russische Rechts- und Verwaltungsliteratur im 19.
und zu beginn des 20. Jahrhundert
1. Warunki rozwoju rosyjskiej myśli administracyjnej. 2. W kręgu kameralistyczno-po­li­cystycznym. 3. Rosyjskie piśmiennictwo prawno – administracyjne w I połowie XIX w. 4. Rozwój rosyjskiej myśli administracyjnej na przełomie XIX i XX w. 5. Podsumowanie.
1. Entwicklungsbedingungen der russischen Verwaltungstheorie; 2. Im Kreis der Kameralistik und Polizistik;
3. Russische Rechts- und Verwaltungsliteratur in der 1. Hälfte 19. Jh.; 4. Entwicklung der russischen Verwaltungstheorie in der Wende des 19. und 20. Jh.; 5. Zusammenfassung.
1
W stosunku do krajów zachodnioeuropejskich proces powstawania nauk administracyjnych w Rosji był znacznie opóźniony. Wynikało to ze specyficznych zasad
ustrojowych i warunków politycznych panujących w Cesarstwie Rosyjskim, które
hamowały swobodny rozwój myśli administracyjnej niemal do początku XX stulecia. Silne tendencje absolutystyczne władzy państwowej w Rosji, widoczne już u
schyłku średniowiecza, zwyciężyły w pierwszej połowie XVIII w. – za czasów Piotra I. Instytucjonalną formą rosyjskiego absolutyzmu stało się – specyficzne tylko
dla tego kraju – pojęcie monarchii „samodzierżawnej”, tj. „samowładnej”1. Artykuł
Po raz pierwszy tytuł władcy „samodzierżawnego” przybrał u schyłku XV w. car Iwan III Srogi,
wzorując się – jak twierdził Wasilij Kluczewskij – na przymiotach suwerennej władzy cesarzy bizantyńskich i chanów tatarskich., akcentujących patrymonialny stosunek władcy do ludności
i terytorium państwowego: W. O. Kluczewskij, Bojarskaja, Duma w drewniej Rusi. Opyt istorii prawitielstwiennogo uczrieżdienija w swiazi s istoriej obszczestwa, Moskwa 1881, s. 57–59. W XVIII
w. pojęcie „władzy samodzierzawnej” pojawia się w treści takich aktów prawnych jak: Artykuły wojskowe (Woinskije artikuły) z 30 III/10 IV 1716 r.; Regulamin morski (Morskij reglamient) z 13/14 I
1720 r., Regulamin duchowny (Duchownyj reglamient) z 25 I/5 II 1721 r. oraz Manifest Imperarorowj
Anny Iwanownej do szlachty rosyjskiej z 28 II/11 III 1730 r. i Ustawa o rodzinie cesarskiej (Uczrieżdienije Impieratorskoj Familii) Pawła I z 1797 r. W każdym z tych aktów powtarzane jest (dosłownie)
1
studia 12 tomost.indb 179
2010-04-12 10:26:50
180
Grzegorz Smyk
1. Ustaw Zasadniczych Cesarstwa Rosyjskiego stanowił: Imperator Wszechrosyjski jest monarchą samowładnym i nieograniczonym. Posłuszeństwo należne Jego
władzy najwyższej nakazuje sam Pan Bóg, nie tylko ze względu na strach, ale
także ze względu na sumienie. Rozwinięcie tej tezy zawierał art. 47: Imperium
Rosyjskie rządzi się w oparciu o niewzruszone zasady stanowionych praw, instytucji i ustaw od Władzy Samodzierżawnej pochodzących2. Definicja rosyjskiej
„monarchii samodzierżawnej” pozostała aktualna także w nowej redakcji Ustaw
Zasadniczych, wydanych w 1906 r., głosząc w art. 4, że: Imperator Wszechrosyjski sprawuje Najwyższą Władzę Samodzierżawną. Podporządkowanie się Jego
woli wynika nie tylko z groźby strachu, ale ze względu na sumienie, które nakazuje sam Bóg3. Pod pojęciem „samodzierżawie” w nauce rosyjskiej rozumiano
zarówno suwerenność zewnętrzną państwa, jak i nieograniczoną i niepodzielną
władzę cesarza uprawnionego do bezpośredniej, osobistej ingerencji w stosunkach
wewnątrzpaństwowych, działającego arbitralnie i bez jakichkolwiek form kontroli.
Zasada ta pozostała aksjomatem rosyjskiego prawa państwowego aż do początku
XX w., wykluczając jakiekolwiek możliwości dyskusji na tym polu4.
następujące stwierdzenie: Ponieważ Jego Cesarska Mość jest monarchą samodzierżawnym, który
nie musi tłumaczyć się przed nikim na świecie ze swojego postępowania, ale ma moc i władzę nad
swoim państwem. Jako władca chrześcijański powinien rządzić zgodnie ze swoja wolą i dobrem
ogółu, cytaty za: N. M. Korkunow, Russkoje gosudarstwiennoje prawo, t. I, Sankt Petersburg 1908,
s. 210–222.
Swod Zakonow Rossijskoj Impierii [dalej: Swod Zakonow], t. I.: Swod Osnownych Gosudarstwiennych Zakonow, Sankt Petersburg 1855 , s. 3, art. 1, s. 18. art. 47.
2
3
Swod Zakonow, t. I, cz. I: Osnownyje Zakony Rossijskoj Impierii, Sankt Petersburg 1906, s. 4, art. 4.
Wybitny działacz państwowy i kodyfikator Michaił Michajłowicz Speranskij stwierdzał, że słowo „samodzierżawny” oznacza to, że żadna inna władza na ziemi, władza faktyczna i legalna,
ani na zewnątrz, ani wewnątrz Imperium, nie może stanowić ograniczenia władzy Samowładcy Rosyjskiego – M. Speranskij, Rukowodstwo k poznaniu zakonow, Sankt Petersburg 1845, s. 4.
U schyłku XIX w. uczony rosyjski Aleksander Gradowski pisał, że samodzierżawna władza impera­
tora rosyjskiego nie jest ograniczona przez normy prawne, które miałyby większa moc niż jego
wola – A. D. Gradowskij, Naczała russkogo gosudarstwiennogo prawa, Sankt Petersburg 1875,
s. 1–2. Po wydaniu no­wej redakcji Ustaw Zasadniczych Cesarstwa Rosyjskiego w 1906 r. nowoczesną
treść pojęciu „samodzierżawie” próbował nadać czołowy rosyjski konstytucjonalista – Nikołaj Korkunow, który sprowadzał je wyłącznie do synonimu suwerenności Cesarstwa Rosyjskiego na arenie
międzynarodowej: Wobec obowiązywania ustaw zasadniczych, monarcha rosyjski jest monarchą
ograniczonym, lub inaczej – monarchą konstytucyjnym, a państwowy ustrój Rosji jest ustrojem
monarchii ograniczonej – lub inaczej monarchii konstytucyjnej. W takich warunkach zasada samodzierżawnej monarchii rosyjskiej powinna być interpretowana jako wyrażająca suwerenność
międzynarodową państwa – N. M. Korkunow, op. cit., s. 210–222. Jak wykazał Jaś­kiewicz, ta, formułowana w sposób zgodny z kierunkiem przekształceń państwa rosyjskiego w monarchię ograniczoną, wykładnia podstawowej zasady ustrojowej Imperium stawała w oczywistej sprzeczności
z praktyką państwową schyłkowego okresu istnienia Cesarstwa – L. Jaśkiewicz, Absolutyzm rosyjski
w dobie rewolucji 1905–1917, Warszawa 1982, passim.
4
studia 12 tomost.indb 180
2010-04-12 10:26:51
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
181
Konserwatyzm ustrojowy Imperium Rosyjskiego nie dopuszczał też przenikania
nowych – zwłaszcza liberalnych – idei, które od końca XVIII w. wytyczały kierunki
przeobrażeń pozostałych państw europejskich zgodnie z duchem indywidualizmu
i konstytucyjnego państwa prawa. W skrajnej postaci przybierał on formę reakcyjną,
co było widoczne szczególnie za panowania Mikołaja I. Aż do drugiej polowy XIX
w. nowe idee i prądy naukowe, ugruntowane już w nauce europejskiej, były oficjalnie zwalczane przez władze carskie, jako podważające podstawy samodzierżawnego
ustroju państwa rosyjskiego, a każde samodzielne poglądy odbiegające od oficjalnej
doktryny pociągały za sobą dotkliwe represje (np. casus Speranskiego). To odcięcie
Rosji od reszty świata powodowało brak większego zainteresowania problematyką
ustrojowo-prawną, zwłaszcza w dziedzinie prawa publicznego, w tym i administracyjnego. Z anachronizmem tym zerwano dopiero w okresie odwilży posewastopolskiej, tj.
w czasach panowania cara reformatora Aleksandra II. W rezultacie proces kształtowania nauk administracyjnych w Rosji miał odmienny przebieg niż w większości państw
europejskich. Od początku problematyka zarządu państwem cieszyła się większym
zainteresowaniem niż problematyka prawa państwowego. O wiele łatwiej i bezpieczniej było zajmować się szczegółowymi zagadnieniami aparatu państwowego niż zasadami, na których opierała się struktura i funkcjonowanie monarchii rosyjskiej5.
2
Zainteresowanie problematyką zarządu wewnętrznego państwa wystąpiło
w Rosji już w początkach XVIII w. i pozostawało w ścisłym związku z reformami
administracyjnymi Piotra I i Katarzyny II. Pierwsze prace z tego zakresu miały jednak wyłącznie charakter prywatnych rękopisów adresowanych do władcy, z radami odnośnie kierowania sprawami wewnętrznymi państwa głównie z dziedziny
finansów i gospodarki. Wymienić tu należy takich autorów, jak: Jurij Gasparowicz
Kriżanicz (1617–1682) – Chorwat w służbie cara Aleksego II; Iwan Tichonowicz
Pososzkow (1652–1726) i Michaił Pietrowicz Awramow (1681–1752)6. Byli oni
zwolennikami silnej i nieograniczonej władzy absolutnej, uprawnionej do ingerenM. Gromadzka-Grzegorzewska, Narodziny polskich nauk administracyjnych, Warszawa 1985,
s. 38– 39.
5
J. G. Kriżanicz, Russkoje gosudarstwo w połowinie XVII wieka, oraz I. T. Pososzkow, O skudosti
i bo­gatswie – dat powstania tych rękopisów, jak i tytułu rękopisu Awramowa, nie udało się ustalić.
Informacje zaczerpnięto z prac: I. T. Tarasowa, Iwan Pososzkow, „Juridiczeskije Wiesti”, nr 10, 1880,
s. 179–209; idem, Uczebnik nauki policejskogo prawa, Moskwa 1891, s. 29–31; W. W. Iwanowskiego, U­cze­b­nik administratiwnogo prawa. Policejskoje prawo. Prawo wnutriennogo uprawlenija,
Kazań 1908, s. 37–38, i A. I. Jelistratowa, Administratiwnoje prawo, Moskwa 1917, s. 46–47, oraz
A. A. Połowcowa, Rus­skij Biograficzeskij Słowar, Moskwa 1872, s. 441–443 i 602–609.
6
studia 12 tomost.indb 181
2010-04-12 10:26:51
182
Grzegorz Smyk
cji we wszystkie sfery życia publicznego i prywatnego poddanych (Car jest Bogiem
na ziemi, jeżeli tylko zechce, to może czynić wszystko bez żadnych ograniczeń
– Pososzkow). Według ich poglądów administracja rosyjskiego samodzierżawia
swoją mocą zasiewa dobro i rozpowszechnia szczęście, ale wyłącznie dla potęgi
państwa, a nie jego poddanych (Kriżanicz). W reglamentacyjnej władzy administracyjnej cara widzieli jedyną siłę sprawczą rozwoju ekonomicznego państwa
i jego potęgi politycznej (Car, tak jak Bóg, wszystko może stworzyć w swoim państwie i wszędzie na pierwszym miejscu należy uwzględniać interes i wolę władcy
– Pososzkow). Uznając opiekuńczą funkcję państwa wobec poddanych, zbliżali się
w swoich poglądach do filozofii eudajmonistycznej, ale w odróżnieniu od współczesnych im policystów zachodnioeuropejskich, sprowadzali społeczeństwo do
roli biernej masy pozbawionej jakichkolwiek praw (Naród jest jak wosk, z którego
car może lepić co chce, jak chce i kiedy chce – Kri­żanicz). Podobnie do merkantylistów byli przeciwnikami jakichkolwiek wpływów zewnętrznych, zwłaszcza
w handlu, i pragnęli, by państwo rosyjskie dominowało w tej dziedzinie wobec sąsiadów. Za główne źródło bogactwa kraju uznawali handel i rzemiosło, których
rozwój miał być w pełni podporządkowany państwu (Poddani powinni kupować
towary za zgodą cara, a wartość pieniądza nie zależy od zawartości kruszcu, ale
od woli monarchy – Pososzkow). Zaś według Awramowa: Poddani powinni żyć
według woli i nakazów cara i we wszystkim powinni go pilnie słuchać, a kierując społeczeństwem i państwem należy stworzyć państwowy kodeks, w którym
zawarte byłyby wszystkie ustawy i prawa zgodne z nakazami cerkwi prawosławnej, a nowe ukazy należy wydawać zgodnie z prawami i nakazami cerkwi7. Idee
te były całkowicie zgodne z realiami politycznymi Rosji XVIII stulecia.
W dorobku osiemnastowiecznej literatury rosyjskiej tego okresu nie znajdziemy żadnego samodzielnego dzieła, które obejmowałoby choćby wybrane zagadnienia zarządu wewnętrznego państwa czy prawa administracyjnego, nie mówiąc
już o podjęciu próby opisu rosyjskiego systemu administracyjnego. Ustrój i administracja państwa rosyjskiego stały się natomiast przedmiotem zainteresowania
literatury obcej – zwłaszcza niemieckiej8. Praktyka administracyjna państwa rosyjskiego pozostawała pod silnym i bezpośrednim wpływem niemieckiej policystyki. Służyły temu tłumaczenia na język rosyjski podstawowych dzieł Sonnenfelsa
i Justiego, które ukazały się w końcu XVIII w.
Cytaty pochodzą z prac: I. T. Tarasowa, Uczebnik nauki..., s. 29–31; W. W. Iwanowskiego, op. cit.,
s. 37–38, i A. I. Jelistratowa, Administratiwnoje..., s. 46– 47.
7
Do wydawnictw takich należą prace: A. Morgensterna, Ius publicum Russorum, Halle 1737;
F. Schlozera, Historische Untersuchung uber Russlands Reichsgrundzetze, Gotha 1783; J. Hupela,
Versuch der Staatsverfassung des russischen Reichs darzustellen, Riga 1791–1793, oraz K. Campenhausena, Elemente des russischen Staatsrechts, Goetingen 1792.
8
studia 12 tomost.indb 182
2010-04-12 10:26:51
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
183
3
Niezmienność ustroju politycznego Rosji w XIX w. spowodowała, że nauka policji – zgodna w swych założeniach z duchem rosyjskiego absolutyzmu – stała się
w tym kraju oficjalną doktryną państwową. Świadczy o tym dość wczesne – bo
już w 1835 r. – utworzenie na wszystkich uniwersytetach Cesarstwa, poza dorpackim, katedr dobrego rządu i dobrobytu (błagoustrojstwa i błagoczina) przemianowanych w 1863 r. na katedry prawa policyjnego (katiedry policejskogo prawa).
Konieczność opracowania programu nauczania na tym kierunku oraz potrzeba
przygotowania materiałów pomocniczych dla studentów – słuchaczy studiów
uniwersyteckich – zaowocowała w pierwszej połowie XIX w. ukazaniem się prac
z zakresu administracji publicznej9.
Jak się powszechnie przyjmuje, pierwszym opracowaniem dotyczącym administracji wewnętrznej w Rosji było dzieło Pawła Gulajewa Prawa i obowiązki miejskiej i ziemskiej policji i wszystkich w ogóle mieszkańców państwa rosyjskiego, zgodnie z ich położeniem w stosunku do policji wydane dwukrotnie
w 1824 i 1832 r.10. Praca ta składa się z dwóch części. W pierwszej autor przedstawił historyczny zarys powstawania i rozwoju poszczególnych organów i struktur
zarządu wewnętrznego w Rosji – od panowania pierwszych carów moskiewskich
do czasów współczesnych Gulajewowi. W drugiej – istotniejszej – zawarł usystematyzowany zbiór przepisów administracyjnych stanowiących podstawę organizacji i zakresu działania istniejącego w latach 1810–1819 Ministerstwa Policji
oraz zależnych od niego organów. Przedstawiając obowiązujące przepisy, Gulajew
ograniczał się jednak do ich opisu, unikając jakichkolwiek prób ich interpretacji
oraz krytyki. W jego pracy widoczny jest wyraźny wpływ niemieckiej policystyki,
a zwłaszcza naśladowanie układu systematyzującego normy prawne wzorem Berga oraz stosowanie pojęć zapożyczonych z dzieł Justiego. Pomimo ewidentnych
niedoskonałości praca Gulajewa miała niewątpliwy walor praktyczny, który można porównać z analogicznym wysiłkiem pierwszych policystów, takich jak DelaNaukę policji, jako przedmiot wykładowy na wydziałach prawa uniwersytetów cesarskich, wprowadził statut uniwersytecki w 1864 r. Jedynie w Demidowskim Liceum Prawniczym statut tej szkoły
z 1873 r. przewidywał przedmiot o nazwie „prawo administracyjne” (administratiwnoje prawo), ale
jako dyscyplinę niesamodzielną, stanowiącą część wykładu z prawa państwowego. Dla słuchaczy
tego Liceum Tarasow opracował skrypt obejmujący podstawowe zagadnienia z zakresu prawa administracyjnego obowiązującego w Cesarstwie, który wielokrotnie wznawiany i uzupełniany wszedł do
kanonu rosyjskiej literatury prawno-administracyjnej; I. T. Tarasow, Kratkij oczerk nauki administratiwnogo prawa, Wrieminnik Demidowskogo Juridiczeskogo Liceja, Jarosław 1888.
9
P. Gulajew, Prawa i objaznosti gorodskoj i ziemskoj policji i wsiech woobszczej żitielej russkogo
gosudarstwa po ich sostojaniej w otnoszenii k policji, Moskwa 1824.
10
studia 12 tomost.indb 183
2010-04-12 10:26:51
184
Grzegorz Smyk
mare i Moreau we Francji czy Wolf w Niemczech, co podkreślali późniejsi uczeni
rosyjscy, eksponując jej rzetelność i drobiazgową wręcz dokładność11.
Następcy Gulajewa aż do początku lat 70. XIX w. nie stworzyli samodzielnego dzieła, które zawierałoby oryginalną rosyjską myśl administracyjną. Powstające
w tym okresie prace były najczęściej dość wiernym kopiowaniem dzieł zachodnioeuropejskich, zwłaszcza niemieckich, oraz próbą dostosowania nowych idei do
realiów polityczno-ustrojowych, w których funkcjonowała administracja rosyjska.
Szczególną atencją uczeni rosyjscy otaczali dzieło popularnego wówczas epigona niemieckiej policystyki – Roberta von Mohla – Die Polizeiwissenschaft nach
den Grundlagen die Rechtsstaats, które, tłumaczone na język rosyjski i opatrzone
stosownym komentarzem, niemal w całości wypełniało treść ich twórczości. Taki
charakter miały również: wydana w 1840 r. praca Nikołaja Fiodorowicza Rożdiestwienskiego Podstawy dobrobytu państwowego w zastosowaniu do ustaw ro­
syj­skich12 oraz o szesnaście lat późniejsze dzieło Iwana Płatonowa Pojęcia wprowadzające do nauki o organizacji i dobrobycie państwa13. Obaj autorzy, nie
kwestionując dominującej roli państwa policyjnego w stosunkach wewnętrznych,
wskazywali – wzorem R. von Mohla – konieczność oparcia jej na jasnych i niewzruszalnych podstawach prawnych.
Ciekawą, chociaż nieoryginalną, była wydana w 1858 r. książka Wasilija Nikołajewicza Leszkowa Rosyjski naród i państwo. Historia rosyjskiego prawa społecznego do XVIII wieku, która ukazywała historyczny rozwój rosyjskiego aparatu
państwowego14. Idąc śladem niemieckich liberałów pierwszej połowy XIX w., takich jak Johann Christian von Aretin i Carl von Rotteck, Leszkow dążył do zastąpienia pojęcia „prawo policyjne” terminem „prawo społeczne” (obszczestwiennoje
prawo)15. Pod tym pojęciem rozumiał prawo osób prywatnych, jak i całego społeczeństwa do podejmowania działalności i korzystania ze środków państwa, prowadzących do rozwoju i dobrobytu. Ta z pozoru liberalna konieczność uwzględniania przez państwo interesu jednostki nie kolidowała – zdaniem Leszkowa –
11
I. J. Andrejewski, Policejskoje prawo, t. I, Sankt Petersburg 1874, s. 207; I. T. Tarasow, Uczebnik
nauki..., s. 31.
N. Rożdiestwienski, Osnowanija gosudarstwiennogo błogoustrojstwa s promienieniem k russkim
zakonom, Sankt Petersburg 1840.
12
13
I. Płatonow, Wstupitielnyje poniatija w uczenije o błogostrojstwije i błogoczinije gosudarstwa,
Charków 1856.
14
W. N. Leszkow, Russkij narod i gosudarstwo. Istorija russkogo obszczestwiennogo prawa do
XVIII wieka, Moskwa 1858.
15
J. Ch. von Aretin, Staatsrecht der konstitutionellen Monarchie, Altenburg 1824; C. von Rotteck,
Demokratisches Princip, [w:] Staats – Lexikon oder Encyklopadie der Staatswissenschaften, B. 4,
Altona 1837.
studia 12 tomost.indb 184
2010-04-12 10:26:51
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
185
z podstawowymi funkcjami państwa policyjnego, gdyż – jak twierdził dalej – prawo społeczne jest prawem każdej osoby do jej rozwoju i dobrobytu, ale osiąganego wyłącznie za pośrednictwem i zgodą aparatu państwowego16.
Kontynuatorem idei prawa społecznego Leszkowa był Michaił Michajłowicz
Szpilewski, który w swojej pracy pt. Prawo policyjne jako samodzielna dziedzina
prawoznawstwa, uważał obszczestwiennoje prawo za najwyższy stopień rozwoju nauki policji17. Według niego prawo społeczne jest prawem społeczeństwa do
rozwoju i ochrony jego interesów przy współpracy i pod nadzorem władcy, a jego
zadaniem, realizowanym przez administrację państwa, jest dążenie do zaspokajania podstawowych potrzeb jednostki i społeczeństwa18. Także i ta praca nie
miała samodzielnego charakteru, gdyż jej podstawowe tezy były powtórzeniem
idei prawa socjalnego, która została zawarta w wydanej trzy lata wcześniej książce
Hansa Roeslera Lehrbuch des Deutschen Verwaltungsrechtes. Das Soziale Verwaltungsrecht19.
W konsekwencji do końca lat 60. XIX w. nie powstało w Rosji żadne dzieło,
które ujmowałoby rosyjskie ustawodawstwo administracyjne w kompleksowy
i spójny system. Jedyną próbą w tym zakresie, zakończoną jednak niepowodzeniem, było wydanie w 1869 r. pracy N. Bunge Prawo policyjne20. Ponieważ uwaga autora skupiła się niemal wyłącznie na problematyce ingerencji administracji
w życie gospodarcze państwa, książka ta stanowiła raczej kurs ekonomii politycznej niż opracowanie z zakresu prawa administracyjnego21.
Brak samodzielnych badań w dziedzinie prawa administracyjnego kompensowano w literaturze rosyjskiej opracowaniami przedstawiającymi rozwój nauk
administracyjnych w wiodących państwach zachodnioeuropejskich oraz pracami
z zakresu historii zarządu administracyjnego w Rosji. Do tego nurtu zaliczyć można prace Michaiła Stiepanowa z lat 1868–1869: Nauka policji w Anglii, Nauka
policji we Francji i Pierwsze dwa okresy samodzielnego istnienia nauki policji
w Niemczech, oraz fundamentalne dzieła Aleksandra D. Gradowskiego Admini16
W. N. Leszkow, op. cit., s. 1–34.
M. M. Szpilewski, Policejskoje prawo, kak samostojatielnaja otrasl prawowiedienija, Odessa
1875, s. 143.
17
18
Loc. cit.
H. Roesler, Lehrbuch des Deutschen Verwaltungsrechtes. Das Soziale Verwaltungsrecht, Erlangen 1872.
19
20
N. Bunge, Policejskoje prawo, Kijów 1869. Drugie wydanie tej pracy, pt. Kurs policejskogo prawa
Obszczije raboty, policja i karatielnyje organy, nastąpiło w latach 1873–1877.
21
To samo można powiedzieć o późniejszym Kursie prawa policyjnego autorstwa A. J. Anto­nowicza,
według którego prawo policyjne ma na celu uzasadnić reguły państwa gos­po­dar­czego – A. J. Antonowicz, Kurs policejskogo prawa, Kijów 1889–1890.
studia 12 tomost.indb 185
2010-04-12 10:26:51
186
Grzegorz Smyk
stracja centralna w Rosji w XVIII w. i generał-prokuratorzy z 1866 r., Historia
zarządu lokalnego w Rosji z 1868 r., Polityka, historia i administracja z 1871 r.,
Historia polityczna i administracja z 1871 r., Zasady rosyjskiego prawa państwowego z 1875 r., Systemy zarządu lokalnego na zachodzie Europy i w Rosji
z 1878, oraz Historyczny zarys instytucji generał – gubernatorstw w Rosji z 1899 r.
i Przebudowa naszego zarządu lokalnego z 1903 r.22
4
Wyraźne ożywienie zainteresowania naukami administracyjnymi nastąpiło
w Rosji dopiero w drugiej połowie XIX w. Było ono ściśle związane z otwarciem
Rosji na świat zachodni pod rządami reformatorsko usposobionego cara Aleksandra II i kontaktem uczonych rosyjskich z publicystyką i literaturą zachodnią, która
przenikała wtedy dość swobodnie do Imperium. W tamtym okresie zaczęły się
również ukazywać w Rosji liczne prace naukowe z zakresu ustroju administracji
i prawa państwowego (nadal unikano pojęcia „prawo konstytucyjne”). I choć nie
osiągnęły one takiego poziomu merytorycznego jak w innych wiodących krajach
europejskich, to niewątpliwie stanowiły zdecydowany postęp w stosunku do poprzedniego okresu stagnacji, szybko niwelując wieloletnie zapóźnienie.
Pierwszą samodzielną pracą z zakresu rosyjskiego prawa administracyjnego
było dzieło profesora Uniwersytetu Petersburskiego Iwana Jefimowicza Andrejewskiego (1831–1891) – Prawo policyjne, które ukazało się drukiem w 1874 r.23
Praca ta – tak pod względem konstrukcji, jak i zastosowanych metod – opierała
M. O. Stiepanow, O policji kak naukie w Anglii, Kazań 1868; idem, O policji kak naukie wo
Francji, Kazań 1868; idem, Pierwyje dwa perioda samostojatielnogo suszczestwowszenija nauki
policji w Giermanii, Kazań 1869. A. D. Gradowski, Wysszaja administracyja Rosiji XVIII wieka
i gienierał-prokuratory, Sankt Petersburg 1866; idem, Istorija miestnogo uprawlenija w Rossii,
Sankt Petersburg 1868; idem, Politika, istorija i administracja, Sankt Petersburg–Moskwa 1871;
idem, Politiczeskaja istorija i administracyja, Sankt Petersburg 1871; idem, Naczała russkogo gosudarstwiennogo prawa, Sankt Petersburg 1875; idem, Sistiemy miestnogo uprawlenija na zapadie
Jewropy i w Rossii, Sankt Petersburg 1878; idem, Istoriczeskij oczerk uczrieżdienija gienierał-gubernatorstw w Rossii, Sankt Petersburg 1899; idem, Pierieustrojstwo naszego miestnogo uprawlenija,
Sankt Petersburg 1903.
22
I. J. Andrejewski, Policejskoje prawo, Sankt Petersburg 1874; drugie wydanie tej pracy ukazało się
w 1889 r. jako repetytorium z prawa policyjnego, uznane za oficjalny podręcznik na Uniwersytecie
Petersburskim przygotowujący studentów do egzaminu z tego przedmiotu. W porównaniu z wydaniem wcześniejszym zostało ono rozszerzone o ustawodawstwo administracyjne z lat 1874–1888.
Z pozostałych prac Andrejewskiego należy wymienić: idem, O prawach innostrancew, Sankt Petersburg 1854; idem, Russkoje gosudarstwiennoje prawo, Sankt Petersburg – Moskwa 1866; idem, Lekcji
po istorii policejskogo prawa w ziemskich uczreżdienijach w Rossii, Sankt Petersburg 1883.
23
studia 12 tomost.indb 186
2010-04-12 10:26:51
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
187
się na osiągnięciach schyłkowej epoki niemieckiej nauki policji, odbiegając wyraźnie od schematów utrwalonych już w ówczesnych ujęciach nauki prawa administracyjnego w wiodących krajach zachodnioeuropejskich. Pod pojęciem policji,
utożsamianym z prawem administracyjnym, Andrejewski rozumiał wspólną działalność państwa i społeczeństwa w celu osiągnięcia dobrobytu i bezpieczeństwa,
akcentując – śladem von Mohla – rolę jednostki jako indywidualnego podmiotu
prawa administracyjnego24. Wzorując się na Bergu, swój podręcznik podzielił na
dwie części: Pierwszą poświęcił zagadnieniom policji bezpieczeństwa, drugą – policji dobrobytu. Do policji bezpieczeństwa Andrejewski zaliczał przepisy dotyczące zapobiegania niebezpieczeństwom grożącym państwu i społeczeństwu, które
wynikały z tzw. złej woli człowieka, wśród których wyróżniał między innymi: przepisy o cenzurze, zgromadzeniach, stowarzyszeniach, podróżnych oraz przepisy
zapobiegające niebezpieczeństwom niezależnym od woli człowieka, ale grożącym
ze strony sił przyrody. Do tych ostatnich zaliczał policję lekarską i weterynaryjną, zwalczanie skutków klęsk żywiołowych itp. W grupie przepisów należących
do policji dobrobytu Andrejewski wyróżnił natomiast: przepisy określające środki
stwarzające warunki duchowego rozwoju narodu, takie jak nadzór państwa nad
wychowaniem małoletnich, czy przepisy o czystości obyczajów, następnie przepisy regulujące warunki materialnego rozwoju narodu, np. dotyczące rolnictwa,
i wreszcie przepisy dotyczące zarówno materialnego, jak i duchowego rozwoju narodu, a mianowicie normy prawne regulujące problematykę dróg i komunikacji,
a także szeroko pojętej gospodarki i infrastruktury państwa25. W konfrontacji
z ówczesną zachodnioeuropejską literaturą prawno-administracyjną ten klasyczny dla monarchii absolutnych podział funkcji państwa na policję bezpieczeństwa
i policję dobrobytu raził swoim anachronizmem, co dostrzegali już bezpośredni
następcy Andrejewskiego 26.
Także pod względem stosowanych metod praca Andrejewskiego odstawała
od przyjętych już powszechnie standardów. Stawiając sobie za zadanie przedstawienie w sposób usystematyzowany całości rosyjskiego ustawodawstwa administracyjnego, autor dokonywał analizy obowiązujących przepisów metodą opisową, charakterystyczną raczej dla niemieckiej policystyki zeszłego stulecia niż
dla współczesnych mu badaczy zachodnioeuropejskich. W konsekwencji praca
24
I. J. Andrejewski, Policejskoje prawo, s. 2.
25
Ibidem, s. 235–243.
Przykładem był Iwan Trofimowicz Tarasow, który zarzucał Andrejewskiemu bezkrytyczną kontynuację koncepcji absolutystycznych, charakterystycznych dla XVIII-wiecznych monarchii oś­
wieconych, i wskazywał, że tego typu podział – na policję bezpieczeństwa i policję dobrobytu – jest
poz­ba­wiony podstaw, gdyż obie policje realizowały ten sam cel, działały za pomocą tych samych
organów i tymi samymi środkami: I. T. Tarasow, Kratkij oczerk..., s. 5.
26
studia 12 tomost.indb 187
2010-04-12 10:26:51
188
Grzegorz Smyk
Andrejewskiego stała się typowym przykładem rosyjskiego piśmiennictwa administracyjnego XIX stulecia, które, naśladując wiernie późne prace niemieckich
policystów, starało się połączyć wybrane elementy ideologii liberalnej z feudalną
teorią policji. Charakterystyczne dla wczesnego liberalizmu pierwiastki indywidualistyczne znajdowały u Andrejewskiego wyraz w zdefiniowaniu działalności
administracyjnej państwa, którą ujmował jako sferę aktywności poszczególnych
jednostek, ich związków oraz rządu, a nie, jak to było w klasycznej policystyce,
jako sferę działalności wyłącznie monarchy. Natomiast dobitnym przejawem charakterystycznych dla XVIII-wiecznych koncepcji absolutystycznych było łączne
traktowanie wszystkich funkcji władzy państwowej, dzierżonej w sposób niepodzielny w rękach władcy absolutnego. Efektem łączenia tych sprzecznych ze sobą
sposobów rozumowania, przyjętych przez Andrejewskiego, było określanie funkcji rządu jako sprawowanie nadzoru nad osobami prywatnymi i społeczeństwem
jako całością w celu zagwarantowania im warunków bezpieczeństwa i dobrobytu
– z jednej strony, z drugiej zaś – podejmowanie środków dla zabezpieczenia tych
warunków w sytuacjach, gdy siły i środki, którymi dysponowały osoby prywatne
i społeczeństwo, nie były wystarczające. Natomiast za całkowicie sprzeczne z indywidualistycznymi koncepcjami liberalnymi, ugruntowanymi już powszechnie
w nauce zachodnioeuropejskiej, było przekonanie Andrejewskiego o pojmowanej
w sposób eudajmonistyczny roli państwa i panującego w relacjach z poddanymi.
Twierdził on, że celem istnienia państwa jest uszczęśliwianie poddanych przez
monarchę i podległy mu aparat władzy rządowej27.
Pomimo że książka Andrejewskiego nie wychodziła poza schemat wypracowany przez późną policystykę niemiecką, a jemu samemu nie udało się stworzyć
spójnego systemu rosyjskiego prawa administracyjnego, jego dzieło stało się dla
wielu późniejszych autorów rosyjskich punktem odniesienia dla rozważań nad
problematyką zarządu wewnętrznego i prawa administracyjnego państwa rosyjskiego. Do nurtu tego zaliczyć można prace: A. A. Trifonowa, N. N. Bieliawskiego,
E. Berendsa, N. M. Cytowicza, W. M. Gessena, W. T. Djerużinskiego, K. K, Gattenbergera, A.W. Gorbunowa, A. E. Nazimowa, C. A. Nikolskiego i P. Szejmina28.
I. J. Andrejewski, Policejskoje prawo, s. 11; M. Gromadzka-Grzegorzewska, Narodziny..., s. 40–
–41.
27
A. A. Trifonow, Kratkij kurs policejskogo prawa, Sankt Petersburg 1888; N. N. Bielawski, Policejskoje prawo, Juriew (Dorpat) 1904; E. Berends, Opyt sistiemy administratiwnogo prawa, Jarosław
1898; N. M. Cytowicz, Lekcji po policejskomu prawu, Kijów 1894; W. M. Gessen, Lekcji po policejskomu prawu, Sankt Petersburg 1908; W. T. Dierużinski, Policejskoje prawo, Sankt Petersburg
1911; K. K, Gattenberger, Wwiedienije w kurs policejskogo prawa, Charków 1905; A.W. Gorbunow,
Policejskoje prawo, Warszawa 1902–1903; A. E. Nazimow, Lekcji po policejskomu prawu, Odessa
1903; C. A. Nikolski, Konspiektiwnyj kurs policejsogo prawa, Kazań 1893–1894; P. Szejmin, Uczebnik prawa wnutriennogo uprawlenija (policejskogo prawa), Sankt Petersburg 1891–1899.
28
studia 12 tomost.indb 188
2010-04-12 10:26:51
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
189
Autorzy ci – wzorem Andrejewskiego – ujmowali funkcje państwa w dziedzinie
zarządu wewnętrznego w sposób charakterystyczny dla XVIII-wiecznych policystów. Zadania państwa w tym zakresie sprowadzali przede wszystkim do funkcji
ochronnych, eksponując eudajmonistyczną ideę odgórnego uszczęśliwiania społeczeństwa przez władzę państwową. W swoich pracach odwoływali się z zasady do
poglądów takich autorów, jak Justi, Sonnenfels, Delamare, Berg czy von Mohl, sporadycznie tylko uwzględniając współczesną im literaturę zachodnioeuropejską29.
Natomiast pierwsze udane próby przeniesienia na grunt rosyjski nowoczesnych
teorii wypracowanych już w zachodnioeuropejskich naukach administracyjnych
drugiej połowy XIX w. stały się zasługą takich autorów, jak Aleksandr Iłłarionowicz Wasilczikow i Nikołaj Osipowicz Kuplewski. Pomimo że ich zainteresowania
badawcze miały ograniczony zakres i nie aspirowały do stworzenia systemowego
ujęcia rosyjskiego prawa administracyjnego, to niewątpliwie ich prace stanowiły
milowy krok w rozwoju rosyjskich nauk administracyjnych. Uczeni ci podjęli starania w celu dostosowania nowoczesnych instytucji prawa administracyjnego do
realiów panujących w Cesarstwie, zrywając z dominującymi powszechnie w nauce
rosyjskiej teoriami policystycznymi. Aleksandr Wasilczikow w swojej pracy pt.
O samorządzie, wydanej w latach 1870–1871, przedstawił własną koncepcję rosyjskiego samorządu terytorialnego30. Powołując się na twórczość Rudolfa Gneista
i Lorenza von Steina, instytucję samorządu ujmował jako formę bezpośredniego udziału społeczeństwa w lokalnym zarządzie sprawami wewnętrznymi państwa. Swoje poglądy przedstawił na szerokim tle porównawczym struktur i zasad
funkcjonowania organów samorządowych w Anglii, Francji i Prusach. Jego dzieło
powstało w okresie reform samorządowych w Rosji podjętych z inicjatywy Aleksandra II i wpisywało się w dyskusję nad kształtem i funkcjami samorządu w Imperium31. Natomiast drugi z prekursorów nowoczesnych nauk administracyjnych
w Rosji – Nikołaj Kuplewski – w książce Sądownictwo w Europie Zachodniej podjął
trud upowszechnienia w Rosji idei państwa praworządnego, w którym społeczeństwo bierze udział w działalności aparatu państwowego, a ten szanuje prywatną sferę
praw jednostek oraz przestrzega prawa we wszystkich stosunkach między obywatelaSzczegółowy rozbiór twórczości tych autorów zawierają prace: W. W. Iwanowskiego, op. cit.,
s. 38–44 i A. I. Jelistratowa, Administratiwnoje..., s. 47–50.
29
30 A. I. Wasilczikow, O samouprawlenii. Srawnitielnyj obzor russkich i innostrannych ziemskich
i obszczestwiennych uczrieżdienij, t. 1–3, Sankt Petersburg 1870–1871.
O znaczeniu i wpływie pracy Wasilczikowa na rosyjskie piśmiennictwo prawno-administracyjne świadczy fakt, że w niemal w każdym późniejszym opracowaniu dotyczącym ustroju admi­
nistracyjnego państwa rosyjskiego ich autorzy powoływali się na jego dzieło, podzielając co do zasady
także i jego poglądy w tej materii.
31
studia 12 tomost.indb 189
2010-04-12 10:26:51
190
Grzegorz Smyk
mi a władzą publiczną32. Drogę do tego celu Kuplewski upatrywał we wprowadzeniu
nowoczesnego sądownictwa administracyjnego, którego przedmiotem byłyby spory
między jednostką a administracją, wynikające ze stosowania przez administrację
swojej władzy, jako że prawa mogą być naruszane nie tylko przez jednostki, ale
również przez organy państwowe, a zatem istnieje pilna konieczność zapewnienia
jednostce ochrony przeciw nieprawidłowemu działaniu przedstawicieli władzy33.
Kontynuatorem tych idei był wykładowca Demidowskiego Liceum Prawniczego, a następnie profesor Uniwersytetu Moskiewskiego – Iwan Trofimowicz
Tarasow (1849–1929). Swoją twórczość naukową Tarasow poprzedził studiami
prawniczymi na uniwersytetach w Kijowie, Wiedniu, Pradze, Wrocławiu, Lipsku, Berlinie, Paryżu, Dijon, Nancy i Bernie, gdzie był uczniem takich luminarzy
nauk administracyjnych, jak Lorenz von Stein czy Rudolf Gneist. Poczesne miejsce
w rosyjskiej nauce prawa administracyjnego zapewnił mu Krótki zarys prawa
administracyjnego wydany po raz pierwszy w 1888 r., wznawiany i uzupełniany
w latach 1891–191034. W odróżnieniu od dotychczasowych opracowań rosyjskiego prawa administracyjnego (policyjnego), których autorzy ograniczali się zazwyczaj do omówienia działalności państwa w zakresie policji bezpieczeństwa i policji
dobrobytu, podręcznik Tarasowa charakteryzował się nowoczesnym układem wewnętrznym i racjonalnym schematem analizy prezentowanych zagadnień. Wzorem autorów niemieckich jego treść została podzielona na trzy zasadnicze części:
wprowadzenie, część ogólną i część szczegółową. We wprowadzeniu Tarasow zawarł definicje podstawowych pojęć z zakresu prawa administracyjnego, określił
związki nauk administracyjnych z innymi dyscyplinami naukowymi, jak prawo
cywilne, socjologia czy ekonomia polityczna, oraz omówił stosowane metody badawcze. W części ogólnej omówił strukturę organów władzy wykonawczo-administracyjnej w Rosji, ich kompetencje oraz środki i metody działania, ograniczając
N. O. Kuplewski, Administratiwnaja justicija w zapadnoj Jewropie, Administratiwnaja justicija
we Francji, Charków 1879.
32
33 Ibidem, s. XVI–XIX. Warto zwrócić uwagę, że ponowne zainteresowanie sądownictwem administracyjnym nastąpiło w literaturze rosyjskiej dopiero w początkach XX w. i pozostawało w ścisłym
związku z przekształcaniem państwa rosyjskiego w kierunku monarchii konstytucyjnej. Przykładem
jest tu dwutomowe dzieło profesora uniwersytetu w Helsingfors (Helsinkach) S. Aleksandrowicza
barona Korfa, Administratiwnaja justicija w Rossii, Sankt Petersburg 1910.
I. T. Tarasow, Kratkij oczerk..., Jarosław 1888; idem, Uczebnik nauki ..., Moskwa 1893; idem,
Oczerk nauki policejskogo prawa, Moskwa 1897; idem, Lekcji po policejskomu (administratiwnomu) prawu, Moskwa 1910. Na uwagę zasługują również: idem, Osnownyje położenija Lorenca
Sztejna po policejskomu prawu w swjazi z jego uczeniem o uprawjenii, Kijów 1876; idem, Istorija
russkoj policji i otnoszenije jejo k justiciji, „Juridiczeskij Wiestnik”, nr 4, 1884; idem, Reforma russkoj
policji, „Juridiczeskij Wiestnik”, nr 6–9, 1885; idem, Uczenije ob akcjoniernych kompanijach, Jarosław 1887; idem, Organizacija administratiwnoj justiciji, „Juridiczeskij Wiestnik”, nr 6, 1887.
34
studia 12 tomost.indb 190
2010-04-12 10:26:51
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
191
przedstawienie historycznego rozwoju poszczególnych instytucji administracyjnych do niezbędnego minimum. W części szczegółowej przeanalizował reglamentacyjną działalność administracji państwowej w wybranych dziedzinach zarządu
wewnętrznego, koncentrując się jednak głównie na zagadnieniach związanych
z zapewnieniem przez państwo bezpieczeństwa indywidualnego i publicznego,
z oświatą, infrastrukturą komunikacyjną oraz działalnością gospodarczą państwa.
Na zakończenie poruszył kwestie związane z problematyką odpowiedzialności
urzędników, kontroli administracji i sądownictwa administracyjnego35.
W sposób całkowicie nowatorski w warunkach rosyjskich ujmował Tarasow
funkcje państwa w stosunkach wewnętrznych, zrywając z dominującą dotąd
u większości autorów rosyjskich, tradycją dostrzegania wyłącznie policyjnej sfery administracyjnej państwa. Działalność administracyjną państwa ujmował jako
działalność wszystkich organów państwowych i społecznych zmierzających do
zaspokojenia potrzeb publicznych obywateli i państwa, która byłaby realizowana
za pomocą całego kompleksu służb publicznych Podkreślał z naciskiem, że policja stanowi jedynie jedną z funkcji administracji państwowej. W konsekwencji
stosowanie określenia „policja” uznawał za uzasadnione jedynie w odniesieniu do
tych instytucji administracyjnych państwa, których zadaniem było zapewnienie
bezpieczeństwa publicznego i indywidualnego36.
Pomimo wyraźnie akcentowanego uznania dla osiągnięć niemieckiej nauki prawa
administracyjnego (szczególnie Steina i Gneista) w rozważaniach nad problematyką
działalności administracyjnej państwa i prawa administracyjnego Tarasow pozostawał pod wpływem francuskich doktryn prawno-administracyjnych – zwłaszcza
takich pisarzy, jak Leon Aucoc, Anselme Polycarp Batbie i Eduard Laferrier, których
często przywoływał do uzasadnienia swoich podstawowych twierdzeń. Znalazło
to odbicie w definiowaniu przez Tarasowa podstawowych pojęć z zakresu prawa
administracyjnego. Wzorem francuskim Tarasow przyjmował tezę, że prawo administracyjne stanowi zbiór norm określających nie tyle sposób postępowania administracji, co przede wszystkim jego strukturę, zaś nauka prawa administracyjnego to
nauka dogmatyczna, która ogranicza się do omawiania przepisów prawnych37. Od35
I. T. Tarasow, Kratkij oczerk..., passim.
36
Poprzez pojęcie „administracja” czy „administracja wewnętrzna państwa” należy rozumieć
wspólną działalność rządowych i społecznych organów w celu osiągnięcia bezpieczeństwa i dobrobytu, przy czym zarówno w nauce prawa administracyjnego, jak i w nauce administracji
wewnętrznej policja powinna być rozpatrywana już nie jako funkcja państwa, lecz jako część
administracji wewnętrznej państwa, jako instytucja składająca się ze specjalnych organów podporządkowanych administracji i kompetentnych wyłącznie w zakresie bezpieczeństwa publicznego i prywatnego – I. T. Tarasow, Uczebnik nauki..., s. 3; idem, Kratkij oczerk..., s. 2.
37
Nauka prawa policyjnego (administracyjnego) jest nauką o normach prawnych regulujących dzia-
studia 12 tomost.indb 191
2010-04-12 10:26:51
192
Grzegorz Smyk
różniał policję administracyjną od policji sądowej oraz przeciwstawiał pojęcie rządu
pojęciu administracji38. Naśladując pisarzy francuskich, określał rząd jako władzę
centralną zapewniającą jednolitość działania wszystkim podległym jej organom
oraz sprawującą nad nimi bezpośredni nadzór, zaś administrację określał jako
bezpośredniego wykonawcę zadań rządu i realizatora interesu społecznego39.
Ponadto niewątpliwym osiągnięciem Tarasowa było podjęcie pierwszej w rosyjskim piśmiennictwie próby przedstawienia systemu źródeł prawa administracyjnego. Jako źródła wskazał on – zgodnie z ówczesną terminologią prawa państwowego – ustawy i rozporządzenia, a także akty wydawane przez organy społeczne, oraz zwyczaje i orzecznictwo sądowe40.
Na tle ówczesnego piśmiennictwa prawno-administracyjnego w Rosji podręcznik Tarasowa, jak i wcześniejsze prace Wasilczikowa i Kuplewskiego, należał do
wyjątków. Zdecydowana większość rosyjskich opracowań z zakresu prawa administracyjnego aż do początku XX w. pozostawała wierna podstawowym założeniom koncepcji policystycznych ugruntowanych przez Andrejewskiego (np. wymienione wcześniej prace Dierużinskiego, Bieliawskiego, Gessena, Gattenbergera,
Gorbunowa i Nazimowa). Przejawiało się to zarówno w powszechnym stosowaniu
przez autorów rosyjskich terminologii „prawo policyjne”, jak i w silnym eksponowaniu idei uszczęśliwiania społeczeństwa przez państwo oraz w traktowaniu zadań władzy wykonawczej jako funkcji policyjnych, głównie ochronnych. Było to
zatem ujmowanie administracji w sposób charakterystyczny dla XVIII-wiecznych
policystów41 W tych warunkach podręcznik Tarasowa odegrał rolę przełomową
– tak co do formy wykładu, jak i zakresu prezentowanych zagadnień. Niemniej
łalność administracyjną państwa. Bada ona relacje prawne powstające w efekcie tej działalności, jak
również jej zadania, formy i granice – I. T. Tarasow, Uczebnik nauki..., s. 4.
38
Policja jako instytucja wchodzi w skład administracji jako część całości, jako całokształt organów specjalnych, zarządzających jednym z zadań administracji, a mianowicie bezpieczeństwem
publicznym i prywatnym. W stosunku do wymiaru sprawiedliwości, policja, jako instytucja ma
znaczenie organu służebnego, który z jednej strony zapobiega i likwiduje przestępstwa, a z drugiej strony, zapewnia karalność przestępstwa za pomocą zabezpieczenia śladów przestępstwa
i pozbawieniem przestępcy możliwości uniknięcia odpowiedzialności. Taka policja nazywana jest
policją administracyjną, w odróżnieniu od sądowej, I. T. Tarasow, Uczebnik nauki..., s. 6–7.
39
I. T. Tarasow, Kratkij oczerk..., s. 173–174.
40
I. T. Tarasow, Uczebnik nauki..., s. 63–64.
Jak zauważyła Gromadzka-Grzegorzewska, istniała jednak różnica pomiędzy poglądami policystów okresu klasycznego i autorów rosyjskich przełomu stuleci. Polegała ona na tym, że władza
państwowa nie była już w koncepcjach autorów rosyjskich utożsamiana z rządem (np. Andrejewski
i Leszkow). Dostrzegali oni już fakt, że działalność zmierzającą do zapewnienia i stworzenia dobrobytu, obok rządu, prowadziło także wiele organizmów społecznych, takich jak gminy i stowarzyszenia, a zatem czynnik społeczny był nie tylko przedmiotem, lecz i podmiotem zarządzania. M.
Gromadzka-Grzegorzewska, Narodziny, s. 44.
41
studia 12 tomost.indb 192
2010-04-12 10:26:52
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
193
jednak wyznaczony przez niego kierunek badań nad rosyjskim prawem administracyjnym znalazł swoich kontynuatorów dopiero w XX wieku w osobach takich
autorów, jak Wiktor Wiktorowicz Iwanowski i Arkadij Iwanowicz Jelistratow.
Najwierniejszym naśladowcą wypracowanego przez Tarasowa schematu wewnętrznego i analizy instytucji rosyjskiego prawa administracyjnego był profesor
Uniwersytetu Kazańskiego Wiktor Wiktorowicz Iwanowski (ur. w 1854 r.). W Podręczniku prawa administracyjnego przyjął układ wewnętrzny zastosowany przez
swojego wielkiego poprzednika42. Całość pracy podzielona została na wprowadzenie oraz część ogólną i szczegółową. We wprowadzeniu znalazły się definicje
podstawowych pojęć z zakresu administracji i prawa administracyjnego oraz stosowane metody badawcze. Część ogólną ograniczono do przedstawienia struktury
aparatu zarządu wewnętrznego państwa rosyjskiego z podziałem na organy centralne i władze lokalne (miejscowe). W części szczegółowej znalazły się wybrane
dziedziny zarządu administracyjnego państwa, takie jak: policja bezpieczeństwa,
kontrola prasy, stowarzyszeń i zgromadzeń, ochrona zdrowia, policja sanitarna,
oświata i wychowanie obywateli oraz reglamentacyjna działalność państwa w sferze gospodarczej. Uwagę zwraca fakt, że zagadnienia zawarte przez Iwanowskiego
w części szczegółowej zostały ujęte niemal wyłącznie z punktu widzenia policyjnej
sfery działalności administracyjnej państwa, co należy uznać za regres w stosunku
do dzieł Tarasowa43.
Podobieństw i różnic między pracami Iwanowskiego i Tarasowa jest więcej.
Podobnie jak Tarasow, Iwanowski rozróżniał naukę administracji i naukę prawa
administracyjnego, ale tę ostatnią ujmował w sposób szeroki, utożsamiając ją
z prawem państwowym jako naukę o normach regulujących całokształt działalności państwa we wszystkich sferach, w tym także i w sferze ustawodawczej44.
Odmiennie niż Tarasow działalność administracyjną zastrzegał wyłącznie dla organów administracji rządowej, ignorując zupełnie rosyjskie instytucje samorządowe. Ponadto Iwanowski pominął także zagadnienia kontroli administracji w tym
i problematykę sądownictwa administracyjnego oraz kwestie związane z statusem
prawnym funkcjonariuszy służb publicznych. Natomiast wiele miejsca poświęcił
stosowanym w naukach administracyjnych metodom badawczym, jawiąc się jako
42
W. W. Iwanowski, op. cit., Kazań 1908.
Pod pojęciem administracji wewnętrznej należy rozumieć naukę o państwie, która za swój cel
stawia sobie zbadanie wszystkich sfer działalności państwa, podejmowanych przez organy państwowe dla stworzenia warunków dobrobytu i bezpieczeństwa obywateli, ibidem, s. 1.
43
Nauka prawa administracyjnego to nauka o ogóle norm określających wszystkie formy działalności państwa, tj. wszystkie dziedziny tej działalności, włączając w to ustawodawstwo, finanse,
wojsko, kościół i stosunki międzynarodowe, ibidem, s. 5.
44
studia 12 tomost.indb 193
2010-04-12 10:26:52
194
Grzegorz Smyk
zwolennik metody prawniczej (formalno-dogmatycznej) w nauce prawa administracyjnego i metody historyczno-opisowej w nauce administracji45.
Proces rozwoju rosyjskich nauk administracyjnych przed upadkiem Imperium
zamyka twórczość profesora Uniwersytetu Moskiewskiego Arkadija Iwanowicza
Jelistratowa. Do jego najważniejszych prac zaliczyć należy Podręcznik rosyjskiego
prawa administracyjnego z 1910 r., Prawo administracyjne z 1911 r., a przede
wszystkim wydane w 1914 r. Naczelne zasady prawa administracyjnego46. Dzieła
te całkowicie zrywały z wszelkimi wątkami policystycznymi tak często występującymi u dawniejszych i u współczesnych Jelistratowowi autorów rosyjskich, ujmując
zagadnienia prawno-administracyjne w sposób niczym nieodbiegający od głównych kierunków europejskiej myśli administracyjnej przełomu XIX i XX w. Szczególnie widoczne jest to w podstawowej pracy Jelistratowa Naczelne zasady prawa
administracyjnego. Uwagę zwraca nowoczesny, wzorowany na autorach niemieckich (Walterze Jellinku, Otto Mayerze i Fritzu Flei­nerze) schemat prezentowanych
zagadnień. Praca składa się z wprowadzenia i czterech części: I. Stosunki publicznoprawne; II. Akty publicznoprawne; III. System organów administra­cyjnych
i IV. Ochrona prawa publicznego. We wprowadzeniu przedstawione zostały m. in.:
pojęcie i zadania prawa administracyjnego, jego miejsce w systemie prawa publicznego oraz rodzaje i charakter źródeł prawa administracyjnego. W części pierwszej,
znalazły się m. in.: definicja i rodzaje stosunków administracyjnych oraz podmioty
i przedmiot regulacji prawa administracyjnego. Część druga zawiera szczegółowo
analizowany system źródeł rosyjskiego prawa administracyjnego. W części trzeciej omówiono strukturę zarządu administracyjnego w Rosji wraz z instytucjami
samorządowymi, zaś w czwartej – problematykę sądownictwa administracyjnego
oraz zasady odpowiedzialności funkcjonariuszy służb publicznych47.
W swoich rozważaniach nad prawem administracyjnym Jelistratow posługiwał
się metodą formalno-dogmatyczną, naśladując dość wiernie autorów niemieckich
w konstruowaniu pojęć abstrakcyjnych, a następnie analizując je z punktu widzenia aktualnych rozwiązań prawodawstwa rosyjskiego. Jego poglądy na administra45
Metoda prawnicza decyduje w jaki sposób powinny być rozumiane i stosowane normy państwowe. Metoda ta wykorzystuje myślenie abstrakcyjne, czystą logikę i dedukcję, przy czym jej
walorem jest precyzja pojęć i wymiar praktyczny. Ale metoda prawnicza może byś stosowana
z powodzeniem tylko tam, gdzie rzecz dotyczy norm prawnych, tj. prawa administracyjnego. Ponieważ organizacja władzy państwowej jest rezultatem wzajemnych stosunków pomiędzy siłami
społecznymi a nie rezultatem norm prawnych, zastosowanie metody prawniczej powinno mieć
ograniczony charakter, ibidem, s. 14.
A. I. Jelistratow, Uczebnik ruskogo administratiwnogo prawa. Posobie k lekcjam, Moskwa 1910;
idem, Administratiwnoje...; idem, Osnownyje naczała administratiwnogo prawa, Moskwa 1914.
46
47
A. I. Jelistratow, Osnownyje naczała..., passim.
studia 12 tomost.indb 194
2010-04-12 10:26:52
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
195
cję i prawo administracyjne stanowiły kompilację wpływów niemieckich i francuskich. Wzorem literatury niemieckiej, omawiając zadania i funkcje administracji
publicznej, silnie akcentował potrzebę przestrzegania zasady legalizmu i oparcia
służb publicznych na rządach prawa. Prawo administracyjne ujmował wyłącznie
jako zespół norm prawa pozytywnego ustanowionych przez suwerena i opatrzonych przymusem państwowym. Natomiast w poglądach na funkcje prawa administracyjnego bliski był autorom francuskim, zwłaszcza doktrynie solidaryzmu
społecznego, która była propagowana w twórczości Leona Duguit czy Maurice’a
Hauriou48.
Istotnym uzupełnieniem rosyjskiego piśmiennictwa prawno-administracyjnego przełomu XIX i XX w. była literatura zajmująca się podstawami ustroju politycznego i organizacją zarządu wewnętrznego Cesarstwa Rosyjskiego. Stanowiła ona samodzielny kierunek badawczy, z którego na początku XX w. rozwinęła
się nauka rosyjskiego prawa konstytucyjnego. Nurt zapoczątkował wspomniany
A. D. Gradowski, znajdując godnych następców w osobach W. M. Gribowskiego,
N. I. Łazarewskiego49. Podstawową cechą prac tych autorów było stosowanie metody opisowej i koncentrowanie się na przedstawianiu istniejącego porządku ustrojowego Rosji bez podejmowania prób analizy krytycznej istniejącego stanu. Pomimo że ich dzieła nie aspirowały do roli podręczników prawa administracyjnego, to
w swojej treści były wyraźnie zorientowane w kierunku eksponowania zagadnień
wchodzących w zakres tzw. ustrojowego prawa administracyjnego. Zaletą twórczości tych pisarzy był niezwykle drobiazgowy, ujmowany z zasady w kontekście
historycznego rozwoju obraz struktury organizacyjnej, kompetencji i sposobu
funkcjonowania rosyjskiego aparatu administracyjnego.
Zdecydowanie inny charakter miały dzieła klasyków rosyjskiego prawa konstytucyjnego schyłkowego okresu istnienia Cesarstwa – N. M. Korkunowa i B. E. Noldego
48
Prawo administracyjne ma na celu uporządkowanie stosunków międzyludzkich w dziedzinie
administracji publicznej. Podstawę tych relacji powinien stanowić porządek prawny w państwie,
którego zasadniczymi elementami są normy prawne, akty administracyjne i orzeczenia sądowe.
Relacje publicznoprawne pomiędzy obywatelami i urzędnikami państwowymi nie mogą mieć
uporządkowanego charakteru w sytuacji, gdy są one określane jedynie przez swobodne uznanie
urzędnika. Swobodne uznanie urzędnika jest ze swej istoty kapryśne, nieokreślone i niestabilne [...]
Ustawa zyskuje swą rzeczywistą moc dopiero przez świadomą akceptację prawa przez poszczególne jednostki. Oznacza to przemianę sytuacji obywateli z bezosobowych przedmiotów opiekuńczej
działalności rządu w autonomiczne podmioty stanowiące podstawowy cel działalności aparatu
państwowego – ibidem, s. 1–2, 4.
A. D. Gradowski, Sobranije soczinienij, Sankt Petersburg 1899; N. I. Łazarewski, Lekcji po ruskomu gosudarstwiennomu prawu, Sankt Petersburg 1910; idem, Administratiwnoje prawo. Organy
uprawlenija, Sankt Petersburg 1910; W. M. Gribowski, Gosudarstwiennoje ustrojstwo i uprawlenije
Rossijskoj Impierii, Odessa 1912.
49
studia 12 tomost.indb 195
2010-04-12 10:26:52
196
Grzegorz Smyk
– profesorów Uniwersytetu Petersburskiego50. Podjęli oni trud systematycznego wykładu rosyjskiego prawa państwowego, ujmując jego instytucje w sposób przedmiotowy (forma państwa, podmioty prawa państwowego, organizacja i funkcje aparatu
państwowego, prawa i wolności obywatelskie). Chociaż ich prace dotyczyły przede
wszystkim zagadnień ustrojowych, to z natury rzeczy obejmowały one także kwestie
należące do zakresu nauki administracji i prawa administracyjnego.
5
Podsumowując, można stwierdzić, że rosyjskie piśmiennictwo prawno-administracyjne w okresie od XVIII do początku XX w. pomimo podejmowanych wysiłków nie wypracowało żadnych oryginalnych konstrukcji teoretycznych oraz nie
wniosło niczego nowego do nauki administracji i prawa administracyjnego. Przez
cały wiek XVIII i połowę XX stulecia w literaturze rosyjskiej nie pojawiło się samodzielne dzieło, które obejmowałoby w sposób usystematyzowany rosyjskie prawo
administracyjne. Natomiast autorzy nielicznych opracowań, aspirujących do roli
podręczników prawa administracyjnego, pełnymi garściami czerpali z tłumaczeń
obcych – głównie niemieckich – powielając przestarzałe teorie (Rożdiestwienski,
Andrejewski, Djerużinski i in.). Ten wyraźny anachronizm rosyjskiego piśmiennictwa prawno-administracyjnego wynikał nie tylko ze specyficznych warunków
polityczno-ustrojowych w Imperium Rosyjskim, które ograniczały swobodę wypowiedzi i wymianę myśli, ale także ze słabości ośrodków naukowych istniejących
w Cesarstwie. Usunięcie tych barier w drugiej połowie XIX w. zaowocowało, co
prawda, niespotykanym dotąd w literaturze rosyjskiej zainteresowaniem problematyką prawno-administracyjną, ale wieloletnie zapóźnienie w tej dziedzinie wymagało pracy i czasu. Czas ten autorzy rosyjscy wykorzy­stali, intensyfikując badania nad rosyjskim prawem administracyjnym ujmowanym odtąd w konfrontacji
z aktualnymi prądami teoretycznymi panującymi w literaturze zachodnioeuropejskiej (Bunge, Leszkow, Szpilewski). Z perspektywy czasu efekty tego wysiłku były
jednak niewspółmierne do liczby publikowanych opracowań. Tylko niewielka ich
część reprezentowała poziom odpowiadający wymogom nowoczesnego, usystematyzowanego, a przede wszystkim opartego na solidnej podbudowie teoretycznej podręcznika prawa administracyjnego.
Charakterystyczną cechą rosyjskiego piśmiennictwa prawno-administracyjnego, obecną w nim wyraźnie aż do końca XIX w., była dominacja policystycznego
50
N. M. Korkunow, op. cit., t. I, t. II; B. E. Nolde, Oczerki russkogo gosudarstwiennogo prawa, Sankt
Petersburg 1911.
studia 12 tomost.indb 196
2010-04-12 10:26:52
Rosyjska literatura prawno-administracyjna…
197
sposobu ujmowania funkcji i zadań administracji publicznej. Prowadziło to do
braku jasnego rozróżnienia między nauką administracji i nauką prawa administracyjnego oraz wyraźnego upośledzenia tej ostatniej dziedziny. Jak się wydaje, było
to wynikiem zarówno rosyjskiej tradycji eksponowania zagadnień administracyjno-ustrojowych, sięgającej jeszcze schyłku XVIII w., jak i słabości rodzimej teorii
prawa administracyjnego, która stale kolidowała z formalnymi ramami polityczno-ustrojowymi Imperium (np. brak konstytucyjnych gwarancji legalizmu funkcjonowania aparatu państwowego). Stąd też prawie we wszystkich pracach dotyczących zarządu wewnętrznego państwa rosyjskiego można zauważyć specyficzną
dla rosyjskich autorów manierę analizowania poszczególnych instytucji na tle ich
historycznego rozwoju i stałe ich porównanie z odpowiednikami występującymi
w państwach zachodnioeuropejskich (Stiepanow, Gradowski). W efekcie metodą
badawczą przyjmowaną przez pisarzy rosyjskich co najmniej do połowy XIX w.
była metoda opisowa, ze swej istoty osłabiająca analizę krytyczną prezentowanych zagadnień, oraz bezkrytyczne naśladowanie poprzedników, co wielu pracom
nadawało charakter wyraźnie odtwórczy. Jednak to oryginalne w swej treści dzieła
takich autorów, jak Wasilczikow, Kuplewskij, Iwanowskij, Tarasow czy Jelistratow,
należały do wyjątków, które wyznaczały kierunki rozwoju rosyjskich nauk administracyjnych, stanowiąc swoisty punkt odniesienia w rosyjskiej literaturze prawno-administracyjnej. Pomimo że były one wolne od większości wad, którymi dotknięte były prace ich poprzedników, także stanowiły raczej próbę dostosowania
nowych prądów dominujących w literaturze zachodnioeuropejskiej do warunków
panujących w Cesarstwie Rosyjskim, co skazywało je na pozycję zawsze spóźnioną przynajmniej o jeden krok w stosunku do swoich francuskich czy niemieckich
wzorców.
studia 12 tomost.indb 197
2010-04-12 10:26:52
studia 12 tomost.indb 198
2010-04-12 10:26:52
Anna Fermus-Bobowiec
(Lublin)
Zasada samodzielności i samorządności w działalności
towarzystw kredytowych miejskich w Królestwie Polskim na
przykładzie Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina
Das Prinzip der Selbstständigkeit und Selbstverwaltung
in der Tätigkeit der Städtischen Kreditgenossenschaften im
Königreich Polen auf dem Beispiel der Kreditgenossenschaft
der Stadt Lublin
1. Okoliczności i cel powstania towarzystw kredytowych miejskich. Przejawy zasady samodzielności i samorządności w ich działalności – uwagi ogólne. 2. Zatwierdzanie statutów Towarzystw. 3. Tryb zmiany
statutu. Przepisy wewnętrzne. 4. Organizacja władz, ich powołanie i kompetencje. 5. Samofinansowanie
własnej działalności. 6. Obowiązywanie języka polskiego w czynnościach towarzystw. 7. Własna egzekucja.
8. Podsumowanie.
1. Umstände und Ziel der Gründung der Städtischen Kreditgenossenschaften. Umsetzungsformen des Selbstständigkeits- und Selbstverwaltungsprinzips – allgemeine Bemerkungen; 2. Verabschiedung der Genossenschaftsstatuten; 3. Statutänderungsverfahren. Interne Vorschriften; 4. Zusammensetzung der Führungsorgane, deren Berufung und Kompetenzen; 5. Selbstfinanzierung eigener Aktivität; 6. Geltung der polnischen Sprache in der Aktivität der Gesellschaften; 7. Eigenständige Beitreibung; 8. Zusammenfassung.
1
Po upadku powstania styczniowego polityka rosyjska wobec Królestwa Polskiego przyjęła kierunek centralistyczny, dlatego też rozpoczęła się systematyczna likwidacja jego ustrojowych i prawnych odrębności. Taka polityka prowadziła do podporządkowywania kolejnych sfer życia publicznego bezpośrednio
władzom centralnym w Petersburgu. Ustrojowo-prawna unifikacja połączona
z szeroko zakrojoną akcją rusyfikacyjną, która tępiła wszelkie przejawy polskości,
objęła prawodawstwo, administrację, szkolnictwo, ustrój społeczny i gospodarczy
oraz sądownictwo1.
1
S. Kutrzeba, Sprawa polska w Królestwie Polskim 1815-1915, Lwów 1916, s. 58–65. A. A. Korniłow, Russkaja polityka w Polszie so wremieni rozdiełow do naczała XX wieka, Pietrograd 1915,
studia 12 tomost.indb 199
2010-04-12 10:26:52
200
Anna Fermus-Bobowiec
Ta polityka władz carskich sprawiła, że społeczeństwo polskie przyjęło postawę
zobojętnienia i niechęci do podejmowania jakichkolwiek akcji narodowowyzwoleńczych, wykazując jednak zainteresowanie tymi inicjatywami, które mogłyby zapewnić mu pomyślny byt materialny. Dla tych form aktywności społecznej zaistniały zresztą sprzyjające warunki wobec ogólnego ożywienia i rozwoju gospodarki
Królestwa Polskiego, co było następstwem takich wydarzeń, jak zniesienie w 1850 r.
granicy celnej między Cesarstwem a Królestwem, pojawienie się po uwłaszczeniu
taniej siły roboczej oraz powstanie linii kolejowej Cesarstwo–Królestwo2.
Rozwojowi ekonomicznemu towarzyszył wzrost zapotrzebowań kredytowych,
co z kolei prowadziło do społecznego zaangażowania w organizację kredytu.
Po powstaniu styczniowym instytucjonalny wymiar zaczęła przybierać m. in.
idea – dotąd zaniedbywana – organizacji długoterminowego kredytu hipotecznego dla właścicieli nieruchomości miejskich3. Rolniczy charakter ziem polskich
sprawiał bowiem, iż dotąd nacisk kładziony był przede wszystkim na rozwój kredytu hipotecznego ziemskiego, a nieruchomość miejska była traktowana jako
mniej pewne zabezpieczenie udzielonego kredytu niż ziemia4.
Momentem przełomowym było tu zatwierdzenie przez cesarza w dniu
31 grudnia 1869 r./12 stycznia 1870 r. statutu Towarzystwa Kredytowego Miasta
Warszawy, który stał się, rozwiązaniem modelowym5. Posłużył on następnie za wzór
s. 82–86. Sądownictwo było dziedziną, która najdłużej, bo do 1876 r., zachowała swój odrębny status,
choć prace przygotowawczo-legislacyjne nad reformą sądownictwa w Królestwie Polskim zostały
podjęte już w 1864 r. Przebieg tych prac został szczegółowo przedstawiony przez A. Korobowicza,
Sądownictwo Królestwa Polskiego 1876–1915, Lublin 1995, s. 15–79; idem, Reforma ustroju sądownictwa w Królestwie Polskim po 1863 r., Przygotowanie i treść, Lublin, 1976; idem, Przebieg
prac legislacyjnych nad projektami reformy sądownictwa w Królestwie Polskim po 1863 r., „Czas.
Prawn.-Hist.”, t. XXIX, z. 2, 1977, s. 165–187.
2
A. Korobowicz, W. Witkowski, Historia ustroju i prawa polskiego (1772–1918), Kraków 2002,
s. 105–106.
3
Zły stan nieruchomości miejskich po wojnach napoleońskich sprawił wprawdzie, że w Królestwie
Polskim, począwszy od lat czterdziestych XIX w., za aprobatą władzy carskiej podejmowane były, ale
bez większych sukcesów, próby utworzenia instytucji długoterminowego kredytu miejskiego – zob.
J. Rutkowski, Historia gospodarcza Polski, t. II: Czasy porozbiorowe do 1918 roku, Poznań 1950,
s. 181; Dzieje Gospodarcze Polski Porozbiorowej w zarysie, red. St. A. Kempner, t. I, Warszawa 1920,
s. 91–93.
4
W Królestwie Polskim, począwszy od 1825 r., działało z powodzeniem Towarzystwo Kredytowe
Ziemskie – po­czątkowo jako instytucja o charakterze periodycznym, a od 1869 r. jako instytucja stała. Powstanie i działalność TKZ, a także jego znaczenie dla rolnictwa, omawiają: S. Zalewski, Ewolucja kredytu długoterminowego ziemskiego w Polsce, Warszawa 1938, s. 35–53; K. Kanigowski, Bank
hipoteczny a rynek nieruchomości, Warszawa 2001, s. 21–28; L. Gajewicz, Towarzystwo Kredytowe
miasta Łodzi. Sześćdziesiąt lat na posterunku pracy obywatelskiej i pomocy dla własności nieruchomej miejskiej. 1872–LX–1932, Łódź 1932, s. 8–9.
5
„Dziennik Praw”, t. LXX, s. 5–61.
studia 12 tomost.indb 200
2010-04-12 10:26:52
Zasada samodzielności i samorządności…
201
w przygotowaniu projektu statutu Towarzystwa Kredytowego Miasta Łodzi, który w rzeczywistości był niemal dosłownym przepisaniem statutu warszawskiego.
Wprowadzone zmiany miały charakter drugorzędny i wynikały z różnicy w wielkości obu miast. Statut Towarzystwa Łódzkiego został zatwierdzony przez cesarza
w dniu 5/17 kwietnia 1872 r.6
Przykład tych dwóch miast zainicjował powstawanie kolejnych towarzystw
kredytowych miejskich w Królestwie Polskim, w którym funkcjonowało ich ostatecznie dwanaście. Obok wspomnianych już w Warszawie i Łodzi znajdowały się
one również w Lublinie (1885), Kaliszu (1885), Płocku (1886), Piotrkowie (1895),
Radomiu (1898), Łomży (1898), Kielcach (1898), Częstochowie (1898), Siedlcach
(1898), Suwałkach (1899)7. Statuty tych towarzystw miały treść niemalże identyczną ze statutem warszawskim, różniły się one jedynie w zakresie rozwiązań szczegółowych, co zresztą nie było istotne z punktu widzenia prawno-organizacyjnego
mechanizmu działania, ponieważ te różnice wynikały z odmiennych warunków
urbanizacyjnych i gospodarczych, w których poszczególne towarzystwa działały.
Ostatecznie nie doszło w Królestwie Polskim do powstania instytucji kredytu miejskiego o zasięgu ogólnokrajowym, jak to miało miejsce w wypadku kredytu ziemskiego ob­sługiwanego przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. Przyjęta została
rozproszona forma or­ganizacyjna charakteryzująca się powstawaniem odrębnych
towarzystw kredytowych miejskich dla poszczególnych miast Królestwa Polskiego
o statutach wzorujących się na sobie, co zostało usankcjonowane § 41 ustawy kredytowej obowiązującej dla całego Cesarstwa Rosyjskiego w wydaniu z 1887 r.8
Z takiego stanu rzeczy wynika fakt, iż ustalenia poczynione w ramach badań
nad Towarzystwem Kredytowym Miasta Lublina i jego działalnością w Królestwie
Polskim mają z zasady ponadlokalny charakter, zawierają, bowiem wyniki reprezentatywne dla towarzystw miejskich w Królestwie.
Zadaniem towarzystw kredytowych miejskich, które zostały założone przez
właścicieli nieruchomości miejskich o urządzonych księgach hipotecznych, było
„Zbiór Praw. Postanowienia i rozporządzenia rządu w guberniach Królestwa Polskiego obowiązujące, wydane po zniesieniu w 1871 r. urzędowego wydania Dziennika Praw Królestwa Polskiego” (dalej:
„Zbiór Praw”), t. II, s. 83–145.
6
Wskazane daty powstania Towarzystw Kredytowych Miejskich są datami zatwierdzenia ich statutów – A. Bardzki, Towarzystwa Kredytowe Miejskie, cz. I: Powstanie i rozwój, Warszawa 1912, s. 14,
422, 472, 517, 544, 584, 603, 613, 631, 643, 663.
7
8
A. Bardzki, Towarzystwa Kredytowe Miejskie, cz. II: Ustawa, Warszawa 1911, s. 2. Paragraf 41
rozdziału dziesiątego ustawy kredytowej stanowił: Ustawy Towarzystw Kredytowych Miejskich, powstających w celu wydawania pożyczek pod zastaw miejskich nieruchomości, będą zatwierdzane
przez Ministra Finansów, wedle wzoru Najwyżej zatwierdzonych ustaw Towarzystw Kredytowych
Miejskich: S. Petersburskiego, Moskiewskiego, Warszawskiego i Odeskiego – Swod Zakonow Rossijskoj Impierii, t. XI, cz. II, s. 164.
studia 12 tomost.indb 201
2010-04-12 10:26:52
202
Anna Fermus-Bobowiec
wydawanie pożyczek na te nieru­chomości w listach zastawnych9. Mieliśmy zatem do czynienia z instytucjami kredytu długoterminowego, którego udzielano
właścicielom nieruchomości miejskich pod zabezpieczenie hipoteczne na tych
nieruchomościach, przy czym oferowane przez nie pożyczki nie miały formy gotówkowej, lecz udzielane były w listach zastawnych – papierach wartościowych
emitowanych przez towarzystwa.
Podstawową przyczyną, dzięki której powstawały miejskie towarzystwa kredytowe, było zatem dostarczenie właścicielom nieruchomości długoterminowego,
nisko oprocentowanego kredytu i uwolnienie ich zarazem od krótkoterminowych,
wysoko oprocentowanych długów, gdyż pożyczką udzieloną przez towarzystwo
musieli oni spłacić dotychczasowych wierzycieli, by wierzytelność towarzystwa
z tytułu udzielonej pożyczki mogła zająć pierwsze miejsce hipoteczne, jako bezwzględnie dla niej wymagane przez statut10.
Podkreślenia wymaga przy tym fakt, iż oferta pożyczkowa towarzystw kredytowych miejskich była w Królestwie bardzo atrakcyjna.
Towarzystwo Kredytowe Miasta Lublina udzielało pożyczek na 35 lat11, były
one oprocentowane w skali roku na 6%, a od 1893 r. na 5%12. W Warszawie i w Łodzi od początku powstania tych towarzystw oprocentowanie pożyczek wynosiło
5%, co spowodowało, że działania w kierunku obniżenia oprocentowania podjęły
te towarzystwa, których pożyczki oprocentowane były na poziomie 6%. Dotyczyło
to Lublina, Kalisza i Płocka. Dalsze obniżki do poziomu 4,5% nastąpiły po 1896 r.
i były zapoczątkowane przez Warszawę i Łódź, co sprawiło, że ostatecznie w Królestwie Polskim nie było miejskich listów zastawnych z oprocentowaniem wyższym niż 5% i 4,5%13.
O bezkonkurencyjności pożyczek towarzystw świadczą chociażby dane pochodzące z lubelskiego rynku kredytowego, gdzie do czasu utworzenia towarzystwa
stopa procentowa kredytu hipotecznego osiągała 10%, zaś pożyczki 9% można
było uzyskać na nieruchomości o najlepszej lokalizacji. Dla takich nieruchomości
wynegocjowanie kredytu 8% należało do rzadkości i dotyczyło pożyczek zabezpieczonych na pierwszym miejscu hipotecznym14.
§ 1 statutu Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina – „Zbiór Praw”, t. XXIX, cz. III (dalej: statut
TKL), s. 229.
9
10
§ 9, § 28 statutu TKL, s. 233, 235, 243.
11
§ 13 statutu TKL, s. 235.
§ 11 statutu TKL, s. 235; § 11 statutu TKL po zmianie – „Sobranije Uzakonienij i Rasporiażenij Prawitielstwa Izdawajemoje pri Prawitielstwujuszczem Senatie” (dalej: „SUiRP”) z 1893 r., nr 60, cz. 1, s. 525.
12
13
A. Bardzki, Towarzystwa …, cz. II, s. 48.
W. Karwowski, Towarzystwo Kredytowe miasta Lublina [w:] Dla sierot. Książka zbiorowa wydana staraniem Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynności, Warszawa 1897, s. 80–81.
14
studia 12 tomost.indb 202
2010-04-12 10:26:52
Zasada samodzielności i samorządności…
203
Działalność pożyczkowa towarzystw kredytowych miejskich i sprzężona z nią
działalność emisyjna (towarzystwa emitowały listy zastawne na potrzeby udzielanych pożyczek) mają znaczenie zasadnicze z punktu widzenia celów, dla których towarzystwa te były tworzone. Zajmując się problematyką towarzystw, warto również poruszyć temat zarządu towarzystwami, ich organizacji wewnętrznej
i relacji z ośrodkiem władzy. Dokonanie wielopłaszczyznowej analizy działalności
towarzystw pozwala na sformułowanie tezy, iż oparta ona była na zasadach samodzielności i samorządności rozumianych w ten sposób, iż towarzystwa rządziły się
same i same dawały sobie radę, praktycznie będąc niezależne od władzy centralnej. Zasady te znajdują odzwierciedlenie w faktach związanych z powstawaniem
i działalnością towarzystw kredytowych miejskich – w szczególności Towarzystwa
Kredytowego Miasta Lublina – a mianowicie w:
• zatwierdzaniu statutów towarzystw;
• zmianach statutu i tworzeniu przepisów wewnętrznych;
• organizacji władz towarzystw, sposobie ich kreowania i kompetencjach;
• samofinansowaniu własnej działalności;
• języku urzędowym czynności organów towarzystw i przywileju własnej
egzekucji.
2
Projekty statutów towarzystw – prawnych podstaw ich działalności – powstawały w gronie założycieli, wymienianych zawsze w § 1 statutów15, rekrutujących
się przede wszystkim z przedstawicieli burżuazji i inteligencji16. Warunkiem ich
15
Por. § 1 statutu TKL, s. 229.
W gronie założycieli Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina znaleźli się m. in lubelscy przemysłowcy: Adolf Frick – współwłaściciel browaru, Mieczysław Wolski – założyciel fabryki maszyn
rolniczych; kupcy: Roman Błaszczykiewicz, Bernard Meyerson; lekarze: Feliks Dutkiewicz, Juliusz
Kwaśniewski, Felicjan Aleksander Janiszewski; prawnicy: Władysław Michelis – wieloletni sędzia,
a następnie notariusz, Henryk Wołowski – ówczesny prezydent miasta, Józef Wołowski i Emilian
Bóbr – adwokaci przysięgli. A. Kierek, Rozwój przestrzenny i stan urządzeń komunalnych m. Lublina w latach 1870–1915, „Rocznik Lubelski”, t. IV, 1961, s. 202, 212; Słownik Biograficzny miasta
Lublina, red. T. Radzik, J. Skarbek, A. A. Witusik, t. I, Lublin 1993, s. 117–118, 298–299; B. Mikulec, Z dziejów kształtowania się burżuazji lubelskiej, „Annales UMCS”, sectio F, vol. XLI/XLII,
1986/1987, s. 134, 148; Kalendarz Lubelski 1887, s. 77, 80; S. Kowalczyk, Lubelskie Towarzystwo
Lekarskie 1874–1944. Organizacja i struktura, „Annales UMCS”, sectio D, vol. XV, 1960, s. 1; Archiwum Państwowe w Lublinie i jego oddziały w Chełmie, Kraśniku i Radzyniu Podlaskim. Przewodnik po zasobie archiwalnym, t. I, red. F. Cieślak, M. Trojanowska, Lublin 1997, s. 400; A. Korobowicz,
Sądownictwo…, s. 94; Słownik Biograficzny miasta Lublina, red. T. Radzik, A.A. Witusik, J. Ziółek,
t. II, Lublin 1996, s. 305–306.
16
studia 12 tomost.indb 203
2010-04-12 10:26:52
204
Anna Fermus-Bobowiec
wejścia w życie, równoznacznym ze zgodą na założenie towarzystwa, było zatwierdzenie przez cesarza albo przez ministra finansów.
Najwyższe cesarskie zatwierdzenie otrzymały jednak tylko statuty towarzystwa
warszawskiego (31 grudnia 1869 r./12 stycznia 1870 r.) i łódzkiego (5/17 kwietnia
1872 r.). Statuty kolejno powstałych towarzystw były zatwierdzane przez ministra
finansów. Praktykę tę zapoczątkował statut Lubelskiego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego – pierwszy, który otrzymał zatwierdzenie Ministra Finansów
25 czerwca/7 lipca 1885 r.17
Zatwierdzenie ministra finansów okazało się wtedy wystarczające zapewne ze
względu na to, że statuty dwóch pierwszych towarzystw – warszawskiego i łódzkiego – stały się wzorem, a sankcja cesarska sprawiła, że były wytyczną dla wyboru formy organizacyjnej miejskiego kredytu długoterminowego, która była zresztą wzorowana na statucie Towarzystwa Kredytowego Miasta Sankt Petersburga
z 1861 r.18 Z jednej strony dla założycieli nowo powstających towarzystw kredytowych miejskich oczywistym było, na które prawne rozwiązania wyrażą zgodę
władze rosyjskie, z drugiej natomiast strony, przy pomnażaniu tego samego modelu organizacyjnego w kolejnych miastach, sankcja cesarza nie była potrzebna,
bo działano cały czas w tych samych ramach prawnych, na które cesarz wyraził
już zgodę19.
Z tych przyczyn, jak przypuszczać należy, najpierw pojawiła się praktyka zatwierdzania statutów przez ministra finansów, a potem – na podstawie § 41 ustawy
17
A. Pietrasik, współp. A. Laskowski, Historia i współczesność długoterminowego kredytu hipotecznego w Polsce, Warszawa 2001, s. 75.
Statut Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy, jako pierwszego z towarzystw kredytowych
miejskich powstałych w Królestwie Polskim, pozostawał pod silnym wpływem statutu Towarzystwa
Kredytowego Miasta Sankt Petersburga, co podyktowane było zarówno względami politycznymi
(model instytucji kredytowej niewzorowany na rozwiązaniach rosyjskich zapewne nie otrzymałby
sankcji cesarskiej), jak i atrakcyjnością rozwiązań organizacyjno-prawnych, które sprawdziły się
w Cesarstwie. Nie jest to jednak jedynie bierne naśladownictwo niedostosowane do realiów Królestwa Polskiego – zob. A. Bardzki, Towarzystwa…, cz. I, s. 14–17, cz. II, s. 1.
18
19
Pogląd, że statuty towarzystw warszawskiego i łódzkiego zostały zatwierdzone przez cesarza, gdyż
miały stanowić wzór na przyszłość, odrzuca E. Turska-Woźniak, jak się wydaje nazbyt pochopnie.
Na tę kwestię należałoby spojrzeć raczej w ten sposób: statuty te stały się wzorcowymi dlatego, że
uzyskały sankcję cesarza. Statuty kolejnych towarzystw miejskich w Królestwie Polskim, pozostające
kopią dwóch pierwszych, sankcji cesarskiej nie potrzebowały, bo były powieleniem prawnym tego,
co cesarz aprobował. Nie można zgodzić się z E. Turską-Woźniak, która usiłuje wyjaśnić przyczyny
sankcji cesarskiej potrzebą udzielenia swoistych gwarancji rządowych, także finansowych, dla towarzystw kredytowych. Brak bowiem podstaw prawnych dla istnienia jakiegokolwiek zobowiązania
państwa rosyjskiego w stosunku do członków towarzystwa. Przy przyjęciu proponowanej tezy niejasne byłoby także, dlaczego dwa pierwsze towarzystwa miałyby uzyskać taką gwarancje, a kolejne już
nie, E. Turska-Woźniak, Towarzystwo Kredytowe Miasta Łodzi (1872–1914), Łódź 2005, s. 35–36
(maszynopis pracy doktorskiej).
studia 12 tomost.indb 204
2010-04-12 10:26:52
Zasada samodzielności i samorządności…
205
kredytowej z 1887 r., zgodnie z którym właśnie minister finansów miał zatwierdzać wzorujące się na sobie statuty towarzystw kredytowych miejskich – uzyskała
ona swoją sankcję prawną20.
Po powstaniu towarzystw kredytowych w Warszawie i Łodzi zatwierdzanie
statutów kolejnych towarzystw miejskich odbywało się już automatycznie, chociaż
poprzedzano je analizą rynku kredytowego w danym mieście i analizą zapotrzebowania na kredyt. Sama treść statutów i przyjęte w nich rozwiązania prawne nie
były kwestionowane, musiały jednak opierać się na dotychczas wypracowanych
wzorcach21. W ten sposób inicjatywa pozostawała w rękach mieszkańców miast,
które niejako przyłączały się do zapoczątkowanego przez Warszawę i Łódź modelu kredytowania. Wydaje się zatem, iż w wypadku kolejno powstających towarzystw kredytowych miejskich decydujące znaczenie miało jedynie uzasadnienie
ekonomiczne ich powstania w mieście, gdyż zawsze struktura organizacyjna i rozwiązania prawne pozostawały te same22.
Towarzystwa kredytowe miejskie nie były zatem instytucjami narzuconymi
przez władze carskie, lecz stały się przykładem inicjatywy społecznej wpisującej
się w nurt polskiego pozytywizmu, który upatrywał racje narodowe w pracy zmierzającej do zapewnienia jak najlepszych warunków materialnych zniewolonemu
społeczeństwu.
20
„Swod Zakonow Rossijskoj Impierii”, t. XI, cz. II, s. 164.
Świadczą o tym chociażby raporty lubelskiego magistratu z 30 listopada/12 grudnia 1883 r. oraz
z 12/24 marca 1884 r. sporządzone dla lubelskiego rządu gubernialnego, które zawierały w swojej treści
porównanie projektu statutu lubelskiego z warszawskim i łódzkim (w celu zapewne pokazania, że nie
mamy do czynienia z żadnym prawnym novum) oraz dane dotyczące wartości nieruchomości miejskich, ich dochodowości i zadłużenia – Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), Rząd Gubernialny Lubelski (dalej: RGL) A I 1883:208, k. 1–3v, 5–6. Raport magistratu był z kolei podstawą wystąpienia gubernatora lubelskiego do warszawskiego generał-gubernatora w dniu 7/19 kwietnia 1884 r.
z prośbą o wstawiennictwo u ministra finansów w sprawie zatwierdzenia statutu – ibidem, k. 9–10.
Zresztą w związku ze staraniami podejmowanymi w innych miastach o zezwolenie na założenie
towarzystw kredytowych, minister finansów poddawał analizie rezultaty działalności już funkcjonujących towarzystw jako wzorcowych dla nowo powstających – APL, Rząd Gubernialny Lubelski
A I 1888:100, pismo warszawskiego generał-gubernatora z 10/22 czerwca 1888 r. do gubernatora
lubelskiego o przekazanie informacji dotyczących wyników działalności Lubelskiego Towarzystwa
Kredytowego, na potrzeby rozpatrzenia przez ministra finansów wniosku o założenie Towarzystwa
Kredytowego w Piotrkowie, k. 1–2; pismo lubelskiego rządu gubernialnego z 18/30 czerwca 1888 r.
do magistratu miasta Lublina, k. 3–3v; raport magistratu miasta Lublina z 12/24 lipca 1888 r. o działalności Lubelskiego Towarzystwa Kredytowego, k. 4–5. Jak wynika z tej korespondencji, analogiczne
raporty dotyczyły także działalności Towarzystw Kredytowych w Kaliszu i Płocku – ibidem, k. 1.
21
22
Łódź, a wcześniej zapewne i Warszawa, przetarła szlaki także, jak przypuszczać można, sposobami,
które miały niewiele wspólnego z merytoryczną dyskusją i analizą. Gdy zakładano np. Towarzystwo
Kredytowe Miasta Łodzi nad jego powstaniem, jak wynika z ustaleń E. Turskiej-Woźniak, czuwał
(oczywiście za duże pieniądze) w Petersburgu generał F. F. Trepow – były już wtedy szef policji Królestwa Polskiego, eadem, op. cit., s. 27–34.
studia 12 tomost.indb 205
2010-04-12 10:26:53
206
Anna Fermus-Bobowiec
3
Powstałe towarzystwa, po formalnym zatwierdzeniu ich statutów, rozpoczynały byt prawny, w który władze carskie w zasadzie nie ingerowały. Ministrowi finansów przysługiwała wprawdzie kompetencja zatwierdzenia każdej nowej redakcji
(zmiany) statutu albo odmowy takiego zatwierdzenia, jednak ograniczała się ona
jedynie do akceptacji projektu zmian przygotowanego przez władze towarzystwa,
tj. zarząd (dyrekcję) i komitet nadzorczy, który był następnie aprobowany przez
ogólne zebranie członków Towarzystwa23.
W wypadku Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina minister finansów zatwierdzał dwunastokrotnie zmiany statutu, które objęły dwadzieścia cztery paragrafy, przy czym trzy z nich nowelizowane były dwukrotnie. W ramach zmian dodane zostały także dwa nowe paragrafy24. Treść zmian odpowiadała w pełni wnioskom władz towarzystwa i żaden z nich nie został rozpatrzony negatywnie. Tylko
jedna zmiana statutu odbyła się bez inicjatywy samego towarzystwa, a polegała ona
na zobowiązaniu go do przechowywania w Banku Państwa papierów wartościowych, w których lokowany był kapitał zapasowy (zasobowy)25. Nowelizację tę spowodowały nadużycia, które miały miejsce w niektórych towarzystwach w Rosji26.
Zmiany statutu pozostawały zatem w gestii władz towarzystwa, a zatwierdzenie ministra finansów przybrało formalny charakter. Z drugiej strony zalecenia
23
Zgodnie z § 75 pkt 4 statutu Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina ostateczna decyzja
w przedmiocie wyjednywanych u Rządu zmian w ustawie podlegała wyłącznej kompetencji ogólnego zebrania – statut TKL, s. 269. Przebieg procedowania przy zmianach ustawy został odtworzony na podstawie protokołów zebrań ogólnych oraz sprawozdania dyrekcji towarzystwa – por. np.:
Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za siódmy rok istnienia Towarzystwa ukończony z dniem 18/30 czerwca 1893 roku, Lublin 1893, s. 11, 13, 15; Sprawozdanie XI
Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od 20 grudnia 1895 roku/1 stycznia
1896 roku do 19/31 grudnia 1896 roku, Warszawa 1897, s. 9, 11; Sprawozdanie XII Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od 20 grudnia 1896 roku/1 stycznia 1897 roku do
19/31 grudnia 1897 roku, Warszawa 1898, s. 5; Sprawozdanie XIII Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od 20 grudnia 1897 roku/1 stycznia 1898 roku do 19/31 grudnia
1898 roku, Warszawa 1899, s. 3, 7; APL, Lubelskie Towarzystwo Kredytowe Miejskie (dalej: LTKM)
1, Księga Protokołów Ogólnych Zebrań Członków Towarzystwa Kredytowego M. Lublina 1885–
1900, Ogólne Zebranie odbyte w dniu 16/28 listopada 1892 r. – protokół, k. 49–49v, 50v; Ogólne Zebranie odbyte 3/15 kwietnia 1896 r. – protokół, k. 75v–77v; Nadzwyczajne Ogólne Zebranie odbyte
25 listopada/7 grudnia 1897 r. – protokół, k. 86–90v.
„SUiRP” z 1893 r., nr 60, cz. 1, s. 525; z 1896 r., nr 106, cz. 2, s. 1193; z 1896 r., nr 132, cz. 2, s. 1480;
z 1898 r., nr 134, cz. 2, s. 1743; z 1900 r., nr 85, cz. 2, s. 1778; z 1902 r., nr 25, cz. 1, s. 552; z 1904 r., nr
52, cz. 2, s. 698; z 1906 r., nr 54, cz. 2, s. 490; z 1906 r., nr 86, cz. 2, s. 754; z 1907 r., nr 58, cz. 2, s. 529;
z 1909 r., nr 69, cz. 2, s. 613; z 1911 r., nr 114, cz. 2, s. 720.
24
25
„SUiRP” z 1902 r., nr 25, cz. 1, s. 552.
26
A. Bardzki, Towarzystwa …, cz. II, s. 219.
studia 12 tomost.indb 206
2010-04-12 10:26:53
Zasada samodzielności i samorządności…
207
zmian skierowane do towarzystw przez ministra finansów mogły nie zostać wykonane, czego przykładem może być stanowisko dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina dotyczące cyrkularza Ministerstwa Finansów z 29 maja/10
czerwca 1895 r., w którym polecono instytucjom emitującym listy zastawne 5%,
jako zbyt wysoko oprocentowane w realiach skonsolidowanego już obrotu pieniężnego, zaniechać ich emisji i rozpocząć wydawanie pożyczek w listach zastawnych 4,5%. Dyrekcja towarzystwa uznała jednak, iż na takie posunięcie w realiach
lubelskich było za wcześnie, ponieważ trwało jeszcze wycofywanie z obiegu
listów zastawnych 6%, a nowy kurs giełdowy nowych 5% listów nie był jeszcze
ustalony27. Argumenty te podzielił także minister finansów, który zezwolił na
odroczenie emisji listów 4,5%, o czym dyrekcja została poinformowana pismem
Kancelarii do spraw kredytowych przy Ministerstwie Finansów z dnia 7/19 października 1895 r.28 Do emisji listów zastawnych 4,5% nigdy jednak w Lublinie nie
doszło.
Istotnym uprawnieniem towarzystw, obok inicjowania zmian statutu, było
także rozwijanie i uzupełnianie jego treści tzw. przepisami wewnętrznymi, pochodzącymi od organów towarzystwa29. Zasadniczą rolę odgrywały tu instrukcje wydawane przez dyrekcję i komitet nadzorczy, które działały jako władze połączone.
Dotyczyć one miały sposobu prowadzenia spraw w zarządzie i administracji
interesami Towarzystwa30, a zakres spraw przez nie regulowanych był szeroki:
problematyka szacowania nieruchomości na potrzeby udzielanych pożyczek31,
zasady określania wysokości pożyczek i ich wypłaty32, sposób losowania listów
APL, LTKM 1, Księga Protokołów Ogólnych Zebrań Członków Towarzystwa Kredytowego M. Lublina 1885 – 1900, Nadzwyczajne Ogólne Zebranie odbyte w dniu 13/25 września 1895 r. – protokół,
k. 71 – 72v; Sprawozdanie X Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od 20
grudnia 1894 roku / 1 stycznia 1895 roku do 19/31 grudnia 1895 roku, Warszawa 1896, s. 25, 27.
27
28
Ibidem, s. 27.
29
A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. II, s. 253.
30
§ 60 statutu TKL, s. 259.
Instrukcja dla komisji sprawdzających (szacunkowych) wartość nieruchomości miejskich, zatwierdzona przez połączone władze towarzystwa 10/22 marca 1886 r. i następnie wielokrotnie przez nie zmieniana
i uzupełniana: 1/13 kwietnia 1899 r., 16/29 grudnia 1905 r. i 17/30 października 1908 r.; natomiast 26 listopada/9 grudnia 1911 r. została zatwierdzona nowa instrukcja dla komisji sprawdzających stan i wartość
nieruchomości, uzupełniona 3/16 grudnia 1911 r. – Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego
Miasta Lublina za czas od zawiązania Towarzystwa do dnia 18/30 czerwca 1887 roku, Lublin 1887,
s. 7; Sprawozdanie XX Dyrekcji Lubelskiego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego za czas od 19 grudnia 1904 roku / 1 stycznia 1905 roku do 18/31 grudnia 1905 roku, Warszawa 1906, s. 11; Sprawozdanie
XXVI Dyrekcji Lubelskiego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego za czas od 19 grudnia 1910 roku/1
stycznia 1911 roku do 18/31 grudnia 1911 roku, Warszawa 1912, s. 5–6.
31
32
Instrukcja w przedmiocie zasad stosowanych przy określaniu wysokości pożyczek, przyjęta przez
władze połączone 16/28 października 1886 r. oraz instrukcja w przedmiocie wypłaty pożyczek
studia 12 tomost.indb 207
2010-04-12 10:26:53
208
Anna Fermus-Bobowiec
zastawnych33 i zasady niszczenia listów umorzonych34, konwersja pożyczek35,
udzielanie pożyczek odnowionych i dodatkowych36. Oprócz instrukcji do grupy przepisów wewnętrznych zaliczały się także: warunki licytacyjne rozwijające
przepisy statutu; które regulowały postępowanie egzekucyjne prowadzone przez
towarzystwo wobec nierzetelnych pożyczkobiorców37; ustawa kasy przezorności
i pomocy dla pracowników towarzystwa rekompensująca brak odpowiednich
urządzeń emerytalnych38; umowy z prywatnymi towarzystwami ubezpieczeń, w
których pożyczkobiorcy ubezpieczali swoje nieruchomości39; tabele amortyzacyjne jako plany spłaty pożyczek40.
W ten sposób udział samych Towarzystw w kształtowaniu podstaw prawnych
ich działalności był decydujący, a wpływ władz centralnych na tę sferę aktywności
Towarzystw miał wymiar jedynie formalny.
z 29 stycznia/10 lutego 1886 r. – Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od zawiązania Towarzystwa do dnia 18/30 czerwca 1887 roku, Lublin 1887, s. 9–11.
Instrukcja regulująca sposób losowania listów zastawnych z dnia 14/26 czerwca 1888 r. – Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za drugi rok istnienia Towarzystwa
ukończony z dniem 18/30 czerwca 1888 roku, Lublin 1888, s. 6.
33
34
Instrukcja o niszczeniu umorzonych listów zastawnych i spłaconych kuponów z dnia 29 września/11 października 1889 r. – Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina
za czwarty rok istnienia Towarzystwa ukończony z dniem 18/30 czerwca 1890 roku, Lublin 1890,
s. 2.
Dwie instrukcje z tej samej daty, tj. z 16/28 czerwca 1893 r., jedna, regulująca konwersję pożyczek,
a druga, dotycząca przyznawania, jednocześnie z konwersją, pożyczek odnowionych do wysokości
umorzenia długu – Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za siódmy
rok istnienia Towarzystwa ukończony z dniem 18/30 czerwca 1893 roku, Lublin 1893, s. 19.
35
36
Instrukcja w przedmiocie wydawania pożyczek odnowionych i dodatkowych, przyjęta przez władze połączone na posiedzeniu w dniu 16/28 czerwca 1895 r., uzupełniona na posiedzeniu w dniu
19/31 marca 1896 r. – Sprawozdanie X Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za
czas od 20 grudnia 1894 roku/1 stycznia 1895 roku do 1/31 grudnia 1895 roku, Warszawa 1896,
s. 23; APL, LTKM 1, Księga Protokołów Ogólnych Zebrań Członków Towarzystwa Kredytowego
M. Lublina 1885–1900; Ogólne Zebranie odbyte w dniu 3/15 kwietnia 1896 r. – protokół, k. 77v.
37
§ 79 statutu TKL, s. 271.
38 Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za szósty rok istnienia Towarzystwa ukończony z dniem 18/30 czerwca 1892 roku, Lublin 1892, s. 7; A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. I, s. 440.
39
§ 111 i § 115 statutu TKL, s. 299, 301.
Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od zawiązania
do 18/30 czerwca 1887 roku, Lublin 1887, s.14; Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za siódmy rok istnienia Towarzystwa ukończony z dniem 18/30 czerwca
1893 roku, Lublin 1893, s. 19 – 21.
40
studia 12 tomost.indb 208
2010-04-12 10:26:53
Zasada samodzielności i samorządności…
209
4
Towarzystwa Kredytowe Miejskie rządziły się same – same decydowały o wszystkich sprawach mieszczących się w zakresie ich działalności.
Organami Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina powołanymi do zawiadywania je­go interesami były: zarząd (dyrekcja), komitet nadzorczy i ogólne
zebranie członków41. Kolejność ich wymienienia w statucie nie była przypadkowa, gdyż z punktu widzenia celu, dla którego towarzystwo zostało utworzone, tj.
udzielania pożyczek pod zabezpieczenie na nieruchomościach, dyrekcja pełniła
rolę zasadniczą, decydując o udzieleniu bądź odmowie pożyczki42. Komitet nadzorczy sprawował ogólny nadzór nad czynnościami dyrekcji43, zaś ogólne zebranie członków, określane w statucie władzą najwyższą towarzystwa44, nie miało
kompetencji władczych w zakresie prowadzonej działalności pożyczkowej, a
jego „wyższość” nad pozostałymi organami ograniczała się w istocie do uprawnień elekcyjnych, tj. wyboru i odwołania członków dyrekcji i komitetu nadzorczego45.
Udział w ogólnych zebraniach z prawem głosu przysługiwał wyłącznie członkom towarzystwa46. Byli nimi pożyczkobiorcy, który otrzymali od towarzystwa
pożyczkę pod zabezpieczenie hipoteczne na nieruchomości47. W ten sposób sami
dłużnicy towarzystwa tworzyli organ towarzystwa – ogólne zebranie48, a realizując
41
§ 53 statutu TKL, s. 255. Na temat pojęć zarząd i dyrekcja por. przypis nr 154.
42
A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. II, s. 280.
43
§ 69 statutu TKL, s. 265, 267.
44
§ 71 statutu TKL, s. 267.
45
§ 75 statutu TKL, s. 269.
46
§ 72 statutu TKL, s. 267.
Ten, kto otrzymał pożyczkę od towarzystwa, staje się jego członkiem – § 2 ustawy TKL, s.
229. Status członka można było jednak uzyskać także w sposób wtórny przez następstwo prawne.
Zgodnie bowiem z § 30 statutu przeniesienie własności nieruchomości obciążonej pożyczką Towarzystwa zarówno w drodze czynności inter vivos, jak i mortis causa powodowało równoczesne przeniesienie wierzytelności towarzystwa z tytułu udzielonej pożyczki na nowego właściciela
(spadkobiercę), który stawał się jego członkiem – statut TKL, s. 245. Było to konsekwencją hipotecznego zabezpieczenia pożyczki udzielonej przez towarzystwo i odpowiedzialności pożyczkobiorcy za dług tylko z obciążonej pożyczką nieruchomości – § 9 w zw. z § 2 statutu TKL, s. 229,
233, 235.
47
48
Do końca działalności w Królestwie Polskim TKL ogólne zebrania odbywały się na zasadzie bezpośredniego udziału w nich członków towarzystwa. W 1901 r. od zasady tej jako pierwsze odeszło
Towarzystwo Kredytowe Miasta Warszawy, a następnie w 1905 r. towarzystwa takich miast, jak
Płock, Piotrków, Radom, Siedlce, Łomża i Kalisz. Stosowne zmiany w statutach tych towarzystw
wprowadziły zasadę pośredniości – ogół członków mógł uczestniczyć w zebraniach wyborczych,
studia 12 tomost.indb 209
2010-04-12 10:26:53
210
Anna Fermus-Bobowiec
przyznane w nim prawo głosu, decydowali o:
1) wyborze i odwołaniu dyrektorów oraz członków komitetu nadzorczego;
2) z atwierdzeniu rocznych sprawozdań dyrekcji ze wszystkich jej czynności
i obrotów towarzystwa;
3) podwyższeniu lub obniżeniu wysokości procentów od listów zastawnych;
4) wystąpieniu do ministra finansów o zmiany w statucie;
5) zajęciu stanowiska we wszystkich nadzwyczajnych zapytaniach i wnioskach
rządu;
6) rozwiązaniu towarzystwa49.
Statut gwarantował także członkom towarzystwa udział zarówno w organie
zarządzającym – dyrekcji, jak i w organie nadzorującym jej czynności – komitecie
nadzorczym. Przysługiwało im mianowicie bierne prawo wyborcze do dyrekcji,
które jednak w odniesieniu do dwóch stanowisk dyrektorskich nie miało charakteru wyłącznego, ponieważ dwaj z trzech dy­rektorów mogli być wybrani spośród
osób niebędących członkami towarzystwa 50. W wypadku natomiast komitetu
nadzorczego statut ograniczał uczestnictwo w tym organie tylko do członków towarzystwa51.
Zgodnie z ogólną normą kompetencyjną zawartą w § 55 statutu w dyrekcji
jednoczyła się cała władza wykonawcza i zarządzająca52. Statut nie zawierał przy
tym szczegółowego wyliczenia uprawnień dyrekcji, co oznaczało, że podlegają jej
wszystkie sprawy, które nie zostały zastrzeżone dla komitetu nadzorczego i ogólnego zebrania53.
Najistotniejszym, a zarazem priorytetowym uprawnieniem dyrekcji z punktu
widzenia celu istnienia towarzystwa, było udzielanie pożyczek. Statut przyznawał
dyrekcji kompetencję wyłączną w tym zakresie, stanowiąc, iż na podstawie wszystmających na celu wybór przedstawicieli na zebranie już nie członków, lecz pełnomocników –
A. Bardzki, Towarzystwa…, cz. II, s. 281. Próby wprowadzenia analogicznych rozwiązań zostały też
podjęte, bez powodzenia, w TKL. Na zebraniu ogólnym odbytym 14/27 kwietnia 1910 r. w porządku
obrad znalazł się wniosek grupy stowarzyszonych w przedmiocie zamiany ogólnego zebrania członków towarzystwa na zebranie pełnomocników i wprowadzenia w tym zakresie odpowiednich uzupełnień w przepisach statutu. Wniosek ten jednak nie został przyjęty – Sprawozdanie XXV Dyrekcji
Lubelskiego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego za czas od 19 grudnia 1909 roku/1 stycznia
1910 roku do 18/31 grudnia 1910 roku, Warszawa 1911, s. 4.
49
§ 75 statutu TKL, s. 269.
50
§ 56 statutu TKL, s. 257.
51
§ 67 statutu TKL, s. 265.
52
Statut TKL, s. 257.
A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. II, s. 249. Interpretacja ta jest konsekwencją wyliczenia w statucie
kompetencji komitetu nadzorczego (§ 69) i ogólnego zebrania (§ 75), a zastosowania, w wypadku
dyrekcji, klauzuli otwartej (§ 55) – statut TKL, s. 265, 267, 269, 257.
53
studia 12 tomost.indb 210
2010-04-12 10:26:53
Zasada samodzielności i samorządności…
211
kich zebranych danych dotyczących, najogólniej ujmując, stanu nieruchomości,
określała ona, w jakiej wysokości pożyczka mogła zostać udzielona, albo odmawiała jej udzielenia w ogóle54.
Komitet nadzorczy natomiast, sprawując stały nadzór nad czynnościami dyrekcji, w granicach swojej władzy miał rozstrzygać napotykane przez tenże zarząd trudności55. Do jego szczegółowych kompetencji należało natomiast:
1) zatwierdzanie i zmiana instrukcji dla dyrektorów i osób służących w zarządzie;
2) u
przednie rozpoznanie wszystkich spraw, podlegających zatwierdzeniu
ogólnego zebrania;
3) c oroczne i „niespodziewane”, w czasie oznaczonym według uznania komitetu, rewizje akt i kasy towarzystwa;
4) rozpoznawanie i rozstrzyganie skarg na dyrekcję i dyrektorów56.
W praktyce, najdalej idącym uprawnieniem komitetu nadzorczego i najistotniejszym z punktu widzenia działalności towarzystwa było rozpoznawanie skarg
na dyrekcję, które dotyczyły decyzji w zakresie wysokości przyznanej pożyczki lub
odmowy jej udzielenia57.
Konkludując, działalność statutową towarzystwa kredytowe miejskie realizowały za pośrednictwem swoich organów – w których udział samych zainteresowanych, tj. pożyczkobiorców jako dłużników towarzystwa, był zasadniczy – posiadających kompetencje określone w statucie. Ponadto, to oni sami decydowali
w sposób demokratyczny o składach organów zawiadujących sprawami towarzystwa, wybierając, w ramach swojego uczestnictwa w ogólnym zebraniu, członków
dyrekcji i komitetu nadzorczego.
5
Towarzystwa kredytowe miejskie prowadziły działalność kredytową przy wykorzystaniu mechanizmu prawnego, który powodował, że to w zasadzie sami
pożyczkobiorcy, będący zarazem substratem towarzystwa jako jego członkowie,
„finansowali sobie” kredyt dzięki mechanizmowi prawnemu, który wykorzystywał zabezpieczenie hipoteczne na nieruchomościach jako podstawę emisyjną
papierów wartościowych – listów zastawnych wypuszczanych przez towarzystwo.
54
§ 24 statutu TKL, s. 241.
55
§ 69 statutu TKL, s. 265.
56
§ 69 statutu TKL, s. 265, 267.
57 A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. II, s. 117, 271–274.
studia 12 tomost.indb 211
2010-04-12 10:26:53
212
Anna Fermus-Bobowiec
Sama emisja listów zastawnych przez towarzystwa kredytowe miejskie była ściśle powiązana z ich działalnością pożyczkową ze względu na obowiązującą bezwarunkowo zasadę udzielania pożyczek tylko w listach zastawnych 58.
Statut Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina w § 32 definiował listy zastawne jako dowody długu towarzystwa, na podstawie których było ono zobowiązane wypłacać właścicielom listów określone w nich procenty i wykupywać je
w oznaczonych terminach po cenie nominalnej59. Zgodnie natomiast z § 35 statutu
podstawę emisyjną listów zastawnych stanowiły wierzytelności towarzystwa z tytułu udzielonych pożyczek, które były zabezpieczone hipotekami na nieruchomościach60. Z kolei hipoteki te zabezpieczały regularną wypłatę przez towarzystwo
procentów od listów i ich wykup według wartości nominalnej61.
W stosunku do towarzystwa uprawnionym właścicielem listu mógł być zarówno sam pożyczkobiorca, któremu towarzystwo udzieliło pożyczki w listach
zastawnych62, wierzyciel spłacony udzieloną w listach zastawnych pożyczką towarzystwa w celu ustąpienia tej pożyczce pierwszeństwa hipotecznego63, zgodnie z
wymogami statutu64, jak i każda osoba trzecia, która nabyła list zastawny od jego
dotychczasowego właściciela65.
W ten sposób towarzystwo kredytowe miejskie zajmowało z jednej strony, jako
pożyczkodawca, pozycję wierzyciela, którego wierzytelność była zabezpieczona
hipotecznie, a z drugiej strony pozycję dłużnika w stosunku do właścicieli listów
zastawnych z tytułu ucieleśnionego w nich zobowiązania wykupienia listów we§ 1, § 10, § 35 statutu TKL, s. 229, 235, 247; A. Fermus, Podstawy prawne i zasady funkcjonowania
Towarzystw Kredytowych Miejskich w Królestwie Polskim na przykładzie Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina [w:] Podstawy Materialne Państwa, Zagadnienia Prawno-Historyczne, red.
D. Bogacz i M. Tkaczuk, Szczecin 2006, s. 473.
58
59
Statut TKL, s. 245.
60
Ibidem, s. 247.
61
§ 33 statutu TKL, s. 245.
62
§ 10 statutu TKL, s. 235.
63
§ 28 statutu TKL, s. 243.
64
§ 9 statutu TKL, s. 233, 235.
Statut TKL dopuszczał tylko jeden rodzaj listów zastawnych – listy zastawne będące papierami
wartościowymi na okaziciela, których obrót następował za pomocą prostego wydania z rąk do rąk
– § 38 i § 39 statutu TKL, s. 247, 249. Oznaczało to, iż w stosunku do towarzystwa uprawnionym
właścicielem listu był każdoczesny jego posiadacz (okaziciel) – § 42 statutu TKL, s. 249. Podobnie
inne towarzystwa kredytowe miejskie emitowały wyłącznie listy zastawne na okaziciela. Jedynie
w Towarzystwie Kredytowym Miasta Warszawy po zmianie statutu w 1908 r. dopuszczalna była zamiana listów zastawnych na okaziciela na listy imienne, których zbycie mogło nastąpić w drodze
przelewu potwierdzonego własnoręcznym podpisem dotychczasowego właściciela. Podpis miał być
złożony na samym dokumencie ze wskazaniem nowego posiadacza – A. Bardzki, Towarzystwa...,
cz. II, s. 179, 190–191.
65
studia 12 tomost.indb 212
2010-04-12 10:26:53
Zasada samodzielności i samorządności…
213
dług wartości nominalnej i wypłaty oprocentowania. Emisja zaś listów zastawnych i spełnianie przez towarzystwo świadczeń z nich wynikających pozostawały
w sprzężeniu z udzielaniem i spłatą pożyczek. Niemożliwe byłoby zatem rozdzielenie obu tych sfer działalności. Towarzystwo pełniło rolę swego rodzaju zwornika,
który przyjmował spłatę długu od swojego dłużnika – pożyczkobiorcy, skąd czerpał z kolei środki przeznaczone dla swojego wierzyciela – właściciela listu66.
Przy takim modelu kredytowania emisja listów zastawnych służyła wprost udzielaniu pożyczek, a obrót tymi listami (ich zbywanie jako papierów wartościowych) –
finansowaniu tych pożyczek, przy czym ich rzeczywistą wysokość wyznaczał kurs
giełdowy listów zastawnych. Kurs ten na poziomie poniżej wartości nominalnej
listów zmniejszał więc atrakcyjność pożyczek towarzystwa. Pożyczkobiorca otrzymywał bowiem pożyczkę realnie niższą od jej nominalnej wartości ucieleśnionej w
listach, a spłacał ją wraz z oprocentowaniem zawsze według jej wartości nominalnej,
tj. sumy, w jakiej została mu udzielona i na którą zarazem opiewały listy zastawne67.
Druga sfera działalności towarzystwa – funkcja drugorzędna, a mianowicie
administracja jego działalnością statutową (udzielaniem pożyczek i emisją listów
zastawnych), – finansowana była także w całości przez towarzystwo, tj. przez
samych pożyczkobiorców zobowiązanych uiszczać zgodnie z postanowieniami
statutu coroczną opłatę na pokrycie kosztów administracji68, do których zaliczyć
należy w szczególności: wynagrodzenia członków władz towarzystwa, jego urzędników, koszty materiałów biurowych, najmu lokalu, itp.69
Ekonomiczne zabezpieczenie towarzystwa, które było dla jego wierzycieliwłaścicieli listów zastawnych gwarancją wypłacalności, stanowił natomiast kapitał zasobowy, uznawany za ogólną własność wszystkich członków towarzystwa70
i przez nich w dużej mierze zasilany. Źródła powstania kapitału zasobowego Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina, zgodnie z § 49 statutu, były następujące:
1) równowartość 1% rocznie, a od 1893 r. – 1,22 % rocznie od pożyczonej sumy,
wnoszona przez pożyczkobiorców i przeznaczana na ten cel przez pierwsze
dwa lata od wypłaty pożyczki71;
66
A. Pietrasik, R. Rykowski, Hipoteczny list zastawny, Kraków 2000, s. 23.
67
§ 14 i § 16 statutu TKL, s. 237; § 14 statutu TKL po zmianie – „SUiRP” z 1893 r., nr 60, cz. I, s. 525.
W Lubelskim Towarzystwie Kredytowym Miejskim roczna wysokość tej opłaty wynosiła ½% otrzymanej pożyczki, a, począwszy od 19 grudnia 1900 r./1 stycznia 1901 r., została zmniejszona do ¼%
w odniesieniu do pożyczek udzielonych przy zawiązaniu towarzystwa, obejmując w kolejnych latach
także pożyczki przyznane później w ten sposób, by każdy członek, zanim zostanie objęty zniżką,
przez tę samą liczbę lat uiszczał ½ % – § 15 ustawy TKL, s. 237; SUiRP z 1900 r., Nr 85, cz. 2, s. 1778.
68
69
A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. II, s. 73.
70
§ 33 i § 50 statutu TKL, s. 245, 253.
71
§ 49 w zw. z § 14 ustawy TKL, s. 251, 253, 237; „SUiRP” z 1893 r., nr 60, cz. 1, s. 525. W 1893 r. zmia-
studia 12 tomost.indb 213
2010-04-12 10:26:53
214
Anna Fermus-Bobowiec
2) p
owstała nadwyżka w dochodach z tytułu opłat na administrację nad poniesionymi na ten cel wydatkami;
3) kary pieniężne za nieterminowe uiszczanie rat spłaty pożyczki;
4)sumy przechodzące na korzyść towarzystwa z tytułu przedawnionych kuponów i listów zastawnych;
5) oprocentowanie kapitału zasobowego;
6) wszelkie inne dochody przypadkowe72.
W ogólnej sumie kapitału zasobowego towarzystw miejskich mieściły się,
oprócz środków finansowych lokowanych w papierach wartościowych, także wartości nieruchomości stanowiących siedziby towarzystw i inne nabyte przez towarzystwa trwałe składniki majątkowe (wyposażenie siedziby – meble, sprzęt)73.
W Lublinie był to ukończony w lipcu 1903 r. budynek położony na rogu ulic Powiatowej (obecnie I Armii Wojska Polskiego) i Ogrodowej, którego ogólny koszt
budowy osiągnął sumę 56 669 rubli 92 kopiejek74.
Podsumowując zatem:
1) hipoteki na nieruchomościach członków towarzystwa, zabezpieczające
udzielone im pożyczki, stanowiły podstawę emisyjną listów zastawnych, które były
formą „finansowania” tych pożyczek;
2) administrację towarzystwa utrzymywali sami jego członkowie;
3) podstawową gwarancją wypłacalności towarzystwa był kapitał zasobowy,
którego główne źródło zasilania pochodziło od członków towarzystwa i który
w konsekwencji stanowił ich własność.
W ten sposób stosunek członkostwa nabiera znaczenia pierwszorzędnego
z punktu widzenia już nie tylko struktury organizacyjnej (administracji), ale także,
biorąc pod uwagę kwestie finansowania samych pożyczek, pokrywania kosztów
zarządu towarzystwem i tworzenia jego finansowych zabezpieczeń.
na ta została uwzględniona jedynie w § 14 statutu, natomiast nie objęła przez przeoczenie § 49 statutu, a stosowne sprostowanie jego treści nastąpiło w 1907 r. – „SUiRP” z 1907 r., nr 58, cz. 2, s. 529.
72
§ 49 ustawy TKL, s. 251, 253.
73
Por. A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. I, s. 452 – 453.
Sprawozdanie XVI Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od 19 grudnia
1900 roku / 1 stycznia 1901 roku do 18/31 grudnia 1901 roku, Warszawa 1902, s. 7; Sprawozdanie XVIII Dyrekcji Lubelskiego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego za czas od 19 grudnia
1902 roku / 1 stycznia 1903 roku do 18/31 grudnia 1903 roku, Warszawa 1904, s. 5.
74
studia 12 tomost.indb 214
2010-04-12 10:26:53
Zasada samodzielności i samorządności…
215
6
Od momentu założenia Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina do 1/14 lipca
1900 r. językiem czynności towarzystwa był język polski75, choć roczne sprawozdania dyrekcji, począwszy od piątego roku finansowego, za okres od 19 czerwca/1
lipca 1890 r. do 18/30 czerwca 1891 r., miały charakter dwujęzyczny76.
Odezwą z dnia 19/31 lipca 1897 r. Kancelaria do spraw kredytowych przy Ministerstwie Finansów poinformowała dyrekcję o najwyżej zatwierdzonej 27 czerwca/9 lipca 1897 r. uchwale Komitetu Ministrów, która ustanawiała język rosyjski
językiem obowiązkowym w czynnościach towarzystwa.
Zgodnie z tą uchwałą, począwszy od 1/14 lipca 1900 r., korespondencja biurowa, rachunkowość, sprawozdania, bilanse, protokoły towarzystw kredytowych
miejskich w guberniach Królestwa Polskiego miały być sporządzane wyłącznie
w języku rosyjskim. Wyjątkowo do dnia 1/14 lipca 1903 r. dopuszczalne było prowadzenie w języku polskim korespondencji z dłużnikami i komisjami szacunkowymi.
Ponadto, od chwili ogłoszenia powołanej uchwały tylko osoby władające biegle
językiem rosyjskim mogły być wybierane do organów towarzystw i nominowane
na istniejące w nich urzędy77.
Zapewne ze względu na to, że wyłączne stosowanie języka rosyjskiego nie
przyjęło się w praktyce i prowadzono często dokumentację dwujęzyczną (np.
sprawozdania dyrekcji TKL za lata 1901–1905 sporządzane były w języku rosyjskim i polskim)78, zgodnie z najwyżej zatwierdzonym w dniu 6/18 czerwca 1905 r.
postanowieniem Komitetu Ministrów dopuszczone zostało używanie języka polskiego w czynnościach wewnętrznych instytucji prywatnych, w tym towarzystw
kredytowych miejskich, z zastrzeżeniem jednak sporządzania w dwóch językach
protokołów posiedzeń organów towarzystw i innych dokumentów, które były konieczne do przeprowadzenia kontroli rządowej, np. dziennik czynności79. Począwszy od 1906 r., roczne sprawozdania dyrekcji były drukowane w języku polskim80.
Sprawozdanie XII Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od 20 grudnia
1896 roku / 1 stycznia 1897 roku do 19/31 grudnia 1897 roku, Warszawa 1898, s. 9.
75
76
Sprawozdanie Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za piąty rok istnienia Towarzystwa ukończony z dniem 18/30 czerwca 1891 roku, Lublin 1891.
Sprawozdanie XII Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za czas od 20 grudnia
1896 roku/ stycznia 1897 roku do 19/31 grudnia 1897 roku, Warszawa 1898, s. 9.
77
78
Sprawozdania Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za lata 1901–1905.
Sprawozdanie XX Dyrekcji Lubelskiego Towarzystwa Kredytowego Miejskiego za czas od 19 grudnia 1904 roku/1 stycznia 1905 roku do 18/31 grudnia 1905 roku, Warszawa 1906, s. 9; A. Bardzki,
Towarzystwa..., cz. I, s. 457.
79
80
Sprawozdania Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina za lata 1906–1915.
studia 12 tomost.indb 215
2010-04-12 10:26:53
216
Anna Fermus-Bobowiec
Zakres rzeczywisty stosowania języka rosyjskiego był w działalności towarzystw
kredytowych miejskich ograniczony, co zasługuje na podkreślenie tym bardziej, że
towarzystwa te jako polskie inicjatywy działały w warunkach prowadzonej przez
Cesarstwo polityki unifikacji Królestwa z Cesarstwem, co było połączone z akcją
rusyfikacyjną.
7
Istotnym udogodnieniem, z którego korzystało Towarzystwo Kredytowe Miasta Lublina, był przywilej własnej egzekucji prowadzonej na podstawie przepisów
samego statutu81. Stanowiły lex specialis w stosunku do obowiązującej w Królestwie Polskim rosyjskiej procedury cywilnej. Egzekwowanie zaległych należności
od członków towarzystwa – pożyczkobiorców – oparte zostało na zasadzie samoistności i odrębności, co oznaczało, że egzekucja prowadzona była przez samo
towarzystwo bez udziału władz sądowych i bez obowiązku stosowania ogólnych
procedur w tym zakresie. Nadawało to egzekucji towarzystwa cechy istotnego
uproszczenia, szybkości, taniości i skuteczności82.
Na niezależność egzekucji towarzystw kredytowych od egzekucji sądowej
wskazywał przepis dodatkowy do art. 1137 rosyjskiej ustawy postępowania sądowego cywilnego z 1864 r., która o­bo­wią­zywała w Królestwie Polskim od 1876 r.
Zgodnie z nim sprzedaż majątków za dług to­wa­rzystwom kredytowym: ziemskiemu i Warszawskiemu odbywa się z zachowaniem oddzielnych przepisów,
zamieszczonych w ustawach tych towarzystw, z zastosowaniem takowych do
ogólnego porządku postępowania sądowego, ustanowionego przez ustawę niniejszą83.
W konsekwencji uznania statutu Towarzystwa Kredytowego Miasta Warszawy
za wzorcowy przy przygotowywaniu statutów innych towarzystw kredytowych
miejskich, także w statucie lubelskim i statutach pozostałych towarzystw, znalazło
się odrębne uregulowanie środków egzekucyjnych w ramach uprawnienia towa§ 77 – § 103 statutu TKL (rozdział szósty pt. Środki, mające na celu akuratna egzekucję długów
z majątków, obciążonych pożyczką towarzystwa), s. 271–295.
81
A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. II, s. 311–312, 333–334. Ze względu na jakość przepisów egzekucyjnych towarzystw część przymusowych sprzedaży nieruchomości wywołana była umyślnie dla ułatwienia i przyspieszenia postępowań działowych przez uniknięcie egzekucji sądowej – ibidem, cz. I, s. 456.
82
83
Ustawy Sądowe obowiązujące w guberniach Królestwa Polskiego na mocy Najwyżej zatwierdzonego 19 lutego 1875 roku postanowienia o zastosowaniu ustaw sądowych z dna 20 listopada
1864 roku do warszawskiego okręgu sądowego, t. III, Ustawa postępowania sądowego cywilnego
i ustawa postępowań rozmaitych, S. – Petersburg 1875, s. 447; A. Bardzki, Towarzystwa..., cz. II,
s. 320; A. Korobowicz, W. Witkowski, op. cit., s. 168.
studia 12 tomost.indb 216
2010-04-12 10:26:54
Zasada samodzielności i samorządności…
217
rzystwa do samodzielnej egzekucji i zgodnie z warszawskimi rozwiązaniami modelowymi84
8
Przedstawione powyżej aspekty funkcjonowania towarzystw kredytowych
miejskich na przykładzie Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina dowodzą, iż
towarzystwa cechowała daleko posunięta samodzielność i samorządność, łączona
nawet z uprzywilejowaniem (język polski w czynnościach organów towarzystw,
własne przepisy egzekucyjne), obecna w czasach, kiedy Królestwo Polskie nie tylko
przestało być państwem, ale także prowincją Cesarstwa o jakichkolwiek ustrojowych odrębnościach. Towarzystwa kredytowe miejskie wpisują się zatem doskonale w polski pozytywizm, będąc zwycięskim spiskiem bankrutów85, swoistym
cudem finansowym, stworzonym przez zadłużonych kamieniczników dla nich
samych, dającym im w warunkach lichwiarskich kredytów ekonomiczne ocalenie
i ratującym z upadku polskie miasta. Prawny mechanizm działania towarzystw
i ich struktura organizacyjna pozwala uznać je w istocie za związki dłużników –
członków, którzy tworzą towarzystwo jako instytucję prywatną, bez gwarancji
rządowych, powołaną w celu pośredniczenia pomiędzy nimi a wierzycielami( właścicielami listów zastawnych). Instytucja ta nie dążyła do zysku, lecz obsługiwała
w istocie udzielanie pożyczek i rozliczała ich spłatę, która przeznaczana była z kolei na wykup listów zastawnych i wypłatę ich oprocentowania.
84
Warto podkreślić, iż za wzór posłużyły przepisy egzekucyjne Warszawskiego Towarzystwa Kredytowego w wersji obowiązującej od 1878 r., tj. po ich zmianach w związku z wprowadzeniem w Królestwie Polskim w 1876 r. rosyjskiej ustawy postępowania sądowego cywilnego z 1864 r., A. Bardzki,
Środki dochodzenia..., s. 8–10; A. Korobowicz, W. Witkowski, op. cit., s. 168.
85
Por. S. Bratkowski, Zwycięski spisek bankrutów, „Wiedza i Życie”, nr 9, 1996, s. 53–55.
studia 12 tomost.indb 217
2010-04-12 10:26:54
studia 12 tomost.indb 218
2010-04-12 10:26:54
Tomasz Kruszewski
(Wrocław)
Szkoły rolnicze w prowincji śląskiej w XIX i XX wieku
Landwirtschaftsschulen in der Provinz Schlesien im 19.
und 20. Jahrhundert
1. Wprowadzenie. 2. Rozwój szkół rolniczych na Śląsku w II połowie XIX wieku. 3. Szkoły rolnicze w XX w.
(do 1945 r.)
1. Einführung; 2. Die Entwicklung der Landwirtschaftsschulen in der 2. Hälfte 19. Jh.; 3. Die Landwirtschaftsschulen im 20. Jahrhundert (bis 1945).
1
Zagadnienie szkół rolniczych w prowincji śląskiej jest niewątpliwie obszerne. My w tym miejscu chcieliśmy się zająć tylko wycinkiem tej problematyki,
a mianowicie związkiem między tym szkolnictwem a najwyższym organem samorządu terytorialnego na Śląsku, czyli sejmem prowincjonalnym (Provinziallandtag). Powstawanie szkół rolniczych w XIX wieku było związane z nową
ideą, by osoby uprawiające ziemię były odpowiednio do tego zajęcia przygotowane. Gdy w II Rzeszy Niemieckiej sejm prowincjonalny otrzymał nowoczesny
ustrój, państwo pruskie powierzyło mu także wspieranie finansowe wspomnianych szkół. Zadanie to przekazała sejmowi prowincjonalnemu ustawa o dotacjach z 8 lipca 1875 r.
XXIV landtag, który obradował jako pierwszy po reformie w styczniu 1876 r.,
musiał dokonać wyboru, które z niższych szkół rolniczych zamierzał wspierać.
Sejm otrzymywał w tym wypadku dotację celową z kasy państwa, która do wysokości pozyskanej sumy musiała zostać rozdzielona. Zgodnie z ustawą wsparcie
miało docierać zwłaszcza do szkół ogrodniczych oraz rolniczych o profilu ogólnym. Środki miały otrzymywać szkoły państwowe, gdyż tylko nad nimi państwo
sprawowało pełny nadzór. Przyjęto jeszcze dodatkowy wymóg, by wspieranie
szkoły należało do Centralnego Zrzeszenia Rolniczego Śląska (Der landwirtschaftliche Centralverein von Schlesien). Po dłuższej debacie zdecydowano się
podzielić po połowie między dwie szkoły uzyskane od rządu 9600 Reichsmark
studia 12 tomost.indb 219
2010-04-12 10:26:54
220
Tomasz Kruszewski
(RM)1. Pierwszą z nich była szkoła rolnicza w Popiołowie koło Rybnika (Ackerbauschule), która została założona przez Zrzeszenie, a kuratorem jej był sam przewodniczący sejmu prowincjonalnego Viktor Moritz Karl von Hohenlohe-Waldeburg-Schillingsfürst, jako książę raciborski2. Druga szkoła, która otrzymała wsparcie, to także szkoła rolnicza. Znajdowała się ona w Brzeźnicy Dolnej (ówcześnie i
obecnie pow. żagański)3.
W budżecie na 1877 r. zostały wsparte te same szkoły, chociaż obok państwowej dotacji (9600, po 4800 na szkołę) uchwalono też własną prowincjonalną dotację
9000 RM na wspieranie nauczania w obu ośrodkach4. XXVI sejm prowincjonalny
podjął ponadto uchwałę o utworzeniu kolejnej szkoły rolniczej w Legnicy (Landwirtschaftsschule)5. Kapitał założycielski wyniósł 12 tys. RM. Zasady te podtrzymano na
kolejnym – XXVII landtagu w 1879 r.6, na którym rozważano już jednak daleko idące poszerzenie zadań w tym zakresie za sprawą Centralnego Zrzeszenia Rolniczego
na Śląsku (Landwirthschaftlicher Centralverein für Schlesien). Zrzeszenie złożyło
bowiem prośbę o wspieranie szkół rolniczych w Brzegu i Legnicy, szkół zimowych
w Nysie i Świdnicy, a także o wspieranie dotowanych już szkół w Popiołowie i Brzeźnicy Dolnej. W pierwszych dwóch szkołach uczono 170 osób, w kolejnych 140–150,
1
Verhandlungen des XXIV. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 3. bis einschließlich
den 15. Januar 1876, Breslau [brak r. wyd., 1876?], Drucksache nr 21 z 3 I 1876 r., s. 539–541 (nie ma
tytułu). Uchwała zatwierdzająca zob. Drucksache nr 110 z 15 I 1876 r., s. 1015.
2
Ibidem, Drucksache nr 21, s. 541. Pozostałymi kuratorami byli: baron Hans von Reitzenstein
z Pawłowic – starszy ziemski, Georg Müller – posiadacz ze Stanowic (pow. rybnicki), Anton Gemander – rybnicki landrat, oraz dyrektor szkoły dr Strehl (oprócz Strehla wszyscy byli zarazem posłami
do landtagu). Nie należy mylić tej szkoły z Cesarsko-Królewską Akademią Rolniczą w Poppelsdorf
koło Bonn, utworzoną w sierpniu 1878 r.; zob. Amtsblatt der Königlichen Regierung zu Oppeln, Jg.
1878, s. 199 i 200.
Ibidem, Drucksache nr 21, s. 541. Kuratorzy: ks. Napoleon Louis de Talleyrand et Perigord, Duc
de Valencay oraz ks. żagański, landrat żagański z Konina Żagańskiego Richard Strutz, hr. Robert von
Zedlitz-Trützschler z Borowa (pow. kożuchowski, ob. nowosolski), Sorsche – radca ekonomiczny
z Witkowa k. Szprotawy, Meyer -- dzierżawca domeny w Brzeźnicy Dolnej (Strutz i Zedlitz byli posłami do sejmu prowincjonalnego, Strutz także do sejmu pruskiego).
3
4
Verhandlungen des XXV. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 29. November bis
einschließlich 7. Dezember 1876, Breslau [brak r. wyd., 1877?], Drucksache nr 123, s. 629 i 636. Suma
dotacji państwowej 9600 RM powtarza się na ko­lej­nych sejmach, zob. Verhandlungen des XXVI.
Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 8. Januar bis einschließlich den 15. Januar 1878,
Breslau [1878?], [ Dalej: XXVI L], Drucksache nr 141, s. 812.
5
XXVI L., Drucksache nr 141, s. 819.
Verhandlungen des XXVII. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 25. November bis
einschließlich den 3. December 1879, Breslau [1880?], Drucksache nr 136, s. 1148. Dotacja państwowa 9600 RM. Po 4800 RM na szkoły w Popiołowie i Brzeźnicy. 12 tys. RM na realizację zadań
szkoleniowych (dotacja własna sejmu prowincjonalnego) i 1500 RM na założenie szkoły w Legnicy,
s. 1156 i 1157.
6
studia 12 tomost.indb 220
2010-04-12 10:26:54
Szkoły rolnicze w prowincji śląskiej w XIX i XX wieku
221
w dwóch ostatnich 64 osoby7. Zamierzano zwiększać liczbę młodzieży szkolonej
w zawodach rolniczych8.
2
XXVIII sejm prowincjonalny zajął się propozycją ustanowienia kolejnej szkoły
rolniczej (Wiesenbauschule). Z ideą tą wystąpił twórca pierwszej Akademii Rolniczej
w Poppelsdorf – dr Dünkelberg; jego pomysł poparł minister rolnictwa, domen i lasów. Szkoły takie miały powstać we wszystkich pruskich prowincjach. Dlatego śląski
wydział prowincjonalny w 1881 r. przedłożył landtagowi prowincjonalnemu projekt
założenia szkoły. Celem szkoły miało być wykształcenie pochodzącej ze wsi młodzieży w zawodzie nadzorcy i robotnika przygotowawczego do prac zabezpieczających
przed powodziami i do zwalczania skutków powodzi. Pomysł został poparty przez
Centralne Zrzeszenie Rolnicze. Koszty założenia szkoły szacowano na 13 500 RM,
w tym 3000 miało pochodzić ze środków Zrzeszenia, a pozostała suma z jednorazowej dotacji sejmu prowincjonalnego. W związku z obowiązkiem uiszczania przez
uczniów czesnego planowano dalsze stałe wydatki, w których mieściły się fundusze
stypendialne dla młodzieży pochodzącej z rodzin ubogich. Wydział prowincjonalny
przypominał landtagowi o aktualnej trudnej sytuacji na śląskiej wsi i panującym tu
ubóstwie. Do akcji założenia szkoły włączył się też nadprezydent Otto von Seydewitz, jako komisarz cesarski, i proponował wykorzystać w tym względzie doświadczenia z prowincji saskiej, gdzie taka szkoła została już utworzona. Do wniosku
o założenie szkoły dołączono też petycję Centralnego Zrzeszenia Rolniczego9. Dotacja od Zrzeszenia (3000 RM) miała być przeznaczona na zakup podręczników, narzędzi, modeli, map itp., a także na wyposażenie sal lekcyjnych. Koszty oświetlenia,
ogrzewania itp., wypłaty wynagrodzeń dla dyrektora i nauczycieli miały obciążać organy samorządowe.
Opracowano także projekt regulaminu szkoły wraz z uzasadnieniem. Według niego szkoła miała się mieścić się we Wrocławiu, a uczniowie mieli uzyskać teoretyczną
i praktyczną wiedzę w zakresie zwalczania skutków powodzi. Dyrektor szkoły musiał być z wykształcenia inżynierem ds. kultury rolnej. Nauka miała trwać zasadniczo
dwa lata, a wykształcenie przygotowywało do zawodu robotnika, robotnika przygotowawczego lub nadzorcy. W projekcie regulaminu podano szczegółowy wykaz
7
Ibidem, Drucksache nr 55, s. 723–727.
Loc. cit.; podano propozycje w liczbach i poinformowano również o zwiększaniu procentu dotychczas szkolonej mło­dzieży (liczba – zależnie od szkoły – wzrosła od 15 do 25%).
8
9
Ibidem, s. 865–866, petycja z 22 III 1880 r. Podano w niej szczegółowe dane statystyczne, które
wspierały potrzebę założenia szkoły.
studia 12 tomost.indb 221
2010-04-12 10:26:54
222
Tomasz Kruszewski
przedmiotów, które mieli poznać uczniowie10. W cyklu nauczania zimowe semestry
obejmowały wyłącznie zajęcia teoretyczne, a letnie – głównie praktyczne. Pensum
dyrektora wynosiło 16 lekcji.
W uzasadnieniu do projektu zwracano uwagę, by uwzględniać doświadczenia
szkoły w Prószkowie koło Opola (Cesarsko-Królewski Instytut Pomologiczny), dlatego o ekspertyzę dotyczącą funkcjonowania szkoły zwrócono się też do dyrektora
prószkowskiej placówki – dra Settegasta. Zakładano kształcenie wielostronneo charakterze pedagogicznym, a absolwenci mieli otrzymywać tytuł technika kultury rolnej; zwracano uwagę również na zajęcia z ćwiczeń fizycznych. Uznano, iż centralne
położenie szkoły (Wrocław) jest szczególnie korzystne. Zasady kształcenia, a zwłaszcza czas nauki miał być wzorowany (oprócz wskazanej placówki w Prószkowie) także
na szkole rolniczej w Czersku Świeckim koło Chojnic (prow. zachodniopruska). Kontrowersyjna była natomiast granica wieku, od którego młodzież miała być kształcona: próg 17 lat obowiązywał w Czersku, ale w innych szkołach rolniczych w Prusach
granicę tę przesunięto do 16 lat (Geisberg), a nawet 15 (Siegen – prow. nadreńska).
Plan zajęć musiał być zatwierdzony przez wrocławskie kuratorium prowincjonalne.
Te podstawowe założenia zaakceptował XXVIII sejm prowincjonalny w uchwale
z 10 stycznia 1881 r.11. Sprawę kontynuowano na XXIX landtagu (1882 r.). Podtrzymano wówczas dotację w wysokości 10 500 RM na ten cel, która była niewystarczająca, ale ponieważ sejm nie dysponował większą sumą, więc sprawę dalszego dofinansowania przekazano następnemu landtagowi12. Podtrzymano też zasadnicze kwoty
na utrzymanie szkół rolniczych z poprzedniego sejmu prowincjonalnego (po 4800
RM na szkoły w Popiołowie i Brzeźnicy, na kursy rolnicze – 12 tys. RM, szkoły w
Legnicy i Brzegu – odpowiednio 1500 i 2400 RM)13.
Sprawę założenia wspomnianej wyżej szkoły rolniczej kontynuowano na kolejnym XXX sejmie prowincjonalnym, w czasie gdy minister rolnictwa, domen i lasów
16 sierpnia 1882 r. w reskrypcie zatwierdził już statut tej szkoły. Została ona ostatecznie uruchomiona w Dąbiu (pow. legnicki). Zdaniem starosty krajowego von Uthmanna powinna ona wykorzystać doświadczenia prowincji brandenburskiej, gdzie
10
Nauczano m. in. hydrauliki, rysunków, geodezji, rachunków, podstaw obowiązującego prawa itp.,
por. ibidem, s. 867–869.
11
Ibidem, Drucksache nr 100, s. 1062.
Verhandlungen des XXIX. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 16. April bis einschließlich den 26. April 1882, Breslau [1882?], [dalej: XXIX L], Drucksache nr 21 z 10 XII 1881 r.;
Vorlage des Provinzial-Ausschusses betreffend die Errichtung einer Wiesenbauschule, Uchwała
Drucksache nr 143 z 20 IV 1882 r., s. 1280.
12
13
Ibidem, Drucksache nr 162, s. 1302. Takie też były realne wydatki, zob. Verhandlungen des XXXI.
Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 6. December bis einschließlich den 16. December
1885, Breslau [1886?], [dalej: XXXI L], Drucksache nr 1, s. 27.
studia 12 tomost.indb 222
2010-04-12 10:26:54
Szkoły rolnicze w prowincji śląskiej w XIX i XX wieku
223
szkoły tego typu utworzono już wcześniej14. Landtag poparł te idee, zwracając jednak
uwagę, by podczas tworzenia szkoły w Dąbiu brać pod uwagę aspekty finansowe15.
Na szkoły w Popielowie i Brzeźnicy w 1884 r. przeznaczono po 4800 RM (ze środków
prowincji, dawna dotacja państwa już nie funkcjonowała), 12 tys. RM – na inne wydatki tego typu w prowincji, wreszcie 1500 RM na szkołę w Legnicy i 2400 RM – na
placówkę w Brzegu16.
Wspomniane wyżej względy finansowe doprowadziły ostatecznie do wstrzymania realizacji szkoły w Dąbiu. Wydział prowincjonalny wystąpił do XXXI sejmu prowincjonalnego (1885 r.) o zablokowanie działań na tym polu z powodu kłopotów finansowych (rozbudowa zakładu dla obłąkanych w Brzegu, budowa nowego zakładu
w Rybniku, budowa nowego zakładu przymusowego w Lublińcu)17. Landtag poparł
to stanowisko – przełożył decyzje na kolejny sejm prowincjonalny, wskazując przy
tym na ziemstwo śląskie, które – zdaniem posłów – powinno wesprzeć finansowo te
działania. Mizeria finansowa zaważyła także na decyzjach w sprawie istniejącej już
szkoły rolniczej w Legnicy. Powstał problem, czy sejmowy kapitał założycielski był
oprocentowany, czy też nie. Wydział prowincjonalny sugerował, że tak i przypominał, iż przez pierwsze 50 lat istnienia szkoły, czyli do 1927 r., subwencja miała pozostać na stałym poziomie 1500 RM18. Takie też było ostatecznie stanowisko landtagu.
Zamierzano jednak założyć dwie zimowe szkoły rolnicze. Jedna miała powstać
w Opolu, druga w Zgorzelcu. Obie miały rozpocząć kształcenie od 1888 r. Szczególnie ważna była szkoła w Zgorzelcu, gdyż właśnie w 1888 r. miała zostać zamknięta
szkoła w Brzeźnicy (z powodu wygaśnięcia umowy o dzierżawę budynków). Obie
szkoły miały być finansowane kwotą wysokości 5 tys. RM, w większości (4800 RM)
pochodzącą z zamykanej szkoły w Brzeźnicy19. Taka była też decyzja XXXI sejmu
Verhandlungen des XXX. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 2. December bis
einschließlich den 10. December 1883, Breslau [1884?], Drucksache nr 59 z 2 XI 1883 r., s. 711 i n.;
Vorlage des Provinzial-Auss­ch­u­s­ses betreffend die Errichtung einer Wiesenbauschule. Dołączono
szczegółowy plan zajęć, wraz z orientacyj­nym kosztorysem wydatków – koszt kształcenia jednego
ucznia miał się zamknąć w kwocie 936,50 RM (s. 715–717).
14
15
Ibidem, Drucksache nr 148 z 6 XII 1883 r., s. 1460.
16
Ibidem, Drucksache nr 196, s. 1488 i 1489.
XXXI L., Drucksache nr 83, Vorlage des Provinzial-Ausschusses betreffend das Project einer
Wiesenbauschule z 27 III 1885 r., uchwała w Drucksache nr 281 z 11 XII 1885 r.
17
Ibidem, Drucksache nr 84, Vorlage des Provinzial-Ausschusses betreffend Festsetzung der Zeitdauer für die Gewährung der zur Amortisation des Gründungs-Capitals der Landwirtschaftsschule in Liegnitz bewilligten Subvention z 19 V 1885 r., uchwała w Drucksache nr 282 z 11 XII
1885 r.
18
19
Ibidem, Drucksache nr 85, Vorlage des Provinzial-Ausschusses betreffend die Bewilligung einer
Beihilfe zur Un­terhaltung von zwei in Oppeln und Görlitz zu errichtenden landwirtschaftlichen
Winterschulen z 8 IX 1885 r., uch­wała Drucksache nr 283 z 9 XII 1885 r.
studia 12 tomost.indb 223
2010-04-12 10:26:54
224
Tomasz Kruszewski
prowincjonalnego. Nadal miały działać szkoły w Popiołowie i Brzeźnicy, a także
w Legnicy i Brzegu. Dwie pierwsze utrzymywały się z dotacji państwa – po 4800 RM,
zaś Legnica za 1200 RM, a Brzeg za 240020.
Do spraw szkół rolniczych wrócono podczas obrad XXXII sejmu prowincjonalnego w 1887 r. Utrzymano dotychczasowe kwoty na szkoły w Popiołowie i Brzeźnicy
oraz dotację 12 tys. na inne rodzaje szkół rolniczych, a także utrzymano amortyzację
kapitału założycielskiego szkoły w Legnicy na poziomie 1500 RM do końca 1927 r.,
zaś szkoły w Brzegu – na poziomie 2400 RM do 1918 r. Wprowadzono również dotację 5000 RM dla szkoły gospodarki mlecznej w Prószkowie pod Opolem. Ciągnęła
się ponadto sprawa otwarcia szkoły Wiesenbauschule; w związku z niemożnością jej
otwarcia postanowiono tymczasowo za 4000 RM powołać specjalne kursy dla młodzieży w celu stworzenia strażników polnych, którzy ostrzegaliby przed powodzią21.
Na XXXIII sejmie prowincjonalnym doszło do porozumienia z Centralnym Stowarzyszeniem Śląskich Rolników (Der landwirtschaftliche Central-Verein für Schlesien), które wyznaczyło roczną dotację 2000 RM na założenie zimowej szkoły rolniczej w Świdnicy. Suma ta miała być amortyzowaną pożyczką związku dla samorządu
prowincjonalnego (kapitał założycielski szkoły miał wynieść 60 tys. RM), pożyczka
została ustanowiona na 41 lat, czyli do 31 marca 1929 r.22
XXXIV sejm prowincjonalny dokonał przeglądu istniejącej już sieci szkół rolniczych w prowincji śląskiej, w którym uwzględniono: placówkę w Popielowie (dotacja 4800 RM), szkoły zimowe w Opolu i Zgorzelcu (5000 RM), Legnicy (1500 RM),
Brzegu (2400 RM) i Świdnicy (2000 RM). Wreszcie 12 tys. RM przeznaczono do rozdziału na pozostałe placówki według uznania Centralnego Stowarzyszenia Śląskich
Rolników23.
Na XXXV sejmie prowincjonalnym, za sprawą rządu pruskiego, udało się rozwiązać nabrzmiały problem niskich wynagrodzeń nauczycieli w szkołach rolniczych24.
Na XXXVI landtagu wniesiono sprawę zakładania nowych szkół zimowych. Zasadniczy wniosek zgłosiło Centralne Zrzeszenie; zamierzano otworzyć takie placówki
w Oleśnicy, ale ponieważ miałaby ona obsługiwać nie tylko powiat oleśnicki, ale tak20
Ibidem, Drucksache nr 175, s. 15. Dodatkowo na zajęcia przeznaczono 12 tys. RM.
21
Ibidem, Drucksache nr 126 i 127 z 12 i 14 IX 1887 r.
Verhandlungen des XXXIII. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 10. März bis einschließlich den 19. März 1889, Breslau [1889], Drucksache nr 3, s. 13. Budżet, zob. w nr 130, s. 18.
22
Verhandlungen des XXXIV. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 8. März bis einschließlich den 16. März 1891, Breslau [1891], Drucksache nr 1, s. 17.
23
Więcej na ten temat zob. Verhandlungen des XXXV. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien
vom 5. bis einschließlich den 15. März 1893, Breslau [1893], Drucksache nr 156 z 27 II 1893 r.; Zur
Vorlage der Königlichen Staatsregierung, betreffend die Aufbesserung der Besoldungen der Lehrer an
den Landwirthschaftsschulen zu Brieg und Liegnitz, uchwała w Drucksache nr 170 z 10 III 1893 r.
24
studia 12 tomost.indb 224
2010-04-12 10:26:54
Szkoły rolnicze w prowincji śląskiej w XIX i XX wieku
225
że sąsiednie: milicki i trzebnicki, nie zaproponowano ostatecznie lokalizacji, sugerując tylko, że powinien to być któryś z tych trzech powiatów. Zrzeszenie dodało
z kolei ofertę miasta Wąsosza (pow. górowski), które właśnie u siebie chciało mieć
taką szkołę25. Wyłożono na ten cel 3000 RM, ale konkretne lokalizacje zamierzano
jeszcze badać. Ostatecznie szkoła została utworzona w Trzebnicy, a jej koszt rzeczywiście wynosił 3000 RM. Wzrosły natomiast wydatki na wcześniejsze placówki:
szkoła w Popielowie – 4800 RM (bez zmian), szkoły zimowe w Opolu i Zgorzelcu –
5000 RM, szkoły rolnicze w Legnicy i Brzegu oraz szkoła zimowa w Świdnicy – 5900
RM. Utrzymano wspomniane wyżej 12 tys. RM dla szkół według uznania, 3 tys. RM
na wynagrodzenia dla nauczycieli w szkołach w Brzegu i Legnicy oraz 5000 RM na
szkołę w Prószkowie26.
3
Początek XX stulecia przyniósł dalsze zmiany w ofercie zimowych szkół rolniczych. W budżecie na 1907/08 rok podano: Opole i Zgorzelec (łączny koszt 5000
RM), Trzebnica (3000 RM), Kłodzko (3000 RM), Tarnowskie Góry (6000 RM),
Głubczyce i Złotoryja (łącznie 3000 RM), Legnica i Brzeg (łącznie 3000 RM, Legnica dodatkowo 1500, Brzeg zaś 2400)27. Na XLVII landtagu Izba Rolnicza zgłosiła też
postulat, by na wzór prowincji Hesja-Nassau utworzyć nowy typ szkół ogólnorolniczych (die ländliche Fortbildungsschulen). Kształcenie obejmowałoby młodzież
poniżej lat 18, która nie podlegała już obowiązkowi szkolnemu. Celem było zapobieganie dalszemu odpływowi młodzieży z terenów wiejskich do przemysłu. Jak sugerowali wnioskodawcy, działania te zostałyby skierowane przeciwko polityce SPD,
a taka forma edukacji byłaby obowiązkowa28. Na XLVIII sejmie prowincjonalnym
Izba Rolnicza wyszła z kolejnym postulatem założenia nowych szkół rolniczych i zimowych w Złotoryi i Głubczycach. Nie udało się jednak ustalić dokładnych kosztów
zorganizowania tych placówek (ustalono tylko proporcję; 3/8 kosztów miał pokryć
sejm prowincjonalny z rezerwy finansowej, a 5/8 kwoty skarb państwa w ramach
Verhandlungen des XXXVI. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 5. bis einschließlich dem 14. März 1895, Breslau [1895], Drucksache nr 41 z 19 XII 1894 r. i uchwała w Drucksache
nr 204 z 9 III 1895 r.
25
Verhandlungen des XXXVIII. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 27. und 28. Februar 1898, Breslau [1898], Drucksache nr 1 z 17 XII 1897 r., s. 12 i 13.
26
Verhandlungen des XLVII. Provinziallandtages der Provinz Schlesien vom 10. bis einschließlich
den 16. März 1907, Breslau [1907], Drucksache nr 11, s. 78.
27
28
Ibidem, Drucksache nr 72 z 9 III 1907 r.; uchwała w Drucksache nr 170 z 13 III 1907 r.
studia 12 tomost.indb 225
2010-04-12 10:26:54
226
Tomasz Kruszewski
tzw. pomocy wschodniej)29. Dalsze lata przynosiły tworzenie kolejnych szkół rolniczych. Ilustrację tego rozwoju można znaleźć przykładowo w zestawieniu tych
szkół sporządzonym na rok budżetowy 1919/20, czyli już po I wojnie światowej.
I tak obok placówki w Popiołowie funkcjonowały szkoły zimowe w Zgorzelcu, Koźlu,
Oleśnie, Trzebnicy, Kłodzku, Szprotawie, Tarnowskich Górach, Głubczycach, Złotoryi, Dzierżoniowie, Strzelinie, Strzegomiu, Kamiennej Górze, Górze Śląskiej, Oławie, Namysłowie, a także całoroczne szkoły rolnicze w Brzegu i Legnicy30. W 1928 r.
podjęto decyzję o utworzeniu kolejnej (tym razem całorocznej i stanowiącej pełną
własności samorządu prowincjonalnego – Grünlandschule) w Kowarach koło Jeleniej Góry31. Natomiast II landtag górnośląski na 2. sesji w maju 1926 r. podjął decyzję
o ponownym uruchomieniu szkoły w Prószkowie (zamknięto ją w 1924 r. po III powstaniu śląskim, kiedy to została zrujnowana) i zarazem o podniesieniu jej do poziomu szkoły wyższej. Posłowie tego landtagu zwracali uwagę na renomę tej uczelni,
w Niemczech bowiem istniały jeszcze tylko dwie takie placówki: w Pillnitz koło
Drezna i w Weihenstephan (obie należały do zakonów żeńskich), a także szkoła dla
plantatorów winogron w Berlinie – Dahlem. Posłowie podkreślili też zalety prószkowskiej placówki – składała się ze szkółki leśnej, działu drzew owocowych, parku
leśnego oraz plantacji warzyw i owoców32.
Z okresu Trzeciej Rzeszy na temat szkół rolniczych zachowało się niewiele informacji; posiadamy jedynie m.in. akta nadzorowania planów polepszenia gatunków
warzyw i owoców33.
29
Verhandlungen des XLVIII. Provinzial-Landtages der Provinz Schlesien vom 14. bis einschließlich dem 20. März 1909, Breslau [1909], Drucksache nr 53 z 14 X 1908 r., uchwała w Drucksache
nr 141 z 19 III 1909 r.
30
Verhandlungen des 57. Provinziallandtages der Provinz Schlesien vom 16. bis 20. März 1919,
Breslau [1919], Drucksache nr 19, s. 76–78. Kosztowały one budżet 63 647 RM.
31
Verhandlungen des 6. Niederschlesischen Provinziallandtages vom 26. März bis 3. April 1928,
Breslau [1928], Drucksache nr 36 z 26 III 1928 r.; uchwała w Drucksache nr 64 z 28 III 1928 r. Kosztów jeszcze nie oszacowano.
2. OS. Prov.-Landtag: 1. Tagung 18–20 Januar 1926; 2. Tagung 27–29 Mai 1926; 3. Tagung
9–11 Juni 1927 [m-pis, Ratibor 1927], II OSL (2. Tagung), Drucksache nr 29 z 20 V 1926 r., Vorlage
des Provinzialausschusses betreffend Wiederaufbau der Proskauer Gärtnerlehranstalt zu der höheren Gartenlehranstalt i uchwała z 28 V 1926 r.
32
33
Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Wydział Samorządowy Prowincji Śląskiej (Provinzialverwaltung Schlesien), sygn. 9009; Archiwum Państwowe w Katowicach, Zarząd Prowincji Górnośląskiej
w Katowicach (Provinzialverwaltung Kattowitz), sygn. 301 i 470 akta zakładu w Prószkowie.
studia 12 tomost.indb 226
2010-04-12 10:26:54
Jacek Przygodzki
(Wrocław)
Przyczynek do problematyki dekoncentracji w pracach
komisji dla usprawnienia administracji publicznej
w II Rzeczypospolitej
Ein Beitrag zur Problematik der Dekonzentration in
den Arbeiten der Kommission zur Verbesserung der
Öffentlichen Verwal­tung in der Zweiten Republik Polen
1. Uwagi ogólne. 2. Zasada dekoncentracji w okresie przejściowym 1918–1921. 3. Dekoncentracja w pracach
Komisji dla usprawnienia administracji z 1923. 4. Dekoncentracja w ustaleniach Komisji trzech i Komisji
ministra Kazimierza Młodzianowskiego. 5. Zasada dekoncentracji w pracach Komisji dla usprawnienia administracji publicznej z 1928 r. 6. Konkluzje.
1. Einleitende Bemerkungen; 2. Das Prinzip der Dekonzentration in der Übergangszeit 1918–1921; 3. Dekonzentration in den Arbeitsergebnissen der Kommission zur Verbesserung der Öffentlichen Verwaltung
von 1923; 4. Dekonzentration in den Arbeitsergebnissen der „Dreierkommission” und der Kommission von
Minister Kazimierz Młodzianowski; 5. Das Prinzip der Dekonzentration in Arbeiten der Kommission zur
Verbesserung der Öffentlichen Verwaltung von 1928; 6. Schlussfolgerungen.
1
Problematyka dekoncentracji, jako scedowanie prawa podejmowania decyzji
władczych z organów wyższego szczebla na organy podległe, w nauce prawa administracyjnego pojawiła się w połowie XIX w., a zawdzięczamy ją francuskiej nauce administracji. Jako pierwszy pojęcie dekoncentracji ustalił francuski prawnik
L. Aucoc w 1869 r. w ramach cyklu wykładu w Cesarskiej Szkole Dróg i Mostów,
rozdzielając go od pojęcia „decentralizacji”1. Oba problemy od momentu pojawienia się dotyczyły sposobu realizacji władzy państwowej, przy czym wyznaczały one
zasadniczo odmienne płaszczyzny metodologiczne analizy problemów władzy.
Dekoncentracja jako postać administracji scentralizowanej stała się przedmiotem
zainteresowania, gdy uznano, że rozwiązania centralizacyjne i decentralizacyjne
1
J. Niczyporuk, Dekoncentracja administracji publicznej, Lublin 2006, s. 9–10; H. Izdebski, Problemy decentralizacji administracji we Francji w XIX w., „Czas. Praw.-Hist.”, t. XXVIII, z. 1, 1976 r.,
s. 167.
studia 12 tomost.indb 227
2010-04-12 10:26:54
228
Jacek Przygodzki
mogą współkształtować ustrój administracji terytorialnej państwa2. Dynamiczny
rozwój badań na opisywaną problematyką przyniósł XX wiek.
Również na ziemiach polskich po odzyskaniu niepodległości w listopadzie
1918 r. powszechnym hasłem było utworzenie polskiego systemu administracyjnego – działającego sprężyście, zgodnie z założeniami doktryny nowoczesnej nauki administracji, która głosiła m.in. hasła zespolenia i dekoncentracji administracji. Problemów do rozwiązania było wiele. Na ziemiach polskich, co było efektem
123-letniej niewoli, istniało kilka systemów administracyjnych. Oprócz uregulowań prawnych państw zaborczych istniały rozwiązania francuskie na ziemiach byłego Księstwa Warszawskiego, węgierskie na Spiszu i Orawie oraz systemy wprowadzane w czasie I wojny światowej na terenach Generalnego Gubernatorstwa
Warszawskiego i Lubelskiego, Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, Zarządu
Cywilnego Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego, Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych, Litwy Środkowej, a także przez Polską Komisję Likwidacyjną
w Galicji3, Naczelną Radę Ludową w zaborze pruskim oraz Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego, Spiszu i Orawy4. Dlatego należało jak najszybciej podjąć kroki
zmierzające do wprowadzenia tymczasowego systemu zarządu państwem, a następnie do stworzenia jednolitej administracji.
2
Już w pierwszej ustawie z 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji tworzącej tymczasowy kształt polskiej administracji znalazła się
zasada dekoncentracji i zespolenia. W artykule 7 ustawy ustawodawca zapisał,
że poszczególni ministrowie mogą drogą rozporządzenia przekazywać wojewodzie decyzje zastrzeżone im dotąd w toku instancji5. Powyższy przepis wyko2
J. Jeżewski, Dekoncentracja terytorialna administracji jako zasada prawa administracyjnego we
Francji, Kolonia Limited 2004, s. 47.
3
O Polskiej Komisji Likwidacyjnej patrz [w:] M. Ptak, Polska Komisja Likwidacyjna wobec formujących się władz centralnych II Rzeczypospolitej (październik 1919–styczeń1919), „Acta Univ.
Wratisl.”, nr 411, Prawo LXXIII, 1979, s. 123–139.
Mapa nawarstwienia systemów prawnych w Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] K. Dubiel, Przełamanie
granic w podziale administracyjnym państwa, „Gaz. Admin. i Policji Państw.”, nr 23, 1929, s. 828 (12).
A Bosiacki, Od naturalizmu do etatyzmu. Doktryna samorządu terytorialnego Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa 2006, s. 18; Historia państwa i prawa Polski 1918–1939. Część I, red.
F. Ryszka, Warszawa 1962, s. 168; o Radzie Narodowej Księstwa Cieszyńskiego patrz [w:] B. Cybulski, Rada
Narodowa Księstwa Cieszyńskiego (1918–1920). Studium historyczno-prawne, Opole 1980, s. 223.
4
5
Dziennik Praw Państwa Polskiego, 1919, nr 65, poz. 395; A. Konieczny, T. Kruszewski, Historia
administracji na ziemiach polskich. Wybór źródeł, Kolonia Limited 2001, s.348–349.
studia 12 tomost.indb 228
2010-04-12 10:26:54
Przyczynek do problematyki dekoncentracji…
229
nano na podstawie Rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 13
listopada 1919 r. do ustawy tymczasowej z dnia 2 sierpnia 1919 r. (Dz. Pr. P.P.
nr 65, poz. 395) o organizacji władz administracyjnych II instancji6. Przekazywało ono wojewodom kompetencje z zakresu: zabezpieczenia bezpieczeństwa i
spokoju publicznego (art. 7), spraw wojskowych (art. 8), spraw wyznaniowych
(art. 9.), spraw zdrowia publicznego (art. 10), aprowizacji (art. 11), ochrony pracy
i opieki społecznej (art. 12), spraw rolniczych i weterynaryjnych (art. 13), administracji przemysłowej (art. 14), robót publicznych (art. 15), spraw gospodarczych
Urzędu Wojewódzkiego i podległych mu urzędów (art. 16) oraz samorządu (art.
17). Oprócz spraw wymienionych w powyższych zakresach poszczególni ministrowie nadal mogli przekazywać inne kompetencje, które wynikały z ich zakresu
władzy7.
Mimo że rozporządzenie Rady Ministrów z 13 listopada 1919 r. dokonało dekoncentracji władzy z administracji centralnej na organy wojewódzkie, nie była to akcja
kompleksowa. Objęła ona jedynie zadania ministrów, które posiadali do chwili wejścia w życie ustawy z 2 sierpnia 1919 r., czyli do 14 sierpnia 1919 r. Dekoncentracją
nie objęto również kompetencji z zakresu administracji specjalnej, przekazano jedynie uprawnienia dotyczące administracji ogólnej. Zadania przeniesiono tylko na wojewodów, nie uczyniono cesji kompetencji wojewodów na starostów powiatowych8.
Pierwsza akcja dekoncentracyjna nie mogła zostać zrealizowana w pełni. Powodów by­ło kilka. Przede wszystkim młode państwo polskie nie posiadało jeszcze
właściwych kadr administracyjnych, które mogłyby podołać szerokim kompetencjom przekazanym przez władze centralne. Drugim ważnym powodem częściowej
cesji zadań administracyjnych była postawa niektórych ministerstw, którzy dążyli
do umacniania własnej pozycji przez rozbudowanie aparatu administracyjnego we
wszystkich instancjach9. Po wprowadzeniu pierwszych uregulowań prawnych dotyczących organizacji administracji władze państwowe chciały stworzyć specjalne
gremium, które przygotowałoby projekt kompleksowej unifikacji administracji.
Pierwsza komisja reformy administracji została powołana już 29 lipca 1920 r. pod
przewodnictwem Stanisława Wojciechowskiego – ministra spraw wewnętrznych
w rządach Ignacego Paderewskiego i Leopolda Skulskiego10. Miała ona przedstaDziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (dalej Dz. U. R.P.), 1919, nr 90, poz. 490.
6
7
A. Konieczny, T. Kruszewski, op. cit., s. 358–361.
8
R. Hausner, Dekoncentracja, „Gaz. Admin. i Policji Państw.”, nr 1, 1929, s. 1–2.
9
Ibidem, s. 2.
A. Kosicka, Gabinet Paderewskiego, 16.01.1919–9.12.1919; A. Wątor, Gabinet Leopolda Skulskiego 13. 12. 1919–19.06.1920, [w:] Gabinety drugiej Rzeczpospolitej, red. J. Faryś i J. Pajewski,
Szczecin–Poznań 1991, s. 53, 61.
10
studia 12 tomost.indb 229
2010-04-12 10:26:55
230
Jacek Przygodzki
wić propozycje uproszczenia administracji publicznej, w tym zmniejszyć liczbę
urzędów i urzędników, oraz zapewnić jednolitość i sprawność działania całej administracji11. Niestety nie podjęła spraw z zakresu dekoncentracji. Rezultaty pracy
tej komisji były jednak skromne. Z powodu upadku rządu Skulskiego i zbliżania się
wojsk bolszewickich do Warszawy musiała zakończyć swoje prace.
Znaczenie zasady dekoncentracji zauważono również w czasie prac nad pierwszą konstytucją odrodzonej Polski. Ostatecznie art. 66 stwierdzał: W organizacji
administracji państwowej przeprowadzana będzie zasada dekoncentracji. Organy administracji państwowej w poszczególnych jednostkach terytorialnych
mają być przy tym zespolone w jednym urzędzie pod jednym zwierzchnikiem.
Zarazem uwzględniona będzie zasada udziału obywateli, powołanych drogą
wyborów, w wykonaniu zadań tych urzędów w granicach, określonych ustawami12. Kon­stytucja marcowa, jako jedna z nielicznych konstytucji europejskich,
sformułowała wprost zasadę dekoncentracji administracji państwowej,która byłaby powiązana bezpośrednio z obowiązkiem zespolenia organów administracji
w jednostkach podziału terytorialnego państwa13.
3
Zasady określone w konstytucji marcowej oraz postulaty unifikacyjne miały
zostać przygotowane przez kolejną komisję rządową. 12 lutego 1923 r. rozpoczęła działalność druga Komisja dla reformy administracji pod przewodnictwem
ówczesnego prezesa Rady Ministrów generała Władysław Sikorskiego. W skład
komisji weszli: prof. Michał Bobrzyński; były namiestnik Galicji, senator prof.
Stanisław Kasznica; prezes Towarzystwa Obrony Kresów Wschodnich Eugeniusz
Starczewski; wiceminister spraw wewnętrznych Karol Olpiński; inż. Julian Eberhardt; wiceminister kolei żelaznych, prezes Prokuratorii Generalnej Stanisław
Bukowiecki; wojewoda lubelski Stanisław Moskalewski i senator Wacław Janiszewski14.
W pierwszych posiedzeniach komisji z 12 i 13 lutego oprócz stałego składu
udział wzięli wiceminister skarbu Bolesław Markowski oraz zastępca szefa sztabu
generalnego generał Józef Rybak, zaś z ramienia ministerstwa spraw wewnętrzH. Izdebski, M. Kulesza, Administracja publiczna. Zagadnienia ogólne, Warszawa 1998,
s. 71–72.
11
12
Dz. U. R.P., 1921, nr 44, poz. 267, s. 646.
13
J. Jeżewski, op. cit., s. 50.
14
„Monitor Polski” (dalej „Mon. Pol.”), 1923, nr 35.
studia 12 tomost.indb 230
2010-04-12 10:26:55
Przyczynek do problematyki dekoncentracji…
231
nych stawili się dyrektorzy departamentów Tadeusz Koncki i Władysław Weissbrod. Na tych posiedzeniach prezes rady ministrów Władysław Sikorski przedstawił plan reformy administracji oparty na zasadach konstytucji marcowej15.
Jednym z głównych punktów tego planu było – zgodnie z art. 66 konstytucji –
przeprowadzanie zespolenia organów administracji I i II instancji w rękach władz
politycznych. Zespolenie miało objąć wszystkie organy administracji w większym
lub mniejszym stopniu. Jeśli jakiś dział administracji miał pozostać poza strukturami województw lub powiatów, należało zapewnić wojewodom lub starostom
możliwości nadzoru nad nim i odpowiedni wpływ na jego działalność; natomiast
w odniesieniu do administracji pocztowej i kolejowej – ze względu na ich wagę
dla obronności kraju – głos doradczy przy obsadzie ważniejszych stanowisk kierowniczych mieli mieć wojewodowie i starostowie. Kroki te miały doprowadzić
do stworzenia jednolitej, działającej harmonijnie i sprężyście administracji rządowej, do podniesienia rangi wojewodów i starostów jako przedstawicieli rządu,
a w wypadku wcielenia jakiegoś działu administracji do władz politycznych – do
zmniejszenia wydatków personalnych i rzeczowych. Komisja miała pracować
nad kształtem nowego podziału terytorialnego, nad przygotowaniem samorządu terytorialnego wszystkich trzech stopni według zasad wprowadzonych przez
konstytucję z 1921 r. oraz nad przeprowadzeniem rewizji systemu administracji i
biurowości, aby osiągnąć jak największą sprawność w urzędowaniu i zmniejszyć
wydatki administracyjne16. Niestety w priorytetach prac komisji nie znalazła się
sprawa dekoncentracji.
Komisja powołana przez W. Sikorskiego zdążyła wypracować wiele propozycji, szczególnie tych dotyczących: samorządu terytorialnego, funkcjonowania
administracji rządowej , zwiększenia uprawnień koordynacyjnych wojewodów
i starostów, reformy podziału wojewódzkiego oraz organizacji policji (zanim kres
jej działalności przyniósł upadek rządu Sikorskiego w maju 1923 r.)17 Niestety nie
przygotowano żadnych projektów dotyczących dekoncentracji administracji.
Po kilkuletniej przerwie w pracach nad dekoncentracją rząd Władysława Grabskiego 15 lipca 1925 r. podjął uchwałę poświęconą tej sprawie. Zobowiązywała
ona ministrów do stosowania zasady dekoncentracji i odciążenia administracji
centralnej w pracach projektujących akty prawne. Kierownicy resortów mieli wydać zarządzenia, które uzgadniałyby ówczesny stan faktyczny w zakresie podziału
kompetencji pomiędzy poszczególnymi instancjami i przekazywałyby organom
niższego szczebla decyzje zastrzeżone dla nich przepisami prawa. Ministrowie
15
„Mon. Pol.”, 1923, nr 37.
16
Ibidem.
17
H. Izdebski, M. Kulesza, op. cit., 72.
studia 12 tomost.indb 231
2010-04-12 10:26:55
232
Jacek Przygodzki
mieli przygotować do końca października 1925 r. wnioski dotyczące rozszerzenia
kompetencji organów I i II instancji18. Mimo podjętej uchwały żadne z ministerstw
– z wyjątkiem Ministerstwa Spraw We­wnę­trznych – nie wywiązało się z postawionego zadania. Cała akcja doprowadziła do zebrania materiałów dotyczących
problematyki dekoncentracji. Dobrą pracę przeprowadziło Ministerstwo Spraw
Wewnętrznych, które pismem z 21 września 1925 r. przekazało wojewodom materiały, spostrzeżenia i wnioski dotyczące dekoncentracji w zakresie wszystkich
działów administracji zespolonej19.
4
Problematykę dekoncentracji podjęła również kolejna komisja usprawnienia
administracji. Dnia 2 stycznia 1926 r. rząd Aleksandra Skrzyńskiego powołał Komisję dla Reformy Administracji pod prezydencją prof. Michała Bobrzyńskiego.
Oprócz niego do komisji weszli jeszcze Stanisław Kasznica i Stanisław Smólski. Ze
względu na trzyosobowy skład gremium to nazwano „komisją trzech”20. W sprawie dekoncentracji komisja otrzymała wnioski wojewodów – dostarczyło je Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – które posłużyły do przygotowania pewnych
wytycznych dotyczących opisywanego problemu21.
Po intensywnych pracach komisja przygotowała Sprawozdanie Komisji powołanej przez Pana Prezesa Rady Ministrów do opracowania projektu reorganizacji Administracji Państwowej. Swoje spostrzeżenia komisja podzieliła na cztery
podpunkty22:
1. Zespolenie władz rządowych;
2. Samorząd;
3. Ustrój urzędów wewnętrzny;
4. Granice województw.
W trzecim podpunkcie komisja podjęła kwestię wewnętrznego ustroju urzędów, a w nim sprawy dekoncentracji. Zgodnie z przepisami konstytucji marcowej
postulowała dokonanie głębokiej dekoncentracji w drodze przeniesienia władzy
na organy terenowe. Do jej przeprowadzenia komisja proponowała przygotowanie
18
R. Hausner, Dekoncentracja, s. 2.
19
Ibidem, s. 2.
R. Hausner, Pierwsze dwudziestolecie Administracji Spraw Wewnętrznych, Warszawa 1939,
s. 152–153.
20
21
R. Hausner, Dekoncentracja, s. 3.
M. Bobrzyński, St. Kasznica, St. Smólski, Projekt reorganizacji administracji państwowej, [w:]
W. L. Jaworski, Projekt konstytucji, Kraków 1928, s. 210–212.
22
studia 12 tomost.indb 232
2010-04-12 10:26:55
Przyczynek do problematyki dekoncentracji…
233
specjalnej ustawy upoważniającej rząd do zmian przepisów prawa w tym zakresie23.
Komisja wskazywała również na potrzeby: racjonalizacji etatów urzędniczych;
zweryfikowania przepisów dotyczących sprawozdawczości, uproszczenia procedury wydawania decyzji administracyjnych, aby usunąć z nich zbędny formalizm,
oraz przeprowadzenia weryfikacji urzędników pod względem wykształcenia, żeby
do struktur administracyjnych trafiało więcej prawników24.
Mimo przedłożenia sprawozdania rząd A. Skrzyńskiego nie zdążył go wykorzystać.
5 maja 1926 r. gabinet upadł, co wymusiło odłożenie projektów przygotowanych
przez komisję trzech25. Jeszcze tego samego roku powołano kolejną komisję dla
usprawnienia administracji. Drugi rząd Kazimierza Bartla 16 czerwca 1926 r. wyłonił komisję do spraw reorganizacji administracji pod przewodnictwem ministra
spraw wewnętrznych Kazimierza Młodzianowskiego. Do komisji powołano także
ministrów: skarbu – Czesława Klarnera, sprawiedliwości – Wacława Makowskiego, przemysłu i handlu – Eugeniusza Kwiatkowskiego, robót publicznych – Witolda Broniewskiego i kolei – Pawła Romockiego26.
W posiedzeniach komisji brał także udział miniester wyznań religijnych
i oświecenia publicznego Antoni Sujkowski i minister reform rolnych Witold Staniewicz. Współpracowali z nią podsekretarze stanu: w Ministerstwie Sprawiedliwości – J. Siennicki, w Ministerstwie Kolei – J. Eberhardt, w Ministerstwie Robót
Publicznych – Górski; dyrektorzy departamentów: w Ministerstwie Skarbu –
T. Grodyński, w Ministerstwie Przemysłu i Handlu – Malangiewicz, naczelnik
wydziału administracji w Ministerstwie Sprawiedliwości sędzia apelacyjny –
Kirst, naczelnik wydziału organizacyjnego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych – Roman Hausner, główny inspektor w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych – S. Twardo, naczelnik wydziału osobowego w prezydium Rady Ministrów
– Rodzicz-Laskowski, naczelnik wydziału osobowego w Ministerstwie Spraw
Wewnętrznych – Dobrowolski, naczelnik wydziału Ministerstwa Rolnictwa
i Dóbr Państwowych – B. Dratwa, zastępca szefa kancelarii cywilnej prezydenta –
K. Świtalski; radcy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych: J. Śliwiński, Wł. Czapiński i J. Drążek27.
Komisja ministra Młodzianowskiego nie zajmowała się szczegółowo kwestią
dekon­cen­tracji. W założeniach stwierdzała, że podstawą prac określających kom23
R. Hausner, Dekoncentracja, s. 3.
24
M. Bobrzyński, St. Kasznica, St. Smólski, op. cit., s. 224–228.
M. Baumgart, Gabinet Aleksandra hr. Skrzyńskiego 20. XI. 1925–5.V.1926 r., [w:] Gabinety drugiej Rzeczpospolitej, s. 138–147.
25
26
„Mon. Pol.”, 1926, nr 135.
27
Arch. Akt Nowych w Warszawie, Min. Spraw Wewn. (dalej MSW), sygn. 1, s. 36, 42, 69, 76, 118.
studia 12 tomost.indb 233
2010-04-12 10:26:55
234
Jacek Przygodzki
petencje minis­terstw powinna być jak najdalej posunięta dekoncentracja władzy28.
W projekcie roz­po­rzą­dzenia o organizacji ministerstw wprowadziła tzw. dekoncentrację w obrębie posz­cze­gólnych stanowisk tego samego urzędu, czyli przesunięcie punktu ciężkości podej­mo­wania decyzji z ministrów i innych wyższych
urzędników na naczelników wydziałów i referentów29.
5
Ostatnia komisja dla usprawnienia administracji powstała 27 września 1928 r.,
powołana przez rząd premiera K. Bartla. Nosiła oficjalną nazwę: Komisja dla
Usprawnienia Adminis­tracji Publicznej. Do jej zadań miało należeć opracowanie planu usprawnienia administracji publicznej: pod względem organizacyjnym i zakresu działania, w dziedzinie metod prac w urzędach, w zakresie systemu kształcenia personelu urzędniczego oraz całej polityki personalnej. Komisja
miała się składać z osób powołanych przez premiera, które do realizacji jej zadań
miały prawo przeprowadzania niezbędnych badań w poszczególnych urzędach
w sposób niehamujący toku spraw urzędowych30. Na czele komisji stanął Maurycy Jaroszyński – były podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych.
W jej skład weszli m. in. wojewoda wileński W. Raczkiewicz, były wojewoda poleski W. Roman, dyrektor Głównego Urzędu Statystycznego J. Buzek, referent
w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych W. Brze­ziński, a sekretarzem generalnym
komisji został radca ministerialny J. Brzozowski31.
Jednym z głównych celów komisji było przeprowadzenie zasady dekoncentracji w administracji. Wypełnienie tego zadania zlecono sekcji ds. dekoncentracji.
Do jej składu powołano R. Hausnera, S. Okulicza, W. Reissa, C. Wroczyńskiego,
W. Czapińskiego, radcę Gawińskiego i G. Diatłowieckiego32. Sekcja pracowała
wspólnie z ekspertami, którzy przedstawiali projekty cedowania kompetencji na
organy niższego szczebla. Przykładem może być referat docenta Uniwersytetu Jagiellońskiego Bronisława Hełczyńskiego, który przedstawił projekt dekoncentracji
w zakresie spraw morskich, należących do zakresu władzy Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Drugim ekspertem był adwokat Iwaszkiewicz proponujący w swo-
28
Ibidem, s. 28.
29
R. Hausner, Dekoncentracja, s. 3.
30
„Mon. Pol.”, 1928, nr 224.
31
R. Hausner, Pierwsze dwudziestolecie…, s. 153.
32
Ibidem, s. 153–155.
studia 12 tomost.indb 234
2010-04-12 10:26:55
Przyczynek do problematyki dekoncentracji…
235
im wystąpieniu dekoncentrację przepisów weterynaryjnych33. Komisja Jaroszyńskiego była pierwszą w okresie II Rzeczpospolitej, która „prze­żyła” powołujący ją
rząd. Początkowo sądzono nawet, że pozostanie stałym składni­kiem organizacji
administracji naszego państwa. Jednak w listopadzie 1933 r. ze względu na brak
dalszych kredytów budżetowych na swoją działalność przerwała prace, choć nigdy
nie została rozwiązana. W czasie jej istnienia zrealizowano tylko niektóre z pro­
pozycji, zwłaszcza te w zakresie częściowej dekoncentracji oraz przebudowy aparatu ad­minis­tra­cyjnego. Zgodnie z sugestiami komisji wprowadzono we wszystkich ministers­twach biura per­sonalne, a w niektórych – gabinety ministrów. Także
korekta podziału wojewó­dzkiego, któ­rej dokonano w latach 1938–1939, również
wiązała się z pewnymi wnioskami ko­misji Ja­ro­szyńskiego34.
6
Podsumowując tematykę dekoncentracji w pracach komisji dla usprawnienia
administracji w czasach dwudziestolecia międzywojennego, należy zauważyć, że
problem ten wywoływał żywe zainteresowanie władz naszego państwa. Dążyły
one do przekazywania kompetencji władczych na organy niższego szczebla zgodnie z postulatami ówczesnej nauki administracji. Dekoncentracja pojmowana była
jako proces odciążania administracji centralnej od decyzji o mniejszym ciężarze
gatunkowym. Jednak przeprowadzenie szybkiego przesunięcia uprawnień na administrację wojewódzką nie było możliwe ze względu na brak jednolitego systemu
administracyjnego, co było pozostałością czasów zaborczych. Również niewątpliwym problemem był brak odpowiedniej kadry urzędniczej. Dlatego proces dekoncentracji trwał przez cały okres II Rzeczypospolitej. Powyższe ustalenia traktujemy jako przyczynek, a dalsze badania obejmą również główne zale­ce­nia doktryny
nauki administracji w zakresie opisywanego problemu.
Z Komisji dla Usprawnienia Administracji Publicznej, „Gaz. Admin. i Policji Państw.”, nr 20,
1929, s. 728 (16)–729 (17).
33
34
H. Izdebski, M. Kulesza, op. cit., s. 73–77.
studia 12 tomost.indb 235
2010-04-12 10:26:55
studia 12 tomost.indb 236
2010-04-12 10:26:55
Waldemar Kozyra
(Lublin)
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych
wobec życia społeczno-politycznego w Polsce
w latach 1922–1926
Verwaltungspolitik der Innenminister im Hinblick auf das
gesellschaftlich-politische Leben in Polen
in den Jahren 1922–1926
1. Uwarunkowania polityki administracyjnej; 2. Zarządzenia ogólne dotyczące życia społeczno-politycznego; 3. Zarządzenia dotyczące partii i stowarzyszeń społecznych; 4. Zarządzenia dotyczące mniejszości
narodowych; 5. Podsumowanie.
1. Rahmenbedingungen der Verwaltungspolitik; 2. Allgemeine Verordnungen bezüglich des gesellschaftlichpolitischen Lebens; 3. Verordnungen über Parteien und Vereine; 4. Verordnungen über nationale Minderheiten; 5. Zusammenfassung.
1
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych w latach 1922–1926
uwarunkowana była szeregiem czynników. Pierwszy z nich to model ustrojowy
państwa, który odwoływał się do ustawy konstytucyjnej z dnia 17 marca 1921 roku.
Gruntowała ona w Polsce model państwa liberalnego, państwa prawa i system rządów demokracji parlamentarnej. W systemie tym dominującą pozycję uzyskały
partie polityczne, a w układzie najwyższych władz państwowych – parlament.
Według przedwojennego konstytucjonalisty Wacława Komarnickiego zapanował
w owym czasie system absolutyzmu parlamentarnego, to jest pełna dominacja
władzy ustawodawczej nad wykonawczą1. Drugim z czynników była dominująca
pozycja rozdrobnionych partii politycznych w życiu społeczno-politycznym kraju, które tworzyły w parlamencie zmienne i niestabilne koalicje rządowe. Minister
spraw wewnętrznych, będąc członkiem Rady Ministrów, podlegał nadzorowi rządzącego sejmem układu partyjnego. W istocie więc stronnictwa polityczne kontrolowały ministrów spraw wewnętrznych i w znaczący sposób wpływały na ich
1
W. Komarnicki, Ustrój państwowy Polski współczesnej. Geneza i system, Wilno 1937, s. 61.
studia 12 tomost.indb 237
2010-04-12 10:26:55
238
Waldemar Kozyra
politykę administracyjną. Ministrowie ci niekiedy umieli wyzwolić się spod tej kurateli, zwłaszcza gdy rządy się zmieniały, a oni pozostawali na swoich urzędach (np.
S. Wojciechowski). Wtedy ich polityka administracyjna przybierała bardziej autorski charakter. Następny czynnik to obowiązująca w tym czasie koncepcja polityki
administracyjnej ministrów spraw wewnętrznych. Zakładała ona, iż kompetencje
urzędu ministra spraw wewnętrznych winny być realizowane przede wszystkim
pod kątem spraw bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku publicznego w państwie. Stąd też najważniejszą komórką organizacyjną w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych był departament zajmujący się kwestiami bezpieczeństwa publicznego. Natomiast niemal zupełnie nie analizowano bezpośrednich, jak też pośrednich,
przyczyn politycznych mających wpływ na to zagrożenie. W istocie więc nie studiowano założeń ideowych i programów politycznych partii i innych ugrupowań,
zwłaszcza tych, które nie naruszały bezpośrednio bezpieczeństwa wewnętrznego
państwa oraz porządku publicznego. Partie polityczne, które uznawały konstytucyjny porządek Rzeczypospolitej i miały swoich przedstawicieli w parlamencie,
często współtworząc koalicje rządowe, w zasadzie nie były przedmiotem kontroli
ze strony służb bezpieczeństwa. Zasadniczym przedmiotem zainteresowań organów resortu spraw wewnętrznych były organizacje społeczne, ruchy i partie polityczne, tak polskie jak i mniejszości narodowych, które wprost i czynnie atakowały
panujący w Polsce ustrój polityczno-prawny i porządek społeczny, naruszając bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Partie te były z determinacją zwalczane przez
aparat administracyjno-policyjny podlegały ministrom spraw wewnętrznych.
2
W latach 1922–1926 szefowie resortu spraw wewnętrznych podejmowali szereg działań, które zmierzały do ulepszenia form i metod wykonywania polityki
administracyjnej w dziedzinie społeczno-politycznej. Od przełomu lat 1922/1923
funkcjonowanie podległych ministrowi spraw wewnętrznych struktur organizacyjnych pozostawiało wiele do życzenia. Wojewodowie i starostowie odpowiedzialni
za całokształt bezpieczeństwa i porządku publicznego na podległym im terenie nie
byli w stanie wykonywać przynależnych im uprawnień z powodu faktycznej emancypacji spod ich władzy struktur policyjnych, a w szczególności pionu policji politycznej. Pod wpływem żądań kierowników administracji ogólnej minister spraw
wewnętrznych gen. Władysław Sikorski przeprowadził zasadniczą reorganizację
policji politycznej. 26 kwietnia 1923 r. wyłączono ze struktury Policji Państwowej pion policji politycznej, rozwiązując w Komendzie Głównej PP Wydział IV D
i przenosząc jego pracowników do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Natomiast
studia 12 tomost.indb 238
2010-04-12 10:26:55
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 239
struktury terenowe policji politycznej włączono do organów administracji ogólnej (urzędów wojewódzkich i starościńskich). Odtąd policja stała się odrębnym
pionem organizacyjnym, który w ramach administracji politycznej nazywany był
służbą informacyjną2. Do jej zadań należało: śledzenie wszelkich przejawów życia
politycznego, społecznego, narodowościowego i zawodowego o ile one ze względu na swój charakter, tendencje lub taktykę zagrażają całości [państwa – W.K.],
ustrojowi lub bezpieczeństwu Rzeczypospolitej i informowanie o tym władz. Dalej, tropienie szpiegostwa politycznego i wojskowego, tego ostatniego w ścisłym
kontakcie z powołanymi organami wojskowymi3.
W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Departamencie Bezpieczeństwa
w ramach wydziału bezpieczeństwa powołano oddział informacyjny. Na jego czele
stanął kierownik noszący tytuł szefa służby informacyjnej, którym został Marian
Swolkień, dotychczasowy szef Wydziału IV D KG PP. Do kompetencji tej komórki
należało: a) zbieranie wszelkich materiałów informacyjnych i inwigilacyjnych od
wszystkich podległych MSW urzędów administracji politycznej, b) informowanie
ministra spraw wewnętrznych w drodze służbowej o wszystkich sprawach wchodzących w zakres służby informacyjnej. W szczególności oddział informacyjny
miał prowadzić sprawy ściśle informacyjne (zbieranie materiału informacyjnego
dotyczącego ruchów politycznych, narodowościowych i zawodowych) oraz rejestracyjno-inwigilacyjne (zbieranie materiałów osobowych i rzeczowych, ewidencja
i statystyka, przegląd inwigilacyjny, kartoteki, albumy fotograficzne). W urzędach
wojewódzkich w ramach wydziałów bezpieczeństwa publicznego powołano oddziały informacyjne. Komórki te przygotowywały sprawozdania sytuacyjne, które wojewoda uzupełniał własną oceną sytuacji, a następnie przesyłał ministrowi
spraw wewnętrznych. Na szczeblu powiatu w większości urzędów starościńskich
utworzono podległe oddziałowi informacyjnemu komórki organizacyjne zwane
agenturami informacyjnymi. Ich zadaniem było uzyskiwanie informacji o życiu
społeczno-politycznym powiatu, prowadzenie spraw inwigilacyjno-pościgowych
oraz wykonywanie wszelkich czynności dotyczących likwidacji bezpośrednich
zagrożeń dla bezpieczeństwa publicznego. Agentury przygotowywały codzienne
meldunki i sprawozdania miesięczne, które zatwierdzał starosta, uzupełniwszy je
własną oceną sytuacji. Następnie przesyłał je do urzędu wojewódzkiego (oddziału
informacyjnego). W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych oddział informacyjny
zestawiał wszystkie przesłane mu meldunki codzienne, raporty sytuacyjne i spra2
Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Dopływy [dalej: AAN, MSW, Dop.],
sygn. 977, k. 33–37, Okólnik MSW nr 10 z 26 IV 1923; A. Pepłoński, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002, s. 68.
AAN, MSW, Dop., sygn. 977, k. 34; A. Misiuk, Policja Państwowa 1919–1939. Powstanie, organizacja, kierunki działania, Warszawa 1996, s. 265–266.
3
studia 12 tomost.indb 239
2010-04-12 10:26:55
240
Waldemar Kozyra
wozdania miesięczne. Na takiej podstawie przygotowywał miesięczny komunikat
informacyjny MSW, który według rozdzielnika rozsyłany był do odpowiednich
organów państwa. Wszyscy pracownicy służby informacyjnej byli zatrudnieni na
etatach Policji Państwowej i oddelegowani do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych,
urzędów wojewódzkich i starościńskich4. Szybko okazało się, iż ta struktura organizacyjna nie spełnia pokładanych w niej nadziei. Do najważniejszych przyczyn
tego stanu rzeczy zaliczam: odsunięcie organów Policji Państwowej (policji mundurowej) od faktycznego udziału w działaniach defensywnych, co z czasem wpłynęło na zupełny brak jej rozeznania w sytuacji społeczno-politycznej w skali lokalnej, jak i ogólnopolskiej; pozostawienie na etatach policyjnych funkcjonariuszy
służby informacyjnej; brak dostatecznych umiejętności w prowadzeniu wywiadu
politycznego przez struktury administracji ogólnej5.
W tej sytuacji przed urzędem ministra spraw wewnętrznych ponownie stanął
problem usprawnienia działań resortu. Po gorączkowych dyskusjach postanowiono przeprowadzić gruntowną reformę Policji Państwowej, likwidując jej niezależność prawno-organizacyjną i wcielając w ramy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, urzędów wojewódzkich i starościńskich. Komendant główny miał być odtąd nie organem administracji centralnej, ale urzędnikiem Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych pełniącym funkcję naczelnika w Departamencie Bezpieczeństwa
Publicznego i Prasy. Jednocześnie zamierzano wyłączyć służbę informacyjną z administracji politycznej i połączyć ją ze zreformowaną strukturą Policji Państwowej
jako jej odrębny pion pod nazwą: policja polityczna. Reformę tę rozpoczęto od wydania 16 czerwca 1924 r. przepisów o przekształceniu służby informacyjnej w policję polityczną, która następnie została wcielona w skład Policji Państwowej. Nie
zdołano już jednak przeprowadzić następnego etapu reformy, to jest wcielić organy
PP do MSW i administracji politycznej (urzędy wojewódzkie i starościńskie), gdyż
wiosną 1926 r. ponownie zmieniła się koncepcja usytuowania Policji Państwowej
w strukturach państwa, a w szczególności miejsca i roli policji politycznej6.
W czerwcu 1924 r. do Komendy Głównej Policji Państwowej przeniesiono
kadrę oddziału informacyjnego MSW wraz z jego kompetencjami, tworząc tam
Wydział V KG PP. Jego naczelnik Marian Swolkień został zastępcą komendan4
AAN, MSW, Dop., sygn. 977, k. 33–36; k. 37, Przepisy wykonawcze do okólnika MSW nr 10 z 26 IV
1923.
AAN, MSW, Dop., sygn. 1000, Pismo MSW z 25 X 1923 do wojewody pomorskiego w sprawie
nieprawidłowości w sprawozdaniach; sygn. 978, k. 28, Okólnik MSW nr 5 z 28 III 1924, sprawa natychmiastowego informowania MSW o ważnych wydarzeniach; k. 113–114, Instrukcja dla przeprowadzania inspekcji agentur informacyjnych.
5
6
Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Wydział Bezpieczeństwa Publicznego [dalej: AAN, MSW, WBP], sygn. 153, k. 325–331; A. Misiuk, op. cit., s. 269.
studia 12 tomost.indb 240
2010-04-12 10:26:55
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 241
ta głównego do spraw policji politycznej. Natomiast w zakresie merytorycznym
podlegał bezpośrednio dyrektorowi Departamentu Bezpieczeństwa Publicznego
i Prasy MSW. Głównym zadaniem policji politycznej było śledzenie wszelkich
przejawów życia politycznego i społecznego oraz ściganie ich, o ile ze względu na
swój charakter, tendencje lub taktykę zagrażają one całości, ustrojowi lub bezpieczeństwu Rzeczypospolitej7. Na szczeblu województw utworzono okręgowe
urzędy policji politycznej (OUPP). Ich naczelnicy byli zastępcami komendantów
okręgowych Policji Państwowej. Natomiast merytorycznie (pod względem wykonywania służby bezpieczeństwa) podlegali oni wojewodom. Na szczeblu powiatów utworzono w ramach komend powiatowych (komend PP miasta wydzielonego) ekspozytury policji politycznej (EPP), ale nie powołano ich we wszystkich
komendach powiatowych. Tam gdzie ich nie było, zadania ekspozytury realizował
szef Komendy Powiatowej Policji Państwowej. W okólniku z 16 czerwca 1924 r.
pisano: Pod względem wykonywania służby bezpieczeństwa, kierownik Ekspozytury Policji Politycznej podlega Staroście. Całkowity nadzór nad merytoryczną
działalnością (poza inspekcją Wydziału V KG PP oraz Okręgowego Urzędu Policji Politycznej) należy do Starosty8.
Bardzo szybko okazało się, że wraz z usamodzielnieniem organizacyjnym policja polityczna dąży do uniezależnienia się merytorycznego od nadzorujących ją
władz administracji ogólnej. Mimo prób rozwiązywania rodzących się na tym tle
konfliktów w ciągu 1925 r. (również z komendantami Policji Państwowej i organami terenowymi Oddziału II SzG WP) wiosną 1926 r. zapadła decyzja, że struktury
służby bezpieczeństwa należy ponownie zreformować. Uznano, iż źródłem stałych
konfliktów był nakaz realizowania w terenie polityki administracyjnej przez organy administracji politycznej (wojewodowie – starostowie) za pomocą spluralizowanych organizacyjne struktur policyjnych (policja polityczna, policja ogólna)9.
Dlatego też postanowiono zlikwidować pion policji politycznej w ramach PP, a jej
zadania rozdzielić między organy administracji ogólnej i Policję Państwową. Sprawy służby informacyjnej miały przejść do urzędów wo­jewódzkich i starościńskich,
a służby wykonawczej (śledczej) do urzędów śledczych i kom­end powiatowych
AAN, MSW, Dop., sygn. 978, k. 50, Organizacja Policji Politycznej, Warszawa 16 VI 1924; R. Litwiński, Policja Państwowa w województwie lubelskim w latach 1919–1939, Lublin 2001, s. 197.
7
AAN, MSW, Dop., sygn. 978, k. 51–52, k. 60–66, Instrukcja o sposobie prowadzenia służby
w zakresie resortu policji politycznej przez powiatowe komendy PP, Warszawa 23 VI 1924; AAN,
Komenda Główna Policji Państwowej, Dopływy [dalej: KG PP, Dop.] sygn. 2, Okólnik KG PP nr 121
z 9 IX 1925, kurs polityczny dla policjantów.
8
9
AAN, MSW, Dop., sygn. 1002, Wystąpienie wojewody poleskiego na zjeździe wojewodów w dniu
5–6 I 1925 w sprawie reformy policji politycznej; sygn. 972, Pismo MSW z 10 VII 1925 do wojewodów w sprawie nieprawidłowości w meldunkach miesięcznych.
studia 12 tomost.indb 241
2010-04-12 10:26:55
242
Waldemar Kozyra
(miejskich) policji. 17 marca 1926 r. ogłoszono okólnik ministra spraw wewnętrznych likwidujący z dniem 1 kwietnia wszystkie ekspozytury policji politycznej,
których kompetencje i pracowników przejmowały komendy powiatowe i miejskie.
Dalsze decyzje dotyczące likwidacji policji politycznej wstrzymał przejściowo zamach majowy10.
Ministrowie spraw wewnętrznych swoją politykę administracyjną w dziedzinie
społeczno-politycznej wykonywali za pomocą organów administracji politycznej,
czyli wojewodów i starostów. Kierunki tej polityki przekazywane im były w aktach kierownictwa wewnętrznego (aktach prawa wewnętrznego), takich jak: rozporządzenia wykonawcze, zarządzenia ministerialne, okólniki, pisma przewodnie,
wytyczne. Założenia i kierunki tej polityki były też przekazywane szefom administracji wojewódzkiej na zjazdach wojewodów w MSW, a starostom na zjazdach
w urzędach wojewódzkich. I tak na zjeździe wojewodów 5–6 stycznia 1925 r. obecni byli oprócz ministra spraw wewnętrznych Cyryla Ratajskiego wszyscy wiceministrowie, dyrektorzy departamentów, niektórzy naczelnicy wydziałów i radcy
ministerialni, komendant główny Policji Państwowej, dowódca Korpusu Ochrony
Pogranicza. Uczestniczyli w nim goście z innych ministerstw i urzędów centralnych. Obrady dzieliły się na część jawną i tajną. W części jawnej omawiano sprawy
najbliższych zadań organizacyjnych resortu, tryb ustalania w służbie urzędników
państwowych, sprawy inspekcji województw i starostw, kwestie sanitarne, sprawy przymusowych ubezpieczeń od ognia, ustawę o ubezpieczeniach na wypadek
bezrobocia, wykonywanie ustaw językowych. W dalszej kolejności rozpatrywano
kwestie ochrony granic, cudzoziemców, dowodów osobistych oraz nadzoru wojewodów kresowych nad samorządem powiatowym. W części tajnej zaś dyskutowano nad przygotowaniami do mobilizacji wojennej i jej osłony, kwestią pomocy
rolnej, sprawami ruchu komunistycznego, reorganizacji Policji Politycznej, stosunkiem władz państwowych do mniejszości narodowych. Najżywszą dyskusję wywołały zagadnienia: organizacji administracji ogólnej w związku z rozporządzeniem
Rady Ministrów z 11 lutego 1924 r. , ustawa o ubezpieczeniu od bezrobocia oraz
reorganizacja policji politycznej11.
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych wobec życia społeczno-politycznego w latach 1922–1926 realizowana była w szczytowym okresie, ugruntowanej Konstytucją marcową z 1921 r., demokracji parlamentarnej w
Polsce. Był to czas funkcjonowania licznych partii politycznych i supremacji władzy ustawodawczej w państwie (absolutyzm parlamen­tarny). Okres ten obfitował
w liczne konflikty społeczne i wstrząsy polityczne.
10
AAN, MSW, Dop., sygn. 980, Okólnik MSW nr 32 z 17 III 1926; KG PP, Dop., sygn. 443, s. 129.
11
AAN, MSW, Dop., sygn. 1002, Zjazd wojewodów 5–6 I 1925, k. 13–13 a, k. 24–24 a, 35.
studia 12 tomost.indb 242
2010-04-12 10:26:55
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 243
Pierwszym z nich był wybór 9 grudnia 1922 r. na prezydenta Rzeczypospolitej
Gabriela Narutowicza. Otóż w ostatnim głosowaniu w Zgromadzeniu Narodowym przedstawiciel lewicy parlamentarnej i mniejszości narodowych G. Narutowicz wygrał z przedstawicielem obozu prawicowo-narodowego hr. Maurycym
Zamoyskim. Prawica zaskoczona klęską rozpętała prawdziwą histerię polityczną
w dniach 9–11 grudnia 1922 r. , dążąc do zablokowania zaprzysiężenia Narutowicza na prezydenta. W Warszawie rozpoczęły się masowe demonstracje, których
punktem kulminacyjnym był 11 grudnia, dzień zaprzysiężenia prezydenta. Tłumy
zwolenników endecji zatarasowały ulice prowadzące do gmachu sejmowego. Nie
dopuszczano do sejmu części posłów lewicowych, obrzucając ich przy tym obelgami. Mimo prób niedopuszczenia samego Gabriela Narutowicza do sejmu ostatecznie ceremonia zaprzysiężenia odbyła się12. W okresie zamieszek biernie zachowywał się premier Julian Nowak. Minister spraw wewnętrznych Antoni Kamieński w czasie największych wystąpień ulicznych przebywał w teatrze „Rozmaitości”.
Wzburzony S. Thugutt wywołał go z sali, krzycząc: Pan ogląda przedstawienie,
a na ulicach trwają karygodne ekscesy! Życiu prezydenta zagraża poważne niebezpieczeństwo! Jak długo policja zamierza to tolerować! – Ekscesy – wzruszył
ramionami Kamieński. – O niczym takim nie słyszałem13. Nie wykazywali żywszej
działalności dyrektor Departamentu Bezpieczeństwa MSW Stefan Urbanowicz,
komisarz rządu na m. st. Warszawę Marian Borzęcki, komendant główny policji
Wiktor Hoszowski. Gdy zjawił się w sejmie A. Kamieński, został gwałtownie zaatakowany przez marszałka sejmu Macieja Rataja i posłów socjalistycznych za postawę
podległych mu służb14. Kontrakcję polityczną podjęła Polska Partia Socjalistyczna.
Z dzielnicy Wola wyruszył pochód robotniczy, który dotarł pod sejm. Rozpoczęła
się strzelanina, w wyniku której po obu stronach polała się krew. W Warszawie na
dzień następny zapowiedziano strajk generalny. Pod naciskiem M. Rataja i gen.
W. Sikorskiego premier J. Nowak zdymisjonował jeszcze 11 grudnia 1922 r. ministra spraw wewnętrznych Antoniego Kamieńskiego, powołując w jego miejsce Ludwika Darowskiego. Miał on wraz z Maciejem Ratajem wpłynąć na socjalistów, by
zapowiedziany strajk odbył się w miarę spokojnej atmosferze15. Darowski jeszcze
11 listopada wydał władzom administracyjnym i policji jednoznaczne zarządzeS. Grabski, Pamiętniki, oprac. W. Stankiewicz, t. 2, Warszawa 1989, s. 210; A. Próchnik, Pierwsze piętnastolecie Polski Niepodległej. Zarys dziejów politycznych, Warszawa 1983, s. 126–127;
W Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914–1945, Warszawa 2003, s. 142–156.
12
13
M. Ruszczyc, Strzały w „Zachęcie”, Katowice 1987, s. 146.
14
M. Rataj, Pamiętniki, oprac. J. Dębski, Warszawa 1965, s. 124; M. Ruszczyc, op. cit., s. 150.
„Monitor Polski” (dalej: „Mon. Pol”). nr 58, nr 127, nr 145, nr 152, nr 172, nr 283 (1922); M. Rataj,
op. cit., s. 126; Stanisław Thugutt o demokracji i ustroju Polski, oprac. W. Wic, Warszawa 1998, s.
72–86.
15
studia 12 tomost.indb 243
2010-04-12 10:26:56
244
Waldemar Kozyra
nia, by z całą mocą przeciwstawiały się jakimkolwiek naruszeniom bezpieczeństwa
i spokoju publicznego. Podpisał też w imieniu rządu odezwę do ogółu ludności.
Stwierdził w niej, że Warszawa stała się ostatnio widownią smutnych wypadków.
Rząd, stojąc na stanowisku poszanowania prawa i praworządności, zmuszony
jest do zajęcia zdecydowanego stanowiska przeciw tego rodzaju wybrykom gwałcącym prawo. Informował, że próby zakłócenia porządku publicznego ze strony
poszczególnych grup i jednostek będą tłumione wszelkimi środkami dostępnymi
władzom, aż do najostrzejszych włącznie. W razie niesłuchania wezwania władzy do rozejścia się, policja i wojsko będą zmuszone do użycia broni16. W nocy
z 11 na 12 grudnia minister spraw wewnętrznych Darowski konferował z posłem
Rajmundem Jaworowskim z PPS, przekonując go, by powstrzymał zapowiedziane
na dzień następny robotnicze wystąpienia, gdyż władze użyją przeciwko nim siły.
W rezultacie 12 grudnia rano Jaworowski objeżdżał rządowym autem dzielnice
robotnicze i nawoływał do spokoju i porządku. 14 grudnia 1922 r. L. Darowski
otrzymał od prezydenta Narutowicza misję tworzenia rządu pozaparlamentarnego, ale po kilkunastu godzinach negocjacji z klubami parlamentarnymi zrzekł
się jej17. Do Warszawy z trudem powracał spokój. Już jednak 16 grudnia 1922 r.
stolicą i krajem wstrząsnęła wiadomość o tragicznym wydarzeniu. W „Zachęcie”
zastrzelony został przez malarza Eligiusza Niewiadomskiego prezydent Gabriel
Narutowicz. Nie był on chroniony przez służby bezpieczeństwa, co było wielkim
zaniedbaniem ministra L. Darowskiego i podległej mu KG PP. Dyskretna ochrona głowy państwa, choćby ona sobie tego nie życzyła, winna być prowadzona
zwłaszcza, że w tym czasie w Warszawie było dużo policji i wojska18. Wydarzenia
potoczyły się w przyspieszonym tempie. Wieczorem 16 grudnia 1922 r. pełniący
funkcję tymczasowej głowy państwa marszałek sejmu Maciej Rataj zdymisjonował
rząd Juliana Nowaka i tego samego dnia w nocy powołał nowy gabinet na czele
z szefem Sztabu Generalnego WP gen. Władysławem Sikorskim19. W kilka tygodni
po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza nowy premier i minister spraw
wewnętrznych gen. Władysław Sikorski w swoim exposé (19 I 923 r.) stwierdził,
że Polskę rozdzierają waśnie partyjne, które to w głównej mierze nie dopuściły
dotychczas do harmonijnego wzniesienia i umacniania gmachu państwowego.
W chaosie walk partyjnych i rywalizacji poszczególnych egoizmów nie umiano
16
M. Ruszczyc, op. cit., s. 154.
„Mon. Pol.” nr 285 (1922), Zajścia w Warszawie 11 XII 1922; M. Rataj, op. cit., s. 126–127, 129;
M. Ruszczyc, op. cit., s. 159.
17
18
„Mon. Pol.” nr 285 (1922), Komunikat o spokoju w całym państwie; M. Ruszczyc, op. cit., s. 164.
„Mon. Pol.” nr 283; nr 286 (1922); M. Rataj, op. cit., s. 130–131; Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej,
red. J. Faryś i J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1997, s. 103–104.
19
studia 12 tomost.indb 244
2010-04-12 10:26:56
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 245
zdobyć się na podporządkowanie interesów własnych ogólnej idei państwowej,
nie starano się wytworzyć tej „rozumnej przeciętnej”, bez której żaden program
państwowy ostać się nie może20.
W pierwszych miesiącach 1923 r. w wyniku złej sytuacji gospodarczej w poszczególnych częściach kraju wybuchały strajki i niepokoje społeczne. 9 marca
1923 r. minister W. Sikorski pisał do wojewodów: Katastrofalny wzrost drożyzny
wywołał w niektórych miejscowościach Państwa tłumne i publiczne demonstracje bezrobotnych. Rząd podjął energiczne działania w celu złagodzenia doli
bezrobotnych oraz opanowania drożyzny21. W tej sytuacji kierownictwo resortu
coraz bardziej angażowało wojsko do wspierania policji przy zwalczaniu strajków
i zaburzeń społecznych. W lutym 1923 r. w Ministerstwie Spraw Wojskowych
w porozumieniu z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych opracowano szereg
instrukcji przeciwstrajkowych, były to: Instrukcja ogólna na wypadek strajku
w państwowych sieciach komunikacyjnych; Wytyczne dla akcji przeciwstrajkowej na wypadek strajku pracowników państwowych telegrafów; Zarządzenie na
wypadek strajku pocztowego; Szczegółowa instrukcja na wypadek strajku kolejowego22.
Sytuacja społeczno-polityczna ponownie poczęła się zaostrzać w drugiej połowie 1923 r. , kiedy to do władzy doszedł „rząd większości polskiej” Wincentego Witosa. Oprócz zdecydowanej opozycji partii lewicowych musiał on zmierzyć
się z kryzysem hiperinflacyjnym, który wywołał niespotykaną dotąd falę strajków
i demonstracji ludzi pracy23. Minister spraw wewnętrznych Władysław Kiernik
z coraz większym trudem utrzymywał porządek publiczny i bezpieczeństwo wewnętrzne kraju. Od końca sierpnia 1923 r. inflacja zaczęła przybierać zastraszające
tempo, przechodząc w hiperinflację. Natomiast rząd nie podejmował zasadniczych reform gospodarczych, gdyż uderzały one w warstwy społeczne na których
się opierał, to znaczy w sfery przemysłowo-handlowe i średniozamożne chłopstwo. Minister skarbu Władysław Grabski zakładał, że już przed 1 lipca wejdzie
Biblioteka Sejmowa, Sejm Pierwszej Kadencji, Sprawozdanie stenograficzne z 7 posiedzenia
w dniu 19 I 1923, pagina 7 [dalej: BS, SPK, 7, 18 I 1932; p. 7]; 8, 20 I 1923, p. 28–31; AAN, MSW, Dop.,
sygn. 979, s 141.
20
21
AAN, MSW, Dop., sygn. 977, k. 10, Okólnik MSW nr 6 z 9 III 1923; KG PP, Dop., sygn. 443/2,
k. 199.
AAN, KG PP, Dop., sygn. 1291, Pismo Oddziału IV Sztabu Generalnego z 7 III 1923, Instrukcje
przeciwstrajkowe.
22
BS, SPK, 41, 1 VI 1923, exposè premiera W. Witosa; 55, 24 VII 1923, wystąpienie ministra W. Kiernika w sprawie zachowania się policji podczas strajków w Łodzi, Częstochowie i Bielsku Białej; 66,
4 VIII 1923, wystąpienie ministra W. Kiernika w sprawie terrorystycznych zamachów bombowych
w kraju.
23
studia 12 tomost.indb 245
2010-04-12 10:26:56
246
Waldemar Kozyra
w życie podatek majątkowy i ustawa o złotym mierniku, czyli waloryzacja podatków. Partie rządzące nie były jednak skłonne do pośpiechu. Grabski, nie widząc
szans na realizację swojego programu, ustąpił 1 lipca 1923 r. Jego następcą został
Hubert Linde, który doprowadził do uchwalenia przez sejm podatku majątkowego, ale którego w najbliższym czasie postanowiono nie egzekwować. W rezultacie, nic nie osiągnąwszy, 1 września 1923 r. podał się do dymisji. Na jego miejsce
przyszedł Władysław Kucharski, który skoncentrował się na walce o pożyczkę zagraniczną, której nikt mu nie chciał udzielić24. W tej sytuacji poczęła narastać fala
strajków i niepokojów społecznych, którą rząd postanowił zdławić siłą, stosując
politykę twardej ręki. Rada Ministrów już 4 lipca 1923 r. przyjęła uchwałę, że władze nie będą tolerowały antypaństwowych działań zmierzających do destabilizacji
i anarchizacji państwa. Rozpoczęły się masowe aresztowania wśród komunistów,
zwłaszcza po zorganizowanym przez nich wybuchu w Cytadeli Warszawskiej
13 października 1923 r. MSW opracowało szczegółowe instrukcje na wypadek zakłóceń w pracy administracji rządowej, łączności pocztowej, komunikacji drogowej (np. Szczegółowa instrukcja na wypadek strajku kolejowego)25.
Pod koniec września 1923 r. minister Kiernik pisał do wojewodów: Wobec
ogólnej sytuacji wytwarzającej obawę możliwości wybuchu strajku w szczególności na kolejach, urzędach pocztowo-telegraficznych oraz zakładach użyteczności publicznej na terenie całego państwa Ministerstwo Spraw Wewnętrznych
musi być już w obecnej chwili szczegółowo orientowane o nastrojach panujących
wśród poszczególnych wyżej wymienionych dykasterii oraz o przygotowaniach
technicznych, jakie są czynione do opanowania sytuacji przez władze miejscowe.
Od 3 października 1923 r. w urzędach wojewódzkich (w oddziałach informacyjnych) miały być pełnione dyżury w godzinach od 15.00 do 21.00. Starostowie byli
zobowiązani do natychmiastowego przekazywania wszelkich informacji na temat
jakichkolwiek niepokojów społecznych zaistniałych w powiecie. Zarządzono, by
wojewodowie 3 października zwołali naradę, w której mieli uczestniczyć: komendant okręgowy PP oraz przedstawiciele władz kolejowych, pocztowo-telekomunikacyjnych i wojskowych. Ich celem było przygotowanie wojewódzkich planów
akcji anty­straj­ko­wej, które szyfrem miały być przekazane MSW. Władysław Kiernik zarządził też, by w akcji przeciwstrajkowej Policja Państwowa przywracała
bezpieczeństwo i porządek publiczny, a wojsko zajmowało się tylko techniczną
F. Młynarski, Wspomnienia, Warszawa 1972, s. 176–182; W. Roszkowski, op. cit., s. 151–152; Gabinety..., s. 116.
24
25
BS, SPK, 66, 4 VIII 1923, przemówienie ministra W. Kiernika w sprawie terrorystycznych zamachów bombowych w kraju; „Mon. Pol.” nr 166, 176 (1923); Gabinety..., s. 116–117.
studia 12 tomost.indb 246
2010-04-12 10:26:56
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 247
stroną uruchamiania przedsiębiorstw26. 26 września 1923 r. rząd podjął decyzję
o możliwości grupowego zwalniania pracowników państwowych (art. 116 o państwowej służbie cywilnej). Równocześnie Wincenty Witos 27 października 1923
r., chcąc podnieść autorytet rządu, wprowadził do niego wybitnych przywódców
obozu narodowego z Romanem Dmowskim na czele27.
Na początku listopada 1923 r. strajki ogarnęły cały kraj. W tej sytuacji rząd
postanowił zmilitaryzować koleje państwowe. W odpowiedzi Polska Partia Socjalistyczna wyznaczyła na dzień 5 listopada rozpoczęcie strajku powszechnego.
Gabinet Witosa zareagował na tę decyzję przyjęciem wniosku ministra spraw wewnętrznych W. Kiernika o wprowadzeniu od 4 listopada stanu wyjątkowego w następujących miastach: Warszawie, Krakowie, Katowicach, Kielcach i Łodzi. Mimo
rygorów stanu wyjątkowego strajki wybuchły w większości tych ośrodków. Najbardziej dramatyczny i krwawy przebieg miał strajk powszechny w Krakowie 6 listopada 1923 r. Doszło do gwałtownych starć robotników z policją i wojskiem. Miasto
zostało całkowicie opanowane przez demonstrantów. W walkach zginęło 18 osób
cywilnych oraz 14 oficerów i żołnierzy. Rannych było 100 żołnierzy, 40 policjantów
i trudna do ustalenia liczba ludności cywilnej. Zarówno rząd Chjeno-Piasta, jak
i kierownictwo Polskiej Partii Socjalistycznej przerażone rozmachem wydarzeń
szybko zawarły kompromis, w wyniku którego w Krakowie i w innych miastach
kraju począł powracać spokój i porządek28. Wydarzenia krakowskie były wstrząsem politycznym dla całego społeczeństwa, a w szczególności dla kierownictwa
resortu spraw wewnętrznych. Zrozumiało ono, iż podległa mu struktura administracyjno-policyjna nie była należycie przygotowana do zderzenia się z masowymi
protestami społecznymi kierowanymi przez „zakonspirowanych prowokatorów”,
za których uważano część kierownictwa PPS, piłsudczyków i komunistów29.
Sytuacja społeczno-polityczna zaczęła normalizować się już w grudniu 1923 r.
Dalsza stabilizacja nastąpiła po utworzeniu rządu Władysława Grabskiego, który
ogłosił program reform finansowo-gospodarczych i zaczął natychmiast wcielać je
26
AAN, MSW, Dop., sygn. 977, Okólnik MSW z 2 X 1923; sygn. 1077, Pismo MSW z 30 IX 1923
w sprawie strajku pracowników państwowych.
27
BS, SPK, 55, 24 VII 1923, p. 25–28; „Mon. Pol.” nr 166, 176 (1923); Gabinety..., s. 116–117.
BS, SPK, 78, 13 XI 1923, Wystąpienie ministra W. Kiernika celem udzielenia odpowiedzi w sprawie
wypadków krakowskich. Ministrowi nie pozwolono tego oświadczenia odczytać; W. Witos, Dzieła
wybrane. Moje wspomnienia, cz. 1, oprac. E. Karczewski i J. Szaflik, Warszawa 1988, s. 44; M. Rataj,
op. cit., s. 171–172.
28
29
AAN, Prezydium Rady Ministrów, posiedzenia Rady Ministrów [dalej: AAN, PRM, pos. RM], t.
24, pos. 26; pos. z 28 X; pos. 4; pos. 6; pos. z 8 XI 1923; MSW, Dop., sygn. 1077, k. 4, 6; BS, SPK,
78, 13 XI 1923, wystąpienie ministra W Kiernika w sprawie wypadków krakowskich; W. Witos, op.
cit., s. 44–45; J. Ławnik, Represje policyjne wobec ruchu robotniczego 1918–1939, Warszawa 1979,
s. 367–369; W. Roszkowski, op. cit., s. 154–155.
studia 12 tomost.indb 247
2010-04-12 10:26:56
248
Waldemar Kozyra
w życie30. W tym okresie władze resortu spraw wewnętrznych obawiały się wybuchu strajku rolnego (kwiecień 1924) oraz ewentualnych zamieszek w związku
z obchodami świąt 1 i 3 maja. Minister spraw wewnętrznych Zygmunt Hübner
był atakowany w sejmie za zbyt brutalne postępowanie policji wobec osób naruszających prawo i podejrzanych o działalność antypaństwową31. W drugiej połowie 1924 r. mimo wprowadzenia w życie z wielkim sukcesem reformy walutowej
sytuacja gospodarczo-spo­łeczna Polski pogarszała się, rosło bezrobocie miejskie,
a w gospodarce pojawił się spadek produkcji w związku z likwidacją premii inflacyjnej. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych pisało do wojewodów, że zwiększające
się z dnia na dzień bezrobocie stwarzało bardzo podatny grunt dla wszelkiej agitacji wywrotowej i antypaństwowej. MSW zarządziło, by wojewodowie przesyłali
mu co dwa tygodnie niezależnie od dotychczasowych sprawozdań raporty o stanie
bezrobocia na podległym im terenie oraz o nastrojach panujących wśród bezrobotnych32. Podsumowując wydarzenia 1924 r., minister spraw wewnętrznych Cyryl Ratajski w piśmie noworocznym do pracowników resortu stwierdzał: Rok 1924
utrwalił niezmiernym wysiłkiem Rządu i społeczeństwa podstawy finansowe
Rzeczypospolitej Polskiej. Rok 1925 winien być okresem wydoskonalania wykonawczej władzy państwowej i samorządowej z wynikiem dla państwa pomyślnym. Wzywam organy podwładne do wytężenia wszystkich sił celem sprężystego
wykonywania władzy33.
W 1925 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przygotowało szereg zarządzeń
szczegółowych w celu usprawnienia działań podległych mu struktur na wypadek
powszechnego zagrożenia bezpieczeństwa i spokoju publicznego w państwie34.
30
Starosta puławski w grudniu 1922 r. pisał, iż społeczeństwo powiatu zajęte było wyłącznie sprawami ekonomicznymi w związku ze wzrastającą drożyzną. Ceny w Puławach równały się cenom
z wielkich miast. Wieców żadnych nie było. Związki Strzeleckie żadnej działalności oraz agitacji
przeciwko władzy państwowej nie przejawiają. Związek Poalej–Syjon nie daje znaku życia o sobie. Dezerterów z Małopolski ujętych nie było. Nastrój ludności spokojny – AAN, MSW, Dop., sygn.
1019, Pismo starosty puławskiego z 1 I 1924; zob. też: Raport sytuacyjny MSW nr 18 z 22 I 1924; nr
20 z 24 I 1924.
4 kwietnia 1924 r. szef MSW informował posłów, że wydał już rozporządzenie do wszystkich organów policyjnych by w każdym wypadku skonstatowania faktu bicia przez policję winny był niezwłoczne wydalony ze służby, a sprawa oddana do rąk prokuratora – BS, SPK, 1154 IV 1924, p. 44,
wystąpienie ministra Z. Hübnera w sprawie gwałtów policji; AAN, MSW, Dop., sygn. 978, k. 35–36.
31
32
AAN, MSW, Dop., sygn. 978, Okólnik MSW z 5 VII 1924; AAN, Urząd Wojewódzki Lwowski [dalej
AAN, UWLw.], sygn. 974/2, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody lwowskiego za maj 1924.
33 Archiwum Państwowe w Katowicach, Urząd Wojewódzki Śląski, Wydział Administracyjny [dalej:
APKat, UWŚ, WA], sygn. 6, Pismo noworoczne ministra Cyryla Ratajskiego z 31 XII 1924.
34
AAN, KG PP, Dop., sygn. 443/25, k. 3, 125; Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki
Lubelski [dalej: APL, UWL, WSP], sygn. 873, Pismo wojewody lubelskiego: zarządzenia na wypadek
zaburzeń groźnych dla bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego.
studia 12 tomost.indb 248
2010-04-12 10:26:56
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 249
Związane to było z pogarszającą się od drugiej połowy 1925 r. sytuacją gospodarczospołeczną kraju w związku z wojną celną z Niem­cami, a następnie z załamaniem
się kursu złotego na rynkach walutowych. Minister spraw wewnętrznych W. Raczkiewicz zalecił wojewodom, by wykorzystali swoje wpływy wśród prasy miejscowej,
oddziałując na nią w duchu pozytywnego opisywania rzeczywistości gospodarczej
kraju. Winna ona wyjaśnić, że chwilowy spadek naszej waluty wywołany został
sztucznie przez wrogie nam czynniki, że rzeczywisty stan złotego jest dobry, że wysokie pokrycie całkowicie zabezpiecza naszą walutę przed dewaluacją i [...] nie ma
absolutnie żadnej analogii pomiędzy dzisiejszą sytuacją złotego, a sytuacją w jakiej znajdowała się w swoim czasie marka polska35. Mimo tych zapewnień sytuacja
gospodarcza kraju pogarszała się z dnia na dzień, doprowadzając do upadku rząd
Władysława Grabskiego. Nowy gabinet Aleksandra Skrzyńskiego zdecydował się na
dewaluację złotego, a w rezultacie już wiosną 1926 r. pojawiły się pierwsze symptomy ożywienia gospodarczego. Nie wpłynęło to na obniżenie się nadal wysokiej
stopy bezrobocia i przyczyniło się do wzrostu niezadowolenia wśród bezrobotnych,
wobec których interweniowała służba bezpieczeństwa. Do najgwałtowniejszych wystąpień doszło w Kaliszu, gdzie bezrobotni zdemolowali biura magistratu, a policja
użyła broni palnej. Minister spraw wewnętrznych W. Raczkiewicz w okólniku z 10
lutego 1926 r. nakazywał organom administracji politycznej wzmocnienie działań
na rzecz niedopuszczenia do agitacji komunistycznej i antypaństwowej wśród bezrobotnych, prowadzenia akcji prewencyjnej i dalsze zdecydowane tłumienie wszelkich prób wywołania rozruchów bezrobotnych36. 5 maja 1926 r. rząd Skrzyńskiego
podał się do dymisji. Rozpoczęło się jedno z najbardziej dramatycznych przesileń
rządowych w całym okresie dwudziestolecia międzywojennego. 10 maja prezydent
Stanisław Wojciechowski powołał rząd centroprawicowy na czele z Wincentym
Witosem, przeciwko któremu 12 maja wystąpił zbrojnie Józef Piłsudski. W wyniku
dokonanego zamachu stanu 15 maja 1926 r. władzę w Polsce przejął Piłsudski i jego
zwolennicy. Polska wchodziła w nowy etap swoich dziejów37.
Liteuvos Centrinis Valstyges Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie)
Urząd Wojewódzki Wileński, Wydział Bezpieczeństwa [dalej: LCVA, UWWil, WB], fondo [f.] 51,
aprasas [ap.] 1, sprawa [sp.] 385, Pismo MSW z 9 VIII 1925.
35
AAN, MSW, Dop., sygn. 980, Okólnik MSW nr 17 z 10 II 1926; Archiwum Państwowe w Poznaniu, Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Ogólny [dalej: APP, UWPoz., WO], sygn. 123, k. 2; BS,
SPK, 271, 12 II 1926, wystąpienie ministra W. Raczkiewicza w sprawie krwawych zajść w Kaliszu;
Odezwa wojewody lubelskiego po manifestacjach bezrobotnych w Lublinie, „Głos Lubelski”, nr 97,
9 IV 1926.
36
37
Szerzej: A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Kraków 2008, s. 487 i n.
studia 12 tomost.indb 249
2010-04-12 10:26:56
250
Waldemar Kozyra
3
Minister spraw wewnętrznych i podległe mu struktury administracyjno-policyjne dużo uwagi poświęcali partiom i stowarzyszeniom społecznym, które wprost
i bezpośrednio zagrażały bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu. W tym czasie podstawowymi formami pracy operacyjnej wobec partii politycznych i organizacji społecznych były obserwacja i inwigilacja. Przez obserwację rozumiano ogólną kontrolę, przegląd całokształtu życia społeczno-politycznego kraju. Wyróżniano dwa rodzaje obserwacji, bezpośrednią i pośrednią. Gdy na podstawie obserwacji faktów lub zjawisk dochodzono do wniosku, że dana działalność zmierzała
w kierunku przestępczym, antypaństwowym, przechodzono do wyższej formy
pracy operacyjnej, to jest do inwigilacji. Stosowano ją jedynie wobec osób i organizacji podejrzanych o działalność wywrotową. Polegała ona na szczegółowym rozpracowaniu określonej akcji przestępczej, przez uzyskanie informacji umożliwiających aresztowanie i skazanie osób podejrzanych. W czasie prowadzenia działań
inwigilacyjnych wykorzystywano całą gamę metod pracy wywiadowczej, ale główną rolę odgrywał wywiad konfidencjonalny. Służby bezpieczeństwa przywiązywały zawsze ogromną wa­gę do korzystania z pomocy informatorów przy zwalczaniu
akcji antypaństwowych. W Polsce międzywojennej agentem lub wywiadowcą nazywano funkcjonariusza policji współpracującego z konfidentami, czyli osobami,
które pozyskiwał oraz odbierał od nich informacje. Do zadań konfidenta należało
przede wszystkim zbieranie informacji interesujących policję polityczną oraz prowadzenie działań destrukcyjnych w środowiskach antypaństwowych (dezintegracja oraz prowokacja). Konfidentów dzielono na wewnętrzne i zewnętrzne źródła
informacji, na stałych i przypadkowych, płatnych, ideowych, itp. Ogólnie rzecz
ujmując, metody pracy organów policyjnych wobec struktur polityczno-przestępczych można podzielić na śledcze i operacyjne. Do pierwszych z nich zalicza się
aresztowania, rewizje osób i mieszkań, stwierdzanie tożsamości i przesłuchania.
Do drugich – obserwację, inwigilację, cenzurę korespondencji, podsłuch, prowokację, a przede wszystkim wywiad konfidencjonalny38.
Wobec legalnych partii politycznych, organizacji i stowarzyszeń społecznych,
służby bezpieczeństwa mogły stosować tylko ogólną obserwację, a inwigilację jedynie za wyraźną zgodą odpowiednich władz. Charakterystyczne było tu zarządzenie ministra spraw wewnętrznych z 20 grudnia 1922 r., w kilka dni po zabój38
AAN, MSW, Dop., sygn. 978, k. 147, Pismo MSW z 4 II 1924 do wojewody pomorskiego – sprawa
naboru konfidentów; k. 148 Pismo wojewody pomorskiego do MSW z 21 II 1924: sprawa użycia
konfidentów; k. 128, Pismo MSW z 2 VI 1924 do wojewodów: kontrola konfidentów; k. 21, Pismo
MSW z 13 III 1926 do wojewodów: działalność partii politycznych – utrudnienia; A. Misiuk, op. cit.,
s. 281–284.
studia 12 tomost.indb 250
2010-04-12 10:26:56
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 251
stwie prezydenta Narutowicza, w którym zakazywał on służbom bezpieczeństwa
dokonywania rewizji w lokalach partii politycznych i w ogóle w lokalach o charakterze politycznym, bez każdorazowej zgody ministra spraw wewnętrznych. Wyjątkiem były rewizje, które dokonywano z nakazu władzy sądowej. Zarządzenie to
miało na celu łagodzenie nastrojów politycznych w czasie ogólnego podniecenia
umysłów i rozbujanych antagonizmów partyjnych. Rozporządzenie zostało odwołane 20 kwietnia 1923 r., ale minister w dalszym ciągu zalecał przy rewizjach politycznych jak największy takt i oględność39. W stosunku do legalnych organizacji
politycznych i społecznych prowadzono przede wszystkim dyskretną obserwację,
która zapewniała władzom administracyjnym podstawową informację na temat
stosunków politycznych w kraju. Pozwalała również na szybkie określenie ewolucji poszczególnych partii legalnych w kierunku antypaństwowym.
Z partii legalnych władze administracyjno-policyjne relatywnie dużo uwagi
poświęcały Polskiej Partii Socjalistycznej, partiom ludowym czy też środowiskom
radykałów społecznych (postępowa inteligencja, piłsudczycy itp.). Uznawano bowiem, że ugrupowania te były podatne na różnego rodzaju ideologie radykalne,
a w szczególności na ideologię komunistyczną. Natomiast prawie zupełnie nie interesowały się partiami centroprawicowymi (konserwatyści, Narodowa Demokracja, chadecja, PSL „Piast”), gdyż uważały je za siły polityczne, które były filarami
istniejącego porządku prawno-politycznego. W raportach wywiadu politycznego
opisywano jawne wystąpienia działaczy komunistycznych na wiecach i zebraniach
organizowanych przez PPS i PSL „Wyzwolenie”40. Wobec innej legalnej organizacji
ludowej, to jest Niezależnej Partii Chłopskiej, minister spraw wewnętrznych zarządził pełne działania operacyjno-inwigilacyjne, gdyż niemal w sposób oficjalny
współpracowała ona z Komunistyczną Partią Robotniczą Polski oraz komunizującą białoruską „Hromadą”41.
W latach 1923–1924 pojawiła się kwestia tajnych organizacji powiązanych
z legalnymi partiami politycznymi czy związkami społecznymi, a których celem
było obalenie istniejącego ustroju państwowego w drodze zbrojnego zamachu
stanu. W lecie 1923 r. prasa prawicowa donosiła o takich organizacjach związanych z obozem lewicowo-niepodległościowym (konspiracja piłsudczykowska
w ramach Związku Strzeleckiego). Dlatego też minister spraw wew­nę­trznych polecił wojewodom zbadać, czy na podległym im terenie takie organizacje istnieją.
39
AAN, MSW, Dop., sygn. 979, Pismo MSW z 20 XII 1922; sygn. 977, Pismo MSW z 20 IV 1923.
13 V 1923 r. starosta dzisnieński donosił delegatowi rządu RP w Wilnie, że na zorganizowanym w
Dzisnie przez PSL „Wyzwolenie” wiecu mówcy prezentowali antypaństwowe i prokomunistyczne
treści – LCVA, UWWil, WB, f. 51, ap. 15, sp. 94, k. 149.
40
41
AAN, MSW, Dop., sygn. 1019, k. 345; sygn. 977 k. 30; sygn. 979, k. 180, Sprawa działalności
NPCh.
studia 12 tomost.indb 251
2010-04-12 10:26:56
252
Waldemar Kozyra
Nie znamy efektów tych dochodzeń. Natomiast po upadku rządu W. Witosa prasa lewicowa ujawniła istnienie konspiracji prawicowej, to jest Pogotowia Patriotów Polskich. Minister spraw wewnętrznych Władysław Sołtan, odpowiadając na
interpelacje posłów PPS, stwierdził, że MSW podjęło w sprawie PPP śledztwo,
a po jego zakończeniu sprawa miała zostać przekazana władzom sądowym, co też
niebawem nastąpiło42. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zaleciło podległym
sobie władzom obserwację jeszcze innych organizacji legalnych, które podejrzewano o tworzenie własnych struktur polityczno-konspiracyjnych. Zaliczano do
nich ugrupowania monarchistyczne, stowarzyszenia wolnomyślicielskie i związki
pacyfistyczne43.
Gdy chodzi o organizacje i stowarzyszenia społeczne, to ministrowie spraw
wewnętrznych najwięcej uwagi poświęcali działalności związków zawodowych,
nakazując przede wszystkim śledzenie w niej pracy wywrotowej. MSW regularnie
informowało urzędy wojewódzkie o aktualnych poczynaniach komunistów na tym
polu. W lipcu 1923 r. przesłano im cały komplet uchwał III sesji Rady Naczelnej
Czerwonej Międzynarodówki Zawodowej. W dokumentach tych stwierdzano, iż
w światowym ruchu zawodowym zmniejszały się wpływy żywiołów reformistycznych, a poczęła wzrastać aktywność mas, którą winny wzmacniać partie komunistyczne44. Według kierownictwa MSW wiosną 1924 r. wpływy komunistyczne
w polskich związkach zawodowych były tak wielkie, że postanowiono przeprowadzić wobec nich akcję sanacyjną. Organizacje związkowe, w których wykryto
działalność komunistyczną, miały zostać rozwiązane decyzją sądów powszechnych na podstawieprzepisów prawa stowarzyszeniowego. Podkreślano, że akcja ta
nie była skierowana przeciwko związkom zawodowym jako takim, a jedynie tym,
które opanowali komuniści. By uzyskać materiał dowodowy, władze administracyjno-policyjne przystąpiły w poufnym wywiadzie do ścisłej ewidencji związków
zawodowych pod względem ich charakteru politycznego. Opisy charakteryzujące
związek powinny ściśle i bezwzględnie rozróżniać komunistów od reszty ugrupowań i kierunków. Materiał dowodowy miał być zebrany w porozumieniu z miejscowymi inspektorami pracy i prokuratorami. Gdy uzyskano wystarczającą liczbę
dowodów, występowano do sądu z wnioskiem o rozwiązanie wskazanego związku zawodowego lub jego oddziału, a informację o tym przekazywano do MSW.
42
APL, UWL, WSP, sygn. 155, Okólnik MSW nr 12 z 14 VII 1923; BS, SPK, 95, 31 I 1924, Wystąpienie
ministra W. Sołtana w sprawie zwalczania tajnych organizacji spiskowych.
43
AAN, MSW, Dop., sygn. 980, Pismo MSW z 22 II 1926, sprawa zwrócenia baczniejszej uwagi na
działalność organizacji monarchistycznej w państwie polskim; sygn. 979, Pismo MSW z 9 I 1924,
w sprawie ruchu wolno­myś­li­cielskiego w szkołach gimnazjalnych; WSP, sygn. 895, Deklaracja ideowa
Akademickiego Związku Pacyfistów w Krakowie z 1924 r.
44
AAN, MSW, WB, sygn. 1145, k. 1.
studia 12 tomost.indb 252
2010-04-12 10:26:56
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 253
W rezultacie szereg związków zawodowych rozwiązano, a wpływy komunistyczne wśród związkowców zostały w poważny sposób ograniczone45. Starostowie
i wojewodowie w swoich sprawozdaniach miesięcznych i sytuacyjnych regularnie informowali władze zwierzchnie o stanie organizacyjnym istniejących na ich
terenie związków zawodowych. Natomiast MSW przygotowywało sprawozdania
miesięczne i raporty sytuacyjne ze stanu organizacyjnego i funkcjonowania struktur związkowych na terenie kraju ze szczególnym uwzględnieniem ich działalności strajkowej46.
Należy podkreślić, że w latach 1922–1926 ministrowie spraw wewnętrznych
i podległe im służby policyjne swoim zainteresowaniem obejmowali tylko i wyłącznie te organizacje polityczne i społeczne, które miały według nich negatywny
wpływ na stan bezpieczeństwa i porządku publicznego. Organizacje polityczne,
związki i stowarzyszenia społeczne uznające porządek kon­stytucyjny państwa nie
podlegały inwigilacji. Stąd też znakomita ich większość działała swo­bodnie, a nawet była wspierana przez władze państwowe. Dotyczyło to zwłaszcza Kościoła katolickiego47, a nawet formalnie nieistniejącego zakonu wolnomularskiego (masonerii)48. Natomiast zwalczane były partie, organizacje i stowarzyszenia społeczne,
które jednoznacznie i wprost zmierzały do radykalnej czy też rewolucyjnej przebudowy (obalenia) ustroju politycznego i gospodarczo-społecznego Rzeczypospolitej Polskiej.
Główną siłą polityczną realizującą program obalenia przemocą ustroju społeczno-politycznego w Polsce była KPRP. Stąd też podstawowym celem i zadaniem
45
AAN, MSW, Dop., sygn. 978, k. 16; k. 109, Pismo MSW z 26 XII 1924 – rozwiązanie Związku
Zawodowego Robotników i Robotnic Przemysłu Budowlanego; sygn. 1072, k. 61; J. Ławnik, op. cit.,
s. 286.
46
Derżawnyj Archiw Wołynskoj Obłasti, Urząd Wojewódzki Wołyński (Państwowe Archiwum Wołyńskiego Obwodu w Łucku), Wydział Społeczno – Polityczny [dalej DAWO, UWWoł., WS-P], fond
[f.] 9, opis [op.], 9, sprawa [sp.] 211, arkusz [ark.] 2; AAN, UWLw., sygn. 974/2, Sprawozdanie sytuacyjne wojewody lwowskiego z 28 V 1925; MSW, Dop., sygn. 1019, Raport sytuacyjny MSW nr 29
z 5 II 1924: ruch zawodowy.
S. Wilk, Episkopat Kościoła katolickiego w Polsce w latach 1918–1939, Warszawa 1992, s. 772, pisał: Biskupi za­chęcali […] do czynnej miłości Ojczyzny, do jej obrony przed wrogiem wewnętrznym,
głównie przed bol­sze­wizmem. Ostrzegali wiernych, że bolszewizm chce się zagnieździć w całej Europie, a szczególnie Polskę upatrzył sobie na swoje siedlisko; zob. Też: J. Kłoczowski, L. Müllerowa,
J. Skarbek, Zarys dziejów Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 1986, s. 307–308.
47
L. Chajn, Polskie wolnomularstwo 1920–1938, Warszawa 2005, s. 127 i n; P. Waingertner, Wolnomularstwo Drugiej Rzeczypospolitej w oczach współczesnych, Łódź 1999, s. 7–21; W. Baranowski,
Rozmowy z Piłsudskim 1916–1931, Warszawa 1938, s. 146–147 – pisał: Piłsudski [jako naczelnik
państwa – W.K.] uważał, że sprawa wolnomularstwa u nas ma znaczenie poważne i tak, jak w innych krajach o podobnej strukturze psychicznej i kulturalnej głębsze podłoże dla swego istnienia.
Sądził, że w życiu polskim, niedostatecznie zorganizowanym i zdyscyplinowanym, może odegrać
ono cementującą rolę i przynieść państwu korzyści.
48
studia 12 tomost.indb 253
2010-04-12 10:26:56
254
Waldemar Kozyra
polityki administracyjnej ministrów spraw wewnętrznych było jej zdecydowane
zwalczanie. W tym czasie polski ruch komunistyczny postrzegany był nie tyle
jako rodzimy nurt polityczny, który wyrósł z wnętrza polskiego społeczeństwa,
ale przede wszystkim jako ruch międzynarodowy kierowany z centrum dyspozycji politycznej znajdującej się poza granicami kraju. Ruch miał realizować interesy
państw i sił międzynarodowych skrajnie wrogich Polsce, w szczególności interesy
Związku Sowieckiego. Kierownictwo MSW wiosną 1923 r. zwracało uwagę podległych sobie władz na zmianę dotychczasowej taktyki KPRP. Pisano, że komuniści zorientowali się, iż stosunek opinii polskiej do nich jest wrogi, a ich program
skompromitowany. Dlatego też nowa taktyka polegała na pozornym odrzuceniu
ideałów szczerze komunistycznych. Przywdziewali oni wszelkiego rodzaju maski, które powinny umożliwić im tzw. pracę legalną. Komunistyczni pseudolegaliści mieli przenikać do różnego rodzaju organizacji społecznych i politycznych,
zwłaszcza robotniczych, i prowadzić tam destrukcyjną pracę. Głównym terenem
ich działania były związki zawodowe, organizacje gospodarcze, partie polityczne
itp., a podstawowym tematem agitacji – drożyzna. Minister spraw wewnętrznych
pisał do wojewodów: Cała administracja Panu podwładna powinna zwrócić
swą najbaczniejszą uwagę na organizacje i związki, które są terenem akcji komunistycznej, aby natychmiast w drodze poufnej wyjaśnić i ustalić kto z danych
działaczy personalnie jest ukrytym komunistą. Na tym polega moment najtrudniejszy i najodpowiedzialniejszy całej akcji. W jej realizacji niedopuszczalne
były błędy i pomyłki. Podkreślano, iż nie chodzi o inwigilację legalnych organizacji jako takich, a jedynie o wykrycie i oddzielenie komunistów od pozostałych,
niemających nic wspólnego z komunizmem, członków organizacji49. W połowie
1923 r. minister spraw wewnętrznych Władysław Kiernik sukcesywnie przekazywał wojewodom informacje na temat przygotowywanych przez komunistów
zamachów terrorystycznych (bombowych). W lipcu 1923 r. pisał, iż MSW otrzymało następującą informację: Sowiety planują przez swych agentów wykonanie
szeregu zamachów terrorystycznych w Polsce w czasie między 26 a 30 lipca [...].
W związku z powyższym należy w czasie wskazanym zwrócić uwagę w kierunku obiektów rządowo-wojskowych oraz zakładów użyteczności publicznej50. Minister spraw wewnętrznych co roku w kwietniu wysyłał do wojewodów okólnik,
w którym instruował ich jak podległe im władze winny się zachować podczas uroczystości pierwszomajowych organizowanych przez partie robotnicze, a w szcze49
AAN, MSW, Dop., sygn. 977, k. 8; 6; AAN, Urząd Wojewódzki Pomorski, sygn. 273/I–2, Pismo wojewody pomorskiego do starostów z 8 VIII 1923, karalność przynależności do KPRP–Górny Śląsk.
50
AAN, MSW, Dop., sygn. 1053, Telefonogram MSW do wojewody krakowskiego z 28 VII 1923;
sygn. 977, Pismo MSW z 11 XII 1923 do wojewody lubelskiego.
studia 12 tomost.indb 254
2010-04-12 10:26:56
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 255
gólności przez komunistów. W obszernym piśmie z 17 kwietnia 1924 r. szef resortu
spraw wewnętrznych Z. Hübner informował, że komuniści będą chcieli wystąpić
jako niezależna, a zarazem najbardziej bojowa, siła polityczna. Będą prowokować
wszelkiego rodzaju gwałtowne wystąpienia, doprowadzać do starć z policją. Dlatego też wojewodowie winni się zawczasu zorientować w nastrojach społecznych,
a w szczególności czy i w jak znacznej sile możliwe są wystąpienia i manifestacje
komunistyczne51.
O taktyce władz administracyjnych wobec akcji komunistycznej w Polsce dyskutowano na zjeździe wojewodów 5–6 stycznia 1925 r. W referacie wprowadzającym stwierdzono, iż komuniści, realizując postanowienia V Kongresu Kominternu,
za podstawowe komórki organizacyjne uznali komitety fabryczne, a nie jak dotąd
komitety terenowe. Komórki fabryczne miały wzmocnić zwartość grupy komunistycznej w przedsiębiorstwie, a zarazem przygotować ją do objęcia w odpowiednim momencie władzy nad fabryką, a następnie przez system rad robotniczych
– w całym kraju. Szef policji politycznej Marian Swolkień zalecał dalszą inwigilację
środowisk komunistycznych, a wojewoda nowogródzki M. Januszajtis z naciskiem
podkreślił, że choć komunizm jest wrogiem ustroju zachodnioeuropejskiego, to
przede wszystkim jest on wrogiem narodowości polskiej i państwa polskiego52.
Policja polityczna w wyniku dobrze przeprowadzonej akcji rozpoznawczej zrealizowała w okresie maj–wrzesień 1925 r. najbardziej masowe w całym okresie międzywojennym aresztowania wśród polskich komunistów, doprowadzając do likwidacji ich organizacji na znacznych obszarach Rzeczypospolitej. Józef Ławnik pisał:
Największy pogrom miał miejsce w województwach wschodnich. Po dłuższych
przygotowaniach policja przystąpiła 20 sierpnia 1925 r. do likwidacji organizacji komunistycznych w woj. białostockim. W ciągu pierwszych 5 dni aresztowano 120 osób, a do 1 IX dalszych 80. We wrześniu aresztowano 206 osób,
a w październiku 226 osób. Zatrzymano m. in. cały Komitet Centralny Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Łącznie w 1925 r. policja aresztowała pełne
składy osobowe 8 komitetów okręgowych, wielu komitetów dzielnicowych, rozbiła
liczne komórki młodzieżowe i aresztowała wielu działaczy szczebla centralnego53.
Odpowiedzią KPRP, która w 1925 r. zmieniła nazwę na Komunistyczną Partię Polski, stał się terror indywidualny (zabójstwa) skierowany przeciwko konfidentom
oraz przedstawicielom władz państwowych, w szczególności policjantom. Reakcją
AAN, MSW, Dop., sygn. 1057, Pismo okólne MSW z 17 IV 1924; sygn. 978, Pismo MSW z 14 II
1924 do Urzędu Wojewódzkiego – Oddział Informacyjny w Lublinie, odezwy komunistyczne; sygn.
1019, Raport sytuacyjny nr 101 z 2 V 1924.
51
52
AAN, MSW, Dop., sygn. 1002, Zjazd wojewodów 5–6 I 1925, sprawy ruchu komunistycznego.
J. Ławnik, op. cit., s. 192; „Gaz. Admin. i Policji Państ.”, nr 36, 5 IX 1925, s. 772; nr 38, 19 IX 1925,
s. 804.
53
studia 12 tomost.indb 255
2010-04-12 10:26:57
256
Waldemar Kozyra
państwa na czerwony terror było wzmożenie przez Policję Państwową akcji inwigilacyjnej i dalsze uderzenia w organizacje komunistyczne, a zwłaszcza w Związek
Młodzieży Komunistycznej, z którego rekrutowali się terroryści zamachowcy. Odtąd samą partię komunistyczną traktowano już nie tylko jako partię wywrotową,
ale także jako organizację spiskowo-terrorystyczną54.
Ministrowie spraw wewnętrznych zwracali uwagę podległych sobie władz na
działalność komunistów wśród poszczególnych warstw społecznych, grup młodzieżowych, zawodowych itp. Wskazywano na nową taktykę komunistów wobec
chłopstwa, którą opracowano przez Międzynarodową Konferencję Włościańską
w Moskwie w listopadzie 1923 r. Odtąd europejskie partie komunistyczne miały
walczyć w swoich krajach o zjednoczenie poszczególnych organizacji chłopskich
w jedną – kryptokomunistyczną, której głównym zadaniem winna być walka o powstanie rządu robotniczo-włościańskiego. Bardzo aktywną działalność przejawiał
Związek Młodzieży Komunistycznej w Polsce (sekcja Międzynarodówki Młodzieży
Komunistycznej). W grudniu 1923 r. rozpoczął on wydawanie „Biuletynu”, którego
zadaniem miało być informowanie organizacji lokalnych o działalności ZMKwP.
Związek, na polecenie kierownictwa Międzynarodówki Młodzieży Komunistycznej, we wrześniu 1924 r. zorganizował X Międzynarodowy Dzień Młodzieży. Stałą
działalność komuniści prowadzili wśród bezrobotnych. Władze resortu były przekonane, że wystąpienia bezrobotnych wiosną 1926 r. były przez nich sterowane.
Kierownictwo KPP pracowało na rzecz rozszerzenia swoich wpływów w wojsku.
Celem tej pracy był moralny i organizacyjny rozkład Armii Polskiej, a szczególnym
obiektem ataku – rekruci. Odpowiedzią służb bezpieczeństwa była zdecydowana
walka z agitacją komunistyczną wśród poborowych55.
4
W okresie od listopada 1922 do maja 1926 r. w dziedzinie mniejszości narodowych na czoło zagadnień polityki państwowej – jak też polityki administracyjnej
ministrów spraw wewnętrznych – wybiła się kwestia mniejszości słowiańskich:
ukraińskiej i białoruskiej. Władze państwowe, chcąc ją rozwiązać, w pierwszej kolejności rozpoczęły prace nad ustaleniem zrębów całościowej polityki państwa woAAN, MSW, Dop., sygn. 979, Pismo ministra W. Raczkiewicza z 31 VII 1925 do wojewodów: akcja
terrorystyczna komunistów; DAWO, UWWoł, WS-P, f. 46, op. 9, sp. 35, ark. 1, Pismo DOK II z 2 IV
1925 do wojewody wołyńskiego: działalność komunistyczna – zarządzenia; A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski (1918–1938). Zarys historii, Warszawa 1988, s. 145–146.
54
55
APL, UWL, WSP, sygn. 336, Pismo wojewody lubelskiego, sprawa Międzynarodówki Włościańskiej; AAN, MSW, Dop., sygn. 978, k. 90, 72; 110; WB, sygn. 1173, Biuletyn KC ZMK w P.
studia 12 tomost.indb 256
2010-04-12 10:26:57
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 257
bec ludności niepolskiej zamieszkującej Kresy Wschodnie. Podjął je rząd na czele
z premierem i ministrem spraw wewnętrznych gen. W. Sikorskim, zatwierdzając 7
i 14 kwietnia 1923 r. Ogólne wytyczne dla polityki Rządu na Kresach Wschodnich.
Pisano w nich: Polityka nasza zmierzać winna do dania możliwości zainteresowanym korzystania z uprawnień konstytucyjnych w ramach polskiej racji stanu, której treścią jest: wzmocnienie żywiołu rdzennie polskiego a wytworzenie z
ludności obcej obywateli przywiązanych do Polski56. Podstawą tegoż dokumentu
była teza, że wobec mniejszości narodowych państwo polskie winno realizować
program asymilacji politycznej (państwowej). Politykę tę miała wykonywać przede
wszystkim administracja publiczna, a w szczególności resort spraw wewnętrznych.
Po upadku rządu Sikorskiego gabinet Witosa odstąpił od tej polityki na rzecz koncepcji asymilacji narodowej. Po jego dymisji w grudniu 1923 r. rządy W. Grabskiego
i A. Skrzyńskiego ponownie poczęły realizować koncepcję asymilacji politycznej
z tym, że w sposób niekonsekwentny57.
Założenia polityki administracyjnej ministrów spraw wewnętrznych wobec
mniejszości narodowych zostały przedstawione na zjeździe wojewodów w dniach
5–6 stycznia 1925 r. Stwierdzono na nim, iż państwo polskie nie posiadało jeszcze
wykończonego w szczegółach programu ujmującego kwestie mniejszości, jednak
już dzisiaj można powiedzieć, że sprawie tej nadany został określony kierunek,
który znajduje wyraz w tzw. ustawach językowych. Ideą przyświecającą inicjatorom ustaw językowych było wytworzenie warunków dla pokojowego współżycia
ludności polskiej z mniejszościami narodowymi; że ścisłe życiowe obcowanie ludności polskiej z ludnością ruską przyczyni się do asymilacji tejże pod względem
kulturalnym i państwowym. W konsekwencji po pewnym czasie powinny zostać
usunięte wszelkie przegrody dzielące ludność odmiennych narodowości w szkole i dążyć się ma w tym kierunku w samorządzie, organizacjach społecznych,
itp. Celem rządu i podległego mu aparatu administracyjnego miało być też to, by
sprawa mniejszości narodowych w Rzeczypospolitej przestała być zagadnieniem
politycznym, a jedynie administracyjnym i kulturalnym58.
W tym okresie ministrowie spraw wewnętrznych i podległe im struktury administracyjno-policyjne bardzo dużo uwagi poświęcały Kresom Wschodnim, gdyż
coraz powszechniej były tam naruszane bezpieczeństwo i porządek publiczny
56
AAN, MSW, Dop., sygn. 977, Okólnik MSW z 1 V 1923, k. 107; AAN, MS W, Wydział Narodowościowy [dalej: AAN, MSW, WN], sygn. 938, Zarys programu zadań i prac państwowych na Polesiu
(Stanisław Downarowicz).
57
APL, UWL, WSP, Pismo MSW z 2 IV 1926 w sprawie wytycznych polityki narodowościowej;
W. Kozyra, Polityka administracyjna władz polskich na Ziemiach Wschodnich Rzeczypospolitej
Polskiej w latach 1918–1926, „Annales UMCS”, sec. F, vol. 59, 2005, s. 431–433.
58
AAN, MSW, Dop., sygn. 1002, k. 48–49, 53.
studia 12 tomost.indb 257
2010-04-12 10:26:57
258
Waldemar Kozyra
przez różnego rodzaju wystąpienia antypaństwowe. Organizowały je trzy ośrodki
ideowo-polityczne, skądinąd wzajemnie się zwalczające, ale w akcji antypolskiej
zgodnie ze sobą współpracujące. Pierwszym z nich był ośrodek sowiecko-komunistyczny. Jego wystąpieniami kierował z terenów Rosji Sowieckiej „Zakordot” (Wydział Zagraniczny Specjalny Centralnego Komitetu Komunistycznej Partii bolszewików Ukrainy – Zakordonnyj Widdił KC KP(b)U). Drugi to ośrodek zorganizowany przez niepodległościowców ukraińskich, skupiony wokół Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO). Trzeci tworzył niepodległościowy ruch białoruski, który koncentrował się wokół emigracyjnego rządu Wacława Łastowskiego z siedzibą
w Kownie. Oprócz tych oddziałów dywersyjno-zbrojnych po Kresach grasowały
bandy pospolitych przestępców i przemytników grabiących miejscową ludność
bez względu na narodowość59. Oddziały partyzantki komunistycznej operowały
wzdłuż całej granicy polsko-sowieckiej. Na przełomie lat 1922/1923 najbardziej
znane akcje „Zakordotu” to „rajdy zbro­jn
­ e” przez Galicję Wschodnią. Wspierał on
też działalność Białoruskiej Organizacji Powstańczej i Ukraińskiej Organizacji Powstańczej60. Bardzo aktywny był ośrodek zbrojnej dywersji związany z Ukraińską
Organizacją Wojskową. Oprócz prowadzenia w dalszym ciągu akcji sabotażowej
rozpoczęła ona na większą skalę działalność ekspropriacyjną i terror indywidualny, dokonując serii napadów, m. in. na placówki pocztowe, rabując znaczne kwoty
pieniężne. Poza tym stałym ośrodkiem zagrożenia dla spokoju i bezpieczeństwa
w Galicji Wschodniej były oddziały byłej Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, które zostały internowane w Czechosłowacji. Na Wołyniu i Polesiu aktywny
był ruch ukraiński związany z atamanami kozackimi, na czele których stał Jurij
Tiutiunnyk współpracujący z „czerwonym kozactwem” w ZSRR61. Bardzo czynne
były oddziały zbrojne białoruskie, które działały na ziemi wileńskiej, w województwie nowogródzkim i białostockim. Rząd Łastowskiego postanowił wiosną 1924 r.
wywołać w porozumieniu ze Związkiem Sowieckim i nacjonalistami ukraińskimi
powstanie zbrojne na całych Kresach Wschodnich, które zostało skoordynowane
DAWO, UWWoł, WS-P, f. 46, op. 9, sp. 5, ark. 24, Pismo starosty krzemienieckiego z 23 IV 1923;
AAN, MSW, Dop., sygn. 1062, k. 38, Pismo MSW z 24 I 1924, w sprawie porozumienie Eugeniusza
Petruszewicza z Rosją Sowiecką; k. 32, Pismo MSW do UWL z 18 III 1924.
59
Centralne Archiwum Wojskowe, Oddział II Sztabu Generalnego [dalej: CAW, O II SzG], sygn. I,
300, 4, 2417, Dywersja nieprzyjacielska na południowo-wschodniej części Rzeczypospolitej, 15 V
1923; APL, UWL, WO, sygn. 186, Zjazd starostów powiatów nadbużańskich 9 III 1925; A. Krzak,
Kontrwywiad wojskowy II Rzeczypospolitej przeciwko radzieckim służbom specjalnym 1921–
1939, Toruń 2007, s. 173–178.
60
CAW, O II SzG, sygn. I, 300, 4, 2417, k. 93–102; AANo, Urząd Wojewódzki Poleski, sygn. 976/85,
Niepodległościowy ruch ukraiński, 7 I 1924; Dop., sygn. 1074, Formacje ukraińskie w Czechosłowacji; R. Wysocki, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce w latach 1929–1939. Geneza,
struktura, program, ideologia, Lublin 2003, s. 47–48.
61
studia 12 tomost.indb 258
2010-04-12 10:26:57
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 259
z wystąpieniami komunistów polskich na terenie całej Rzeczypospolitej. Ostatecznie do powstania nie doszło, ale rok 1924 był areną największych wystąpień partyzantki białoruskiej, ukraińskiej i komunistycznej, a punktem kulminacyjnym było
zajęcie w nocy z 3 na 4 sierpnia 1924 r. po regularnej bitwie z policją powiatowego
miasteczka Stołpce62.
Administracja spraw wewnętrznych w istocie nie była przygotowana na tak masowe i skoordynowane zbrojne wystąpienia antypaństwowe. Bardzo szybko okazało się, że bez uszczelnienia granicy polsko-sowieckiej nie uda się zaprowadzić
tutaj spokoju i porządku publicznego. W konsekwencji poczęto przeznaczać coraz większą liczbę środków finansowych i technicznych na rzecz formacji granicznych (Bataliony Celne MSW, Straż Graniczna, Policja Państwowa). Mimo to przez
granicę wschodnią w dalszym ciągu przenikały różnego rodzaju oddziały zbrojne
i bandy przestępcze. Gdy wszystkie dotychczasowe działania okazały się niewystarczające, dla ochrony granicy wschodniej stworzono 12 września 1924 r. specjalną
formację wojskowo-policyjną, czyli Korpus Ochrony Pogranicza63. Było to dobre
posunięcie, gdyż okazało się szybko, że działalność KOP przynosi pozytywne, wymierne efekty. Już wiosną 1925 r. na granicy polsko-sowieckiej zapanował spokój,
a wystąpienia zbrojne i napady bandyckie stały się tu rzadkością. Upadł zbrojny
ruch komunistyczny i białoruski, natomiast ukraińskie organizacje powstańcze
przeszły do głębokiej konspiracji. Jednocześnie administracja polityczna i Policja
Państwowa usprawniły swoje działania, przywracając porządek i bezpieczeństwo
publiczne w powiatach kresowych oddalonych od granicy wschodniej. Dopiero
wtedy poczęło ujawniać się legalne życie polityczne wśród mniejszości narodowych. Już w lipcu 1925 r. powstało największe legalne stronnictwo ukraińskie
w Polsce, czyli Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne (Ukrajinśke Nacjonalno-Demokratyczne Objednannia – UNDO)64. Kierownictwo resortu
spraw wewnętrznych, po doświadczeniach z lat 1923–1924 na Kresach Wschod62
AAN, MSW, Dop., sygn. 1062, Pismo MSW z 8 II 1924, sprawa przygotowań do powstania na
Kresach; A. Ajnenkiel, Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych
Polski 1918–1926, Warszawa 1978, s. 411.
DAWO, UWWoł, WS-P, f. 46, op. 9, sp. 5, ark. 24, Pismo starosty krzemienieckiego z 23 IV 1923;
CAW, O II SzG, sygn I, 303, 4, 2514, Pismo MSWojsk z 14 IX 1923, sprawa nieprawidłowego działania
czynników administracyjnych i samorządowych na kresach wschodnich; H. Dominiczak, Granica
wschodnia Rzeczpospolitej Polskiej w latach 1919–1939, Warszawa 1992, s. 111.
63
64
DAWO, UWWoł, WS-P, f. 46, op. 9, sp. 35, Pismo starosty łuckiego z 23 XII 1923, ukraiński kongres socjalistyczny w Łucku; AAN, MSW, Dop., sygn. 1074, k. 33; k. 18; Ukraińskie organizacje
w Polsce uzyskiwały znaczną pomoc finansową i materiałową od ukraińskich organizacji działających w Niemczech i Austrii – Centralnyj Derżawnyj Istorycznyj Archiw Ukrajiny m. Lwiw (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie), Ministerstwo Spraw Wewnętrznych,
f. 493, op. 1, sp. 32, ark. 3–8.
studia 12 tomost.indb 259
2010-04-12 10:26:57
260
Waldemar Kozyra
nich, utworzyło w ramach struktur policji politycznej specjalne komórki do spraw
mniejszości narodowych, tzw. centrale narodowościowe. W Okręgowym Urzędzie
Policji Państwowej w Wilnie poczęto zajmować się sprawami białorusko-litewskimi, we Lwowie – ukraińskimi, w Toruniu – niemieckimi, a w Wydziale V KG PP
w Warszawie – sprawami żydowskimi65.
Według kierownictwa administracji spraw wewnętrznych mniejszość żydowska, podobnie jak mniejszości słowiańskie, stanowiła w tym czasie poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa wewnętrznego i integralności terytorialnej
Rzeczypospolitej Polskiej. W MSW, analizując działalność Żydów polskich,
zwracano uwagę na ich zróżnicowanie wewnętrzne, a zwłaszcza na rywalizację
między głównymi kierunkami ideowo-politycznymi. Interesowano się przede
wszystkim najsilniejszym wśród nich nurtem politycznym, czyli partią syjonistyczną. Minister spraw wewnętrznych, współpracując z Ministerstwem Spraw
Zagranicznych, dokładnie śledził jej poczynania na arenie międzynarodowej66.
Uważano, że syjonistyczny program „autonomii polityczno-kulturalnej dla Żydów w Polsce” był szkodliwy dla państwa polskiego, gdyż godził w jego spójność
wewnętrzną i terytorialną. Jednak wiosną 1926 r. syjoniści poczęli odchodzić
o tegoż programu, na rzecz programu emigracji ludności żydowskiej z Polski
do Palestyny. Rząd polski zaczął więc zmieniać swoje nastawienie do ruchu
syjonistycznego z negatywnego na pozytywne. W uchwale Rady Ministrów
z 31 marca 1926 r. czytamy: Rząd nie czyni przeszkód syjonistycznej akcji organizacyjnej, a w szczególności akcji emigracyjnej, akcji zbiórek, przekształcenia zawodowego społeczeństwa żydowskiego itp. Odtąd partie syjonistyczne
mogły działać legalnie bez rejestracji, a stowarzyszenia syjonistyczne winny rejestrować się zgodnie z przepisami prawa o stowarzyszeniach67. Resort spraw
wewnętrznych jednoznacznie negatywne oceniał działalność żydowskich partii lewicowych, zwłaszcza Bun­du. Uważał, że są to ruchy wywrotowe (rewolucyjne) sprowadzające poważne niebezpieczeństwo dla spokoju i porządku
wewnętrznego państwa. W związku z tym były one poddawane ścisłej obserwacji i inwigilacji. O Bundzie pisano, że jej działalność jest skierowana przeAAN, MSW, Dop., sygn. 979, k. 125, Pismo MSW z 14 XI 1925; A. Pepłoński, op cit., s. 72;
W. Kozyra, Polityka Ministra Wnutrisznich Spraw Polskoji Respubliky szczodo schidnych kresiw
u 1918–1926 rr., [w:] Ucrainica–Polonica, t. 2, red. J. Tereszczenko, Kyjiw–Żytomyr 2005, s. 43–44.
65
AAktN, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Departament Polityczno-Ekonomiczny , sygn. 5195
B, k. 12, 14, Raport posła polskiego w Londynie z 16 IV 1923 o wystąpieniach N. Sokołowa.
66
AAN, PRM, Pos. RM, t. 32, pos. z 31 III 1926, k. 631, k. 675; MSW, Dop., sygn. 1002, k. 52; Derżawnyj Archiw Ternopilskoj Obłasti (Państwowe Archiwum Tarnopolskiego Obwodu w Tarnoplu), Urząd
Wojewódzki Tarnopolski, Wydział Administracyjny-Oddział Wojskowy, f. 231, op. 6, sp. 362, ark. 1,
Pismo MSW z 2 XI 1925 w sprawie zwolnienia z wojska żydowskich emigrantów do Palestyny.
67
studia 12 tomost.indb 260
2010-04-12 10:26:57
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 261
ciw obecnemu ustrojowi społecznemu Państwa Polskiego. Zauważano jednak
i pozytywne elementy w jego ówczesnym programie politycznym i bieżącej
działalności. Skonstatowano więc, że w 1924 r. wystąpił z Międzynarodówki
Komunistycznej i począł przeciwstawiać się ideologii komunistycznej, a w rezultacie stawał się czynnikiem hamującym jej wpływy w proletariacie żydowskim. Negował także ideologię syjonistyczną, rozbijając przez to jedność działań społeczności żydowskiej w Polsce i wytwarzał zawsze rozłam w jednolitym
froncie żydowskim. W tym czasie za żydowską partię rewolucyjną uważano
też KPRP (KPP)68. Administracja spraw wewnętrznych zaabsorbowana była
również sprawą napływu do Polski nielegalnych emigrantów żydowskich ze
Związku Sowieckiego oraz zwalczaniem tzw. akcji antypodatkowej, która była
prowadzona przez żydowskie organizacje gospodarcze69.
Szefowie MSW starali się prowadzić określoną politykę administracyjną w stosunku do mniejszości niemieckiej. Ich postępowanie było utrudnione, gdyż kierownictwo państwa po przyłączeniu części Górnego Śląska nie miało jeszcze przygotowanej strategii działania wobec Niemców w Polsce. Dopiero w lipcu 1923 r.
w zestawie spraw przeznaczonych do rozpatrzenia przez Komitet Polityczny RM
znalazł się punkt: Ustalenie wytycznych polityki rządu na Kresach Zachodnich.
Zwracano uwagę na następujące zagadnienia: a) sprawa optantów niemieckich,
b) Deutchtumsbundu (Związek Niemczyzny dla Ochrony Praw Mniejszości
w Polsce), c) kolonistów niemieckich, d) ewangelickiego Kościoła unijnego70.
W istocie więc ministrowie spraw wewnętrznych, działając w ramach jedynie ogólnych wskazań rządu, mieli dużą swobodę w prowadzeniu polityki administracyjnej na tym obszarze. Zwracali zatem uwagę wojewodom, by przy załatwianiu konkretnych spraw brali pod uwagę, że mniejszość niemiecka składała się przeważnie
z posiadaczy rolnych i przemysłowców. Dlatego też nie powinni być oni zwolennikami polityki awanturniczej, gdyż mieli dużo do stracenia. Niemcy – konstatowano – powiedzieli sobie, że o ich powrocie na łono Rzeszy myśleć ma państwo
niemieckie, zadaniem zaś Niemców zamieszkałych w Polsce jest tylko utrzymać
stan posiadania, czemu sprzyja ułożenie się pokojowych stosunków nie zaś walka. W zwązku z tym minister zarządzał, by administracja terenowa nie prowokowała konfliktów z ludnością niemiecką, czyli nie popierała takich akcji społecznych jak pomoc dla „Kresów Niewyzwolonych”. Niemiecki program „autonomii
AAN, MSW, Dop., sygn. 980, Pismo MSW z 5 I 1925; UWLw, sygn. 774/2, k. 80, Sprawozdanie
wojewody lwowskiego za kwiecień 1924; APL, UWL, WSP, sygn. 155, Pismo wojewody lubelskiego
z 19 V 1925; Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 415–426.
68
69
AAN, MSW, Dop., sygn. 979, Pismo MSW z 23 II 1925; BS, SPK, 33, 17 IV 1923, p. 20–22.
70
AAN, PRM, pos. RM, t. 22, k. 686.
studia 12 tomost.indb 261
2010-04-12 10:26:57
262
Waldemar Kozyra
kulturalnej” nie był groźny dla państwa, gdyż i tak jego podstawowe postulaty były
wykonywane, szczególnie w sferze kultury i szkolnictwa71.
Aktywnością mniejszości niemieckiej w Polsce zainteresowane było również
MSZ. Prosiło, by ministrowie spraw wewnętrznych przekazywali mu wszelkie informacje dotyczące działalności zarówno jawnej, jak i ukrytej rozwijanej przez
Niemców na ziemiach województw zachodnich, zwłaszcza o ile działalność ta
pozostaje w związku i pod wpływem państwa niemieckiego. W październiku
1923 r. służby bezpieczeństwa wpadły na trop zakrojonej na szeroką skalę akcji zaopatrywania drogą nielegalną niemieckich kolonistów i robotników rolnych w literaturę antypolską sprowadzaną z Niemiec. W działalność tę zaangażowane były
takie stowarzyszenia niemieckie jak: Bund der Deutcher Polens w Łodzi i Deutchtumsbund w Bydgoszczy. Literaturę rozprowadzała sieć kolporterów (Ortsgruppe) na terenie całej Polski. Jednocześnie MSW wspierało nieliczne propolskie lub
ugodowe organizacje niemieckie, takie jak np. Kultur-Liga72. Ministrowie spraw
wewnętrznych w kontekście mniejszości niemieckiej często zajmowali się sprawami mniejszości polskiej w Niemczech. Stąd też postawa podległej im administracji
wobec Niemców warunkowana była zachowaniem się administracji niemieckiej
wobec Polaków w Niemczech. Przykładem mogą być tu pisma konsula generalnego RP w Królewcu z 1924 r. w sprawie pomocy polskim spółdzielniom rolniczym
na Warmii i Mazurach w zakupie produktów polskich, w szczególności węgla po
cenach ulgowych73.
W połowie lat dwudziestych resort spraw wewnętrznych swoją polityką administracyjną objął również niewielką mniejszość litewską, która zamieszkiwała
województwo wileńskie i białostockie. Celem tej polityki było przeciwdziałanie
antypolskiej akcji państwa litewskiego wśród polskich Litwinów. Ministerstwo
Spraw Wewnętrznych dążyło do wytworzenia wśród nich grup propolskich, które
skutecznie mogłyby ograniczać propagandę antypolską pochodzącą z Kowna. Na
ten cel w listopadzie 1925 r. delegat rządu RP w Wilnie otrzymał sumę 2 tys. zł.
Minister spraw wewnętrznych Władysław Raczkiewicz pisał, że czyni starania, by
wspomniany kredyt mógł być przyznany p. delegatowi i w miesiącach następnych, oczekuję jednak w tej sprawie odpowiednio konkretnych wniosków [...] oraz
sprawozdania z użycia sumy asygnowanej74.
71
AAN, MSW, Dop., sygn. 1002, k. 49 a–50 a.
72
AAN, MSW, Dop., sygn. 1082, k. 24, Pismo MSZ z 10 I 1925; sygn. 1074, k. 22, k. 37.
AAN, MSW, WN, sygn. 1031, k. 8, k. 19, Pisma Konsula Generalnego RP w Królewcu z 27 V i 14
VIII 1924. W. Wrzesiński, Polski ruch narodowy w Niemczech w latach 1922–1939, Warszawa
2005, s. 64–72.
73
74
LCVA, UWWil, WB, f 51, ap. 1, sp. 385, k. 4, Pismo MSW do delegata rządu w Wilnie z 20 XI
1925.
studia 12 tomost.indb 262
2010-04-12 10:26:57
Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych… 263
5
Reasumując, trzeba stwierdzić, iż polityka administracyjna ministrów spraw
wewnętrznych wobec życia społeczno-politycznego posiadała szereg uwarunkowań. Do najważniejszych z nich można zaliczyć istniejący w Rzeczypospolitej
Polskiej model państwa liberalnego (państwo prawa) i system demokracji parlamentarnej. Ich kształt określała Konstytucja marcowa oraz ustawodawstwo zwykłe sukcesywnie uchwalane przez Sejm I Kadencji. Następnie supremacja sejmu
w ramach trójpodziału władz państwowych oraz duża liczba partii politycznych
(absolutyzm parlamentarny). Kolejnym uwarunkowaniem była koncepcja polityki
administracyjnej ministrów spraw wewnętrznych. Zakładała ona, iż kompetencje
kierowników resortu spraw wewnętrznych powinny być realizowane jedynie pod
kątem spraw bezpieczeństwa i porządku publicznego. W rezultacie zasadniczym
przedmiotem zainteresowania resortu były organizacje społeczne, ruchy i partie
polityczne polskie, jak też mniejszości narodowe, które wprost i czynnie atakowały
panujący w Polsce ustrój polityczno-prawny i porządek społeczny.
Ulegała też wzmocnieniu kierownicza rola administracji politycznej (wojewodowie, starostowie) w realizowaniu polityki administracyjnej ministrów spraw
wewnętrznych w terenie kosztem służb policyjnych, które nie zawsze godziły się
z tą sytuacją. Mimo sporów i trudności służby bezpieczeństwa sukcesywnie ulepszały swoje metody wywiadu politycznego. Skupiały się na tych segmentach życia
społecznego i politycznego, które bezpośrednio zagrażały bezpieczeństwu wewnętrznemu państwa. W zarządzeniach ogólnych szefowie MSW koncentrowali
się na tym, by podczas wstrząsów politycznych i zaburzeń społecznych (śmierć
G. Narutowicza, „wypadki krakowskie” z 1923 r. itp.) szybko zaprowadzić porządek
i spokój publiczny. Obserwowali też działalność legalnych partii politycznych
zmierzających do poważnych reform politycznych i społecznych w duchu radykalnym (PPS, PSL „Wyzwolenie”). Jednakże najwięcej uwagi przywiązywali do
działalności KPRP/KPP i jej przybudówek. Dlatego też w lecie 1925 r. doznała ona
ze strony podległych im służb administracyjno-policyjnych pogromu organizacyjnego i kadrowego. Wiele uwagi kierownictwo MSW poświęciło mniejszościom
słowiańskim na Kresach Wschodnich, tj. ukraińcom i białorusinom. W latach
1923–1925 administracja spraw wewnętrznych spotkała się z jawnymi i skoordynowanymi wystąpieniami partyzantki komunistycznej, ukraińskiej i białoruskiej.
Kres ich działalności położyło powstanie KOP. Wywiadem politycznym objęto
również mniejszość żydowską, niemiecką, a z czasem i litewską.
studia 12 tomost.indb 263
2010-04-12 10:26:57
studia 12 tomost.indb 264
2010-04-12 10:26:57
Tomasz Dolata
(Wrocław)
Polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji
z 1926 r., a inne regulacje z zakresu praw na dobrach
niematerialnych
Das polnische Gesetz über die Bekämpfung des unlauteren
Wettbewerbs von 1926 im Zusammenhang mit anderen
Regelungen über das geistige Eigentum
1. Podstawowe założenia ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z dnia 2 sierpnia 1926 r., 2. Stosunek ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji do ustawy o prawie autorskim z dnia 29 sierpnia 1926 r.,
3. Stosunek ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji do prawa o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych z dnia 5 lutego 1924 r. oraz z dnia 22 marca 1928 r., 4. Stosunek ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji do przepisów dotyczących prawa do nazwiska i prawa o ochronie firmy handlowej.
1. Die Grundvoraussetzungen des Gesetzes über die Bekämpfung des unlauteren Wettbewerbs vom 2.08.1926;
2. Das Verhältnis des Gesetzes über die Bekämpfung des unlauteren Wettbewerbs zum Urheberrecht vom
29.03.1926; 3. Das Verhältnis des Gesetzes über die Bekämpfung des unlauteren Wettbewerbs zu den Regelungen über den Schutz von Erfindungen, Mustern und Warenzeichen vom 5.02.1924 und 22.03.1928;
4. Das Verhältnis des Gesetzes über die Bekämpfung des unlauteren Wettbewerbs zu den Regelungen über
das Namenrecht und Firmenrecht.
1
Niewątpliwym dorobkiem polskiej myśli prawniczej okresu międzywojennego było jednolite, pod względem konstrukcji doktrynalnych, ustawodawstwo
z zakresu praw na dobrach niematerialnych. Stanowiło to konsekwencję faktu, iż
w procesie opracowywania ustaw wchodzących w skład prawodawstwa na dobrach niematerialnych, brał udział wybitny polski uczony – prof. Fryderyk Zoll,
którego koncepcje stanowiły fundament teoretyczny dla dalszego rozwoju ustawodawstwa.
Pierwsza polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z dnia 2 sierpnia
1926 r. opierała się na koncepcji prawa na przedsiębiorstwie jako dobrze niematerialnym autorstwa prof. Fryderyka Zolla. Istotę tej konstrukcji stanowiło nadanie przedsiębiorcy prawa podmiotowego, skutecznego erga omnes, o charakterze
studia 12 tomost.indb 265
2010-04-12 10:26:57
266
Tomasz Dolata
majątkowym zbliżonego do prawa własności1. Przedmiotem tego prawa była własność na przedsiębiorstwie2. Niematerialny charakter przedsiębiorstwa wyrażał się
w jego sile atrakcyjnej3, za pomocą której przyciągało klientelę. Przedsiębiorstwo
stanowiło wartość majątkową niezależnie od elementów materialnych, które się
w nim zawierały. Wartość przedsiębiorstwa w głównej mierze zależała więc od siły
atrakcyjnej przyciągającej klientelę (odbiorców).
Teoria prawa na dobrach niematerialnych nie zapewniała jednak pełnej ochrony przed nieuczciwą konkurencją. Nie zabezpieczała bowiem niemajątkowych
interesów założyciela i właściciela przedsiębiorstwa oraz nie chroniła przedsiębiorców wykonujących wolne zawody. Stąd też dla uwzględnienia sytuacji –
w których przedsiębiorca celem zdobycia klienteli nie używał przedsiębiorstwa
(w znaczeniu przedmiotowym), ale, zarobkując we własnym imieniu, wykorzystywał zdolności osobiste – uzupełniająco posłużono się koncepcją praw osobistości4. W takich stanach faktycznych przedsiębiorstwo stanowiło wartość wyłącznie
dzięki indywidualnym zaletom właściciela, a jego siła atrakcyjna związana była
z osobą właściciela. Przedsiębiorstwo nie stanowiło wówczas przedmiotu obrotu
prawnego, albowiem przedsiębiorca nie mógł skutecznie przenieść na inną osobę
swojej siły atrakcyjnej.
Specyfika czynów nieuczciwej konkurencji powodowała, że należało je rozpatrywać w dwóch płaszczyznach: jako działania szkodzące konsumentom albo –
konkurentom.
Jest to odzwierciedlenie oryginalnej koncepcji teoretycznej praw do rzeczowych podobnych autorstwa F. Zolla. Zaliczył on do jednej grupy sześć kategorii praw: prawa wodne, prawa górnicze, prawa
polowania i rybołówstwa, prawa dotyczące energii elektrycznej, prawa mające za przedmiot wierzytelności oraz prawa na dobrach niematerialnych i nazwał prawami do rzeczowych podobnymi.
Nie zostały one określone wprost terminem praw rzeczowych, gdyż przedmiotu ich nie stanowiły
rzeczy w ścisłym, prawniczym znaczeniu, lecz inne dobra majątkowe; zob. F. Zoll, Prawo cywilne
opracowane głównie na podstawie przepisów obowiązujących w Małopolsce, t. II: Prawa rzeczowe
i rzeczowym podobne, Poznań 1931, s. 114–179.
1
2
Własność na przedsiębiorstwie, czyli prawo rzeczowe na przedmiocie, a nie jedynie prawo do
przedsiębiorstwa, a więc prawo obligacyjne do przedmiotu – zob. bliżej: L. Górnicki, Nieuczciwa
konkurencja, w szczególności przez wprowadzające w błąd oznaczanie towarów lub usług i środki
ochrony w prawie polskim, Wrocław 1997, s. 17; idem, Wpływ obcych ustawodawstw i doktryny
prawa na polską kodyfikację prawa prywatnego w Drugiej Rzeczypospolitej, „Tow. Bibl. Słuchaczów Prawa. ZNUJ, „Zeszyty Prawnicze”, z. 13; Korzenie i tradycje współczesnego prawa cywilnego
w zjednoczonej Europie, red. A. Korabowicz i M. Stus, Kraków 2005, s. 76–77; F. Zoll, Przedsiębiorstwo – przedmiotem własności, „Przegl. Prawa i Admin.” 1925, z. 10, s. 431–432.
3
Zgodnie z koncepcją prof. Fryderyka Zolla siła atrakcyjna przedsiębiorstwa polegała na możliwości pozyskiwania i utrzymywania dzięki swej organizacji i swym właściwościom lub reklamie
– koła odbiorców, choćby wciąż się zmieniających – A. Kraus, F. Zoll, Polska ustawa o zwalczaniu
nieuczciwej konkurencji z objaśnieniami, Poznań 1929, s. 59.
4
Zob. bliżej: A. Kraus, F. Zoll, op. cit., s. 55, 109–110.
studia 12 tomost.indb 266
2010-04-12 10:26:57
Polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 1926 r… 267
Ochrona odbiorców towarów lub usług opierała się na stosowaniu norm prawa karnego. Wynikało to z pewnej nieadekwatności norm prawa cywilnego na
tym obszarze. Czyny wymierzone przeciw konsumentom, wypełniając przeważnie znamiona oszustwa, nie wyrządzały im jednak większej szkody majątkowej
uzasadniającej występowanie z powództwem cywilnym. Koszty i trudy ewentualnego procesu byłyby bowiem niewspółmiernie duże w porównaniu z doznanym
uszczerbkiem. Dodatkowo istotną funkcję prewencyjną w zakresie ochrony konsumentów pełnić miało prawo administracyjne. Natomiast przeciwdziałanie czynom nieuczciwej konkurencji w odniesieniu do przedsiębiorców opierać się powinno na prawie cywilnym i właściwej dla tego prawa cywilistycznej metody walki
z nieuczciwą konkurencją. Ta właśnie metoda była, zdaniem Zolla, najwłaściwszą
i najwszechstronniej radzącą sobie z przeciwstawieniem się temu zjawisku. Prawo
karne miało być tutaj stosowane pomocniczo.
Metoda cywilistyczna wykorzystywała konstrukcję praw podmiotowych. Stosowne prawo podmiotowe, w tym wypadku prawo własności, tworzono na podstawie interesu, który był prawnie chroniony. W polskiej teorii prawa, za sprawą
Fryderyka Zolla, było to właśnie prawo własności na przedsiębiorstwie jako dobrze niematerialnym. Problem dobra prawnego stanowiącego przedmiot ochrony
przed nieuczciwą konkurencją nie był jednak jednolicie ujmowany w doktrynie
europejskiej.
Spory w europejskiej teorii prawa wywoływał także problem określenia charakteru skargi z tytułu nieuczciwej konkurencji. Kontrowersje dotyczyły braku
zgodności opinii co do problemu, czy skarga ta jest skargą rzeczową, czy odszkodowawczą. Fryderyk Zoll, formułując własną teorię zwalczania nieuczciwej konkurencji, zajął w tym sporze stanowisko pośrednie. Uznał on bowiem, że zjawisko
to zwalczane być powinno, jako naruszenie praw podmiotowych bezwzględnych
(skutecznych erga omnes), a z drugiej strony represja taka opierać się powinna
również na reżimie odpowiedzialności deliktowej tworzącej prawa względne (in
personam). Konsekwencją tych założeń był podział czynów nieuczciwej konkurencji na dwie grupy5.
Do pierwszej grupy należały czyny przywłaszczenia sobie siły atrakcyjnej przedsiębiorstwa. Przywłaszczenie to polegało w szczególności na tym, iż konkurent dokonywał czynów zdolnych do wywołania u odbiorców mylnego przekonania, że
pewne świadczenia pochodzą od poszkodowanego przedsiębiorcy (art. 1 ustawy),
albo że przedsiębiorstwo konkurenta jest identyczne z przedsiębiorstwem poszkodowanego (art. 2 ustawy). W takich sytuacjach przysługiwała skarga rzeczowa (acSzeroko o tym L. Górnicki, Nieuczciwa konkurencja..., s. 18; idem, Wpływ obcych ustawodawstw…,
s. 76–78, i tam przywołana rozległa literatura.
5
studia 12 tomost.indb 267
2010-04-12 10:26:58
268
Tomasz Dolata
tio in rem), która chroniła poszkodowanego niezależnie od winy naruszającego
(konkurenta).
Druga grupa mieściła w sobie czyny zmierzające do wyrządzenia szkody
w sile atrakcyjnej, naruszenia jej w sposób sprzeczny z obowiązującymi przepisami, albo z dobrymi obyczajami, tj. z uczciwością kupiecką (art. 3 ustawy). Działania
te przejawiać się mogły w oczernianiu przedsiębiorcy, podmawianiu, dla celów
konkurencyjnych, do niewypełniania obowiązków służbowych organów przedsiębiorstwa, czy wyjawianiu technicznych lub handlowych tajemnic przedsiębiorstwa. Poza kwalifikacją przedmiotową (wyrządzenie szko­dy), czynnikiem warunkującym odpowiedzialność naruszającego była jeszcze kwalifikacja podmiotowa
– wina. Poszkodowany miał do dyspozycji skargę deliktową (actio in personam).
2
Zgodnie z definicją zawartą w art. 1 przedmiot ochrony ustawy o prawie autorskim stanowił każdy przejaw działalności duchowej, noszący cechę osobistej
twórczości (utwór)6. Podmiotem praw autorskich był z reguły twórca7, któremu
ustawa gwarantowała ochronę praw majątkowych, jak również niemajątkowych
(tzw. wyższych interesów osobistych, duchowych, moralnych twórcy, zwanych
droit moral)8. Pomimo oczywistych odrębności przedmiotów ochrony obu ustaw
oraz istotnych różnic w jej zakresie9 konstrukcje teoretyczne obu ustaw były bardzo zbliżone. Podmiot praw autorskich (twórca) wyposażony został w prawo
podmiotowe o charakterze bezwzględnym, skutecznym erga omnes. Prawo to,
w swej formie podobne do prawa własności, określić można jako prawo własności
na utworze, którego treść wypełniało uprawnienie do wyłącznego eksploatowania
utworu. Podobnie jak w ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji do ochrony interesów podmiotu uprawnionego wykorzystano dwie teorie. Prawa majątkowe
6
Co do historii ustawy patrz: L. Górnicki, Prawo cywilne w pracach Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939, Wrocław 2000, s. 134–141; S. M. Grzybowski, Autorskie
prawo, [w:] Encyklopedia podręczna prawa prywatnego, t. 1, Warszawa b.r.w., s. 28. Ewolucję poglądów na prawo autorskie wraz z omówieniem wkładu Polski w rozwój koncepcji prawa autorskiego
przedstawił L. Górnicki, Rozwój idei praw autorskich od początków do II wojny światowej, „Kwart.
Prawa Pryw.” 2006, z. 3, s. 735–809.
7
F. Zoll, Własność literacka, artystyczna i przemysłowa, Kraków 1924, s. 60 i n.
Ustawa o prawie autorskim nie przyznawała żadnej ochrony odbiorcom czyli klienteli twórcy. Koncepcję
droit moral przybliża L. Górnicki (Droit moral w polskiej ustawie o prawie autorskim z 1926 roku, „Acta
Univ. Wratisl.” nr 2887, Prawo CCXCVIII, „Studia Historyczno-Prawne”, Wrocław 2006, s. 211–240.
8
9
Jak wiadomo przedmiotem ochrony ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji było przedsiębiorstwo, a ustawa ta chroniła interesy przedsiębiorców oraz klienteli.
studia 12 tomost.indb 268
2010-04-12 10:26:58
Polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 1926 r… 269
twórcy chronione były za pomocą koncepcji praw na dobrach niematerialnych, nazywanych też przez Zolla prawami do rzeczowych podobnymi. Podstawowe założenie teoretyczne stanowiło występowanie siły atrakcyjnej utworu, jako czynnika przyciągającego odbiorców do przedmiotu prawa autorskiego. Wiązało się to oczywiście
z przysparzaniem określonych zysków w majątku twórcy. Teoria praw na dobrach
niematerialnych nie stanowiła jednak należytej ochrony dla zabezpieczenia niemajątkowych praw autorskich. Z tej właśnie przyczyny, dla pełnego urzeczywistnienia
postulatów ochrony wyższych interesów twórcy, sięgnięto do praw osobistości.
Na straży przestrzegania praw autorskich stanęła cywilistyczna metoda represji, która opierała się na odpowiednim stosowaniu roszczeń bezwzględnych (actiones in rem) oraz roszczeń względnych (actiones in personam)10. Actiones in rem
przysługiwały wobec osób, które przywłaszczały sobie prawa autorskie, natomiast
actiones in personam dotyczyły naruszeń niestanowiących przywłaszczeń praw
autorskich, lecz wyrządzających szkodę w przedmiocie tych praw. Oba rodzaje
skarg chroniły zarówno interesy majątkowe, jak i osobiste autorów. Poza ochroną
cywilistyczną ustawa o prawie autorskim udzielała również ochrony karnoprawnej. W każdym wypadku orzecznictwo należało do sądów okręgowych.
Tak bliskie pokrewieństwo prawa autorskiego oraz prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji w pełni uzasadnia twierdzenie, że ustawa o prawie autorskim stanowiła lex specialis w stosunku do ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji11.
3
Ustawa o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych z dnia 5 lutego
1924 r.12 uchylona została z powodu przystąpienia Polski do zmienionej w 1925 r.
w Hadze Konwencji Paryskiej o ochronie własności przemysłowej. Zastąpiło ją
10
Oba rodzaje roszczeń przyznano autorom i ich następcom prawnym.
11
L. Górnicki, Prawo cywilne…, s. 148.
Co do historii ustawy patrz: E. S. Mieroszewicz, Ustawa o ochronie wynalazków, wzorów i znaków
towarowych, Warszawa 1924, s. 10–20; zob. również: Druk Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej nr 285
z 1923 r. – Wniosek posła Piechockiego i kol. z Klubu Chrześcijańskiej Demokracji w sprawie ochrony własności przemysłowej; Druk Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej nr 493 z 1923 r. – Projekt ustawy
o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych; Druk Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej nr 606
z 1923 r. – Sprawozdanie Komisji Przemysłowo-Handlowej o rządowym projekcie ustawy o ochronie
wynalazków, wzorów i znaków towarowych; Druk Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej nr 885 z 1923 r.
– Sprawozdanie Komisji Przemysłowo–Handlowej o uchwalonej przez Sejm ustawie o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych i o zmianach przez Senat w niej dokonanych; Druk Senatu
Rzeczypospolitej Polskiej nr 9 z 1923 r. – Zmiany proponowane przez Komisję Gospodarstwa Społecznego i Prawniczą do projektu ustawy o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych.
12
studia 12 tomost.indb 269
2010-04-12 10:26:58
270
Tomasz Dolata
Rozporządzenie o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych z dnia
22 marca 1928 r.13, które, w stosunku do ustawy, charakteryzowało się drobnymi
zmianami merytorycznymi i redakcyjnymi14.
Udzielenie ochrony prawnej powiązano i uzależniono od uprzedniego uzyskania stosownego aktu administracyjnego (udzielenia patentu, zarejestrowania wzoru czy zarejestrowania znaku towarowego)15. Zaistnienie tego aktu administracyjnego determinowało powstanie prawa podmiotowego16 po stronie uprawnionego
i warunkowało jego ochronę przez sądy powszechne17.
Przepisy prawa o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych zapewniały uprawnionemu zarówno ochronę interesów majątkowych, jak i osobistych
(niemajątkowych)18. Ochrona praw majątkowych przejawiała się w zagwarantowaniu wyłączności określonej patentem lub wzorem, czyli w ochronie prawa wyłącznego korzystania z wynalazku czy wzoru w sposób przemysłowy i handlowy19.
W prawie o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych20, u podstaw
ochrony praw majątkowych leżało założenie istnienia siły atrakcyjnej pewnego
wyrobu czy przedsiębiorstwa. Prawa osobiste natomiast stanowiły interesy niemajątkowe, duchowe, idealne, psychiczne podmiotów uprawnionych.
Dla ochrony praw majątkowych oraz osobistych ustanowiono cywilne i karne środki represji. Roszczenia cywilne wyrażały się w istnieniu dwóch rodzajów
skarg. Pierwszą kategorię stanowiły roszczenia bezwzględne (actiones in rem),
które chroniły uprawnionego w razie naruszenia jego praw wynikających z odPrzepisy wykonawcze do tego Rozporządzenia zebrał w swojej pracy S. Szczerbic, Ochrona wynalazków, wzorów i znaków towarowych. Zwalczanie nieuczciwej konkurencji, Kraków 1935,
s. 92–99.
13
14
Zob. bliżej: S. M. Grzybowski, Ochrona wynalazków, wzorów i znaków towarowych, Odbitka
z zeszytu XVIII i XIX Encyklopedii Podręcznej Prawa Prywatnego, Warszawa b.r.w., s. 4–5.
15
Przez udzielenie patentu i zarejestrowanie wzoru powstawało prawo wyłącznego korzystania
z wynalazku, wzoru w sposób przemysłowy i handlowy. Natomiast zarejestrowanie znaku towarowego dawało prawo wyłącznego oznaczania towarów tymi znakami celem wskazywania odbiorcom,
że towary pochodziły z pewnego przedsiębiorstwa. Do realizacji tych zadań powołano specjalny organ – Urząd Patentowy RP, którego kompetencje określono w ustawie z 1924 r., a później w rozporządzeniu z 1928 r.
16
Ujęto je jako prawo rzeczowe (do rzeczowego podobne ) na wynalazku, wzorze lub znaku.
17
Jak widać model ten stanowił swoisty konglomerat prawa publicznego i prawa prywatnego.
Prawa majątkowe chronione były przy wykorzystaniu koncepcji praw na dobrach niematerialnych,
natomiast uzasadnienie teoretyczne dla ochrony praw osobistych stanowiła teoria praw osobistości
– F. Zoll, Prawa na dobrach niematerialnych, [ w: ] Encyklopedia podręczna prawa publicznego,
wyd. Z. Cybichowski, t. 2, Warszawa b.r.w., s. 691–697 i 707.
18
Zob. bliżej: S. M. Grzybowski, Ochrona wynalazków…, s. 13 i 24. Co do treści prawa ze znaku
towarowego, zob. s. 31.
19
20
Podobnie jak w wypadku prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i prawa autorskiego.
studia 12 tomost.indb 270
2010-04-12 10:26:58
Polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 1926 r… 271
powiedniej wyłączności21. Drugą kategorią były roszczenia względne (actiones in
personam), które przysługiwały przy okazji wyrządzenia uprawnionemu szkody
w jego prawach bez wkroczenia jednak w zakres jego praw rzeczowych. Ochrona
karna realizowała się w wymierzaniu przez sądy kar grzywny, aresztu lub obu tych
kar łącznie. Spory cywilne i sprawy karne rozstrzygały sądy okręgowe.
Pomimo ujęcia problematyki wynalazków, wzorów i znaków towarowych
w jednym akcie prawnym pomiędzy tymi pojęciami zachodziły pewne różnice.
Różnice te wynikały z odrębności charakteru dóbr będących przedmiotami ochrony prawa wynalazczego22 i prawa dotyczącego wzorów23 od przedmiotu ochrony
prawa znaków towarowych24. Wynalazki i wzory stanowiły nowe wytwory materialne noszące indywidualne piętno twórcy i posiadające same dla siebie znaczenie
gospodarcze i wartość majątkową25 różniły się zasadniczo od dobra niematerialnego, którym było przedsiębiorstwo – przedmiot ochrony prawa znaków towarowych26. Znaki towarowe nie miały takiego znaczenia gospodarczego jak wynalazki
i wzory. Funkcja znaków towarowych polegała na indywidualizowaniu przedmiotów wprowadzanych do obrotu gospodarczego, wytwarzanych jednak bez związku z tymi znakami. Ponadto, odnosząc problematykę znaków towarowych do
zwalczania nieuczciwej konkurencji i ochrony przedsiębiorstwa, zauważyć należy,
że znaki towarowe pełniły funkcję służebną dla przedsiębiorstwa, gdyż nie stanowiły samoistnych dóbr doznających ochrony prawnej. Były natomiast wyłącznie
środkami służącymi ochronie przedsiębiorstwa.
Ochrona znaków towarowych wskazujących na pochodzenie towaru od
określonego przedsiębiorcy łączyła się z problematyką nieuczciwej konkurencji
w aspekcie używania oznaczeń towarowych, które mogły wprowadzić w błąd odbior21
Wynikającej z prawa patentowego prawa na wzorze lub prawa na znaku towarowym.
Przedmiotem ochrony prawa wynalazczego był wynalazek. Rozporządzenie z 1928 r. nie zawierało
jednak żadnego teoretycznego określenia wynalazku. Problemem tym zajęła się ówczesna doktryna,
która zdefiniowała wynalazek jako celowe, zawierające myśl twórczą i zupełne rozwiązanie zagadnienia technicznego – zob. bliżej: J. Gutowski, A. Ponikło, Polskie prawo patentowe. Komentarz,
Warszawa 1935, s. 38.
22
23
Przedmiotem ochrony prawa wzorów była nowa postać przedmiotu odzwierciedlona we wzorze,
a odznaczająca się nowością kształtu, rysunku, barwy lub materiału. Jeżeli nowość postaci miała na
celu podniesienie pożytku, wzór nazywał się użytkowym, jeżeli natomiast zmierzał do celów artystycznych – nazywał się wzorem zdobniczym – art. 87 ust. 2 Rozporządzenia z 1928 r.
Znakiem towarowym w rozumieniu rozporządzenia z 1928 r. był znak (rysunek, obrazek, słowo,
litera, liczba, forma plastyczna itp.) oznaczający towar w celu wskazywania odbiorcy, iż towar ten
pochodzi z pewnego przedsiębiorstwa. Identyczną definicje zawierała ustawa z 1924 r. ( art. 107).
24
25
S. M. Grzybowski, Ochrona wynalazków…, s. 27.
S. M. Grzybowski, Prawo o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i prawo patentowe a nowy kodeks zobowiązań, „Nowy Kodeks Zobowiązań”, nr 16, 1938, s. 61–62.
26
studia 12 tomost.indb 271
2010-04-12 10:26:58
272
Tomasz Dolata
ców co do pochodzenia towarów. Przedmiotem ochrony obu aktów prawnych było
przedsiębiorstwo, stąd też naruszenie ochrony powodowało, że przepisy Rozporządzenia Prezydenta RP o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych z 1928 r.
i Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 1926 r., niejednokrotnie wzajemnie
się pokrywały. Były to sytuacje, w których jeden czyn (stanowiący delikt prawa cywilnego27, albo przestępstwo28) wyczerpywał znamiona określone zarówno w rozporządzeniu, jak i ustawie. Na gruncie prawa cywilnego poszkodowany, w zależności od własnej
woli, mógł żądać zastosowania przepisów ustawy albo rozporządzenia, względnie obu
tych aktów łącznie, z ograniczeniem nieżądania podwójnie tych samych świadczeń.
W postępowaniu karnym naśladowca cudzego znaku zarejestrowanego z reguły sądzony i skazywany był z obu aktów prawnych, z zastrzeżeniem niekarania dwukrotnego za
ten sam czyn. Przestępstwa takie ( z art. 6 ustawy i z art. 190 rozporządzenia) ścigane były
z urzędu. Rola pokrzywdzonego mogła ograniczyć się więc do złożenia zawiadomienia
o popełnieniu przestępstwa.
W doktrynie ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i rozporządzenie
o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych uważane były za ustawy
równorzędne. Oznacza to, iż żadna z ustaw nie miała wobec drugiej charakteru
ustawy szczegółowej29. Taki sam pogląd przyjęło ówczesne orzecznictwo. Zgodnie z tezą jednego z orzeczeń Sądu Najwyższego: bezprawne używanie cudzego
znaku towarowego stanowić może jednocześnie naruszenie przepisów o znakach towarowych jak i nieuczciwą konkurencję30. Ponadto ustawa o zwalczaniu
nieuczciwej konkurencji uważana była w doktrynie za ustawę szerszą od rozporządzenia o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych, gdyż w art.
1 określiła stan faktyczny na tyle ogólnie, że objęła nim zarówno czyny zawarte
w art. 188 rozporządzenia o znakach towarowych, jak i wszystkie inne czynności,
przez które wprowadzanie w błąd odbiorców co do pochodzenia towaru z pewnego przedsiębiorstwa było możliwe. Nadto wszystko, co dotyczyło czynów bezprawnych naruszających prawa do zarejestrowanych oznaczeń towarowych, miało swoje zastosowanie także do oznaczeń niezarejestrowanych31. Identyczną linię
27
Te same stany faktyczne regulowały: art. 1 ustawy i art. 188 rozporządzenia.
Orzecznictwo Sądów Polskich 1933, t. III, poz. 154, orzeczenie Izby Karnej SN z 23 stycznia 1933
r., III K 945/32, s. 141–142: czyn stanowiący przestępstwo z art. 6 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej
konkurencji może jednocześnie mieścić w sobie cechy przestępstwa z art. 181,190 rozporządzenia
o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych.
28
29
A. Kraus, F. Zoll, op. cit., s. 96.
Orzecznictwo Sądów Polskich 1929, t. VIII, poz. 461, cytowane już wyżej orzeczenie SN z 6 lutego
1929 r. Rw 2277/28, s. 403–405.
30
31
F. Zoll, Opinia prawna o prawie firmy Maggi do wyłącznego używania charakterystycznych
flaszek w handlu przyprawą do zup, Poznań 1931, s. 17.
studia 12 tomost.indb 272
2010-04-12 10:26:58
Polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 1926 r… 273
orzeczniczą przyjęła judykatura32. W myśl tezy orzeczenia SN z dnia 3 lipca 1929
r. R 469/29 ochrona interesów przedsiębiorcy według ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji sięga dalej, aniżeli zakazy przewidziane w prawie o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych; nie naruszając zakazów przewidzianych rozporządzeniem o znakach towarowych, można popaść w kolizję
z ustawą o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji33. Powołując się na rozporządzenie o ochronie znaków towarowych, przedsiębiorca w zasadzie mógł żądać ochrony swojego zarejestrowanego znaku towarowego34. Jedynymi przesłankami udzielenia takiej ochrony było przedstawienie świadectwa ochronnego na zarejestrowany znak towarowy oraz stwierdzenie faktu umieszczenia takiego samego znaku35
przez inne przedsiębiorstwo na towarach tego samego rodzaju. Rozszerzeniem
tejże reguły były wypadki, w których przedsiębiorca domagać się mógł ochrony
swojego niezarejestrowanego znaku towarowego. Ochrona taka przysługiwała
przeciw innemu przedsiębiorcy, który przywłaszczył sobie ten znak towarowy
i przed używającym zarejestrował – tzw. prawo używacza poprzedniego: art. 180
rozporządzenia o ochronie znaków towarowych36. W sytuacjach, kiedy przedsiębiorca nie zarejestrował swojego znaku towarowego oraz nie zarejestrował go na32
Zob. bliżej: wyrok SN z dnia 6 mają 1938 r., C III 827/36 [w:] Zbiór orzeczeń SN, Izba Cywilna
1939, poz. 203, w uzasadnieniu którego czytaliśmy: Pozwany błądzi przede wszystkim dlatego, że
uważa ochronę prawną znaku za usprawiedliwioną tylko w przypadkach jego zarejestrowania.
Tymczasem ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji rozszerza ochronę przeciwko wszelkim
działaniom nieetycznym bez względu na ich rodzaj, obejmuje więc i przypadek, gdy chodzi o nadużycie znaku nie zarejestrowanego.
33
Przegląd Prawa i Administracji 1930, Orzecznictwo w zakresie Małopolski, orzeczenie 319, s. 503.
Podobnie orzeczenie SN z 22 września 1933 r., III. 2 C 492/32, zgodnie z którym bezzasadność roszczenia opartego na rozporządzeniu z 22 marca 1928 r. nie nasuwa jeszcze sama przez się wniosku,
że nieuzasadnione są także pretensje oparte na art. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji [w:] T. H. Godłowski, Orzecznictwo do Kodeksu Handlowego i przepisów związkowych, Kraków
1939, s. 1. Warto zwrócić także uwagę na orzeczenie SN z 23 października 1936 r., C III 245/36 [w:]
„Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1937, z. 2, s. 385.
34
Tezę tę potwierdza sentencja wyroku SN z 30 listopada 1934 r. (C II 1733/34), zgodnie z którą
umieszczenie cudzej firmy na własnych wyrobach stanowi naruszenie przepisów austriackiego kodeksu handlowego i ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, nie zaś rozporządzenia o ochronie znaków towarowych, jeżeli firma ta nie była zarejestrowana w Urzędzie Patentowym jako znak
towarowy.
35
Ewentualnie znaku podobnego, ale mimo różnic mogącego wprowadzić klientelę w błąd co do
pochodzenia towaru.
36
Zgodnie z postanowieniami tego artykułu gdy niezarejestrowany znak towarowy znany jest
w Polsce jako znak pewnego przedsiębiorstwa, a inny przedsiębiorca zgłosił taki sam znak dla
swego przedsiębiorstwa, wytwarzającego lub sprzedającego towary tego samego rodzaju, pierwszy przedsiębiorca może przez rok od obwieszczenia o rejestracji żądać w Urzędzie Patentowym,
a w razie sporu w sądzie, żeby prawo z rejestracji znaku zostało uznane jako jego prawo i przepisane na rzecz jego przedsiębiorstwa.
studia 12 tomost.indb 273
2010-04-12 10:26:58
274
Tomasz Dolata
ruszający, uprawniony przedsiębiorca skorzystać mógł z ochrony przewidzianej
w art. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. W takich wypadkach pozycja
procesowa przedsiębiorcy była znacznie trudniejsza. Musiał on bowiem udowodnić, że na obszarze, na którym pozwany oferował swe towary ze znakiem towarowym przedsiębiorcy, przedsiębiorca posiadał klientelę, której znany był jego znak.
Dowód taki (w praktyce trudny do przeprowadzenia) był warunkiem koniecznym
do udzielenia ochrony z art. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Istniały również stany faktyczne, w których przez wadliwość prawa do znaku towarowego, nieuczciwej konkurencji dopuszczała się osoba, dla której zarejestrowano
znak towarowy. Wadliwość ta występowała, gdy zarejestrowany znak:
1. naruszał prawa innych osób (do nazwiska, do firmy, do wizerunku) albo
sprzeczny był z obowiązującym prawem lub dobrymi obyczajami (art. 177
ust. 1 lit. b rozp.);
2. wprowadzał w błąd lub mógł wprowadzić w błąd odbiorców co do pochodzenia towaru lub jego rodzaju i jakości albo oznaczeń i innych właściwości
przedsiębiorstwa (art. 177 ust. 1 lit. c rozp.)37,;
3. powstał po tym, jak dla towarów tego samego rodzaju, znak ten był już zarejestrowany na rzecz innego przedsiębiorstwa (art. 179 ust. 1 rozp.);
4. był identyczny z zarejestrowanym znakiem dzielnicowym (art. 226 ust.
2 rozp.).
Wymienione wypadki stanowiły podstawę dla unieważnienia prawa z rejestracji znaku (a,b,c) lub do stwierdzenia tożsamości znaków (d)38. Właściwy do ustalenia tych przesłanek był wyłącznie Urząd Patentowy, bez orzeczenia którego skarga
z art. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji nie była możliwa39.
Pomimo odrębności charakteru dóbr będących przedmiotem ochrony ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (przedsiębiorstwo) i rozporządzenia
o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych (odpowiednio wynalazek,
wzór użytkowy lub zdobniczy o­raz przedsiębiorstwo), jak również mimo zasadni-
37
Zob. bliżej: A. Liebeskind, Nielojalna konkurencja a ochrona praw z rejestracji znaku towarowego, „Przegląd Sądowy”, nr 8, 1928 s. 125–127. Ten sam autor postawił pytanie czy konkurent mógł
bezkarnie wdzierać się w klientelę innego przedsiębiorcy, powołując się na ochronę swego prawa
z rejestracji znaku towarowego. Następnie A. Liebeskind, na tle stanu faktycznego wyczerpującego
znamiona występku z art. 6 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, dokonał analizy problemu
i, zupełnie słusznie, doszedł do przekonania, że zarejestrowanie znaku towarowego nie mogło być
usprawiedliwieniem dla bezprawnego korzystania z siły atrakcyjnej cudzego przedsiębiorstwa.
38
Konsekwencje tożsamości znaków określał art. 224 rozp. z 1928 r.
Cytowane wyżej orzeczenie SN z 22 września 1933 r. III 2 C 492/32 [w:] T. H. Godłowski, op. cit.,
s.1.
39
studia 12 tomost.indb 274
2010-04-12 10:26:58
Polska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z 1926 r… 275
czej różnicy w zakresie udzielanej ochrony40, w obu aktach prawnych występowały przepisy, które wzajemnie się pokrywały. Można było wówczas równocześnie
stosować przepisy obu aktów prawnych, z zastrzeżeniem nieżądania tych samych
świadczeń podwójnie i niekarania podwójnego za przestępstwo.
Jak widać twórca ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – F. Zoll – dążył do stworzenia kompleksowego, pełnego modelu ochrony przed nieuczciwą
konkurencją. Stąd zjawisko zachodzenia tejże ochrony na inne dziedziny prawa na
dobrach niematerialnych: prawo wynalazków (prawo patentowe), prawo wzorów,
prawo znaków towarowych czy prawo autorskie.
4
Na podstawie postanowień art. 2 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji ocenić można relację tego aktu prawnego do przepisów dotyczących prawa do nazwiska. Regulacje związane z prawem do nazwiska zawarte były w kodeksach cywilnych państw zaborczych obowiązujących w poszczególnych dzielnicach
państwa polskiego (w § 43 ABGB oraz w § 12 BGB ). Analizując te przepisy, dochodzimy do wniosku, że ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, w stosunku do przepisów o prawie do nazwiska, miała charakter ustawy szczegółowej i,
w razie kolizji, wyłączała ich stosowanie. Niedopuszczenie do zaistnienia nieuczciwej konkurencji miało rangę wyższą od prawa swobodnego używania nazwiska.
Gdyby wykonywanie drugiego prawa wywoływało lub choćby wywoływać mogło
zjawisko konfuzji, wówczas niezbędne było przez wprowadzenie odpowiednich
dodatków usunięcie możliwości wprowadzenia w błąd41.
Podobnie szczegółowy charakter miała ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji w stosunku do przepisów o ochronie firmy handlowej42. Oznaczało to, iż
w odniesieniu do indywidualizowania własnego przedsiębiorstwa, przedsiębiorca działający zgodnie z postanowieniami wynikającymi z prawa firmowego, do40
Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji udzielała ochrony zarówno prawom przedsiębiorców, jak i konsumentów, podczas gdy rozporządzenie chroniło prawa osób, które stworzyły nowe
wynalazki lub wzory, nie obejmowało natomiast ochroną interesów odbiorców.
41
A. Kraus, F. Zoll, op. cit., s. 143, zob. też s. 107–109.
Zasady dotyczące prawa firmowego dokładnie charakteryzuje J. Namitkiewicz [w:] idem, Firma.
Studium z zakresu teorii i praktyki prawa handlowego, Warszawa 1917. Przepisy prawa firmowego
ujednolicone zostały postanowieniami Dekretu Naczelnika Państwa z dnia 7 lutego 1919 r. o rejestrze handlowym, który pozostawał pod mocnym wpływem prawa niemieckiego – A. Chełmoński,
Rejestr handlowy na tle dekretu z d. 7 lutego 1919 r., „Rocznik Prawniczy Wileński” 1929, s. 683.
Niemieckiemu prawu firmowemu poświęcona jest ważna monografia O. Krause, Die Entwicklung
des Firmenrechts im 19. Jahrhundert, Frankfurt am Main 1995.
42
studia 12 tomost.indb 275
2010-04-12 10:26:58
276
Tomasz Dolata
puścić się mógł czynu nieuczciwej konkurencji, jeżeli oznaczył przedsiębiorstwo
w sposób mogący wywołać konfuzję wśród odbiorców. Zasadnicze znaczenie
miało tutaj brzmienie art. 30 dekretu o rejestrze handlowym z 1919 r., zgodnie
z którym firmy znajdujące się w okręgu tego samego sądu rejestrowego powinny
odróżniać się jedna od drugiej. W tym wypadku bezwzględnej ochronie podlegały jedynie zarejestrowane firmy przedsiębiorstw działających na obszarze danego
sądu (w okręgu tego samego sądu nie mogła być zarejestrowana taka sama firma,
bez względu na to, czy istniała możliwość pomieszania jednego przedsiębiorstwa
z drugim). Ochrona firmy z art. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji
była pod tym względem znacznie szersza, jednak nie miała charakteru bezwzględnego. Oznaczenie przedsiębiorstwa nie mogło wprowadzić w błąd co do tożsamości z innym, gdziekolwiek by się ono znajdowało43. Innymi słowy, oznaczenie
dwóch przedsiębiorstw mogło być identyczne, o ile nie wprowadzało w błąd klienteli. Warunek ku temu niezbędny stanowiło świadczenie przez te przedsiębiorstwa
odmiennych usług lub obrót zupełnie innymi towarami.
Poza szczegółowym znaczeniem dla przepisów o wykonywaniu praw z nazwiska i przepisów o firmie handlowej, ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji dopełniała regulacje Rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 7 czerwca 1927 r.
o prawie przemysłowym44. Usuwała bowiem lukę w zakresie oznaczania przedsiębiorstw. Rozporządzenie zawierało szereg wymogów formalnych dotyczących
zewnętrznego indywidualizowania przedsiębiorstw przemysłowych (art. 33 ust.
1 i 2, art. 7 i inne ). Nie stanowiło jednak żadnej ochrony dla wyłączności oznaczeń tych przedsiębiorstw. Oznacza to, iż nie istniał zakaz swobodnego powielania
ich zewnętrznych oznaczeń. Taką wyłączność oznaczeń dla przedsiębiorstw przemysłowych zapewniała natomiast ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji
(w art. 2).
43
A. Chełmoński, Rejestr handlowy…, s. 767.
44
Dz. U. RP nr 53, poz. 468.
studia 12 tomost.indb 276
2010-04-12 10:26:58
Tomasz Fedorszczak
(Wrocław)
Eliminacyjny zbieg przepisów w polskim prawie karnym
Eliminative Konkurrenz der Vorschriften
im polnischen Strafrecht
1. Wprowadzenie, zbieg przepisów i jego rodzaje. 2. Instytucja eliminacyjnego zbiegu prze­pi­sów w latach
1932–1970. 3. Zmiana koncepcji wielości czynów w Kodeksie karnym z 1969 i 1997 r. 4. Podsumowanie.
1. Einführung, Gesetzeskonkurenz und iher Arten. 2. Das institut der eliminativen Vorschriften Konkurrenz
in dem Jahren 1932–1970. 3. Die Änderung des Konzeptes der Handlungsmehrheit in dem Sterafgezetzbuch
vom Jahr 1969 und 1997. 4. Zusammenfassung.
1
Zbieg przepisów prawno-karnych jako rezultat kodyfikowania polskiego prawa
karnego stwarza dla jego doktryny i praktyki szereg problemów. Sytuacja zbiegu
przepisów zachodzi, kiedy jeden konkretny czyn popełniony przez sprawcę wyczerpuje ustawowe znamiona określone w więcej niż jednym przepisie kodeksu
karnego. Mamy wówczas do czynienia z bardzo doniosłą praktycznie kwestią
w prawie karnym. Dodać należy, że kwestią sporną. Problem powstaje w momencie, kiedy trzeba określić, który z przepisów ma zastosowanie. Czy tylko jeden,
a może wszystkie naraz. Przed tym dylematem zostają postawieni w pierwszej kolejności funkcjonariusze organów ścigania, a następnie sędziowie w procesie karnym. Instytucją mającą służyć jako rozwiązanie dla problemów kwalifikowania1
prawnego zachowań jest zbieg przepisów, który występuje w różnych postaciach,
a przez osiągnięcia nauki prawa karnego możemy go podzielić na zbieg pozorny
1
Każde przestępstwo ma swój substrat faktyczny (czyn lub zespół czynów) i substrat prawny. Substrat prawny – tj. przepis lub zespół przepisów, pod które przestępstwo podpada – nazywany jest
kwalifikacją prawną. Ten substrat prawny nazywamy kwalifikacją prawną. Jest to sformalizowana
ocena czynu, której konsekwencją jest zastosowanie sankcji. Por. I. Andrejew, Rozpoznanie znamion
przestępstwa, Warszawa 1968, s. 36.
studia 12 tomost.indb 277
2010-04-12 10:26:58
278
Tomasz Fedorszczak
(pomijalny)2 i rzeczywisty (realny) zbieg przepisów3. Przedmiotem zainteresowania
jest zbieg rzeczywisty, który z kolei ulega rozróżnieniu na tzw. zbieg eliminacyjny
oraz tzw. zbieg kumulatywny4. Koncepcja zbiegu przepisów została wprowadzona i dopracowana w niemieckiej doktrynie prawa karnego. Jednym z pierwszych,
którzy twierdzili, że nie ma dwóch przestępstw, tam gdzie mamy do czynienia
z jednym czynem, był Hugo Hälschner5. Natomiast klasyczną eliminację kwalifikowania zachowań omówił Franz von Liszt. Jego zdaniem przestępstwo jest działaniem, ustawodawca może większą liczbę działań podciągnąć pod pojęcie jednego
przestępstwa. Dalej wychodzi z założenia, że jeżeli zaistniało jedno przestępstwo,
bez względu na to, czy podstawę tego stanowi jedno czy więcej działań, to odpowiada mu jedna najsurowsza kara6.
Zasadnicze pojęcia prawa karnego, w tym przestępstwo i kara, to bynajmniej nie
oderwane od rzeczywistości logiczne formuły, ale realne zjawiska mające wpływ
na funkcjonowa­nie życia społecznego. Ich kwalifikacja prawna jest następstwem
jakiegoś zdarzenia, czymś wtórnym. Dotyczy bowiem zachowań zabronionych
jako pewnych faktów, które razem wzięte są dla subsumcji normatywnej pierwotnym punktem odniesienia. Ich istnienie jest elementem koniecznym w realizacji
funkcji gwarancyjnej państwa.
Wyczerpuje on znamiona dwóch lub więcej przepisów, ale zbieg przepisów nie ma miejsca ze względu
na reguły wyłączania wielości ocen. W rezultacie kwalifikuje się wówczas zdarzenie na podstawie jednego przepisu, pozostałe zostają pominięte. Zasadniczo w doktrynie przyjęto trzy podstawowe reguły
wyłączania wielości ocen. Są nimi: 1. Zasada specjalności (lex primaria derogat legi subsidiarie), czyli
przepis zasadniczy wyłącza zastosowanie przepisu pomocniczego; nie była znana w Kodeksie Karnym
z 1932 r. 2. Zasada pochłaniania (lex consumens derogat legi consumptae) oznaczająca wyczerpanie
ustawowych znamion przez jeden z przepisów, eliminując przy tym inny przepis podobny w treści do
stosowanego. 3. Zasada specjalności (lex specialis derogat legi generali). Gdzie zastosowanie ma ustawa lub przepis specjalny jako bardziej wyczerpujący znamiona stanu faktycznego. Zob. J. Makarewicz,
Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938, s. 121; W Mącior, Z problematyki zbiegu przestępstw
i przepisów ustawy (w sprawie pozornego zbiegu realnego przestępstwa), „Państwo i Prawo”, nr 1/1965,
s. 77–78; a także W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973, s. 332–336.
2
3
Rzeczywistym zbiegiem przepisów określa się sytuacje – gdy konkretny czyn podpada pod więcej
niż jedną kwalifikację – które nie dadzą się sprowadzić do jednej, na podstawie wymienionych reguł
redukcji zbiegu pozornego. Omawiana sytuacja zakłada, że dany konkretny czyn wyczerpuje znamiona kilku typów czynu zabronionego. Zbieg rzeczywisty cechuje się tym, że żaden ze zbiegających
się przepisów nie oddaje sam pełnej treści faktycznej, lecz czynią to dopiero wszystkie łącznie. Jest to,
od strony faktów, kumulacja w jednym czynie zamachów na różne dobra prawne. Zob. M. Cieślak,
Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1995, s. 414.
Występuje on w sytuacji skazania sprawcy za jedno przestępstwo na podstawie wszystkich przepisów bę­dą­cych ze sobą w zbiegu. W późniejszym okresie zostało całkiem wyeliminowane zastosowanie koncepcji zbiegu elimi­na­cyj­nego w polskim prawie karnym.
4
5
H. Hälschner, System des preussischen Strafrechts, cz. I, Bonn 1858, s. 496.
6
F. von Liszt, Lehrbuch der deutschen Strafrechts, Berlin 1896, s. 223.
studia 12 tomost.indb 278
2010-04-12 10:26:58
Eliminacyjny zbieg przepisów w polskim prawie karnym
279
W prawie karnym od zawsze toczyła się rywalizacja idei, koncepcji i myśli przewodnich, która zazwyczaj determinowała jego treść. To swoiste współzawodnictwo o pierwszeństwo rozwiązań doktrynalnych stosowanych następnie w pracy
wymiaru sprawiedliwości widoczne jest dokładnie na przykładzie instytucji zbiegu
przepisów ustawy, kiedy to początkowo zwolenników zdobyła koncepcja eliminacji, a w czasie późniejszym kumulacji kwalifikowania zachowań niedozwolonych.
2
Odzyskanie przez Polskę niepodległości stworzyło konieczność uchwalenia
prawa polskiego7. Doraźnie posługiwano się starym prawem karnym państw zaborczych. Wraz z wydaniem kodeksu karnego, karnistyka wstąpiła w etap uniezależnienia się od obcych ustaw karnych i nowoczesności. Jednym z nowych elementów był eliminacyjny zbieg przepisów ustawy wprowadzony do polskiego
prawa karnego w 1932 r.8 Unormowana w art. 36 KK z 1932 r. instytucja eliminacyjnego zbiegu przepisów była wyraźnym odejściem od stosowanych w obcym
prawie karnym rozwiązań. Polski kodeks za pośrednictwem swoich autorów, głównie Juliusza Makarewicza, nie przewidział znanego wcześniej w nauce niemieckiej jednoczynowego (idealnego) zbiegu ustaw karnych zawartego między innymi
w § 73 niemieckiego kodeksu karnego z dnia 15 maja 1871 r.9 Rosyjski kodeks karny
Pierwsze kodeksy karne wydane w Europie po I wojnie światowej utrzymane były jeszcze w nurcie
doktryny klasycznej. Polski kodeks karny z 1932 r. zmienił tę tendencję i na tle europejskim wpisuje się
w dokonania ruchu dążącego do oryginalnych i nowatorskich rozwiązań. Swoje prace Komisja Kodyfikacyjna prowadziła w ścisłym porozumieniu z ogólnoeuropejskim, a zwłaszcza środkowoeuropejskim
ruchem reformistycznym w dziedzinie karnistyki. Owocem tych dokonań było stworzenie bardzo nowoczesnego, jak na ówczesne czasy, prawa karnego. Sam kodeks tworzony przez najlepszych polskich
karnistów uważany był za pracę mistrzowską. Dobry pod względem techniki legislacyjnej, zwięzły,
ścisły, syntetyczny, pozbawiony zbędnej kazuistyki. Uwzględniał najnowsze zdobycze światowej nauki
prawa, jak również oryginalne koncepcje jego twórców. Ogólnie cały poziom merytoryczny kodyfikacji
prawa karnego materialnego należy ocenić bardzo wysoko. Zob. więcej. A. Lityński, Wydział Karny
Komisji Kodyfikacyjnej w II Rzeczypospolitej. Dzieje prac nad częścią ogólną kodeksu karnego, Katowice 1991, s. 147; S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym. Okres międzywojenny.
Cześć III, Kraków 2001, s. 380; a także A. Pasek, Kodeks karny z 1932 roku w opiniach autorów polskich, „Acta Univ. Wratisl.” nr 2620, Prawo CCXC 2004, s. 298 i n., gdzie wskazano pozytywne przyjęcie
nowego kodeksu karnego w kręgu polskiej nauki prawa.
7
W 1932 r. rozstrzygnięto konkurencję między idealnym zbiegiem przestępstw a zbiegiem przepisów ustawy. Przez wprowadzenie zbiegu eliminacyjnego ustawodawca opowiedział się po stronie
drugiego z wymienionych rozwiązań. Zob. więcej G. Gitreil, Zbieg przestępstw i zbieg przepisów
ustawy w K.K., „Głos Adwokatów”, nr X–XI/1932, s. 489.
8
9
Niemiecki kodeks karny z 15 maja 1871 r. ujmował te kwestie odmiennie, przez stosowanie idealnego zbiegu przestępstw. Wprowadzenie w prawie polskim zasady, że jeden czyn stanowi jedno
studia 12 tomost.indb 279
2010-04-12 10:26:59
280
Tomasz Fedorszczak
z 1903 r. i austriacka ustawa karna z 1852 r. kwestii zbiegu przepisów ustawy nie
poruszały wcale. Wprowadzono rozwiązanie polskie zbiegu eliminacyjnego (zbiegu ustaw karnych wyższego rzędu), jednak przy wykorzystaniu koncepcji wcześniej
istniejących, głównie niemieckich (mieszczącego się według poglądów Juliusza Makarewicza pomiędzy jednoczynowym zbiegiem przepisów ustawy a zbiegiem przestępstw10). Już przedstawiony w 1930 r. przez Komisję Kodyfikacyjną projekt polskiego kodeksu karnego w art. 3411 wyraźnie postanawiał, iż karę wymierzyć należy
jedną i to z tego przepisu ustawy karnej, który jest najsurowszy pod względem kary.
Wydany w 1932 r. kodeks karny zawierał w art. 36 zasadę mówiącą, że w wypadku wyczerpania zachowaniem sprawcy znamion określonych w kilku (przynajmniej dwóch)12 przepisach ustawy karnej sąd miał obowiązek zastosować tylko ten
przepis, który przewidywał karę najsurowszą13 za naruszenie stanu prawnego. Nie
stosowano kumulacji kar i kary łącznej. Nie było to przeszkodą do orzekania obok
kary zasadniczej kar dodatkowych i środków zabezpieczających przewidzianych
zarówno dla najsurowiej sankcjonowanego czynu, jak i dla czynu zagrożonego
sankcją łagodniejszą. Najogólniej mówiąc, art. 36 KK z 1932 r. wyłączał kilkukrotną kwalifikację tego samego czynu.
Charakterystyczne było dokonanie zmian kodyfikacyjnych za pomocą rozporządzenie prezydenta – prerogatywy uzyskanej jako owoc zamachu majowego
z 1926 r., który znalazł wyraz w tzw. noweli sierpniowej14. Twórcy polskiego koprzestępstwo i przy tej okazji eliminacji zachowań do zastosowania najsurowszej kary pozwoliło Juliuszowi Makarewiczowi uniknąć konieczności wykorzystania rozwiązania stosowanego w prawie
zaborcy.
10
Juliusz Makarewicz znany był z niechęci lub bardzo wyważonego stosunku do niemieckiej nauki
prawa karnego. Tworząc kodeks i, umieszczając w nim eliminacyjny zbieg przepisów, jednoznacznie
wypowiadał się w podręcznikach i komentarzach o odejściu od jednoczynowego zbiegu na rzecz
zbiegu ustaw karnych wyższego rzędu. Zob. J. Makarewicz, Prawo karne. Wykład porównawczy
z uwzględnieniem prawa obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej, Lwów–Warszawa 1924,
s. 189–190.
11
Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej, Sekcja Prawa Karnego, Projekt kodeksu karnego, uzasadnienie części ogólnej, t. V, z. 3, Warszawa 1930, s. 52.
12
Przez kilka przepisów ustawy karnej należało rozumieć ogół ustaw karnych, całokształt systemu
prawa, a nie tylko sam kodeks karny. Por. L. Peiper, Komentarz do Kodeksu Karnego, Kraków 1936,
s. 126.
Przepis przewidujący najsurowszą karę to taki, który umożliwia surowsze ukaranie w konkretnym przypadku, chodzi bowiem o to, że sprawca naruszający jednym czynem kilka przepisów nie
powinien z tego powodu odnosić korzyści. S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, część ogólna, Warszawa 1946, s. 387.
13
14
Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję z 17 marca 1921 r. (Dz. U.
nr 44, poz. 267), w związku z ustawą z dnia 2 sierpnia 1926 r. o upoważnieniu prezydenta Rzeczypospolitej do wydania rozporządzeń z mocą ustawy, Dz. U. nr 78, poz. 443.
studia 12 tomost.indb 280
2010-04-12 10:26:59
Eliminacyjny zbieg przepisów w polskim prawie karnym
281
deksu karnego byli w czasie późniejszym politykami na kontrolowanej przez ugrupowanie sanacyjne scenie politycznej. W takich realiach funkcjonowanie prawa
karnego nie było wolne od różnego rodzaju niepożądanych wpływów. Nie oznacza to krytyki rozwiązań, które wprowadzono do przepisów kodeksowych. Polska
myśl prawnicza znalazła w kodyfikacji karnej z 1932 r. własną i oryginalną drogę
stanowienia rozwiązań prawnych15. Odnosiło się to oczywiście do instytucji eliminacyjnego zbiegu przepisów ustawy. Obejmował on wszystkie typy przestępstw,
wobec których nie można było zastosować reguł wyłączania wielości ocen.
W odniesieniu do powyższego można zaproponować dwie funkcje dla zbiegu eliminacyjnego przepisów opisujące jego istotę. Pierwsza – gwarancyjna, przy
której należny pamiętać, że kodeks karny z 1932 r. przewidywał orzekanie kary
śmierci tylko za szczególnie ciężkie przestępstwa. Sam ten fakt powodował potencjalną możliwość wystąpienia największej dolegliwości wobec sprawcy, co nie było
obojętne dla zabezpieczenia społeczeństwa przed przestępcą. Z drugiej strony
jednak oskarżony i potencjalny sprawca mieli niejako zagwarantowane uniknięcie
połączenia kar odpowiadających zbiegającym się przepisom ustawy karnej.
Eliminacyjny zbieg przepisów powodował wykluczenie orzeczenia przez sąd
wobec oskarżonego wielokrotnego dożywotniego pozbawienia wolności, jak przewidują to systemy prawne anglosaskie. Zapewniało to ochronę przed nadmierną
represyjnością ze strony państwa. Wyeliminowano tym samym możliwość nałożenia się na siebie wielu kar przypisanych do różnych przepisów części szczególnej
kodeksu karnego.
Druga z funkcji, którą można nazwać porządkująco-upraszczającą, nie była już
tak spektakularnie doniosła dla jednostek. Miała istotne znaczenie dla organów
wymiaru sprawiedliwości. Dzięki niej możliwe było sprawniejsze dokonanie oceny
prawnej stanu faktycznego, co przejawiało się to w tzw. technice wymiaru sprawiedliwości. Przy zastosowaniu art. 36 kodeksu karnego z 1932 r. należało wyróżnić
etap postępowania przygotowawczego, w którym gospodarzowi postępowania,
prokuratorowi, ograniczono możliwość uproszczenia pracy w drodze wyeliminowania zachowań wyczerpujących znamiona więcej niż jednego przepisu. Inaczej
wyglądała sytuacja sędziego, który jako dominus litis w jego stadium jurysdykcyjnym, mógł w pełni korzystać z dobrodziejstwa prostego kwalifikowania w stan
prawny przewidziany przez przepis zaopatrzony w najsurowszą sankcję.
Eliminacja nie następowała w chwili stosowania prawa przez organy ścigania;
przepis najsurowszy wyłączał pozostałą wielość ocen, ale dopiero w chwili, kiedy sprawa karna trafiła pod obrady sądu. Na podstawie art. 281 k.p.k. z 1928 r.
prokurator w akcie oskarżenia miał obowiązek wskazania przepisów ustawy kar15
Por. M. Cieślak, op. cit., s. 415.
studia 12 tomost.indb 281
2010-04-12 10:26:59
282
Tomasz Fedorszczak
nej, pod które zarzucony czyn podpada. Z art. 36 k.k. wynikało jednoznacznie, że
w wypadku zbiegu przepisów oskarżyciel powinien podać dokładny opis czynu,
a następnie kolejno wymienić te wszystkie przepisy, które zostały naruszone czynem sprawcy. Zatem faktycznie była to kwalifikacja, jak przy zbiegu kumulacyjnym, a nie eliminacyjnym, i art. 36 k.k. nie miał praktycznego zastosowania w stadium inkwizycyjnym procesu karnego.
Sytuacja wyglądała inaczej, gdy sędzia w postępowaniu sądowym na podstawie
art. 369 k.p.k., dokonując subsumcji, najpierw ustalał czyn przypisany oskarżonemu (zgodnie z zasadą – jeden czyn stanowi jedno przestępstwo), a następnie wskazywał dokładnie najsurowszy przepis zastosowany na podstawie kodeksu karnego
(spośród wymienionych w akcie oskarżenia). Takie zachowanie metodyki pracy
sędziego w pełni odpowiadało dyspozycji art. 36 k.k. Pozwalało na uproszczenie
przez zastosowanie jednego, konkretnego przepisu, w tym wypadku najbardziej
surowego, zamiast wyliczania kolejno wszystkich pozostających w zbiegu. Sędzia
bowiem przed wydaniem wyroku musiał dokonać przeglądu możliwych sankcji
karnych, wybierając najbardziej dolegliwą dla sprawcy, która stanowiła podstawę
do wydania wyroku16.
Ta właściwość eliminacyjnego zbiegu przepisów pozwalała na uproszczania
kwalifikacyjne w konstrukcji orzeczenia i jednocześnie pozwalała ominąć karalność za popełnione czyny sankcją o niższym zagrożeniu w ustawie. Pochłonięte zostały zachowania zagrożone karą łagodniejszą. Sprawca i tak sądzony był
w przedziale najsurowszej represji karnej, ale jednocześnie miał gwarancje wymiaru jednej kary, zamiast ich sumowania za pomocą instytucji kary łącznej. Dla
pełnego zobrazowania zbiegu eliminacyjnego najlepiej posłużyć się przykładem.
Sprawca jednym zachowaniem wypełnił dyspozycje przestępstwa gwałtu (art.
204) i kazirodztwa (art. 206). W myśl dyrektyw instytucji zbiegu eliminacyjnego
był skazywany tylko za gwałt, przy którego dyspozycjach w kodeksie karnym sędzia odnajdywał najsurowszą sankcję. Podobnie mogła zajść hipotetyczna sytuacja, gdy jednym czynem sprawca dokonywał zniesławienia (art. 255), fałszywego
oskarżenia (art. 143) i w końcu nieumyślnego spowodowania śmierci (art. 230).
Taki stan faktyczny powodował pewien problem, ponieważ fałszywe oskarżenie
i nieumyślne spowodowanie śmierci zagrożone były taką samą karą – więzienia do
lat 5. Wydawać by się mogło, że stwarzało to sędziemu sytuację alternatywnego
wyboru, ale tylko pozornie. Skazanie musiało nastąpić przy kwalifikacji nieumyślnego spowodowania śmierci jako zachowania, które jednym czynem spowodowało dalej idący skutek.
16
J. Makarewicz, Zbieg ustaw karnych, „Czasopismo Sędziowskie” nr 2/1934, s. 99 i n.
studia 12 tomost.indb 282
2010-04-12 10:26:59
Eliminacyjny zbieg przepisów w polskim prawie karnym
283
3
Instytucja eliminacyjnego zbiegu przepisów w polskim prawie karnym, odnoszącym się do definicji przestępstwa i kary, przestała występować z dniem wejścia
w życie „następcy prawnego” kodeksu karnego z 1932 r. czyli kodeksu karnego
z 1969 r. Zmiana ustawodawstwa karnego wiązała się z porzuceniem większości
założeń konstrukcyjnych twórców k.k. z 1932 r. Prawo karne zostało dostosowane
do determinującego je wówczas tzw. modelu radzieckiego, który odbiegał zasadniczo od Kodeksu Makarewicza. Kodeks karny z 1969 r. nie tylko przewartościował idee zbiegu przepisów, ale wprowadził do polskiego prawa karnego nieznane
wcześniej pojęcia, jak np. społeczne niebezpieczeństwo czynu czy ochrona mienia społecznego. Warto zaznaczyć, że obecnie obowiązujący kodeks karny z 1997
r.17 przyjął odmienny charakter zbiegu przepisów od kodeksu karnego z 1932 r.
Najnowszy twór polskiej myśli karnistycznej, uchwalony w demokratycznym państwie prawa, nie powrócił do ciekawej instytucji zbiegu eliminacyjnego. Zamiast
tego przejęto z kodeksu karnego z 1969 r. rodzaj realnego zbiegu przepisów ustawy
w postaci kumulacyjnej kwalifikacji prawnej zachowań zbiegających się w jednym
czynie sprawcy.
Długie, jak na polskie warunki, obowiązywanie nie było wyrazem wysokiej
oceny merytorycznej wystawianej przez przedstawicieli partii rządzącej polską od
1944 r. Długość obowiązywania potwierdza sprawdzanie się w praktyce konstrukcji prawnej eliminacyjnego zbiegu przepisów ustawy. Dodatkowo za żywotnością
tej instytucji przemawia brak nowelizacji w tym zakresie. Niemniej, pomimo formalnego utrzymywania w obrocie prawnym dzieła polskich kodyfikatorów doby
dwudziestolecia międzywojennego, z uwagi na praktykę władz PRL wydających
liczne ustawy dodatkowe kodeks karny z 1932 r. miał zastosowanie tylko do drobniejszych spraw kryminalnych18.
Mimo że dla nowej władzy kodeks karny z 1932 r. był reliktem kapitalistycznym, pozostałością po sanacyjnych rządach pułkowników, to obowiązywał, choć
ze zmianami, bardzo długo. Poważna myśl o potrzebie stworzenia nowego kodeksu karnego datuje się w Polsce Ludowej już od lat 1947–1948. Wtedy to pojawiły
17
W pracach nad nowelami Kodeksu karnego z 1969 r. powracało zagadnienie wprowadzenia odpowiednika przepisu art. 36 Kodeksu karnego z 1932 r., jednak pozostało to jedynie w sferze postulatywnej. Por. A. Marek, Prawo Karne, Warszawa 2006, s. 226. W uzasadnieniu do Kodeksu karnego
z 1997 r. również wyżej oceniona została koncepcja pozwalająca na odzwierciedlenie w kwalifikacji
prawnej całej kryminalnej zawartości czynu zabronionego. Eliminacyjny zbieg zdaniem twórców
kodeksu prowadził do pominięcia w ocenie prawnej istotnych elementów składających się na zawartość karno-prawnego bezprawia. Por. Kodeks karny – uzasadnienie, Warszawa 1997, s. 123.
18
G. Rejman (red.), Wstęp [w:] Prawo karne okresu stalinizmu, „Studia Iuridca”, t. 35, 1998, s. 8.
studia 12 tomost.indb 283
2010-04-12 10:26:59
284
Tomasz Fedorszczak
się pierwsze wypowiedzi początkowo opowiadające się tylko za nowelizacją kodeksu z 1932 r. – takie stanowisko prezentował Leszek Lernell. Kolejne opinie na
ten temat, przedstawione przez Jana Wasilkowskiego, szły dalej, opowiadając się
za synchronizacją norm karnych z potrzebami nowego ustroju. W okresie planu
sześcioletniego myśli te przekształciły się w postulat zbudowania nowego systemu prawa karnego, a także nowego kodeksu karnego, opartego na zasadach naukowych marksizmu-leninizmu oraz na doświadczeniach prawa karnego ZSRR
w walce z różnymi przejawami przestępczości19.
Inicjatorem wprowadzenia do polskiego prawa karnego zbiegu kumulatywnego przepisów ustawy był Władysław Wolter, wywodzący swą osobowość prawnika jeszcze z dwudziestolecia międzywojennego. To on prowadził spory naukowe
z Juliuszem Makarewiczem odnoszące się do rozwiązań kodeksu karnego z 1932 r.
na łamach prasy prawniczej20 Inną rzeczą pozostaje jego uznanie jako naukowca
przez władze i dopuszczenie go do tworzenia kodeksu karnego dla Polski Ludowej.
Władysław Wolter kładł szczególny nacisk na konieczność odzwierciedlenia całokształtu zawartości kryminalnej czynu21. Taka zmiana koncepcji w stosunku do
poprzedniego stanu prawnego wskazuje wyraźną chęć odcięcia się od „bezwładu
instytucji zadomowionej” czyli eliminacyjnego zbiegu przepisów ustawy na rzecz
kumulatywnego zbiegu, jako nowego osiągnięcia prawa karnego Polski Ludowej22.
Istotą różnicy między zbiegiem eliminacyjnym a jego następcą, zbiegiem kumulatywnym, jest kwalifikacja czynu w akcie prawnym indywidualnym. Ma to swój
wyraz w zapisie (wyliczeniu naruszonych przepisów ustawy) konkluzji aktu oskarżenia oraz wyroku sądowego. Karę wymierza się jedną, ale na podstawie wszystkich naruszonych przepisów, a nie tylko jednego najsurowszego.
4
W Polsce doszło do rozbicia klasycznego trójpodziału przestępstwa (zbrodnie,
występki i wykroczenia). Zbrodnie i występki zakwalifikowano jako czyny zabronione o znamionach określonych w kodeksie karnym. Do tak określanych zacho19
I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, s. 5.
20 W. Wolter, Kilka uwag o metodologji nauk kryminologicznych, „Ruch Praw. Ekon. i Socj.”,
z. 4/1933, s. 173–178.
Przez co należy rozumieć ujecie wszystkich naruszonych przepisów ustawy karnej, a nie tylko
jednego najbardziej surowego. Zob. W. Wolter, Kumulatywny zbieg przepisów ustawy, Warszawa
1960, s. 20 i n.
21
22
W. Wolter, Zbieg przepisów ustawy [w:], Z. Siwik, Antologia literatury do nauki prawa karnego
materialnego. Część ogólna, Wrocław 1978, s. 324–326. Odnieść się należy do podglądów autora
tam przedstawionych.
studia 12 tomost.indb 284
2010-04-12 10:26:59
Eliminacyjny zbieg przepisów w polskim prawie karnym
285
wań w dniu dzisiejszym nie ma zastosowania z wyboru ustawodawcy eliminacyjny
zbieg przepisów. Natomiast za pomocą techniki legislacyjnej utworzony został
w 1971 r. kodeks wykroczeń dla czynów o najmniejszym ciężarze gatunkowym,
nieuregulowanych w kodeksie karnym lub zachowań nie spełniających kryteriów
ilościowych, aby mogły być zaliczone do zbrodni albo występków. Eliminacja oceny zachowań w polskim systemie prawnym znalazła zastosowanie w prawie wykroczeń. W artykule 9 § 1 kodeksu wykroczeń z 1971 r. zachowana została zasada
zbiegu eliminacyjnego wykroczeń23.
Instytucja eliminacyjnego zbiegu przepisów z uwagi na liczne mankamenty,
związane np. z problemem w kwalifikowaniu recydywy czy eliminacją kary najsurowszej w wypadku takiego samego zagrożenia ustawowego, spotyka się ze znaczną krytyką ze strony przedstawicieli nauki prawa karnego24. Zarzut polegający na
eksponowaniu trudności w kwalifikacji prawnej wydaje się chybiony, ponieważ
sędziowie posiadają zdolność oceny, które zachowanie w jednym czynie było dalej
idące lub powodujące bardziej ujemny skutek. Z tego względu ten krytyczny argument wydaje się być czysto teoretyczny. Sędzia zawsze ma możliwość przedstawienia motywów swojego wyboru w pisemnym uzasadnieniu wyroku.
W dzisiejszym stanie prawnym warto się zastanowić nad wprowadzeniem jako
alternatywy do prawa karnego zasady obowiązującej w art. 36 kodeksu karnego
z 1932 r.25 Jednak takie rozwiązanie zapewne zamiast ułatwić, mogłoby utrudnić
prace praktyków, powodując większy chaos interpretacyjny. Tylko dobrze wyszkoleni prawnicy są bowiem w stanie zrozumieć niuanse stosowania konstrukcji
prawnych, takich jak zbiegi przepisów czy zbiegi przestępstw w praktyce, lecz oni
także mogą nie ustrzec się błędów w wykładni prawa. Natomiast przywrócenie
niestosowanej i nieco zapomnianej obecnie instytucji eliminacyjnego zbiegu przepisów ustawy, zamiast kwalifikowania kumulatywnego, można zawsze racjonalnie
rozważyć, o ile by to mogło pozwolić na sprawniejsze rozstrzyganie spraw karnych
przez wymiar sprawiedliwości.
23
Stanowi on, że w wypadku gdy czyn sprawcy wyczerpuje znamiona wykroczeń określonych
w dwóch lub więcej przepisach ustawy, stosuje się przepis przewidujący najsurowszą karę (Dz. U.
z 1971 r. nr 12, poz.114).
Przykładowo, zob. I. Andrejew, Czy zmienić zasady art. 36 k.k., „Nowe Prawo”, nr 7–8/1958,
s. 135–136; Komentarz do kodeksu karnego, red. K. Buchała, Warszawa 1994, s. 94; J. Warylewski,
Prawo karne, część ogólna, Warszawa 2004, s. 328.
24
25
Taki pogląd, ale nie kategoryczny, można odnaleźć w komentarzu karnego. Zob. Kodeks karny,
część ogólna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa–Kraków 2007, s. 100.
studia 12 tomost.indb 285
2010-04-12 10:26:59
studia 12 tomost.indb 286
2010-04-12 10:26:59
Andrzej Witkowski
(Rzeszów)
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
Prämiendarlehen für Vaterlandswiederaufbau von 1946
1. Założenia; 2. Przedpłaty na PPOK a karty rejestracyjne; 3. Ustalanie wysokości i organizacja wpłat;
4. Wyniki subskrypcji; 5. Wnioski.
1. Rahmenbedingungen; 2. Voreinzahlungen für das Darlehen und die Registerblätter; 3. Festlegung der Darlehenshöhe und Organisation der Einzahlungen; 4. Ergebnis der Subskription; 5. Schlussfolgerungen.
1
Dekret z 21 grudnia 1945 r.1 upoważnił ministra skarbu do wypuszczenia
w 1946 r., w drodze publicznej subskrypcji, wewnętrznej, premiowej pożyczki państwowej w obligacjach na okaziciela pod nazwą „Premiowa Pożyczka Odbudowy
Kraju 1946 r.” [dalej: PPOK].
Była ona formą kredytu państwowego, który miał służyć na pokrycie nadzwyczajnych wydatków inwestycyjnych związanych z odbudową kraju ze zniszczeń
wojennych2. Ustawa z 20 września 1946 r. o planowaniu inwestycji oraz o planie
sfinansowania inwestycji na okres od 1 kwietnia do 31 grudnia 1946 r.3 przewidywała, że przeznaczone na ten cel środki finansowe Skarbu Państwa zostaną uzyskane m. in. z wpływów PPOK.
Miała ona być umorzona do 15 IV 1969 r. w terminach i ratach ustalonych
przez ministra skarbu. Kwota pożyczki nie została ustalona. Obawiano się bowiem
ujemnych reperkusji polityczno-propagandowych w wypadku niezrealizowa1
Dekret z 21 XII 1945 r. o upoważnieniu ministra skarbu do wypuszczenia Premiowej Pożyczki
Odbudowy Kraju 1946 r.; Dz. U. 1946, nr 2, poz. 11. Okoliczności przygotowania i uchwalenia owego
dekretu odsłania Z. Landau, Pożyczki wewnętrzne w Polsce w latach 1944–1946 (dyskusje – poglądy – realizacja), „Finanse”, nr 2, 1973, s. 34 – 40.
Zob. H. Reniger, Dochody państwowe, Warszawa 1957, s. 425–447; A. Drwiłło, Wewnętrzny kredyt
państwowy w systemie dochodów Polski Ludowej, „Finanse”, nr 8, 1970, s. 36–39.
2
3
Dz. U. 1946, nr 56, poz. 318.
studia 12 tomost.indb 287
2010-04-12 10:26:59
288
Andrzej Witkowski
nia planów rządu4. Odsetki przypadające od całej kwoty pożyczki miały być rozdzielane w postaci premii pomiędzy obligacje oznaczone drogą losowania. Wraz
z wylosowaniem premii obligacja podlegała umorzeniu. Podkreślono wyraźnie,
że kapitał pożyczki zabezpiecza się całym majątkiem ruchomym i nieruchomym
państwa. Obligacje pożyczki miały wszelkie prawa papierów pupilarnych i mogły
być używane do lokowania kapitałów osób pozostających pod opieką i kuratelą kapitałów fundacyjnych, kościelnych i korporacji publicznych. Dekret stanowił też,
iż będą one przyjmowane, według ich wartości imiennej, na podatek od spadków
i darowizn (do kwoty 50 000 zł od każdego płatnika tego podatku), oraz że są wolne od zajęcia egzekucyjnego (do kwoty 10 000 zł).
Subskrybentom obligacji pożyczki służyło prawo pierwszeństwa przy równych
kwalifikacjach z innymi osobami zainteresowanymi w otrzymaniu: 1) zamówień z
publicznych przetargów na dostawy i roboty dla władz, urzędów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych i samorządowych, w szczególności, gdy były związane
z odbudową kraju, 2) zezwoleń na prowadzenie przedsiębiorstw transportowych
oraz zakładów przemysłowych i handlowych, jak również przydziału środków
transportowych, maszyn i lokali potrzebnych do prowadzenia przedsiębiorstw,
3) koncesji we wszystkich dziedzinach, w których handel prywatny dopuszczony był w charakterze koncesjonariusza. Poszczególni ministrowie mogli w porozumieniu z ministrem skarbu ustalać dodatkowe przywileje pierwszeństwa dla
subskrybentów pożyczki w zakresie niepowszechnych świadczeń państwa, oraz
ustalać dla nich specjalne uprawnienia.
Owe prawo pierwszeństwa lub specjalne uprawnienia mogły być przyznane
tylko jeden raz. Ubieganie się o nie było uzależnione od wykazania przez zainteresowanego subskrybenta, że zadeklarował i wpłacił na pożyczkę sumę odpowiadającą jego stanowi majątkowemu i dochodowi, oraz od złożenia subskrybowanych
obligacji pożyczki do depozytu, w upoważnionych do tego instytucjach bankowych, wraz z dowodami wpłaty sumy subskrybowanej. Zdeponowane obligacje
mogły być podjęte z depozytu, jeżeli prawo pierwszeństwa lub uprawnienie, o które ubiegał się subskrybent, nie zostało mu przyznane, a w wypadku jego przyznania – po upływie roku od dnia złożenia obligacji do depozytu. Obligacje mogły być
podjęte z depozytu również, kiedy wylosowano je do umorzenia.
Obligacje pożyczki oraz premie ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat od
dnia, w którym stały się płatne na skutek wylosowania. Obligacje pożyczki nie
podlegały działaniu ustawy z 26 lipca 1919 r. o utraconych tytułach na okaziciela5.
4
Z. Landau, op. cit., s. 40.
Dz. U. 1919, nr 67, poz. 406. Przewidywała ona w szczególności, że każdy roszczący sobie prawo do
zagubionego, zniszczonego lub nieprawnie zabranego tytułu na okaziciela może w celu zachowania
5
studia 12 tomost.indb 288
2010-04-12 10:26:59
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
289
Dekret z 21 grudnia 1945 r. o upoważnieniu ministra skarbu do wypuszczenia
Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju przewidywał, że może on zarządzić przyjmowanie przedpłat na pożyczkę jeszcze przed otwarciem subskrypcji. Zagwarantowano zarazem, że przedpłaty dokonane przed otwarciem subskrypcji będą
zarachowane (po otwarciu subskrypcji) na poczet sumy zadeklarowanej przez
przedpłacającego pod warunkiem dołączenia dowodu wpłaty do deklaracji subskrypcyjnej. Natomiast kwoty wpłacone tytułem przedpłat, a niezadeklarowane
przez przedpłacającego po otwarciu subskrypcji, ulegały przepadkowi na rzecz
Skarbu Państwa i miały być użyte w celu odbudowy kraju. Przepadkowi na rzecz
Skarbu Państwa podlegały także wpłaty dokonane przy subskrypcji pożyczki, jeżeli subskrybent nie uiścił wszystkich rat na pożyczkę, które zobowiązał się wpłacić,
podpisując deklarację subskrypcyjną6.
Korzystając z owego uprawnienia, minister skarbu zarządził w dniu 1 lutego
1946 r. przyjmowanie przedpłat na PPOK z dniem 14 lutego 1946 r.7 i wymienił
instytucje upoważnione do ich przyjmowania8. Przyjmowanie przedpłat miało
zakończyć się w dniu otwarcia publicznej subskrypcji pożyczki. W tym samym
dniu Ministerstwo Skarbu skierowało do wszystkich instytucji, upoważnionych do
przyjmowania owych przedpłat, okólnik9, w którym zapowiadano, że na podstawie dekretu z 21 XII 1945 r. wypuszczona będzie w drodze publicznej subskrypcji
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r. Z wylosowaniem premii obligacja
podlegała umorzeniu przez wypłatę premii, której wysokość przewyższała wartość imiennej obligacji. Zapowiedziano, że na każde pół miliarda zł pożyczki przypada: 1) w każdym półroczu pierwszego trzechlecia – po 10 mln zł (1 250 premii),
2) w każdym losowaniu (co pół roku) następnego dziesięciolecia – po 8 mln zł
(1 tys. premii), 3) w każdym losowaniu (co pół roku) ostatniego dziesięciolecia –
po 8 400 000 zł (1 050 premii). Najniższa premia wynosiła 4 tys. zł, a najwyższa –
500 tys. zł. Ministerstwo Skarbu przypomniało też przywileje związane z PPOK,
podkreślając, że aby je otrzymać nie wystarczy dokonać subskrypcji pożyczki
swych praw wnieść do sądu podanie z żądaniem wzbronienia wszelkich wypłat z tego tytułu i dokonywania za pomocą niego jakichkolwiek transakcji.
6
Co powtórzono w obwieszczeniu ministra skarbu z 26 IV 1946 r. o otwarciu publicznej subskrypcji
na Premiową Pożyczkę Odbudowy Kraju 1946 r.; „Mon. Pol.” 1946, nr 39, poz. 74.
7
Zarządzenie ministra skarbu z 1 II 1946 r. o przyjmowaniu przedpłat na Premiową Pożyczkę Odbudowy Kraju 1946 r.; „Monitor Polski”, 1946, nr 15, poz. 24.
Narodowy Bank Polski, Bank Gospodarstwa Krajowego, Państwowy Bank Rolny, Pocztowa Kasa
Oszczędności, Komunalny Bank Kredytowy w Poznaniu, Polski Bank Komunalny S.A., Bank Spółdzielczy „Społem”, Centralna Kasa Spółek Rolniczych, Bank Związku Spółek Zarobkowych S.A., Bank
Handlowy w Warszawie S.A., komunalne kasy oszczędności.
8
9
Okólnik Ministerstwa Skarbu z 1 II 1946 r. w sprawie przyjmowania przedpłat na Premiową Pożyczkę Odbudowy Kraju 1946 r.; Dz. Urz. MS 1946, nr 5, poz. 62.
studia 12 tomost.indb 289
2010-04-12 10:26:59
290
Andrzej Witkowski
w dowolnej wysokości. Chodziło bowiem o kwotę, którą można było wymagać
od subskrybenta, biorąc pod uwagę jego stan majątkowy i dochodowy. Miarodajne miały być tu opinie komitetów społecznych PPOK, znających dobrze stosunki
miejscowe. Ministerstwo apelowało, aby, ze względu na przeznaczenie pożyczki
(odbudowa kraju), każdy obywatel poczuwał się do obowiązku nabycia pożyczki,
stosownie do swoich rzeczywistych możliwości.
Najmniejszą kwotę przedpłaty ustalono na sumę 500 zł. Wpływy z tytułu
przedpłat na pożyczkę Narodowy Bank Polski zapisywał na rachunek specjalny
Ministerstwa Skarbu, otwarty w oddziale NBP w Warszawie, pod nazwą „Urząd
Pożyczek i Długów Państwa – Przedpłaty na Premiową Pożyczkę Odbudowy Kraju 1946 r.” Wszystkie instytucje upoważnione do przyjmowania przedpłat miały
je przekazywać na ów rachunek codziennie. Z kolei Narodowy Bank Polski był
zobowiązany przesyłać każdego dnia do Urzędu Pożyczek i Długów Państwa
w Ministerstwie Skarbu wyciąg rachunku wraz ze specyfikacją wpłat, w której należało podać nazwy placówek i sumy przezeń przekazane.
Ministerstwo Skarbu zwróciło się do wszystkich instytucji kredytowych, upoważnionych do przyjmowania przedpłat, z apelem, aby traktowały akcję przyjmowania przedpłat na PPOK nie tylko jako wykonywanie czynności zleconej, ale
ponadto – a może przede wszystkim – jako akcję obywatelską, ze względu na
cel, któremu ma ona służyć. Ministerstwo oczekiwało, że w rozmowach z klientami banków zagadnienie pożyczki będzie wysuwane na pierwszy plan. Było ono
bowiem przekonane, że przez okres przedpłat i subskrypcji będzie się nań koncentrować uwaga całego społeczeństwa. Ministerstwo Skarbu podkreślało też, że
wpłaty klientów, przelewy, czy też inne przekazy związane z PPOK, powinny być
traktowane w sposób specjalny, dogodny dla wpłacających (poza wszelką kolejnością, a w razie potrzeby – również poza godzinami kasowymi). Wyraziło zarazem
przeświadczenie, że przez takie współdziałanie dyrekcje i pracownicy instytucji
kredytowych, w zrozumieniu ważności akcji pożyczkowej, zechcą przyczynić się
do sprawnego przeprowadzenia akcji. Ministerstwo Skarbu poinformowało również, iż zwróciło się do Ministerstwa Poczt i Telegrafów z prośbą o zarządzenie,
aby korespondencja bankowa dotycząca wpłat na pożyczkę była załatwiana przez
urzędy pocztowe jako w trybie pilnym. W związku z tym miała ona być oznaczona
widocznym napisem „Pilne – Pożyczka Odbudowy Kraju”10.
W dniu 16 lutego 1946 r. minister skarbu wydał rozporządzenie o wypuszczeniu Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r.11 z dniem 15 kwietnia 1946 r.
10 Okólnik Ministerstwa Skarbu z 7 II 1946 r. w sprawie Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju
1946 r.; Dz. Urz. MS 1946, nr 5, poz. 63.
11 Dz. U. 1946, nr 7, poz. 63.
studia 12 tomost.indb 290
2010-04-12 10:26:59
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
291
w obligacjach na okaziciela po 2 tys. zł, które miały składać się z czterech części
po 500 zł każda. Pożyczka miała być podzielona na emisje, a emisje na serie po
50 obligacji. Kwotę pożyczki i plan jej umorzenia oraz liczbę emisji i wysokość
kwot poszczególnych emisji miało określić odrębne rozporządzenie. Umorzenie
pożyczki miało nastąpić do dnia 15 kwietnia 1969 r. w 46 ratach półrocznych według ustalonego planu przez losowanie obligacji, które przewidziano dwa razy do
roku (w dniach 15 kwietnia i 15 października). Losowanie obligacji było dwojakie:
premiowe i niepremiowe. Pierwsze losowanie premiowe wyznaczono na dzień 15
października 1946 r., a pierwsze losowanie niepremiowe – na dzień 15 października 1949 r. Numery obligacji wylosowanych należało ogłaszać w „Monitorze Polskim”. Przypomnijmy, że wraz z wylosowaniem premii obligacje ulegały umorzeniu. Zapowiedziano równocześnie, iż wykup obligacji wylosowanych w losowaniu
niepremiowym nastąpi według ich wartości imiennej. Omawiane rozporządzenie
określiło wysokość kwoty przeznaczanej corocznie na premie oraz liczbę i wysokość premii przewidzianych w każdym półrocznym losowaniu premiowym (w poszczególnych okresach: 1) 15 X 1946 r. – 15 IV 1949 r., 2) 15 X 1949 r. – 15 IV 1959
r., oraz 3) 15 X 1959 r. – 15 IV 1969 r.) identycznie jak zapowiadał to omówiony już
okólnik Ministerstwa Skarbu z 1 lutego 1946 r. Cenę sprzedażną obligacji pożyczki
określono na 2 tys. zł za jedną obligację wartości imiennej 2 tys. zł.
W obwieszczeniu ministra skarbu z 26 kwietnia 1946 r.12 czytamy, iż publiczna subskrypcja na PPOKraju zostanie otwarta 14 maja 1946 r. i trwać będzie do
31 maja 1946 r. Zapowiedział, że subskrypcję przyjmować będą: 1) kasy urzędów
skarbowych, instytucje kredytowe, 2) zarządy gmin wiejskich (jako placówki subskrypcji dla ludności wiejskiej), oraz 3) władze, urzędy i instytucje, przedsiębiorstwa państwowe lub pozostające pod zarządem państwowym, jak również władze,
urzędy, instytucje oraz przedsiębiorstwa związków samorządu terytorialnego, Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych
i Ubezpieczalnie Społeczne, jako placówki subskrypcji dla pracowników tam zatrudnionych.
Kwota zadeklarowana na PPOK była płatna jednorazowo gotówką przy podpisywaniu deklaracji subskrypcyjnej. Jednakże na żądanie subskrybenta była rozkładana na raty (nie więcej niż pięć), z których pierwsza, stanowiąca przynajmniej
jedną piątą część kwoty subskrybowanej, płatna była przy podpisywaniu deklaracji
subskrypcyjnej.
Zapowiedziano także, iż obligacje PPOK będą wydawane subskrybentom przez
te placówki, w których podpisali deklarację na PPOK i wpłacili należność.
12 Obwieszczenie ministra skarbu z 26 IV 1946 r. o otwarciu publicznej subskrypcji na Premiową
Pożyczkę Odbudowy Kraju 1946 r.
studia 12 tomost.indb 291
2010-04-12 10:26:59
292
Andrzej Witkowski
Krajowa Rada Narodowa zatwierdziła dekret z 21 grudnia 1945 r. o upoważnieniu ministra skarbu do wypuszczenia Premiowej Pożyczki Kraju 1946 r. w dniu 28
kwietnia 1946 r. Jednocześnie przyjęła (przez aklamację) rezolucję, w której czytamy, iż Krajowa Rada Narodowa – widząc w Premiowej Pożyczce Odbudowy
Kraju 1946 r. niezmiernie ważny czynnik w dziele odbudowy Kraju, zniszczonego
przez germańskiego najeźdźcę, stwierdza, że wszyscy obywatele powinni wziąć
jak najszerszy udział w subskrypcji. Prezentując stanowisko Komisji SkarbowoBudżetowej, poseł sprawozdawca zaapelował do posłów, aby wzięli jak najszerszy
udział w propagowaniu pożyczki13.
W dniu 29 maja 1946 r. minister skarbu przedłużył czas trwania publicznej subskrypcji na PPOK, do dnia 20 czerwca 1946 r14.
Na podstawie dekretu z 31 maja 1946 r.15 osoba, która subskrybowała PPOK
w wysokości odpowiadającej zaleceniom właściwego Obywatelskiego Komitetu
Pożyczki, mogła – przy zgłoszeniu dodatkowej subskrypcji – uiścić zadeklarowaną dodatkowo kwotę częściowo równowartością opiewających na jej nazwisko
kwitów depozytowych16 na zdeponowane banknoty byłego Banku Emisyjnego
13
Sprawozdanie stenograficzne z posiedzeń Krajowej Rady Narodowej w dniach 26, 27 i 28 kwietnia 1946 r. Warszawa 1946, ł. 441.
Obwieszczenie ministra skarbu z 29 V 1946 r. o przedłużeniu czasu trwania publicznej subskrypcji
na Premiową Pożyczkę Odbudowy Kraju 1946 r.; Mon. Pol. 1946, nr 48, poz. 90.
14
Dekret z 31 V 1946 r. o szczególnym uiszczeniu należności z tytułu subskrypcji Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r.; Dz. U. 1946, nr 21, poz. 137.
15
Owe kwity depozytowe były wystawione na podstawie przepisów dekretów:
1) z 23 X 1944 r. o wycofaniu z obiegu marki niemieckiej na obszarze województwa białostockiego
z dniem 28 X 1944 r. (Dz. U. 1944, nr 9, poz. 430). Dekret ten zarządził wymianę marek niemieckich
na złotowe bilety skarbowe (emitowane na podstawie dekretu z 24 VIII 1944 r. o emitowaniu biletów
skarbowych; Dz. U. 1944, nr 3, poz. 11). Wymianie podlegała kwota do wysokości 300 marek na jedną
pełnoletnią osobę. Posiadane nadwyżki tej waluty należało przekazać do banku depozytowego. Za
przekroczenie, bądź niedopełnienie wprowadzonych nakazów i zakazów, dekret przewidywał karę
więzienia do 5 lat oraz przepadek kwot złożonych do depozytu.
2) z 6 I 1945 r. o deponowaniu i wymianie banknotów Banku Emisyjnego w Polsce (Dz. U. 1945,
nr 1, poz. 2). Dekret ten postanowił, że złote krakowskie (emitowane przez Niemców na terenie Generalnego Gubernatorstwa) przestają być obiegowym środkiem płatniczym na obszarze państwa
polskiego z dniem 10 I 1945 r. W okresie od 10 I 1945 do 28 II 1945 r. każdy posiadacz banknotów
krakowskich obowiązany był złożyć je jednorazowo, w całości w urzędzie skarbowym lub przedsiębiorstwie bankowym określonym przez ministra skarbu. Podlegały one wymianie na bilety skarbowe z napisem „Narodowy Bank Polski” jedynie na rzecz osób fizycznych i prawnych mających
miejsce zamieszkania, względnie siedzibę, na obszarze wyzwolonym do 6 I 1945 r., o ile na danym
terenie banknoty krakowskie były dopuszczone do obiegu jako środek płatniczy. Wymienić można
było jedynie część złożonej kwoty (w wypadku osób fizycznych – 500 zł krakowskich), a reszta miała
pozostać w depozycie. Zagrożono zarazem, że wykroczenia przeciw ustanowionym nakazom i zakazom podlegać będą karze grzywny do 1 mln zł oraz przepadkowi zakwestionowanych banknotów
na rzecz Skarbu Państwa.
16
studia 12 tomost.indb 292
2010-04-12 10:26:59
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
293
w Polsce lub marki niemieckie17. Było to rozwiązanie, które miało zapewnić zwiększenie subskrybowanych kwot, a subskrybentom pozwalało wykorzystać kwity
depozytowe na zdeponowane, wycofywane banknoty, które otrzymali w związku
z reformą walutową przeprowadzoną 1945 r.
Z kolei dekret z 13 listopada 1946 r. o daninie narodowej na zagospodarowanie
Ziem Odzyskanych18 przewidywał dla podatników podatku gruntowego, podatników podatku od nieruchomości oraz podatników podatku obrotowego, którzy
subskrybowali PPOK w wysokości odpowiadającej zaleceniom właściwego komitetu obywatelskiego i wpłaciły całą subskrybowaną sumę, bonifikatę w wysokości
25% wymierzonej daniny.
Zauważmy też, że ustalony w rozporządzeniu ministra skarbu z 16 lutego 1946 r.
termin pierwszego losowania premiowego PPOK (15 X 1946 r.) został dwukrotnie
przesunięty: pierwotnie na 15 grudnia 1946 r.19, a następnie na 15 stycznia 1947 r.20
3) z 5 II 1945 r. o deponowaniu i wymianie marek niemieckich na terenach Rzeczypospolitej Polskiej
wyzwolonych spod okupacji po dniu 6 I 1945 r. (Dz. U. 1945, nr 5, poz. 17). Przestały one być obiegowym środkiem płatniczym z dniem 28 II 1945 r. W okresie od 10 do 28 II 1945 r. na tych terenach
każdy posiadacz marek niemieckich obowiązany był złożyć je do depozytu jednorazowo w całości
w urzędzie skarbowym lub przedsiębiorstwie bankowym określonym przez ministra skarbu. Zdeponowane marki były wymieniane na banknoty Narodowego Banku Polskiego do wysokości 500 marek
dla jednej osoby fizycznej, tylko obywatelom państwa polskiego i państw sprzymierzonych. Nadwyżka kwoty zdeponowanej w markach niemieckich, która nie podlegała wymianie, miała pozostać
w depozycie. Każdy, kto wykroczył przeciw przepisom dekretu, podlegał karze grzywny do 1 mln zł,
a zakwestionowane marki ulegały przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa.
4) z 5 II 1945 r. o rozciągnięciu mocy obowiązującej niektórych postanowień dekretu z 6 I 1945 r.
o deponowaniu i wymianie banknotów Banku Emisyjnego w Polsce na obszary Rzeczypospolitej
Polskiej, wyzwolone po dniu 6 I 1945 r. (Dz. U. 1945, nr 5, poz. 18). Wymianą złotych krakowskich
objęto jedynie osoby fizyczne.
Przy ustalaniu równowartości kwitów depozytowych na potrzeby dodatkowej subskrypcji PPOK
przyjęto dla banknotów byłego Banku Emisyjnego w Polsce stosunek 1:1, a dla marek niemieckich
– 1 zł za 2 marki. Zastrzeżono zarazem, że, przy uiszczaniu dodatkowo zadeklarowanej kwoty subskrypcji PPOK częściowo równowartością kwitów depozytowych, musi być zachowany odpowiedni stosunek wpłaty kwitami depozytowymi do wpłaty gotówkowej. Im większa była równowartość
kwitów depozytowych, tym większa była wymagana część wpłaty gotówkowej (wynosiła ona od 10%
do 50% równowartości kwitu depozytowego). Owe ograniczenia nie dotyczyły instytucji publiczno-prawnych, użyteczności publicznej, społecznych i kredytowych, które mogły uiścić dodatkowo
zadeklarowane kwoty pożyczki w całości kwitami depozytowymi, bez względu na wartość subskrybowanej pożyczki.
17
Uprawnienie to przysługiwało także prawnym następcom osób, na których imię opiewały kwity
depozytowe.
18
Dz. U. 1946, nr 61, poz. 341.
Rozporządzenie ministra skarbu z 25 V 1946 r. o przesunięciu terminu pierwszego losowania premiowego Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r.; Dz. U. 1946, nr 21, poz. 138.
19
20
Rozporządzenie ministra skarbu z 23 XI 1946 r. o przesunięciu terminu pierwszego losowania
premiowego Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r.; Dz. U. 1946, nr 64, poz. 364.
studia 12 tomost.indb 293
2010-04-12 10:27:00
294
Andrzej Witkowski
Kwotę PPOK i plan jej umorzenia oraz liczbę i wysokości premii określiło rozporządzenie ministra skarbu z 12 grudnia 1946 r.21 Kwota PPOK została ustalona
na 4,5 miliarda zł. Pożyczka został podzielona na emisje: „A”, „B”, „C” i „D”, z których każda składała się z 10 tysięcy serii o łącznej imiennej wartości 1 mld zł, oraz
emisję „E”, składającą się z 5 tysięcy serii o łącznej imiennej wartości 500 mln zł.
Pożyczka podlegała umorzeniu do 15 kwietnia 1969 r. w ratach półrocznych według planu, który stanowił załącznik do omawianego rozporządzenia. W drugim
załączniku określono liczbę i wysokość premii przypadających do wylosowania
w każdym losowaniu premiowym.
W 1947 r. minister skarbu ustalił, iż obligacje PPOK mogą być przyjmowane:
1) na wadia przy przetargach (według wartości nominalnej), 2) jako kaucje na
zabezpieczenie wszelkiego rodzaju umów (po kursie 80% wartości nominalnej),
3) jako kaucje na zabezpieczenie udzielanych zaliczek, jak również na zabezpieczenie udzielanych przez Skarb Państwa kredytów akcyzowych, celnych i transportowych (po kursie 60% wartości nominalnej)22.
2
Jak już sygnalizowałem, minister skarbu skorzystał z upoważnienia zawartego
w dekrecie z 21 grudnia 1945 r. i w dniu 1 lutego 1946 r. zarządził przyjmowanie
przedpłat na PPOK od 14 lutego 1946 r.
Jednak już 4 stycznia 1946 r., a więc jeszcze przed opublikowaniem dekretu
z 21 grudnia 1945 r. o Premiowej Pożyczce Odbudowy Kraju 1946 r. (nastąpiło
w dniu 29 I 1946 r.) oraz przed wydaniem zarządzenia o przyjmowaniu przedpłat
na PPOK (ukazało się 14 II 1946 r.), niepublikowane zarządzenie ministra skarbu23
przewidziało, że w wypadku podatników podatku obrotowego wniesienie przedpłaty na PPOK nastąpi równocześnie z nabyciem kart rejestracyjnych, które zo-
21
Rozporządzenie ministra skarbu z 12 XII 1946 r. o ustaleniu kwoty Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r. i planie jej umorzenia oraz o ustaleniu liczby i wysokości premii; Dz. U. 1946, nr 71,
poz. 393.
22
Obwieszczenie ministra skarbu z 29 IV 1947 r. ustalające kurs, podług którego mogą być
przyjmowane obligacje Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r. przez władze i urzędy
państwowe jako wadia przy przetargach oraz jako kaucje na zabezpieczenie wszelkiego rodzaju
umów lub zaliczek wypłacanych na dostawy i roboty rządowe, jak również na zabezpieczenie
udzielonych przez Skarb Państwa kredytów akcyzowych, celnych i przewozowych; „Mon. Pol.”
1947, nr 63, poz. 457.
23
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Ministerstwo Skarbu 1944–1950, [dalej: AAN MS], sygn.
730, s. 5–7.
studia 12 tomost.indb 294
2010-04-12 10:27:00
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
295
stały określone w dekrecie z 21 XII 1945 r. o podatku obrotowym24, który wszedł
w życie z dniem 1 stycznia 1946 r. (a ogłoszony został 5 II 1946 r.).
W myśl jego postanowień obowiązek podatkowy należało corocznie zgłosić przez nabycie właściwej karty rejestracyjnej. To rozwiązanie nadawało podatkowi obrotowemu charakter rejestracyjno-kontrolny (nie dotyczyło jedynie osób
wykonujących wyłącznie świadczenia zwolnione od podatku)25. Kartę rejestracyjną należało bowiem nabyć: 1)na każdy należący do przedsiębiorstwa oddzielny
zakład handlowy, usługowy, przemysłowy, rzemieślniczy i górniczy oraz na każdy oddzielny skład, 2) na każde przedsiębiorstwo handlu obnośnego, rozwoźnego
i jarmarcznego, na każde przedsiębiorstwo wyrębu lasu oraz na każde przedsiębiorstwo wykonywane bez utrzymywania oddzielnych zakładów, 3) na każde zajęcie zawodowe i wszelkie inne zatrudnienia o celach zarobkowych. Ceny kart rejestracyjnych
na zajęcia zawodowe zależne były od ich rodzaju i miejsca wykonywania26, a na przedsiębiorstwa i zakłady – nadto od wielkości obrotu rocznego. Wynosiły od 100 zł do
1500 zł. Karty rejestracyjne na każdy rok podatkowy należało wykupić w styczniu.
W związku z tym podatnicy podatku obrotowego, nabywając w urzędach
skarbowych niezbędne karty rejestracyjne, poddawani byli z ich strony presji na
rzecz wniesienia przedpłaty na PPOK. Owo niepublikowane zarządzenie Ministerstwa Skarbu z 4 I 1946 r. zobowiązywało bowiem urzędy skarbowe i rewizyjne,
aby przypominały każdemu ze zgłaszających się po kartę rejestracyjną obywatelski
obowiązek złożenia przedpłaty. Jej wysokość miała odpowiadać jego stosunkom
majątkowym i zarobkowym i była ustalana przez urzędy skarbowe i rewizyjne na
podstawie wytycznych podanych przez Ministerstwo Skarbu. Uwzględniały one
podział na poszczególne branże i podawały minimalną i maksymalną wysokość
przedpłaty27.
24
Dz. U. 1946, nr 3, poz. 23.
Zob. K. Wąsowicz, Podatek obrotowy – charakterystyka ogólna, [w:] Wybrane źródła i literatura
do obowiązującego prawa finansowego, Toruń 1949, s. 424.
25
Wyróżniono: miasta do 100 tys. mieszkańców, miasta ponad 100000 mieszkańców i gminy wiejskie.
26
Izba Skarbowa w Krakowie przekazała podległym urzędom skarbowym, że ustalonych przez Ministerstwo Skarbu wysokości kwot przedpłat na PPOK nie należy uważać za „sztywne”. Podkreśliła,
że należy się tu kierować wyłącznie zdolnością płatniczą podatnika i gdzie to tylko możliwe żądać
przedpłat wyższych od przewidzianych przez Ministerstwo Skarbu. Z kolei przedpłaty w wysokości
niższej niż ustalona przez Ministerstwo Skarbu mogły nastąpić jedynie w wyjątkowych sytuacjach.
W praktyce owe wytyczne nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Urzędy skarbowe w przeważającej mierze zadowalały się bowiem przedpłatami w wysokościach minimalnych, przewidzianych dla
poszczególnych branż. Dlatego też Izba Skarbowa w Krakowie wydała w dniu 15 II 1946 r. okólnik,
w którym podała już szczegółowe normy dla ustalenia wysokości przedpłat. Uwzględniając podział
na branże, nakazała różnicować wysokość przedpłaty, w zależności od wielkości obrotu osiągniętego
w 1945 r. AAN MS, sygn. 766, s. 127–128.
27
studia 12 tomost.indb 295
2010-04-12 10:27:00
296
Andrzej Witkowski
Urzędy skarbowe (rewizyjne) upoważniono, pomimo braku podstaw prawnych, do odmowy wydania karty rejestracyjnej w wypadku złej woli podatnika,
który nie chciał wnieść owej przedpłaty nawet w kwocie odpowiadającej normom
minimalnym28. Jednocześnie zobowiązano je, by do dnia 28 lutego 1946 r. poddały
kontroli co najmniej 80% podatników w swych okręgach w zakresie wypełnienia
obowiązku nabycia karty rejestracyjnej. Sporządzone w związku z tym protokóły
karne, za prowadzenie przedsiębiorstw, zakładów i wykonywania zajęć zarobkowych bez karty rejestracyjnej, należało pozostawić na razie bez dalszego biegu29.
Aby zwiększyć liczbę przedpłat wnoszonych przez podatników, minister skarbu zwrócił się 17 stycznia 1946 r. do wszystkich ministrów, aby podległe im władze,
urzędy i instytucje kierowały się zasadą, iż przy wszelkich decyzjach, z których
wynikają korzyści materialne dla stron (np. przy wydawaniu koncesji na lokale rozrywkowe, gastronomiczne itp., przy uruchamianiu prywatnych przedsiębiorstw
handlowych), oraz wszędzie tam, gdzie samo przyznanie bądź rozmiar przydziału
zależny jest od swobodnego uznania władzy, żądały od wnioskodawców subskrybowania pożyczki w kwotach nie mniejszych niż 25–30% szacowanej korzyści30.
W dniu 31 stycznia 1946 r. minister skarbu dodał, że subskrybowanie pożyczki
w związku z osiąganą korzyścią jest niezależne od wykonania ogólnego obowiązku subskrypcji według norm, które określą powołane w tym celu komitety
obywatelskie31. Minister Skarbu oczekiwał od adresatów tego pisma informacji
o wydanych w tej sprawie zarządzeniach. Poinformował zarazem, że w sprawach
związanych z PPOK należy zwracać się do delegata ministra skarbu d/s PPOK –
komisarza generalnego PPOK32, który niebawem powołał – na wnioski dyrektorów
izb skarbowych, uzgodnione z wojewodami – delegatów wojewódzkich PPOK.
W dniu 31 stycznia 1946 r. Ministerstwo Skarbu poinformowało, iż niektóre urzędy skarbowe (rewizyjne) decydują dowolnie o wysokości przedpłat na PPOK w rażącym nawet oderwaniu od norm określonych w zarządzeniu z 4 stycznia 1946 r.
i odmawiają wydania karty rejestracyjnej, nawet po wpłaceniu przez podatników kwoty zgodnej z otrzymanymi normami. Ministerstwo Skarbu podkreśliło, że tego rodzaju
postępowanie jest sprzeczne z ogólnymi założeniami akcji subskrypcyjnej. Ocena, czy
uiszczona kwota przedpłaty na PPOK może być uważana za wypełnienie obowiązku
obywatelskiego przez poszczególnych subskrybentów ze względu na ich stan majątkowy i dochodowy miała bowiem należeć do komitetów obywatelskich, a nie do urzę28
Ibidem, sygn. 1103, s. 90 –91.
29
Ibidem, s. 90.
30
Ibidem, s. 103.
31
Ibidem, sygn. 175, s. 19–20
32
Został nim Wiktor Kościński.
studia 12 tomost.indb 296
2010-04-12 10:27:00
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
297
dów skarbowych (rewizyjnych). Ministerstwo wyjaśniło zarazem, że w sytuacji, gdy
owe komitety obywatelskie nie zostały jeszcze powołane, rola urzędów skarbowych
(rewizyjnych) winna się ograniczyć do poinformowania każdego ze zgłaszających się
po kartę rejestracyjną o jego obywatelskim obowiązku subskrypcji PPOK, w takiej wysokości, która odpowiadała jego stosunkom majątkowym i zarobkowym. Ministerstwo Skarbu było przekonane, że ustalenie owego odniesienia, dla określenia wysokości przedpłaty, nie powinno nastręczać urzędom skarbowym (rewizyjnym) specjalnych trudności ze względu na ich znajomość stosunków miejscowych i posiadane akta
wymiarowe podatników33. Podkreślono, że urzędy skarbowe mogą odmówić wydania
karty rejestracyjnej tylko w wypadku „złej woli” podatnika, gdy nie uiścił przedpłaty na
PPOK nawet w kwocie określonej przez normy minimalne. Zauważmy, że ani dekret
z 21 grudnia 1945 r. o podatku obrotowym, ani żaden publikowany akt prawny dotyczący PPOK nie przewidywał takiego uprawnienia urzędów skarbowych
i urzędów rewizyjnych.
W większości wypadków urzędy skarbowe i rewizyjne zadowalały się jednak
kwotami przedpłat na PPOK proponowanymi przez podatników – najczęściej
w wysokościach minimalnych. Izbom Skarbowym polecono więc opracować
dla podległych urzędów bardzo szczegółowe normy, które uzależniały wysokość
przedpłat na PPOK przyjmowanych od podatników od obrotu osiągniętego przez
nich w 1945 r. W tej sytuacji podatnicy, mogąc wcześniej wyliczyć sobie wysokość
oczekiwanej od nich kwoty przedpłaty, zaniechali ich wnoszenia. W konsekwencji powstrzymywali się także od wykupu kart rejestracyjnych wymaganych przez
dekret o podatku obrotowym. W tej sytuacji zaniepokojone Ministerstwo Skarbu
pozwoliło (6 II 1946 r.) rozkładać na 2–3 raty kwoty należnych przedpłat, płatne
najpóźniej do 15 marca 1946 r., z tym, że karty rejestracyjne należało w tych wypadkach wydawać dopiero po uiszczeniu ostatniej raty34. Nie na wiele się to zdało. Ministerstwo Skarbu przedłużyło więc termin wykupu kart rejestracyjnych do
końca marca35. Natomiast od połowy marca urzędy skarbowe nie uzależniały już
Oceniając wyniki akcji przedpłat na PPOK w województwie poznańskim (w połowie marca
1946 r.), przedstawiciel Ministerstwa Skarbu podkreślił, iż była ona przeprowadzona bardzo sprężyście i dała bardzo dobre rezultaty finansowe. Z zadowoleniem zauważył, że osiągnięto je dzięki
temu, iż przy ustalaniu wysokości przedpłat urzędy skarbowe oderwały się od obrotów i dochodów
podatników i oceniały ich zdolność płatniczą na zupełnie innych przesłankach, opartych m. in. na
znajomości terenu. Stąd, w wielu wypadkach, wysokość wpłaconych przedpłat pozostawała w rażącej sprzeczności w wielkością obrotów deklarowanych i akceptowanych przez urzędy skarbowe przy
ustalaniu zaliczek miesięcznych na podatekk obrotowy i dochodowy. AAN MS, sygn. 788, s. 14–15.
33
34
AAN MS, sygn. 730, s. 48.
Zarządzenie ministra skarbu z 22 II 1946 r. o rozszerzeniu uprawnień urzędów skarbowych (rewizyjnych) do rozstrzygania odwołań, o przesunięciu terminu do składania zeznań do wymiaru podatku obrotowego i dochodowego oraz terminu do nabycia kart rejestracyjnych; „Mon. Pol.” 1946, nr 21, poz. 34.
35
studia 12 tomost.indb 297
2010-04-12 10:27:00
298
Andrzej Witkowski
wydania karty rejestracyjne od wniesienia przedpłaty na PPOK. Opornych należało jednak wpisać na „specjalną listę”. Nakłanianiem do wnoszenia przedpłat miał
się odtąd zająć komisarz generalny PPOK i jego delegaci wojewódzcy36.
Ministerstwo Skarbu zdawało sobie sprawę z nielegalności uzależnienia wydania karty rejestracyjnej od wniesienia przedpłaty na PPOK. Przezornie powstrzymywało więc urzędy skarbowe (rewizyjne) przed nakładaniem kar przewidzianych za niewykupienie w terminie karty rejestracyjnej37. Sprawy te mogły bowiem
trafić ostatecznie na drogę sądową, a wtedy organom skarbowym trudno byłoby
przedstawić argumenty przemawiające za legalnością zaskarżonych działań.
Jak pamiętamy, subskrybentom obligacji pożyczki zagwarantowano przywileje,
które były istotne wobec ówczesnego deficytu szeregu dóbr i ścisłej reglamentacji
działalności gospodarczej. Wobec tak silnej presji na podatników i wymuszania
powszechności akcji dokonywania przedpłat owe przywileje gospodarcze znacznie traciły na swej atrakcyjności.
Według danych z 10 marca 1946 r. 47,7% ogółu podatników podatku obrotowego uiściło przedpłaty na PPOK przy nabywaniu kart rejestracyjnych na rok 1946.
Najwięcej przedpłat odnotowano w okręgach Izb Skarbowych w Poznaniu (68,5%),
Wrocławiu (63,8%) i Olsztynie (60,9%), a najmniej w okręgach Izb Skarbowych
w Białymstoku (33,3%), Rzeszowie (30,7%) i Kielcach (27,7%)38.
Komisarz Generalny PPOK, przekazując te dane (16 III 1946 r.) dyrektorom
izb skarbowych i wojewódzkim delegatom d/s PPOK, podkreślił, że dla odmiany
owego niezadowalającego stanu faktycznego zachodzi potrzeba natychmiastowego podjęcia jak najenergiczniejszych kroków i użycia wszelkich dostępnych
metod działania. Poinformował zarazem, że na konferencji naczelników urzędów
skarbowych w jednym z okręgów izb skarbowych mylnie podano, iż termin zakończenia przyjmowania przedpłat upływa z dniem 15 marca 1946 r. i od tego czasu
podatnikom, którzy ich nie uiścili należy wydawać karty rejestracyjne bez żadnych
ograniczeń. Komisarz Generalny PPOK określił to mianem nieporozumienia, pod36
AAN MS, sygn. 1103, s. 163, sygn. 766, s.127–129.
Art. 185 ustawy z 15 III 1934 r. – ordynacja podatkowa (tekst jednolity z 14 II 1936 r.; Dz. U. 1936,
nr 14, poz. 134) przewidywał karę grzywny do 500 zł, dla każdego, kto nie uczynił zadość w wyznaczonym terminie, bez dostatecznego usprawiedliwienia, wezwaniu, poleceniu lub żądaniu władzy
skarbowej, albo nakazowi wynikającemu z przepisów ordynacji podatkowej lub innych ustaw podatkowych i rozporządzeń wydanych na ich podstawie. Warto w tym miejscu nadmienić, że dekret
z 16 XI 1945 r. o podwyższeniu grzywien, kar pieniężnych, kar porządkowych oraz nawiązek (Dz. U.
1945, nr 56, poz. 312) podwyższył dziesięciokrotnie grzywny (oraz kary pieniężne, kary porządkowe
i nawiązki) przewidziane w wydanych przed 5 IX 1939 r. przepisach prawa materialnego i formalnego, które zostały oznaczone stałą kwotą pieniężną, oraz górną granicę grzywien (kar pieniężnych, kar
porządkowych i nawiązek), które zostały oznaczone w określonej kwocie pieniężnej.
37
38
AAN MS, sygn. 1103, s. 428.
studia 12 tomost.indb 298
2010-04-12 10:27:00
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
299
kreślając, że termin otwarcia subskrypcji nie został jeszcze ustalony. Przypomniał,
że według instrukcji udzielonych na zjeździe dyrektorów izb skarbowych, nacisk
moralny na podatników, aby wnosili przedpłaty na PPOK, ma następować już nie
w formie odmowy wydawania kart rejestracyjnych, lecz drogą wpisu na odpowiednią listę tych, którzy ich nie dokonali, oraz przez akcję uświadamiającą39.
4 kwietnia 1946 r. minister skarbu skierował do dyrektorów izb skarbowych
okólnik, w którym zarządził, aby urzędy skarbowe (rewizyjne) przystąpiły bezzwłocznie do kontroli przedsiębiorstw (zakładów), składów i zajęć w celu sprawdzenia, czy są zaopatrzone we właściwe karty rejestracyjne, gdyż w dniu 31 marca 1946 r. upłynął termin ich nabywania (przedłużony o dwa miesiące w związku
z akcją wnoszenia przedpłat na PPOK). Do 31 maja 1946 r. należało skontrolować
co najmniej 80% owych podmiotów. W wypadku stwierdzenia braku wymaganej
karty rejestracyjnej, należało – niezależnie od wymierzenia należności w wysokości jej ceny – orzekać karę grzywny na podstawie (sygnalizowanego już) art.
185 ordynacji podatkowej. Urzędy skarbowe (rewizyjne) miały uzależnić wysokość nałożonej kary grzywny od tego, czy po sporządzeniu protokołu podatnik
niezwłocznie nabył właściwą kartę rejestracyjną i czy uiścił przedpłatę na PPOK
w wysokości zaproponowanej przez urząd skarbowy (rewizyjny) według wskazań
zawartych w omówionym wyżej, niepublikowanym zarządzeniu Ministerstwa
Skarbu z 4 stycznia 1946 r. Przy wykonywaniu zarządzonej kontroli nabycia kart
rejestracyjnych urzędy skarbowe miały bowiem sprawdzać, czy podatnik uiścił
przedpłatę na PPOK.
Jednocześnie minister skarbu zobowiązał dyrektorów izb skarbowych do wydania podległym urzędom poufnych zarządzeń, co do postępowania wobec podatników, którzy nie wnieśli przedpłat na PPOK. W szczególności nie należało udzielać
im żadnych ulg w spłacie należności podatkowych (rat, odroczeń, umorzeń). Należy podkreślić, że były to postanowienia sprzeczne z art. 122 i 123 ordynacji podatkowej z 15 marca 1934 r., (a od 1 VII 1946 r. z art. 26 i 35 dekretu z 16 V 1946 r.
o zobowiązaniach podatkowych40). Nadto urzędy skarbowe miały dokładnie zbadać deklarowane przezeń podstawy wymiaru zaliczek na podatek obrotowy i dochodowy oraz natychmiast ściągnąć (w trybie egzekucyjnym) ewentualne zaległości podatkowe41.
Ibidem. „Rzeczpospolita” z 6 III 1946 r. podała, że przedpłaty na PPOK na terenie województwa
śląsko-dąbrowskiego osiągnęły (stan z 1 III 1946 r.) 52 mln zł, które uiściło ok. 9 tys. firm i osób prywatnych. Z kolei w województwie szczecińskim wyniosły one (stan z 12 III 1946 r.) tylko 5 650 400 zł,
które wpłaciło 1 796 osób. AAN MS, sygn. 788, s. 33–34.
39
40
Dz. U. 1946, nr 27, poz. 173.
41
AAN MS, sygn. 730, s. 156–157.
studia 12 tomost.indb 299
2010-04-12 10:27:00
300
Andrzej Witkowski
Jak już sygnalizowałem, publiczna subskrypcja na PPOK została otwarta
w dniu 14 maja 1946 r. W związku z tym ustała akcja przyjmowania przedpłat.
Jej rezultaty w okręgu Izby Skarbowej w Lublinie opiewały łącznie na kwotę
62 599 100 zł, którą uiściło 11 905 spośród 12 398 (55,7% zobowiązanych) nabywców
kart rejestracyjnych. A zatem w 96% wypadków wydanie karty rejestracyjnej połączone było z dokonaniem przedpłaty na PPOK. Przeciętna jej wysokość wyniosła
5 250 zł42. W skali całego kraju suma dokonanych przedpłat wyniosła (według
danych Ministerstwa Skarbu z 29 VII 1946 r.) 953 330 000 zł., które uiściło ok.
170 tys. obywateli43.
3
„Rzeczpospolita” z 6 marca 1946 r. poinformowała, że komisarz generalny
PPOK przeprowadza rozmowy z przedstawicielami poszczególnych organizacji
społecznych w celu ustalenia norm, według których będzie subskrybowana pożyczka. Podkreślając, iż bez odpowiedniej organizacji żadna masowa akcja nie
może się powieść, gazeta pisała o akcji organizowania na terenie całego kraju komitetów obywatelskich PPOK. Informowała w szczególności, że w Warszawie utworzony zostały już Naczelny oraz Stołeczny Komitet Obywatelski PPOK, a niebawem powstaną wojewódzkie, powiatowe, miejskie, dzielnicowe, domowe, gminne
i gromadzkie komitety obywatelskie PPOK. Zapowiadając ogłoszenie instrukcji ich
postępowania, wskazała, że będą one zobowiązane podać do wiadomości ogółu
normy subskrypcyjne ustalone przez Naczelny Komitet Obywatelski PPOK oraz
przeprowadzać jak najszerszą akcję uświadamiającą.
Na posiedzeniu 28 marca 1946 r. Naczelny Komitet Obywatelski PPOK44 powziął uchwałę w sprawie ustalenia minimalnych norm subskrypcyjnych dla poszczególnych grup i warstw społecznych. Akcentowała ona, że subskrybowanie
PPOK jest powszechnym obowiązkiem wszystkich obywateli i sprawą honoru
każdego Polaka. Naczelny Komitet Obywatelski PPOK podkreślił też, że ustale42
AAN MS, sygn. 766, s. 373.
Wyniki subskrypcji Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju, „Robotniczy Przegląd Gospodarczy”
1946, nr 4, s. 49.
43
„Gazeta Ludowa” z 29 III 1946 r. poinformowała, że Naczelny Komitet Obywatelski PPOK zawiązany został w dniu 28 III 1946 r. pod przewodnictwem posła do KRN Karola Popiela. Wiceprzewodniczącymi zostali Stanisław Janusz (Związek Samopomocy Chłopskiej), Czesław Klarner (Izba
Przemysłowo Handlowa), Lucjan Motyka (Komisja Centralna Związków Zawodowych), Edmund
Pszczółkowski (przewodniczący Centralnego Komitetu Spółdzielczego PPOK). Funkcję sekretarza
powierzono Wiktorowi Kościńskiemu (komisarzowi generalnemu PPOK), a skarbnika – Edwardowi
Drożniakowi (prezesowi Narodowego Banku Polskiego). Podaję za: Z. Landau, op. cit., s. 41.
44
studia 12 tomost.indb 300
2010-04-12 10:27:00
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
301
nia minimalnych norm subskrypcyjnych dokonano na podstawie porozumienia
z przedstawicielami naczelnych organizacji gospodarczych i zawodowych celem
równomiernego i sprawiedliwego udziału wszystkich obywateli w wielkim dziele
Odbudowy Kraju. Wynosiły one:
1) dla handlu i przemysłu – trzykrotną wysokość dokonanej już lub przypadającej do uiszczenia przedpłaty na PPOK. Analogiczną normę wyznaczono dla
rzemiosła. W wypadkach, gdy było ono wykonywane przez właściciela zakładu
i najwyżej 2 siły pomocnicze (członków rodziny lub pracowników najemnych) wynosiła ona dwukrotną wysokość dokonanej lub przypadającej do uiszczenia przedpłaty,
2) dla wolnych zawodów oraz właścicieli nieruchomości – 10% dochodu osiągniętego w 1945 r, (według ustaleń urzędów skarbowych),
3) dla rolnictwa – od 1 tys. zł (gospodarstwa powyżej 5 ha do 10 ha) do 20
tys. zł (gospodarstwa powyżej 50 ha)45. Dla właścicieli gospodarstw o powierzchni
do 5 ha przewidziano subskrypcję dobrowolną w wysokości 500 zł. Brak żywego
inwentarza46 uzasadniał zastosowanie normy obniżonej o jeden stopień. W razie
zupełnego braku budynków (mieszkalnych i gospodarczych) komitet obywatelski
mógł ją obniżyć według swego uznania, a nawet zwolnić rolnika od „obywatelskiego obowiązku” subskrypcji,
4) dla spółdzielczości – w wysokości 50% czystego zysku osiągniętego w 1945
r. (ale nie mniej niż 1% obrotu z 1945 r.). Zastrzeżono jednocześnie, że każda spółdzielnia subskrybuje co najmniej 2 tys. zł. Zasady zastosowania tych norm w stosunku do poszczególnych typów spółdzielni miał ustalić Naczelny Komitet Obywatelski PPOK w porozumieniu z Centralnym Komitetem Spółdzielczym PPOK.
Natomiast pracowników (zatrudnionych w sektorze państwowym, samorządowym i prywatnym) oraz wojskowych w służbie czynnej zarabiających (wraz ze
wszystkimi świadczeniami w gotówce i w naturze) powyżej 3 tys. zł zobowiązano,
by indywidualnie ustalili wysokość subskrybowanej kwoty według osobistej oceny
swych możliwości i warunków materialnych.
Omawiana uchwała zobowiązywała wszystkie Komitety Obywatelskie PPOK,
aby przy wykonywaniu swych zadań kierowały się wyłącznie dokładną znajomością stosunków gospodarczych obywatela i własnym sumieniem, mając przy tym
na względzie ciążącą na nich moralną odpowiedzialność za jak najlepsze wyniki subskrypcji Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju47.
Wyodrębniono 10 przedziałów obszarowych gospodarstw rolnych (wzrastały kolejno o 5 ha), którym przyporządkowano odpowiednio wyższe, minimalne normy subskrypcyjne: 1 tys. zł, 2 tys. zł,
4 tys. zł, 6 tys. zł, 8 tys. zł, 10 tys. zł, 12 tys. zł, 14 tys. zł, 16 tys. zł, 20 tys. zł.
45
46
Chociażby 1 konia lub 1 krowy.
47
Normy subskrypcyjne, „Rzeczpospolita” z 30 III 1946 r.
studia 12 tomost.indb 301
2010-04-12 10:27:00
302
Andrzej Witkowski
W dniu 9 IV 1946 r. minister skarbu zarządził, że delegaci wojewódzcy d/s
PPOK korzystać mają z pełnej pomocy dyrektorów izb skarbowych i podległych
im funkcjonariuszy skarbowych. W szczególności mieli być przezeń przyjmowani
poza kolejnością, a wszelkie sprawy związane z PPOK należało załatwiać przed
wszystkimi innymi sprawami. Zapewniono im pomoc ze strony skarbowego, pomocniczego personelu biurowego oraz możliwość korzystania ze środków transportowych będących w dyspozycji administracji skarbowej48.
Jak pamiętamy, w dniu 26 kwietnia 1946 r. minister skarbu, ogłaszając, iż publiczna subskrypcja na PPOK zostaje otwarta 14 maja 1946 r., przekazał zarazem,
że subskrypcję przyjmować będą m. in. zarządy gmin wiejskich (jako placówki
subskrypcji dla ludności wiejskiej). Wcześniej minister administracji publicznej
(w porozumieniu z ministrem skarbu) zwrócił się do wojewodów o bezzwłoczne wezwanie (za pośrednictwem wydziałów powiatowych) wszystkich zarządów
gmin do utworzenia w swych biurach placówek subskrypcyjnych oraz aby –
w razie potrzeby – powołały podległe im gromadzkie punkty subskrypcyjne.
Owe zabiegi organizacyjne miały ułatwić ludności wiejskiej udział w subskrypcji
PPOK. Zarządy gminne miały zadbać także o powiadomienie mieszkańców gminy
o otwarciu PPOK i uruchomieniu placówek i punktów subskrypcyjnych. Wszystkie placówki subskrypcyjne powiązano ze zbiornicami subskrypcyjnymi, którymi
były urzędy skarbowe i oddziały NBP49.
Rola urzędów skarbowych w subskrypcji PPOK była zróżnicowana. Wszystkie spełniały funkcję placówek subskrypcyjnych, a niektóre – dodatkowo – funkcję zbiornicy subskrypcyjnej. Obie funkcje były przypisane urzędom skarbowym
w miejscowościach, w których był tylko jeden urząd skarbowy. Z kolei w miejscowościach będących siedzibą kilku urzędów skarbowych funkcję zbiornicy subskrypcyjnej wypełniał urząd skarbowy wyznaczony przez izbę skarbową. Urzędy
skarbowe były pomyślane jako zbiornice subskrypcyjne dla placówek subskrypcyjnych utworzonych w zarządach gmin wiejskich. Ponadto spełniały tę funkcję
wobec pozostałych placówek subskrypcyjnych (określonych w obwieszczeniu ministra skarbu z 26 IV 1946 r.), znajdujących się w miastach, które nie były siedzibą
oddziałów NBP. Bezpośredni nadzór nad działalnością skarbowych zbiornic subskrypcyjnych należał do izb skarbowych50.
48
AAN MS, sygn. 1103, s. 163.
Okólnik ministra administracji publicznej z 6 III 1946 r. w sprawie powołania zarządów gmin
wiejskich jako placówek subskrypcyjnych Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r. AAN MS
sygn. 1103, s. 129–130.
49
50
Okólnik Ministerstwa Skarbu z 8 IV 1946 r. AAN MS, sygn. 1103, s. 152–153.
studia 12 tomost.indb 302
2010-04-12 10:27:00
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
303
4
W dniu 3 sierpnia 1946 r. odbyło się zebranie Naczelnego Komitetu Obywatelskiego PPOK (z udziałem przedstawicieli Krajowej Rady Narodowej, Rządu,
związków zawodowych, organizacji politycznych i społecznych, oraz komitetów
obywatelskich PPOK) w celu złożenia sprawozdania o wynikach akcji subskrypcyjnej. Komisarz Generalny PPOK poinformował, że społeczną akcję na rzecz
PPOK przeprowadziło ogółem 3 587 wojewódzkich, powiatowych i gminnych komitetów obywatelskich zrzeszających około 100 tys. osób wszelkich zapatrywań
politycznych, najbardziej różnorodnej przynależności społecznej i zawodowej,
które czynnie i samorzutnie współpracowały na rzecz akcji subskrypcyjnej. Jej
koszty administracyjne wyniosły 3 870 000 zł (nie przekroczyły więc 1 promila
subskrybowanej kwoty).
Według danych Ministerstwa Skarbu – na dzień 29 sierpnia 1946 r. – subskrypcji dokonało 1 905 629 osób, na ogólną sumę 4 662 813 000 zł, gdy przewidywania
Rządu opiewały na kwotę ok. 3 mld zł. Udział poszczególnych grup gospodarczych
i społecznych w subskrypcji przedstawiał się następująco: 1) prywatny przemysł
i handel – 1 577 408 000 zł, 2) instytucje kredytowe i finansowe – 1 111 538 000 zł,
3) pracownicy umysłowi – 500 752 500 zł, 4) rolnictwo – 324 074 500 zł, 5) spółdzielczość – 273 466 000 zł, 6) robotnicy – 256 178 000 zł, 7) wolne zawody – 72 461 000 zł,
8) wojsko – 34 797 000 zł, 9) różni – 214 758 000 zł.
W ujęciu terytorialnym największy udział w subskrybowanej kwocie miały województwa: warszawskie (1 091 500 000 zł), łódzkie (920 500 000 zł) i poznańskie
(436 100 000 zł)51.
Podając owe wyniki, minister skarbu oświadczył, że Rząd nie zużył ani grosza
z wpłat na PPOK na potrzeby budżetowe i w całości wykorzystał je na realizację
zadań objętych planem inwestycyjnym52.
W połowie czerwca 1946 r. subskrypcja PPOK w województwie pomorskim wyrażała się kwotą
215 mln zł, z czego 96 mln zł przypadało na prywatny przemysł, rzemiosło i handel, 43 mln zł – na
rolników, a 76 mln – na świat pracy. Przeciętna wysokość subskrybowanej kwoty wyniosła 8 071 zł
(w grupie przemysłu, rzemiosła i handlu), a 2 409 zł wśród rolników. Wojewódzki delegat d/s PPOK
skarżył się, że organizacja komitetów obywatelskich PPOK odbywa się bardzo ociężale i nie spełniają
one pokładanych w nich nadziei. Podkreślał, że owe wyniki osiągnięto dzięki intensywnej pracy naczelników urzędów skarbowych i osób wyznaczonych przezeń do komitetów obywatelskich PPOK.
W jego ocenie także prasa nie spełniła swej roli. AAN MS, sygn. 765, s. 37.
51
52
Wyniki subskrypcji Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju, AAN MS, sygn. 765, s. 49–50. Udział
w subskrypcji poszczególnych grup gospodarczych i ludności (wg stanu na koniec lipca 1946 r.),
w nieco odmienionym układzie podał NBP. Ukształtował się on następująco: 1) przemysł – 5,07%, 2)
handel – 22,67%, 3) rolnictwo – 7,46%, 4) rzemiosło – 8,58%, 5) banki – 25,47%, 6) spółdzielczość –
6,27%, 7) wolne zawody – 1,04%, 8) pracownicy fizyczni – 5,96%, 9) pracownicy umysłowi – 11,66%
studia 12 tomost.indb 303
2010-04-12 10:27:00
304
Andrzej Witkowski
Suma wpłat gotówkowych z tytułu rat subskrypcyjnych wyniosła (w dniu oficjalnego zamknięcia okresu przyjmowania rat – 5 IX 1946 r.) 2 631 000 000 zł.
Ministerstwo Skarbu ustaliło dodatkowy, ulgowy termin na wpłacanie zaległych
rat subskrypcyjnych na 30 września 1946 r. W rezultacie do końca września wpłynęło z tytułu rat subskrypcyjnych jeszcze 572 mln zł. Po dniu 30 września 1946 r.
do Urzędu Pożyczek i Długów Państwa napływały masowo podania o zezwolenie
na dokonanie opóźnionych rat. Były one załatwiane w porozumieniu z dyrektorem Departamentu Obrotu Pieniężnego Ministerstwa Skarbu z reguły przychylnie, aby w możliwie największym stopniu zmniejszyć kwoty, które – zgodnie
z ustawodawstwem regulującym warunki PPOK – powinny ulec przepadkowi na
rzecz Skarbu Państwa. W następstwie takiego stanowiska Ministerstwa Skarbu
w ciągu października 1946 r. wpłynęło z tytułu opóźnionych rat 159 mln zł. W ciągu pierwszych dni listopada niektóre oddziały NBP przyjęły jeszcze wpłaty z tytułu
spóźnionych rat na kwotę 4 mln zł. Razem dało to sumę 3 366 000 000 zł. Do tego
należy doliczyć 838 mln zł z tytułu przedpłat wniesionych do 14 maja 1946 r., oraz
240 mln zł, na które opiewały kwity depozytowe (przyjęte od osób, które otrzymały je w 1945 r. na zdeponowane banknoty byłego Banku Emisyjnego w Polsce
lub marki niemieckie). Łączne wpływy z akcji subskrypcji PPOK wyniosły zatem
4 444 tys. zł53.
5
Osiągnięte wyniki PPOK przerosły przewidywania Rządu, który szacował je
początkowo na ok. 3 mld zł.
W stosunku do dochodów budżetu w okresie kwiecień–grudzień 1946 r. kwota
PPOK stanowiła 12%. Równie istotne znaczenie odegrała PPOK jako instrument
polityki deflacyjnej, pomniejszając rezerwy pieniężne ludności54.
Należy jednak podkreślić, że owe rezultaty osiągnięto w dużej mierze dzięki
presji wywieranej na subskrybentów, która zbliżała się, czy wręcz przybierała formę przymusu administracyjnego.
(w tym a) państwowi – 7,94%, b) samorządowi – 0,95%, c) prywatni – 1,43%, d) spółdzielczy – 1,34%),
10) wojsko – 0,84%, 11) różni – 4,89%. „Wiadomości Narodowego Banku Polskiego” 1946, nr 11,
s. 29.
53
AAN MS, sygn. 1103, s. 48..
Z. Landau, op. cit., s. 43. W. Pruss, podkreślając, iż w 1947 r. zadłużenie Skarbu Państwa w Narodowym Banku Polskim zostało całkowicie zlikwidowane, wskazuje iż osiągnięto to dzięki wpływom
m. in. z PPOK. Zob. W. Pruss, Kredyt bankowy i polityka kredytowa, [w:] Finanse Polski Ludowej
w latach 1944–1960, Warszawa 1964, s. 71.
54
studia 12 tomost.indb 304
2010-04-12 10:27:00
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
305
Udzielenie pożyczki państwu winno opierać się na zasadzie dobrowolności.
Dekret z 21 grudnia 1945 r. o upoważnieniu ministra skarbu do wyposzczenia Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r. nie naruszał tej zasady. Została ona złamana przez akty prawne niższej rangi. W sprzeczności z istotą pożyczki państwowej, jako formą kredytu publicznego, pozostawały zatem postanowienia okólnika
Ministerstwa Skarbu, które akcentowały, iż każdy obywatel powinien poczuwać
się do obowiązku nabycia pożyczki. Podważając moc prawną tych regulacji, nie
można nie dostrzegać ich rzeczywistego oddziaływania. Bezprawnym było zarządzenie ministra skarbu uzależniające nabycie kart rejestracyjnych, niezbędnych
podatnikom podatku obrotowego dla wykonywania działalności objętej obowiązkiem podatkowym, od dokonania przedpłaty na PPOK (w wymaganej wysokości) będącej gwarancją późniejszego nabycia obligacji. Bezprawna było również
decyzja ministra skarbu zobowiązująca dyrektorów izb skarbowych do wydania
podległym urzędom poufnych zarządzeń zakazujących m. in. udzielania rat, odroczeń, oraz umarzania należności podatkowych podatnikom, którzy nie wnieśli
przedpłat na PPOK.
Bez należytych podstaw prawnych funkcjonowała także utworzona na potrzeby PPOK sieć komitetów obywatelskich, które wydatkowały na swe koszty
administracyjne 3 870 000 zł zł. Była to kwota stosunkowo niewielka, ale dekret
z 21 grudnia 1945 r. o upoważnieniu ministra skarbu do wypuszczenia Premiowej
Pożyczki Odbudowy Kraju 1946 r nie przewidywał powołania owych komitetów
obywatelskich. Nie zawierał też niezbędnego upoważnienia dla utworzenia takiego aparatu obywatelskiego na potrzeby PPOK. Cytowana wyżej uchwała Naczelnego Komitetu Obywatelskiego PPOK – w sprawie ustalenia minimalnych norm
subskrypcyjnych dla poszczególnych grup i warstw społecznych, stanowiąca iż
subskrybowanie PPOK jest powszechnym obowiązkiem wszystkich obywateli
i sprawą honoru każdego Polaka – nie przewidywała wprawdzie żadnych sankcji
za niedopełnienie owego obowiązku, ale oznaczała kolejną, niedopuszczalną formę nacisku przez precyzyjne określenie sztywnych norm udziału w subskrypcji.
Nadto traktowała je jako dolną granicę obywatelskiego obowiązku subskrypcji.
Przewidując też wpłaty dobrowolne w wysokości 500 zł (dla rolników posiadających gospodarstwa do 5 ha), podkreślała tym samym obowiązkowy charakter
udziału w subskrypcji pozostałych podmiotów. Przywołana we wstępie uchwały
podstawa dla wyznaczenia norm udziału w subskrypcji – porozumienie z przedstawicielami naczelnych organizacji gospodarczych i zawodowych – nie mogła
legalizować ustanowionych regulacji.
Jak podkreśla Z. Landau istotnym mankamentem PPOK było zrezygnowanie
z zapewnienia waloryzacji wartości obligacji. Spowodowało to szybką deprecja-
studia 12 tomost.indb 305
2010-04-12 10:27:01
306
Andrzej Witkowski
cję ich wartości i brak zainteresowania ludności dla lokat w obligacjach pożyczek wewnętrznych55.
W 1947 r. podatnicy podatku dochodowego, którzy wykupili subskrypcję
PPOK (i uiścili daninę narodową na zagospodarowanie Ziem Odzyskanych56)
według ustalonych norm oraz dokonali przynajmniej jednej ze wskazanych przez
Ministerstwo Skarbu inwestycji zostali zwolnieni z podatku dochodowego obliczanego na podstawie działu III dekretu z 8 stycznia 1946 r. o podatku dochodowym57 i podlegali opodatkowaniu tylko na podstawie przepisów działu II dekretu58. W 1947 r. wystąpiły bowiem trudności ze stosowaniem przepisów działu
III dekretu o podatku dochodowym, w odniesieniu do dochodu osiągniętego
w 1946 r. Artykuł 29 dekretu o podatku dochodowym (w brzmieniu z 1946 r.)
stanowił bowiem, że podatek według przepisów działu III nie zostanie pobrany,
a pobrany zwrócony, jeżeli podatnik przedstawił władzy skarbowej zaświadczenie właściwej władzy przemysłowej, że w roku podatkowym wykonał zalecenia
wynikające z planu gospodarczego państwa, w szczególności zaś dokonał inwestycji zgodnych z tym planem. Z uwagi na brak w 1946 r. szczegółowego planu
inwestycyjnego Ministerstwo Skarbu poleciło59 izbom skarbowym, urzędom skarbowym i urzędom rewizyjnym zwolnić w drodze wyjątku podatników podatku
dochodowego, którzy wykupili subskrypcję PPOK (i uiścili daninę narodową na
zagospodarowanie Ziem Odzyskanych) według ustalonych norm oraz dokonali przynajmniej jednej ze wskazanych przez Ministerstwo Skarbu inwestycji60, z
podatku dochodowego obliczanego na podstawie działu III dekretu z 8 I 1946 r.
o podatku dochodowym.
55
Ibidem.
Dekret z 13 XI 1946 r. o daninie narodowej na zagospodarowanie ziem odzyskanych; Dz. U. 1946,
nr 61, poz. 341.
56
57
Dz. U. 1946, nr 2, poz. 14.
Według przepisów działu II opodatkowaniu podlegał dochód, osiągnięty w ciągu roku podatkowego, przekraczający 12 tys. zł. Podatek wymierzany był według skali obejmującej 38 stopni dochodu, która zaczynała się od stawki w wysokości 1% i dochodzącej do 65% – przy kwocie dochodu
przekraczającej 2 mln zł. Dział III ustanawiał opodatkowanie dodatkowe dochodów (osiągniętych
z przedsiębiorstw) przekraczających 400 tys. zł. Dolna stawka tej dodatkowej, siedmiostopniowej
skali wynosiła 20%, obejmując pierwsze 100 tys. zł nadwyżki, i wzrastała wraz z kolejnymi 100 tys. zł
nadwyżki, aż do 80%. Łączne opodatkowanie, według przepisów działów II i III, nie mogło przekroczyć 80%. Zob. szerzej A. Witkowski, Podatki państwowe w Polsce w latach 1944–1950, Przemyśl
2005, s. 97–111.
58
59
Okólnik Ministerstwa Skarbu z 23 IV 1947 r. w sprawie ulg dla inwestycji prywatnych w podatku
dochodowym z działu III dekretu o podatku dochodowym; Dz. Urz. MS 1947, nr 13, poz. 153.
60
Omawiany okólnik wymieniał 5 grup inwestycji: a) odbudowa lokalu użytkowego, b) odbudowa
urządzeń przemysłowych lub handlowych przedsiębiorstwa, c) odbudowa magazynów i składów,
d) zakup środków transportowych, e) zakup urządzeń wewnętrznych przedsiębiorstwa.
studia 12 tomost.indb 306
2010-04-12 10:27:01
Premiowa Pożyczka Odbudowy Kraju 1946 r.
307
Na podstawie dekretu z 9 lutego 1953 r. o konwersji Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju61 obligacje PPOK niewylosowane do umorzenia do dnia 10 lutego
1953 r. ulegały konwersji na obligacje Narodowej Pożyczki Rozwoju Sił Polski (rozpisanej na podstawie dekretu z 18 VI 1951 r.62 wyłącznie wśród ludności). Konwersja następowała na wniosek posiadacza obligacji, zgłoszony do 31 V 1953 r.,
w stosunku przewidzianym w art. 8 ust. 1 ustawy z 28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego63: 100 zł dotychczasowych równe 1 zł nowej waluty64. Dekret stanowił nadto, że 1 czerwca 1953 r. tracą ważność obligacje PPOK nieprzedstawione do konwersji do 31 maja 1953 r. oraz obligacje wylosowane do umorzenia
przed 10 lutego 1953 r., a nieprzedstawione do wykupu do 31 maja 1953 r.
61
Dz. U. 1953, nr 10, poz. 31.
Dekret z 18 VI 1951 r. o rozpisaniu Narodowej Pożyczki Rozwoju Sił Polski; Dz. U. 1951, nr 33,
poz. 257.
62
63
Dz. U. 1950, nr 50, poz. 459.
Zauważmy, że, na gruncie ustawy z 28 X 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego, niektóre zobowiązania pieniężne powstałe przed 30 X 1950 r., np. wkłady oszczędnościowe w instytucjach bankowych, przeliczono według stosunku 100 zł dotychczasowych równe 3 złotym. Zob. rozporządzenie
Rady Ministrów z 28 X 1950 r. w sprawie określenia stosunku przeliczenia niektórych zobowiązań;
Dz. U. 1950, nr 50, poz. 461.
64
studia 12 tomost.indb 307
2010-04-12 10:27:01
studia 12 tomost.indb 308
2010-04-12 10:27:01
Stanisław Rogowski
(Wrocław)
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r.
w latach 1989–1991
Novellierungen der Verfassung vom 22. Juli 1952
in den Jahren 1989–1991
1. Geneza; uwarunkowania polityczne i ustrojowe. 2. Przełomowe nowelizacje (1989 r.). 3. Nowelizacja „samorządowa” (1990 r.). 4. Przyspieszenie transformacji; nowelizacje z października 1990 r. i kwietnia 1991 r.
5. Ostatnia nowelizacja. 6. Wnioski.
1. Ursprung; politische und verfassungsrechtliche Rahmenbedingungen; 2. Bahnbrechende Novellen (1989);
3. „Selbstverwaltungsnovellen“ (1990); 4. Beschleunigung der Transformation; Novellen vom Oktober 1990
und April 1991; 5. Letzte Novellierung; Schlussfolgerungen
1
Lata 1989–1991 mają w najnowszej historii Polski wielkie znaczenie, chociaż
wiele aspektów wciąż nie zostało jeszcze wyjaśnionych, a niektóre z nich nie zostały należycie docenione.
Bieg wydarzeń politycznych zapoczątkowany niespotykanym w dziejach realnego socjalizmu porozumieniem władzy z demokratyczną opozycją znalazł swą
kontynuację, co w efekcie przyniosło kres dotychczasowego systemu i doprowadziło do powstania III Rzeczypospolitej1.
Wydarzeniom stricte politycznym towarzyszyły, konkretyzując je i utwierdzając ich trwałość, przemiany ustrojowe. Miały one również ewolucyjny charakter
i trwały stosunkowo długo. Jak wiadomo, aż do 1997 r. nie udało się uchwalić ustawy zasadniczej mimo opracowania przez Komisje Konstytucyjne Sejmu X i Senatu
I kadencji dwóch jej projektów. Również następny Sejm zdołał jedynie uchwalić
1
Dyskutowana zarówno na płaszczyźnie naukowej a częściej jeszcze – publicystycznej i politycznej
kwestia określenia początku III Rzeczypospolitej wykracza poza ramy niniejszego opracowania. Należy jednak stwierdzić, co znajduje także potwierdzenie w sekwencji kolejnych zmian systemu prawno-ustrojowego, począwszy od noweli kwietniowej 1989 r. a skończywszy na Konstytucji z 1997 r., że
przemiany miały charakter ewolucyjny, uznając za ważny moment przełomowy uchwalenie nowelizacji z 29 grudnia 1989 r.
studia 12 tomost.indb 309
2010-04-12 10:27:01
310
Stanisław Rogowski
tzw. Małą Konstytucję, kontynuując w pewnej mierze, chociaż w odmiennych
uwarunkowaniach, polską XX-wieczną tradycję konstytucyjną2. Pełnym sukcesem
zakończyły się dopiero prace kolejnego parlamentu. Przyczyny takiego stanu rzeczy były złożone i różnorodne, a ich omówienie wykracza poza ramy niniejszego
opracowania3.
Zatem, aby głębokie przemiany polityczne i gospodarcze nie pozostały bez konstytucyjnych podstaw, konieczne było posłużenie się metodą fragmentarycznych
regulacji odpowiadającą tym zmianom. Były nimi nowelizacje obowiązującej ustawy zasadniczej z dnia 22 lipca 1952 r. Można było co prawda pójść inną drogą, całkowitego uchylenia tej Konstytucji – jako nieodpowiadającej duchowi i kierunkom
reform i powszechnie krytykowanej nie tylko w kręgach opozycji demokratycznej.
Taki wybór jednak, przy założeniu ewolucyjnej, a nie rewolucyjnej drogi przemian
politycznych i ustrojowych, zwłaszcza w świetle porozumień Okrągłego Stołu, był
praktycznie niemożliwy. Porozumienia te, mimo znacznego przyspieszenia tempa
przemian w wyniku wyborów czerwcowych, długo jeszcze nie uległy zasadniczej
zmianie tym bardziej, że utwierdzały je kolejne nowelizacje ustawy zasadniczej.
Nie zdecydowano się także, co wynikało z różnych przyczyn, na krótkoterminowy
nawet „stan pozakonstytucyjny”, brak było nawet poważniejszych propozycji tego
rodzaju.
Zdecydowano się więc na pewne prowizorium, określone treścią kolejnych nowelizacji tym bardziej, że w powszechnym mniemaniu wyrażanym przez znaczną
większość sił politycznych obecnych w Sejmie i w Senacie, zwłaszcza w początkach działalności parlamentu, uchwalenie nowej Konstytucji powinno nastąpić
stosunkowo szybko; dość długo mówiono o symbolicznym terminie 3 maja 1991
r., który oprócz oczywistych nawiązań rocznicowych zamykałby 200-letni dramatyczny okres walki o suwerenne państwo, przerwanej tylko na krótko dwudziestoletnim bytem niepodległej II Rzeczypospolitej4. Na uwagę zasługuje też, iż mimo
zasadniczej krytyki odchodzącego w przeszłość ustroju i jego konstytucyjnych
podstaw, zachowano – i to bez istotniejszych sprzeciwów przynajmniej w Sejmie i
w Senacie – ciągłość konstytucyjną państwa polskiego. Wydaje się, iż niezależnie
od zasad ewolucyjnej drogi transformacji przyjętych przy „Okrągłym Stole”, było
2
Mowa tu o tak samo określanych aktach z 1919 i 1947 r. , różniących się jednak znacznie od siebie
jak i od ustawy uchwalonej w 1992 r. przez Sejm I kadencji. Na ten temat m. in. : S. Rogowski, Małe
konstytucje (1919–1947–1992), „Przegląd Sejmowy”, nr 2/99, Warszawa 1999, s. 11–48.
3
Problematyka była poruszana na ogół fragmentarycznie w wielu publikacjach. Odmienny charakter ma opracowanie Ryszarda Chruściaka i Wiktora Osiatyńskiego (Tworzenie konstytucji w Polsce
w latach 1989–1997, Warszawa 2001).
4
Oczywiście należy pamiętać o funkcjonowaniu legalnych władz II RP na obczyźnie aż do końca
1990 r. , co jednak po 28 czerwca 1945 r. miało charakter w dużym stopniu symboliczny.
studia 12 tomost.indb 310
2010-04-12 10:27:01
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 311
to możliwe także ze względu na pewne przemiany ustrojowe w latach 80-tych, w
tym zwłaszcza powołanie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Trybunału Stanu,
Trybunału Konstytucyjnego i Rzecznika Praw Obywatelskich, które to instytucje,
mimo iż działały w ograniczającym ich możliwości kontekście politycznym stanowiły jednak istotne elementy ustrojowe charakterystyczne dla państw demokratycznych, a nie dla teorii i praktyki obowiązującej w innych państwach „obozu
socjalistycznego”.
Tak więc, mimo iż obowiązująca Konstytucja pochodziła z okresu największej
dominacji sił i zasad dalekich od demokracji, jej kształt na przełomie lat 80-tych
i 90-tych, uzupełniony o niektóre inne ustawy, dawał możliwość – oczywiście przy
założeniu tymczasowości – budowy nowego ustroju w oparciu właśnie o nią, przynajmniej w sensie formalno-prawnym5.
Uchwalając w latach 1989–1991 kolejne nowelizacje kontynuowano w pewnej
mierze dotychczasowy model przeprowadzania zmian konstytucyjnych; ustawa
zasadnicza z 1952 r. była do kwietnia 1989 r. nowelizowana aż 15 razy. Tę drogę
zmian akceptowano przede wszystkim ze względu na tymczasowość rostrzygnięć
i przyjęte założenie, że ingerencja w materię konstytucyjną powinna być jak najmniejsza i ograniczona tylko do najkonieczniejszych potrzeb spójności systemu
prawno-ustrojowego państwa, co nie zawsze zresztą było stosowane w praktyce.
Trzeba przy tym pamiętać, że równolegle do nowelizacji, oczywiście z wyjątkiem
kwietniowej, toczyły się zasadnicze prace konstytucyjne w Sejmie i Senacie, z dużymi widokami – przynajmniej przez pewien czas – na osiągnięcie pełnego sukcesu, tak więc prowizoryczny i ograniczony charakter zmian miał uzasadnienie.
Ostatecznie w latach 1989–1991 dokonano siedmiu nowelizacji Konstytucji.
Dwie pierwsze: z 7 kwietnia 1989 r. (Dz.U. nr 19 poz. 101) i z 29 grudnia tegoż
roku (Dz.U. nr 75 poz. 444) odnosiły się do Konstytucji PRL. Kolejne – ze względu na zmianę nazwy Państwa wprowadzonej w drugiej z nich – nowelizowały już
Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, co mogło budzić i budziło zresztą pewne
wątpliwości, z uwagi na to iż była to nadal ustawa zasadnicza uchwalona 22 lipca
1952 r. Były to ustawy: o zmianie Konstytucji RP z 8 marca 1990 r. (Dz.U. nr 16,
poz.94), zmieniająca ustawę o zmianie Konstytucji (tę z 8 marca) z 11 kwietnia
1990 r. (Dz.U. nr 29, poz. 171) i kolejne – o zmianie Konstytucji RP: z 27 kwietnia
1990 r. (Dz.U. nr 67, poz. 397), z 19 kwietnia 1991 r. (Dz.U. nr 41, poz. 176) oraz
z 18 października 1991 r. (Dz.U. nr 119, poz. 514)6.
5
Należy też pamiętać, że wybrany w całkowicie demokratycznych wyborach Sejm I kadencji zdecydował się, uchylając Konstytucję, zachować stosunkowo sporą część jej przepisów, które obowiązywały aż do 1997 r. jako tzw. Utrzymane w mocy przepisy konstytucyjne (art. 77 Małej Konstytucji,
Dz.U. z 1992 r. nr 84, poz. 426).
6
Trzeba dodać, iż osiem innych projektów zostało wycofanych przez wnioskodawców, pięć odrzucił
studia 12 tomost.indb 311
2010-04-12 10:27:01
312
Stanisław Rogowski
Pierwszą z nich uchwalił Sejm IX, natomiast pozostałe Sejm X kadencji przy
współudziale Senatu. Wydaje się, że mimo tej istotnej różnicy można zestawiać je
razem, pamiętając oczywiście o wszelkich zmianach okoliczności politycznych, a
także trybu legislacyjnego i rzeczywistego udziału Sejmu w kształtowaniu ich treści.
Wszystkie bowiem były elementami procesu odchodzenia od zasad ustrojowych
wynikających z Konstytucji Lipcowej, której poprzednie zmiany, aż do kwietnia
1989 r., wynikały wyłącznie z ewolucji poglądów, interesów i koncepcji rządzącej
partii w kontekście różnego typu uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych.
2
Nowela kwietniowa z 1989 r. z oczywistych względów odbiega jednak wyraźnie
od następnych nowelizacji. Z jednej strony stanowiła ona wyłom w dotychczasowych
zmianach ustrojowych Państwa, zarówno ze względu na swoją treść, jak i okoliczności polityczne uchwalenia, wprowadzając istotne elementy ustrojowe, jak urząd
prezydenta, Senat oraz częściowo wol­ne wybory parlamentarne, nie dokonując przy
tym zasadniczych zmian określających pryncypia ustrojowe. Z drugiej strony była
wyrazem daleko idącego – z punktu widzenia dotychczasowej teorii i praktyki istniejącej dotąd nie tylko w Polsce, lecz w całym tzw. obozie państw socjalistycznych
– kompromisu politycznego sił rządowych z opozycją. Nie można również pominąć
faktu, iż rola Sejmu, który nowelizację uchwalił, ograniczyła się do przyjęcia projektu wniesionego przez Radę Państwa wynikającego z ustaleń Okrągłego Stołu z
niewielkimi jedynie zmianami, które również musiały być zaakceptowane przez najwyższe czynniki polityczne. Taki charakter działalności Sejmu nie odbiegał zresztą
od modelu funkcjonującego w Polsce w całym okresie powojennym7.
Sejm, a dwa pozostały nierozpatrzone do końca kadencji. Ponadto Sejm odrzucił trzy projekty tzw.
ustaw konstytucyjnych.
7
Nie oznacza to, że wszyscy posłowie godzili się z taką rolą. Zarówno w trakcie pierwszego, jak i drugiego czytania, a zwłaszcza w trakcie prac Komisji Nadzwyczajnej do Rozpatrzenia Projektu Ustawy o Zmianie Konstytucji miała miejsce interesująca dyskusja merytoryczna, podobnie zresztą jak
w komisji pracującej nad projektami obu ordynacji wyborczych. Pojawiły się również krytyczne głosy wobec tak przedmiotowego traktowania Sejmu, któremu nie pozostawiono wiele czasu i możliwości pracy legislacyjnej. Niewątpliwie stanowiło to efekt rozpoczynających się zmian politycznych
i ustrojowych i perspektywy ich rozszerzenia, lecz – z drugiej strony, spora część wypowiedzi dobrze
świadczy o merytorycznej wiedzy i zasadniczej aprobacie przemian ze strony ich autorów. W pracach Komisji aktywnie uczestniczył również reprezentujący Unię Chrześcijańsko–Społeczną poseł
prof. Kazimierz Orzechowski. Zob. „Biuletyn Sejmu” nr 906/IX kad. z posiedzeń Komisji do rozpatrzenia projektu zmiany Konstytucji oraz nr 905/IX kad. z posiedzeń Komisji do rozpatrzenia projektów ordynacji wyborczych do Sejmu i Senatu. Archiwum Sejmu RP nr 7 (fol. 166. 1) i 8 (fol. 166. 8);
także: Sprawozdania Stenograficzne z 45 i 46 posiedzenia Sejmu PRL (dalej S. St. Sejmu).
studia 12 tomost.indb 312
2010-04-12 10:27:01
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 313
Nowela ta oprócz przełomowego znaczenia polityczno-ustrojowego była również najobszerniejszą z omawianych. W art. 1, który odnosił się bezpośrednio do
tekstu Konstytucji, zmieniono brzmienie 26 artykułów, 2 skreślono, a 9 nowych
dodano; Konstytucja licząca dotąd 108 artykułów w wyniku tych zmian powiększyła się do 115. Wprowadzono je aż w 6 z 11 rozdziałów, na które dotąd była
podzielona. Dodany został ponadto nowy, obszerny rozdział określający status
urzędu prezydenta. Z tym właśnie wyjątkiem wprowadzone zmiany nie modyfikowały zasadniczo struktury całych rozdziałów jak i poszczególnych artykułów,
częściej uzupełniano je o kolejne ustępy (np. w art. 4 nowy ust. 2), skreślano je (np.
ust. 4 w art. 35), lub zmieniano ich brzmienie w ramach dotychczasowej struktury
(np. ust. 2 w art. 38). Odmienna sytuacja miała miejsce w przypadku rozdziału
3 (Sejm i Senat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej), w których z oczywistych względów zmiany formalne były również większe i dotyczyły niekiedy zakresu regulacji
i brzmienia całych artykułów (np. art. 25–31). W art. 2–5 ustawy zawarte zostały,
szczególnie w tym przypadku ważne, przepisy przejściowe określające zwłaszcza
terminy wynikające z wprowadzanych zmian8.
Nie dokonując szczegółowej analizy wprowadzonych zmian, należy jednak
ogólnie je scharakteryzować. Najpoważniejsze z nich, jak to już wcześniej zostało
powiedziane, dotyczyły przede wszystkim elementów ustroju politycznego państwa – struktury i kompetencji jego naczelnych organów oraz prawa wyborczego9.
Pociągnęło to za sobą konieczność dostosowania dotychczasowych przepisów do
nowego kształtu uregulowań zasadniczych, dotyczyły one: Trybunału Konstytucyjnego, Trybunału Stanu, Rady Ministrów, premiera, ministrów, rad narodowych,
Najwyższej Izby Kontroli, prokuratora generalnego, i sił zbrojnych.
Nowela powoływała nowe organy: naczelnego dowódcę Sił Zbrojnych PRL
oraz Komitet Obrony Kraju. Konstytucjonalizowała również niektóre już istnieją8
W art. 2. określono termin pierwszego posiedzenia Sejmu i Senatu i zwołania przez marszałka Sejmu Zgromadzenia Narodowego (odpowiednio- w ciągu jednego i dwóch miesięcy od zakończenia
wyborów). Art. 3 stanowił, iż likwidowana Rada Państwa działa do dnia objęcia urzędu przez
prezydenta w zakresie swych dotychczasowych kompetencji, które następnie przejmie prezydent
chyba, że zostaną one przekazane innym organom. Ustalono też, że termin upływu bieżącej kadencji
Sądu Najwyższego określi ustawa, a do czasu rozpoczęcia działalności powołanej w nowelizacji Krajowej Rady Sądownictwa – nowego organu opiniującego m. in. kandydatów na sędziów, ich powoływanie będzie odbywało się w dotychczasowym trybie. Artykuł 5 skrócił kadencję obecnego Sejmu,
która miała upłynąć w przeddzień określonego w ordynacji wyborczej terminu wyborów do Sejmu
i Senatu, czyli z dniem 3 czerwca 1989 r. Z uwagi na krótki termin oddzielający uchwalenie nowelizacji od dnia wyboru zrezygnowano z vacatio legis; ustawa wchodziła w życie z dniem ogłoszenia
(art. 6).
9 Analizę kształtu ustrojowego urzędu prezydenta, także w kontekście relacji z parlamentem i innymi organami państwa zawiera m. in. monografia Jerzego Ciapały Prezydent w systemie ustrojowym
Polski (1989–1997), Warszawa 1999, passim.
studia 12 tomost.indb 313
2010-04-12 10:27:01
314
Stanisław Rogowski
ce: Rzecznika Praw Obywatelskich i prezesa Narodowego Banku Polskiego. Wprowadzała także zmiany w niektórych procedurach, w tym zwłaszcza: powoływania
i odwoływania Rady Ministrów i jej członków, wprowadzania stanów nadzwyczajnych oraz ratyfikacji umów międzynarodowych.
Szczególne znaczenie miały nowe regulacje zmierzające do umocnienia w systemie władzy państwowej sądownictwa, a w szczególności zwiększenia niezależności sądów i niezawisłości sędziów, co było ważnym postulatem środowisk opozycyjnych już od początku lat 80-tych. Ustanowiony został nowy organ reprezentujący przede wszystkim środowisko sędziowskie – Krajowa Rada Sądownictwa,
do zadań której należało m.in. wnioskowanie o powoływanie sędziów (art. 60, ust.
1). Inny przepis (art. 60, ust. 2) zawierał również zasadę ich nieusuwalności.
Zakres ten, jak już wcześniej zostało powiedziane, wynikający głównie z uzgodnień politycznych, nie stwarzał w pełni uporządkowanego kształtu ustrojowego
państwa opartego na głębszych przemyśleniach i założeniach aksjologiczne. Dominował kompromis między dotychczasowymi pryncypiami ustrojowymi a dążeniem opozycji do pełnej demokracji, który miał przynieść, przynajmniej na pewien czas, równowagę polityczną osiągniętą głównie przez rozwiązania prawnoustrojowe. Główną rolę spełniał tu prezydent przy założeniu, oczywistym, mimo
wszelkich obiekcji i zastrzeżeń dla stron porozumienia Okrągłego Stołu, że zostanie nim gen. Jaruzelski. Wyposażony w spore kompetencje miał nie tylko czuwać
nad przestrzeganiem Konstytucji, stać na straży suwerenności i bezpieczeństwa
Państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium, lecz także
przestrzegać międzypaństwowych sojuszy politycznych i wojskowych (art.32, ust.
2). To ostatnie zadanie należy oczywiście postrzegać w kontekście przynależności Polski do struktur Układu Warszawskiego i RWPG, a także – wprowadzonych
nowelizacją z 10 lutego 1976 r. (Dz.U. nr 5, poz.29), przepisów według których
Polska Rzeczypospolita Ludowa jest państwem socjalistycznym (art. 1, ust. 1),
umacniającym przyjaźń i współpracę ze Związkiem Socjalistycznych Republik
Radzieckich i innymi państwami socjalistycznymi (art. 3a, ust. 2). Pozycja prezydenta miała gwarantować, że te i inne przepisy Konstytucji – określające podstawowe zasady ustroju politycznego, jak również często niewyrażone w przepisach
ustawowych elementy praktyki politycznej – nie zostaną naruszone. Gwarancje
te były zapewnione głównie przez uprawnienia prezydenta do rozwiązania Sejmu
i Senatu przed upływem kadencji nie tylko w przypadku przekroczenia terminów
powołania rządu bądź uchwalenia narodowego planu społeczno-gospodarczego
lub budżetu, ale także w sytuacji w której Sejm […] uchwali ustawę lub podejmie
uchwalę uniemożliwiającą prezydentowi wykonywania jego konstytucyjnych
uprawnień określonych w art. 32 ust. 2 (art. 30, ust. 2).
studia 12 tomost.indb 314
2010-04-12 10:27:01
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 315
Mimo tych ograniczeń nowelizacja stanowiła znaczny postęp w demokratyzacji państwa i – jak pokazała przyszłość – mogła stanowić w sprzyjających uwarunkowaniach wewnętrznych i zewnętrznych podstawę do dalszych przemian, które
oznaczały kres istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej10.
Kolejne nowelizacje, mimo iż ich geneza i okoliczności uchwalenia miały również wyraźne aspekty polityczne, nie były od tego typu uwarunkowań aż tak uzależnione, a ich konkretny kształt wynikał w większości z różnych koncepcji i projektów, które przechodziły normalną w parlamentach państw demokratycznych
procedurę legislacyjną.
Najistotniejsze znaczenie wśród nich miała nowelizacja z 29 grudnia 1989 r.
Stanowiła ona konsekwencję przemian zapoczątkowanych przez wybory czerwcowe i wynikające z nich późniejsze wydarzenia, a zwłaszcza wybór gen. Jaruzelskiego na urząd prezydenta większością głosów najmniejszą z możliwych, upadek
dotychczasowej koalicji i zawiązania nowej na czele z Obywatelskim Klubem
Parlamentarnym i przy udziale Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, które niebawem zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe i Stronnictwa Demokratycznego, czego efektem było powstanie rządu Tadeusza Mazowieckiego. Wejście
w jego skład także czterech ministrów PZPR-owskich stanowiło wyraz akceptacji
tak kierunku, jak i przyspieszenia ewolucji także przez rządzące dotąd siły. Obraz
przemian zaistniałych w drugiej połowie 1989 roku dopełniał zespół zasadniczych
przemian ustroju gospodarczego nazwanych reformami Balcerowicza.
Sytuacja ta spowodowała, że zasadnicza zmiana podstaw konstytucyjnych,
wciąż jeszcze Polski Rzeczypospolitej Ludowej, stała się koniecznością i logicznym
podsumowaniem tego etapu transformacji, co jednak nie przesądziło konkretnego
kształtu nowelizacji, co do którego istniały spore rozbieżności niemal aż do momentu uchwalenia11.
Treść tej nowelizacji, która przede wszystkim uchylała dwa początkowe rozdziały Konstytucji Lipcowej oraz jej preambułę, wprowadzając w to miejsce nowy
rozdział 1 zatytułowany Podstawy ustroju politycznego i gospodarczego, a także
przywracała tradycyjną nazwę oraz godło Państwa Polskiego, pozwala stwierdzić,
iż był to moment zamykający okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i stanowiący początek Rzeczypospolitej Polskiej. Treść rozdziału 1 w pełni odpowiadała jego
tytułowi. W syntetycznej (tylko 8 artykułów) formie zapisano w nim podstawowe zasady ustroju państwa, zasadniczo odmienne od dotychczasowych. Zasady te
10
Elementami tego kontekstu były przede wszystkim osiągnięte przy Okrągłym Stole zasady pluralizmu związkowego i rzeczywista swoboda zrzeszania się i publikacji, których wpływ na wyniki
wyborów czerwcowych i późniejsze przemiany trudno przecenić.
11
Szczegółowo o tym: S. Rogowski, Nowela konstytucyjna z 29 grudnia 1989 r. , „Acta Uuniv. Wratisl. ” nr 3063, Prawo CCCV, Wrocław 2008, s. 313–330.
studia 12 tomost.indb 315
2010-04-12 10:27:01
316
Stanisław Rogowski
odwoływały się do polskiej tradycji konstytucyjnej, związanej przede wszystkim
z Konstytucją marcową oraz sięgały po wzorce ustrojowe charakteryzujące systemy demokratycznego państwa. Końcowy fragment przytoczonego wyżej art. 1,
a także art. 2, zawierający zasadę suwerenności narodu (ust. 1) oraz formy jej sprawowania – zarówno przedstawicielską (Sejm, Senat i rady narodowe) jak i bezpośrednią (referendum) wskazuje jednak, że miał to być system parlamentarny,
a nie prezydencki, chociaż nie należy zapominać o obowiązujących nadal przepisach rozdziałów 3 i 3a, które określały rozległe kompetencje prezydenta. Jednak
w świetle zamiarów nieodległego uchwalenia nowej Konstytucji i dotychczasowej
niekonfrontacyjnej postawy Wojciecha Jaruzelskiego, uznawano – przynajmniej
w Sejmie – tę sytuację za tymczasową, zakładając, że przepisy te ulegną szybkiej
zmianie, a do tego momentu nie będą wykorzystywane niezgodnie z kierunkiem
przemian, zmierzających ku modelowi ustroju parlamentarnego.
Kolejne przepisy rozdziału 1-go zawierały: zasadę praworządności (art. 3), swobodę tworzenia i funkcjonowania partii politycznych z jednym tylko ograniczeniem – sprzeczności ich celów lub działalności z Konstytucją, ocenianych przez
Trybunał Konstytucyjny (art. 4), gwarancje udziału samorządu terytorialnego
w sprawowaniu władzy oraz swobodę działalności innych form samorządu (art.
5), gwarancje swobody działalności gospodarczej bez względu na formę własności
(art. 6) oraz zasadę ochrony własności i prawa dziedziczenia (art. 7). Zasady te
uzupełniał art. 8 o odmiennym nieco charakterze, poświęcony Siłom Zbrojnym
Rzeczypospolitej, które miały stać na straży suwerenności i niepodległości Narodu Polskiego, jego bezpieczeństwa i pokoju. Pozostałe zmiany z wyjątkiem nazwy
państwa określonej już w tytule: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz jego
godła (art. 103, ust. 1), wynikały w większości z poprzednich, jak np. wykreślenie
przepisów mówiących o narodowych planach społeczno-gospodarczych, które
zostały wraz z innymi regulacjami dotychczasowego rozdziału 2 Konstytucji uchylone. Nowością była również likwidacja Prokuratury Generalnej i powierzenie
funkcji prokuratora generalnego ministrowi sprawiedliwości, co oznaczało również podporządkowanie struktur prokuratury temu ministrowi, z jednoczesną
zmianą zakresu jej działalności (Prokuratura strzeże praworządności oraz czuwa
nad ściganiem przestępstw, art. 64).
Bardzo krótki czas przygotowania ostatecznego tekstu nowelizacji i wspomniana już wyżej perspektywa szybkiej zmiany całej Konstytucji wpłynęła na to, że
z całą świadomością pominięto ewentualne zmiany innych przepisów, zwłaszcza
dotyczących praw i obowiązków obywatelskich, które mimo ich brzmienia mogły
z jednej strony stwarzać wrażenie niespójności z nowymi przepisami, z drugiej
jednak, wg przeważających ocen nie powodowały praktycznych zagrożeń. Pozo-
studia 12 tomost.indb 316
2010-04-12 10:27:01
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 317
stawiono także możliwość używania dawnej nazwy Państwa, występującej na
dokumentach, drukach urzędowych, pieczęciach itp.12. Podobnie jak poprzednia,
także i ta nowelizacja weszła w życie z dniem ogłoszenia (art. 5).
3
Tak więc obie nowelizacje dokonane w 1989 roku odegrały decydującą rolę
dla dalszego kierunku transformacji, pierwsza – czyniła zasadniczy zwrot w dotychczasowej ewolucji ustroju realnego socjalizmu, druga – określała podstawowe
zasady nowego kształtu us­tro­jowego państwa, stanowiąc zarazem kres poprzedniego.
Następne nowelizacje nie miały takiego znaczenia. Wynikały zarówno z dokonanych już przemian ustrojowych, jak i ze zmieniających się szybko uwarunkowań
politycznych wywierających wpływ na dalsze przyspieszenie transformacji.
Dwie kolejne związane były z jedną z najważniejszych reform dokonanych
przez Sejm X kadencji, jaką niewątpliwie stanowiło reaktywowanie samorządu terytorialnego13. Nowela z 8 marca wynikała z konieczności harmonizacji przepisów
konstytucyjnych z nowymi regulacjami kształtującymi samorząd terytorialny. Została więc w tym przypadku odwrócona kolej rzeczy; dostosowano przepisy ustawy zasadniczej do merytorycznie ważniejszych, bo kreujących samorząd ustaw
zwykłych, a nie odwrotnie, jak wynikałoby to z zasad teoretycznych, a także z praktyki konstytucyjnej w ustabilizowanych systemach ustrojowych. Tyle, że ówczesny
system istniejący w Polsce był w stadium przebudowy, a nie stabilizacji. Pogodzono
Wpłynęły na to przede wszystkim względy organizacyjne i oszczędnościowe. Przedłużenie ważności wszelkich dokumentów urzędowych z nadrukiem „Polska Rzeczypospolita Ludowa” oraz opatrzonych dawnym godłem lub pieczęciami z tym godłem, odnosiło się także do znaków pieniężnych,
orderów i odznaczeń (art. 3 ustawy). Można było również używać druków, formularzy i blankietów
a także wykonanych wcześniej orderów i odznaczeń aż do ich wyczerpania oraz emitować dawne znaki pieniężne oraz używać takich pieczęci i znaków sił zbrojnych jednak nie dłużej niż do 31 grudnia
1995 r. Termin dla używania dawnych tablic urzędowych upływał także 31 grudnia 1995 r. (art. 4).
12
Zasadnicze znaczenie miała tylko pierwsza z nich, uchwalona 8 marca 1990 r. Druga – z 11 kwietnia tegoż roku – zawierała nowelizację przepisów wprowadzających zawartych w poprzedniej, co
było konieczne dla likwidacji luki prawnej i zachowania konstytucyjnych podstaw działania dotychczasowych terenowych organów administracji państwowej w okresie od daty upływu kadencji rad
narodowych, którą ordynacja wyborcza do rad gmin wyznaczyła na dzień 30 kwietnia do dnia wyborów 27 maja. Był to błąd legislacyjny, który nastąpił z powodu znacznego tempa prac prowadzonych
równolegle nad kilkoma ustawami składającymi się na reformę samorządową. Błąd ten dostrzeżono w porę, tak że nie wywarł żadnych negatywnych skutków praktycznych, spotkał się natomiast
w sejmie z głosami krytyki. Zob. „Biuletyn Komisji Nadzwyczajnej ds. Rozpatrzenia Projektów Ustaw
Dotyczących Samorządu Terytorialnego z posiedzenia w dniu 5 kwietnia 1990 r. ”, nr 20 (392/X kad.),
s. 1–3. Też: S. St. Sejmu z 26 posiedzenia, s. 6–8.
13
studia 12 tomost.indb 317
2010-04-12 10:27:01
318
Stanisław Rogowski
się więc z tą koniecznością, zwracając przy tym uwagę zarówno w Sejmie, jak
i w Senacie na nieprawidłowość takich działań, które powinny być wyjątkowe
i ograniczać się do dokonania niezbędnych zmian. Tym właśnie kierował się Senat,
wnosząc do laski marszałkowskiej wśród czterech projektów ustaw zawierających
zasadnicze regulacje reformy samorządowej syntetyczny w treści i w formie projekt nowelizacji Konstytucji14.
Założenia, mimo iż generalnie nie zostały zakwestionowane, zostały zrealizowane przez Sejm w innym kształcie. Sejmowa Komisja Nadzwyczajna inaczej
zinterpretowała pojęcie niezbędnych zmian Konstytucji w odniesieniu do tak zasadniczej reformy ustrojowej. Prezentująca w drugim czytaniu projekt komisyjny
posłanka Hanna Suchocka stwierdziła, że Senat dokonał s.g. dekonstytucjonalizacji samorządu. Skreślenie większości dotychczasowych przepisów regulujących
status rad narodowych i niewprowadzenie w to miejsce nowych, powodowało –
także w kontekście funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego – pozbawienie
samorządu ochrony konstytucyjnej; wprowadzony w nowelizacji grudniowej art.
5 był tu niewystarczający15.
Wychodząc z tego założenia, w art. 43–47 Konstytucji wprowadzono nowe
podstawowe zasady określające pozycję prawną samorządu jako podstawową
formę organizacji życia publicznego w gminie (art. 43 ust. 1), którego głównym
zadaniem jest zaspakajanie zbiorowych potrzeb społeczności lokalnej (ust. 2).
Przyznając gminie osobowość prawną, przewidziano jej prawo (i obowiązek) do
wykonywania zadań publicznych w imieniu własnym a także – w zakresie określonym ustawami – zleconych zadań administracji rządowej (art. 44, ust. 1 i 3). Samodzielność gminy miała podlegać ochronie sądowej (ust. 2). Gminie przyznano
też prawo własności i inne prawa majątkowe stanowiące mienie komunalne (art.
46). Dochody własne gminy miały być uzupełniane subwencjami na zasadach
określonych przez ustawę (art. 47). Konstytucjonalizacją objęto też Radę Gminy
jako jej organ stanowiący (art. 45, ust. 1). Poczyniono także inne zmiany ustawy
zasadniczej wiążące się z problematyką rozdziału administracji rządowej od samorządu i wynikającym stąd innym usytuowaniem urzędu wojewody16. Zmiany
Druk sejmowy nr 193. Senator Alicja Grześkowiak prezentująca projekt autorstwa senackiej Komisji Konstytucyjnej na 17 posiedzeniu Senatu w dniu 19 stycznia 1990 r. stwierdziła iż charakter
zmian konstytucyjnych w tym przypadku jest nie programujący, ale dostosowujący zapisy konstytucji do nowej koncepcji samorządu terytorialnego, a projektowane regulacje stanowią kolejny
etap na drodze ewolucyjnego przekształcenia konstytucyjnych zasad ustroju państwa. Ostateczny
kształt konstytucyjnego modelu samorządu terytorialnego zawierać miała wg niej nowa konstytucja,
nad którą prace toczą się zarówno w Sejmie jak i Senacie. S. St. Senatu, nr 17, s. 30 i nn.
14
15
S. St. Sejmu z 23 posiedzenia, s. 10 i nn.
16
W art. 42a określono iż wojewoda jest organem administracji rządowej oraz przedstawicielem
studia 12 tomost.indb 318
2010-04-12 10:27:01
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 319
pierwotnego projektu senackiego należy uznać za słuszne, głównie ze względu na
nadanie konstytucyjnej rangi podstawowym zasadom nowego samorządu. Wydaje się też, że zachowano umiar w konstytucjonalizacji, nie przekraczając reguł
zaszeregowania konkretnych regulacji do zakresu materii konstytucyjnej17.
4
Kolejna nowelizacja nastąpiła już w kilka miesięcy później i wiązała się z dążeniem do zasadniczego przyspieszenia zmian politycznych, wykraczających poza
założenia przyjęte przy Okrągłym Stole. Mimo iż współpraca gen. Wojciecha Jaruzelskiego z parlamentem była zupełnie poprawna, a wcześniejsze obawy o wykorzystywanie przezeń kompetencji prezydenta do hamowania przemian, czy też ich
zupełnego blokowania, nie znajdowały potwierdzenia w praktyce, to jednak środowiska dawnej opozycji solidarnościowej, zwłaszcza pozaparlamentarnej, prezentowały coraz częściej pogląd, iż formuła porozumień Okrągłego Stołu wyczerpała
się (dla niektórych – była od początku niewłaściwa) i dlatego należy przyspieszyć
tempo transformacji przez zakończenie kadencji kontraktowego Sejmu, a przede
wszystkim prezydenta. Pogląd ten znalazł poparcie sporej części opinii publicznej
oraz środków masowego przekazu18.
Patrząc obiektywnie, tempo dotychczasowych przemian było rzeczywiście
znacznie szybsze aniżeli zakładano to wiosną 1989 r. i mogło, chociaż nie musiało,
przynieść takie właśnie skutki prawno-ustrojowe, jak skrócenie kadencji prezydenta, a w roku następnym – Sejmu i Senatu. Stosowny projekt zmiany Konstytucji
wraz z projektem ustawy o wyborze prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej złożyli
we wrześniu 1990 r. posłowie OKP19. W uzasadnieniu podkreślano konieczność
rządu w województwie. Zmianie uległ również tytuł rozdziału 5 Konstytucji na Rząd i administracja; rozdział 6 regulował natomiast status samorządu terytorialnego.
17
Inaczej ocenili to niektórzy z senatorów w trakcie rozpatrywania uchwalonych przez sejm ustaw
samorządowych. Senator Jerzy Pietrzak stwierdził m. in. iż nie życzyłby sobie aby zastosowany przez
sejm sposób reperowania konstytucji był kontynuowany, bo możemy doprowadzić do tego, iż ta
konstytucja będzie tak odmienna [powinno być „odmieniona” – pm. S. R. ], że już nam nowej nie
będzie potrzeba ale ciągle będzie konstytucją uchwaloną w 1952 r. Gdzieś jednak granice tej reperacji powinny być. S. St. Senatu z 21 posiedzenia, s. 50.
Szczegółowe omówienie tej problematyki przekracza ramy niniejszego opracowania. Częściowo porusza te kwestie literatura, skupiając się jednak bądź na zagadnieniach szczegółowych, bądź prezentując
oceny ogólne często nie oparte na rzeczowej analizie materiałów źródłowych. Aspekty prawno–ustrojowe ukazane zostały głównie w cytowanej już monografii A. Chruściaka i W. Osiatyńskiego.
18
19
Druki sejmowe nr 520 i 521 z 6 września 1990 r. Wnioskodawcy, których przedstawicielem w postępowaniu legislacyjnym był poseł Henryk Michalak, rekrutowali się przeważnie z tej części OKP-u,
z którego powstał niebawem Klub Parlamentarny Unia Demokratyczna (dalej KPUD).
studia 12 tomost.indb 319
2010-04-12 10:27:01
320
Stanisław Rogowski
przyspieszenia transformacji, nie podważając jednak jej genezy i pierwotnych założeń, co odróżniało twórców projektu od znacznie bardziej radykalnej postawy
sejmowych i pozasejmowych środowisk prawicowych. Był on więc przejawem
dążeń do niekonfrontacyjnych zmian ustrojowych i politycznych, w pierwszym
etapie dotyczących urzędu prezydenta. Sytuację tę zaakceptował również sam
prezydent, składając kilkanaście dni później własny projekt zmiany Konstytucji,
w którym zawarty został przepis skracający jego kadencję20.
Oba projekty zawierały zasadę wyborów powszechnych. Było to zgodne z poglądami wyrażanymi przez wszystkie liczące się siły polityczne, opinię publiczną,
a także środowiska naukowe. Nic więc dziwnego, że w pracach sejmowych ta zasadnicza dla nowelizacji kwestia nie wywołała sporów, a postępowanie legislacyjne
byłoby rekordowo krótkie i bezkonfliktowe, gdyby nie kontekst okoliczności politycznych. Jak już wyżej wspomniano przyśpieszenie przemian miało obejmować
również skrócenie kadencji Sejmu, co wiązało się z koniecznością uchwalenia ordynacji wyborczych do obu izb, jak również wyznaczenie daty upływu ich kadencji. W związku z tym coraz bardziej widoczna stała się rywalizacja sił politycznych,
zarówno w perspektywie wyborów prezydenckich, jak i parlamentarnych. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w debacie sejmowej w dniach 20 i 21 września, jednej z najdłuższych, najbardziej dramatycznych i najważniejszych w tej kadencji21.
Poruszono w niej większość zasadniczych problemów natury politycznej, ustrojowej i gospodarczej, co stanowiło swego rodzaju podsumowanie dotychczasowych
przemian, analizę stanu aktualnego i prognozowanie przyszłości.
Zasadnicze prace nad interesującymi nas projektami przeprowadzono na forum Komisji Ustawodawczej. Mimo prób rozszerzenia nowelizacji ograniczono się,
tym razem konsekwentnie, do problematyki ściśle związanej z konstytucyjną regulacją podstawowych zasad wyborów prezydenckich22. Tak przygotowany projekt
20
Druk sejmowy nr 534 z 19 września 1990 r. Projekt uzupełniało interesujące pismo prezydenta
skierowane do marszałka Sejmu, zawierające szersze uzasadnienie jego decyzji o skróceniu kadencji,
które stanowiło rozwiązanie potwierdzające logikę i kulturę polskich przemian, dobrze służące
interesom Państwa i Narodu. Pismo to zostało odczytane przez Marszałka Mikołaja Kozakiewicza
na początku 39 posiedzenia sejmu, w trakcie którego odbyło się pierwsze czytanie projektów. S. St
Sejmu z 39 posiedzenia, s. 5–6.
21
Jej przedmiotem było aż 6 projektów ustaw. Oprócz wyżej wspomnianych obejmowała również
trzeci – autorstwa sejmowej Komisji Konstytucyjnej dotyczący zmiany art. 106 Konstytucji określającego tryb uchwalenia ustawy zasadniczej; ostatecznie nie został on w tej kadencji uchwalony. Ponadto rozpatrywano trzy projekty ustaw o wyborze prezydenta oraz ordynacji wyborczej do Sejmu.
W dyskusji odnoszono się również do daty skrócenia jego kadencji.
Szerzej o tym – S. Rogowski, Zasada powszechności wyborów prezydenckich w świetle nowelizacji Konstytucji RP z 27 września 1990 r. , „Acta Univ. Wratisl. ” nr 2501, Prawo CCLXXXV, Wrocław
2003, s. 358–377.
22
studia 12 tomost.indb 320
2010-04-12 10:27:02
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 321
stał się treścią ustawy uchwalonej już kilka dni później na 40 posiedzeniu Sejmu,
nie wywołując szerszej dyskusji merytorycznej ani politycznej. Wszystkie kwestie
sporne oraz propozycje rozszerzające treść ustawy pozostawiano do rozstrzygnięcia Komisji Konstytucyjnej; według posła Henryka Michalaka Konstytucja za kilka miesięcy będzie już może uchwalona23. Tak krótkie i sprawne procedowanie
spowodowane było również presją czasu, zgodnie z założeniem przeprowadzenia
wyborów prezydenckich możliwie szybko. Ustawa niezwłocznie podpisana przez
prezydenta weszła w życie z dniem ogłoszenia (2.10.1990 r.)
Oryginalną jej cechą był niejednolity charakter prawny przepisów w niej zawartych. Artykuł 1 zawierał przepisy bezpośrednio wchodzące do tekstu Konstytucji, jako jej trwałe uzupełnienia bądź zmiany. I tak art. 32a Konstytucji stanowił,
iż Prezydent jest wybierany przez Naród (ust. 1) na 5-letnią kadencję, która może
być powtórzona tylko jeden raz (ust.2). Wymogi wobec kandydata obejmowały:
obywatelstwo polskie, ukończenie 35 lat życia i korzystanie z pełni praw wyborczych do Sejmu (ust. 3). Nowy ust. 5 tego artykułu zawierał podstawowe terminy kalendarza wyborczego obowiązujące marszałka Sejmu, któremu powierzono
kompetencję zarządzania wyborów i określania ich daty. Treść art. 32b wykraczała częściowo poza sensu stricto problematykę wyborczą; bezsprzecznie należało
do niej stwierdzenie ważności wyboru i przyjęcie przysięgi od nowo wybranego
prezydenta ( ust. 1, pkt 1) przez Zgromadzenie Narodowe, ale już nie – uznanie
trwałej niezdolności prezydenta do sprawowania urzędu ze względu na stan
zdrowia (pkt 2) oraz rozpatrzenie sprawy postawienia prezydenta w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu (pkt 3).
Dokonano również pewnego uporządkowania przepisów Konstytucji dotyczących zasad wyborczych przede wszystkim przez nadanie nowego brzmienia tytułowi rozdziału 9: Zasady wyborów do Sejmu i Senatu oraz prezydenta, a także
dokonanie zmian art. 94, 100 i 102 dostosowujących ich treść do rozszerzonego
zakresu regulacji. Zastąpiono również wyraz „ślubowanie” wyrazem „przysięga”
w odniesieniu do obowiązku dopełnienia procedury objęcia urzędu przez nowo
wybranego prezydenta (art. 32c, ust. 1).
Treść art. 2 ustawy nie wchodziła do tekstu Konstytucji, regulując aktualną sytuację skrócenia kadencji prezydenta wybranego w dniu 19 lipca 1989 r., przez
wskazanie, że wygasa ona z chwilą objęcia urzędu przez prezydenta wybranego
w wyborach powszechnych (ust. 1). Określono również termin pierwszych poIbidem, s. 364. Hanna Suchocka podkreśliła również, że właśnie wobec takiej perspektywy należy
szczególnie przestrzegać zasady „niezbędnych zmian” w obowiązującej Konstytucji. Znalazło to akceptację Senatu, który przyjął ustawę jednomyślnie. Szczegółowe zasady wyborów określała uchwalona tego samego dnia ustawa o wyborze prezydenta RP. (Dz.U. nr 67, poz. 398).
23
studia 12 tomost.indb 321
2010-04-12 10:27:02
322
Stanisław Rogowski
wszechnych wyborów prezydenckich: zarządzał je marszałek Sejmu nie później
niż w ciągu dwóch miesięcy od daty wejścia w życie ustawy, na dzień ustawowo
wolny od pracy przypadający w okresie dwóch miesięcy od dnia zarządzenia
wyborów24.
Jak widać spełnione zostały oczekiwania polityczne zarówno co do zasadniczej
zmiany sposobu wyboru nowego prezydenta, jak i skrócenia kadencji urzędującego, chociaż – co trzeba zauważyć – treść ust. 2 art. 2 dawała marszałkowi Sejmu
spore możliwości przyśpieszenie lub opóźnienia wyborów. Jak pokazała najbliższa przyszłość marszałek Kozakiewicz w sytuacji silnych nacisków politycznych
oraz pogodzenia się z koniecznością ustąpienia przez Wojciecha Jaruzelskiego
z tej możliwości nie skorzystał, zupełnie zresztą słusznie – inne rozwiązanie wpłynęłoby na zwiększenie i tak już znacznego napięcia politycznego w kraju. Sama
ustawa, poprawna legislacyjnie i ograniczona do niezbędnego zakresu regulacji,
umożliwiła spełnienie tych oczekiwań.
Następny rok przyniósł dalsze przyspieszenie tempa przemian politycznoustrojowych. Pierwsze powszechne wybory prezydenckie i objęcie prezydentury
przez Lecha Wałęsę pociągnęło za sobą ważne zmiany polityczne z ustąpieniem
Tadeusza Mazowieckiego, a w konsekwencji jego rządu i objęciem urzędu premiera przez Jana Krzysztofa Bieleckiego uważanego, nie bez racji, za polityka uległego
prezydentowi. Oznaczało to przesunięcie ośrodka dyspozycyjnego do Belwederu
i wyraźne dążenia do ograniczenia roli Sejmu w zakresie bieżącej polityki, a także tendencję do kształtowania prezydenckiego modelu ustroju. Związane też było
ze zwiększeniem, zmierzających do jak najszybszego samorozwiązania, nacisków
na sejm. Dalszym istotnym czynnikiem było zahamowanie prac sejmowych nad
nową konstytucją, której niemal gotowy już projekt zawierał odbiegające od koncepcji silnej prezydentury ukształtowanie relacji parlament – prezydent.
Zmiany polityczne dotyczyły również Sejmu. Ostateczny podział klubu OKP,
z którego odeszli posłowie i senatorowie krytycznie odnoszący się do programu
politycznego Lecha Wałęsy, wchodząc – w większości – do nowego klubu Unii
Demokratycznej, zaostrzył walkę polityczną w samym Sejmie, którego większość
nie podzielała koncepcji prezydenta i nie zamierzała poddać się presji obozu prezydenckiego, także w zakresie bieżącej polityki.
W takich właśnie uwarunkowaniach prowadzone były prace Sejmowej Komisji Konstytucyjnej nad projektami ordynacji wyborczej do Sejmu oraz związanej z nimi kolejnej nowelizacji Konstytucji. Nic więc dziwnego, że trudno było
wybrać rozwiązanie zadowalające wszystkich; podstawowy dylemat wiązał się
24
Szczegółowe zasady wyborów określała uchwalona tego samego dnia ustawa o wyborze prezydenta RP (Dz.U. nr 67, poz. 398).
studia 12 tomost.indb 322
2010-04-12 10:27:02
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 323
z zamiarem większości sejmowej uniknięcia w sytuacji nowych wyborów do parlamentu przerwy międzykadencyjnej, drugim – była forma prawna i termin samorozwiązania obecnego Sejmu. 26 lutego Komisja po niemal całodziennej dyskusji przyjęła ostatecznie krótki projekt nowelizacji, kierując się przywoływaną
wielokrotnie zasadą minimalnej ingerencji w przepisy Konstytucji (druk sejmowy
nr 771), powiązaną z projektem nowej ordynacji wyborczej do Sejmu. Nie udało
się natomiast przyjąć projektu uchwały w sprawie skrócenia kadencji Sejmu ze
względu na powiązanie tej kwestii z zasadniczą konstrukcją zmian konstytucyjnych oraz ustawowych w tym zakresie jak również sporów natury politycznej co
do konkretnej daty25.
Projekt zakładał przede wszystkim likwidację luki międzykadencyjnej przez
przesunięcie końca kadencji Sejmu do czasu zebrania się posłów na pierwszym
posiedzeniu Sejmu następnej kadencji (art. 21 ust. 2 Konstytucji). Drugą ważną
zmianą było wprowadzenie instytucji 5-letniego domicylu w zakresie biernego
prawa wyborczego (nowe brzmienie art. 96 Konstytucji).
Niemal w przeddzień debaty sejmowej złożony został prezydencki projekt
zmiany Konstytucji (druk nr 779). Zawierał on przede wszystkim kuriozalną –
przynajmniej w świetle polskiej tradycji konstytucyjnej – propozycję rozdzielenia
trwałości kadencji Sejmu i Senatu co miałoby ten skutek, że możliwie szybkie rozwiązanie „Sejmu kontraktowego” nie pociągnęłoby za sobą rozwiązania Senatu,
pochodzącego z demokratycznego wyboru. W uzasadnieniu projektu motywowano ponadto, iż tak wybrany Senat nie powinien być rozwiązany w konsekwencji
uchwały Ssejmu wybranego w efekcie politycznego kontraktu. Drugą przesłanką
był brak sprecyzowanej koncepcji kształtu drugiej izby parlamentu, którą ustalić w
nowej konstytucji powinien dopiero wybrany w demokratycznych wyborach Sejm.
Rozwiązanie to miało oczywiście podłoże polityczne. Trudno bowiem przypuścić,
aby jego autorzy rzeczywiście liczyli na akceptację Sejmu. Zresztą także w debacie
sejmowej wskazywano wielokrotnie, że celem projektu było pogłębienie już istniejącego konfliktu między prezydentem a aktualnym sejmem, jak również między
obiema izbami, a także w efekcie – wykazanie oporu kontraktowego Sejmu wobec
dalszego przyspieszenia zmian ustrojowych w kierunku pełnej demokracji.
Interesująca – w tym kontekście – była kolejna zmiana zawarta w projekcie
prezydenckim, wg której rozdzielność upływu kadencji obu izb nie występowała w
przypadku rozwiązania Sejmu przez prezydenta (zmiana ust. 1 i 3 art. 30 Konsty25
Zdaniem nowego OKP-u należałoby ją maksymalnie przybliżyć, nawet na koniec maja 1991 r.
Większość posłów z różnych klubów, argumentując m.in. , iż oznaczałoby to niedokończenie prac
nad wieloma zaawansowanymi projektami, stała na stanowisku terminu jesiennego. Oczywiście
także i w tym przypadku kierowano się przynajmniej częściowo celami politycznymi jak chociażby
należytego przygotowania programowego i organizacyjnego do nowych wyborów.
studia 12 tomost.indb 323
2010-04-12 10:27:02
324
Stanisław Rogowski
tucji). Zatem ewentualne przyjęcie projektu dawało mu pełne prawo decyzji co do
trwałości całego parlamentu, wzmacniając jego pozycję, tak ustrojową jak i polityczną. Odrzucenie projektu dawało natomiast Lechowi Wałęsie i ugrupowaniom
z nim związanym dogodny argument propagandowy w działaniach zmierzających
do jak najszybszego zakończenia kadencji Sejmu i nowych wyborów. Tak więc projekt był ze wszech miar korzystny dla jego autorów. Inna sprawa, czy również – dla
stabilnych stosunków politycznych w państwie i poszukiwania optymalnych rozwiązań ustrojowych.
Zasadnicza faza procedury legislacyjnej rozpoczęta pierwszym czytaniem projektów na 53 posiedzeniu Sejmu w dniach 7, 8 i 9 marca, a zakończona uchwaleniem nowelizacji na 56 posiedzeniu w dniu 19 kwietnia, miała burzliwy, a niekiedy nawet dramatyczny przebieg26. Najwięcej emocji wywołał prezydencki projekt
zmian w Konstytucji, różnicujący status obu izb. „Nie ulega wątpliwości, że nie
tylko Sejm ale również Senat jest wynikiem politycznego kontraktu… zarówno posłowie jak i senatorowie muszą się poddać politycznej weryfikacji jaką są wolne
i demokratyczne wybory” – słowa posła Stronnictwa Demokratycznego Jerzego
Ruseckiego można uznać w tej kwestii za reprezentatywne dla znacznej większości
wypowiedzi27. Ostatecznie, wnioski o odrzucenie projektu w pierwszym czytaniu,
zostały przyjęte znaczną większością głosów28.
Wiele kontrowersji i emocji wywołał również zawarty w projekcie Komisji
Konstytucyjnej przepis umożliwiający korzystanie z biernego prawa wyborczego
po okresie co najmniej 5-letniego zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej29. Podkreślano m.in., że ograniczy to prawa wielu zasłużonych dla Polski
W debacie w ramach pierwszego czytania wzięła udział rekordowa liczba 80 posłów. Jej przedmiotem był również prezydencki projekt ordynacji wyborczej do Sejmu (druk nr 763), sprawozdanie
Komisji Konstytucyjnej o wcześniej złożonych i poddanych pierwszemu czytaniu projektach tejże
ordynacji (druki nr 462, 5252, 770) oraz kwestia samorozwiązania się Sejmu przed upływem kadencji. S. St. Sejmu nr 53, s. 7–68, 93–122, 129–308, 316–327, 358–362, 377–379 i 382–384.
26
Ibidem, s. 170. Na przykład Józef Zych (PSL) z ironią stwierdził, iż projekt prezydencki doczeka się
w przyszłości wielu opracowań naukowych a według Waldemara Pawlaka (PSL) przyjęcie projektu
[…] mogłoby zostać odczytane jako pierwszy krok do dziedziczenia urzędów. Mam nadzieję, że Senat
odwdzięczy się tym samym prezydentowi”; ibidem, s. 237. Należy dodać, iż poglądy te podzielali również posłowie z innych klubów, zarówno zwolennicy jak i przeciwnicy dwuizbowości parlamentu.
27
28
266 posłów poparło wnioski złożone, niezależnie od siebie, przez posłów: Lesława Lecha (SD)
i Stanisława Rogowskiego (Unia Chrześcijańsko-Społeczna) przy 63 przeciw i 29 wstrzymujących.
Ibidem, 325. Tak niewielkie liczy wskazywały, iż nawet w klubie OKP nie wszyscy posłowie byli przekonani do zaproponowanych w projekcie rozwiązań; spora liczba nie wzięła również udziału w głosowaniu.
29
Jeszcze w trakcie prac nad projektem w Komisji Konstytucyjnej zauważono, iż taka nazwa państwa
obowiązuje dopiero od wejścia w życie noweli grudniowej, uznano jednak, że w tym przypadku okres
domicylu rozciąga się również na czas istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
studia 12 tomost.indb 324
2010-04-12 10:27:02
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 325
osób, które znalazły się w latach 80-tych poza krajem w szczególnych okolicznościach.
Ramy niniejszego opracowania nie pozwalają na przedstawienie wszystkich
problemów podnoszonych w debacie, zwłaszcza związanych z projektami ordynacji wyborczej i ustaleniem daty rozwiązania Sejmu. Ostatecznie, komisyjny projekt
nowelizacji Konstytucji oraz projekty ordynacji odesłane zostały do Komisji Konstytucyjnej oraz Ustawodawczej. Przyjęto natomiast, przedłożoną przez Konwent
Seniorów, uchwałę w sprawie zakończenia kadencji Sejmu; miało to nastąpić jesienią 1991 r., w dniu poprzedzającym kolejne wybory parlamentarne… nie później
niż do dnia 30 października 1991 r.30.
W kolejnych fazach procedury legislacyjnej, w komisjach oraz podczas II czytania, które nietypowo odbyło się w trakcie dwóch posiedzeń sejmu – 54 i 55,
zajmowano się przede wszystkim kwestiami, o których była już mowa, dążąc do
możliwie kompromisowych rozwiązań. Ostatecznie w dniu 5 kwietnia uchwalono
ustawę o zmianie Konstytucji znaczną większością głosów31.
Prace nad ustawą przeniosły się do Senatu, który zachował się inaczej, aniżeli w trakcie debat nad poprzednimi nowelizacjami, gdzie mimo krytycznej oceny
niektórych przepisów w imię racji politycznych, a także presji czasu, odstępował
od wprowadzenia poprawek. Ze względu na znaczenie nowelizacji dla niedalekich
już wyborów i zgodnie z uchwałą OKP krytyczną wobec większości uchwalonych
przez Sejm przepisów, wnioski Senackiej Komisji Konstytucyjnej, zajmującej się
wstępnie projektem, izba w pełni zaakceptowała, chociaż nie bez argumentów
i głosów przeciwnych. Senat zakwestionował przede wszystkim konstrukcję zakończenia kadencji Sejmu; sprawozdawca Komisji Konstytucyjnej senator Alicja
Grześkowiak stwierdziła, że jest to rozwiązanie nieszczęśliwe, stwarzające potencjalnie niebezpieczną dla Państwa sytuację, proponując w zamian przepis obligujący prezydenta do zwołania pierwszego posiedzenia Sejmu w ciągu miesiąca od
daty wyborów; kadencja poprzedniego – trwałaby natomiast do dnia wyborów32.
Tekst wg S. St. Sejmu, nr 53, s. 379. Uchwałę przyjęto znaczną większością głosów: 314 za do 18
przeciw i 40 wstrzymujących się. Przyjęcie uchwały tej treści determinowało w pewnym sensie treść
nowelizacji Konstytucji w zakresie wyznaczenia momentu upływu kadencji. Oczywiście uchwałę można było w przypadku innego brzmienia art. 21 ust. 2 Konstytucji zmienić, lecz stanowisko
przeważającej większości zwolenników kompromisowego rozwiązania, wypływające również z realistycznego podejścia do istniejących okoliczności, czyniła taką możliwość mało prawdopodobną.
30
S. St. Sejmu nr 55, s. 246. 291 głosów za, 15 przeciw, 16 wstrzymujących. Nie oznaczało to wcale
powszechnej akceptacji; udział w głosowaniu wzięło tylko 322 posłów – przynajmniej ok. 100, będąc
na sali, nie głosowało, chcąc w ten sposób uwidocznić swój sprzeciw przy braku szans na zwycięstwo
w głosowaniu. Ogromna większość z nich należała oczywiście do klubu OKP.
31
32
Z rzekomym niebezpieczeństwem dla państwa, które mogłoby powstać z powodu istnienia po dniu
wyborów dwóch sejmów – polemizował senator Jerzy Madej słusznie podkreślając, iż poseł i senator
studia 12 tomost.indb 325
2010-04-12 10:27:02
326
Stanisław Rogowski
Największy sprzeciw wywołał jednak przepis art. 96 Konstytucji, wprowadzający
5-letni domicyl w zakresie biernego prawa wyborczego. Oprócz rzeczowych argumentów prawnych i politycznych, prezentowanych już na ogół w Sejmie, padło
również z ust senatora Piotra Andrzejewskiego retoryczne pytanie czy nie mamy
tu do czynienia z pewnymi działaniami odwetowo-dywersyjnymi ze strony Sejmu kontraktowego33. Większość mówców poparła stanowisko Komisji, nie uciekając się wszakże do tego typu argumentów, których użył senator Andrzejewski.
Oprócz poprawek do uchwalonego przez Sejm tekstu ustawy Senacka Komisja
Konstytucyjna zaproponowała kilka innych czyszczących Konstytucję z ideologii
socjalistycznej, jak to wyraziła senator Grześkowiak. Propozycje obejmowały takie
sformułowania, jak np. lud pracujący miast i wsi, socjalistyczna dyscyplina pracy
oraz inne – posiadające brzm­ienie nieprzystające do zasad ustrojowych zapisanych
w rozdziale 1 Konstytucji. Propozycje te, skądinąd logiczne i zrozumiałe, wywołały
rozmaitą reakcję senatorów. Obok poparcia wyrażano również wątpliwości, czy
zmiany te są naprawdę w chwili obecnej niezbędne. Przypomniano również, że
uchwalenie takich poprawek stanowiłoby wykroczenie poza tekst ustawy nowelizującej, niezgodnie z art. 27 ust. 1 Konstytucji, co już wielokrotnie w przeszłości
wywoływało sprzeciw Sejmu, który pozostawiał takie poprawki bez dalszego procedowania34.
Kontrowersje wokół tej kwestii przyczyniły się do wystąpienia z wnioskami
o rezygnację ze zgłaszania jakichkolwiek poprawek, nawet gdyby istniały ku temu
merytoryczne podstawy. Opóźniłoby to bowiem i skomplikowało dalszą procedurę także nad nowymi ordynacjami wyborczymi do Sejmu i Senatu. Pojawiły się
również wątki polityczne, które wpłynęły na podniesienie temperatury dyskusji35.
Przy tej okazji poruszano również problem oceny obowiązującej Konstytucji.
Senator Edward Wende wyraził obawę, czy wprowadzając owe „czyszczące” poprawki nie uwiarygodni się i nie dowartościuje tej Konstytucji, która jest w istocie
ułomnym tworem. Jeszcze dalej poszedł senator Zbigniew Romaszewski, który
obejmuje swe mandaty nie w chwili wyborów, lecz dopiero po złożeniu ślubowania, co następuje
na pierwszym posiedzeniu izby. S. St. Senatu z 47 posiedzenia w dniach 18–19 kwietnia 1991 r.,
s. 6–46.
Ibidem, s. 15. Słowa te wywołały reakcję przewodzącego obradom wicemarszałka Senatu Andrzeja
Wielowieyskiego w postaci apelu kierowanego do wszystkich Pań i Panów senatorów […] o powściągliwość, nie chciałbym powiedzieć uprzejmość, a w każdym razie o spokój w traktowaniu
drugiej izby […] mając głęboką świadomość naszej tożsamości i pochodzenia i sposobu naszego
wyboru, w imię dobrej i skutecznej pracy dla Rzeczypospolitej. Ibidem, s. 17.
33
34
Tak senator Tadeusz Zieliński, który argumentował również, iż nie leży w interesie tej ustawy
zgłaszanie poprawek, które nie mają żadnego istotnego znaczenia. Ibidem, s. 21.
35
Należy pamiętać, że część senatorów należała już wówczas do Parlamentarnego Klubu Unii Wolności i krytycznie oceniała działania prezydenta i OKP-u.
studia 12 tomost.indb 326
2010-04-12 10:27:02
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 327
przytoczył usłyszany z ust Zbigniewa Brzezińskiego pogląd, że Konstytucja z 1952
r. jest w istocie „regulaminem okupacyjnym”, tak więc – według Romaszewskiego
– dokonujemy w gruncie rzeczy poprawek w czymś, co było regulaminem okupacyjnym. Nikt, z biorących udział w debacie senatorów, nie poparł aż tak skrajnego
stanowiska. Senator Jerzy Pietrzak stwierdził natomiast, że Senat już w poprzednich nowelizacjach „w jakiejś mierze” tę Konstytucję uwiarygodnił i będzie ona
obowiązywać jeszcze przez rok a może i dłużej, bo nowy parlament w tym roku
na pewno nie uchwali Konstytucji36. Ostatecznie, w wyniku niejednogłośnych
głosowań, Senat przyjął jednak wszystkie proponowane przez Komisję poprawki,
co oznaczało powrót ustawy do Sejmu.
Wbrew obawom senatorów, Sejm ustosunkował się do poprawek w rekordowo
krótkim czasie. Już nazajutrz, w godzinach wieczornych, nastąpiła krótka debata
i zapadły ostateczne rozstrzygnięcia. Prof. Janusz Trzciński, prezentując sprawozdanie Komisji Konstytucyjnej i Ustawodawczej, które opiniowały poprawki, przed
ich szczegółową prezentacją przedstawił stanowisko obu Komisji wobec poprawek rozszerzających treść ustawy nowelizowanej przez Sejm. Stwierdził, iż mimo
uznania, że Senat naruszył w tym przypadku Konstytucję, to jednak ze względów
pragmatycznych, dążąc usilnie i konsekwentnie do sfinalizowania prac nad nowelizacją Konstytucji, której przyjęcie warunkuje uchwalenie ordynacji wyborczej do Sejmu, komisje rezygnują z dyskusji nad zakresem uprawnień Senatu
wynikających z art. 27 ust.1 Konstytucji i proponują rozpatrzenie przedstawionej uchwały Senatu w całości37. Po krótkiej debacie, w której poruszono właściwie
tylko problem domicylu, Sejm przegłosował poprawki, odrzucając, zgodnie z rekomendacją Komisji wszystkie odnoszące się do tekstu ustawy uchwalonej przez
Sejm 5 kwietnia i trzy z dziesięciu dotyczących innych przepisów38.
Przy ocenie nowelizacji z 19 kwietnia 1991 r. trzeba wziąć pod uwagę, że przeprowadzona została w bardzo niesprzyjającej sytuacji politycznej. Mimo to i mimo
trudności związanych z koniecznością uzgodnienia jednocześnie opracowywanych materii konstytucyjnych i problematyki ordynacji wyborczej, i to w warunkach ograniczonego czasu przeznaczonego na opracowanie zmian, wynik działań
legislacyjnych należy uznać za dobry. W powiązaniu z uchwałą Sejmu o skróceniu
36
Ibidem, s. 19, 23–25.
37
S. St. Sejmu z 56 posiedzenia, s. 126–127.
Ibdidem, s. 127–134. Poprawka dotycząca domicylu wywołała pewne wątpliwości, m. in. Włodzimierz Cimoszewicz stwierdził, iż Sejm podjął tu błędną decyzję (s. 129). Uzyskała ona największe
poparcie; za wnioskiem o jej odrzucenie głosowało 199 posłów, przeciw było 75, wstrzymało się 10.
Przyjęcie niezbyt fortunnie sformułowanej poprawki Senatu, powodowałoby jednak konieczność
nowelizacji ustawy o obywatelstwie; w tym stadium postępowania nie można było już dokonać żadnych zmian w tekstach uchwalonego przez Sejm art. 96 Konstytucji oraz senackiej poprawki.
38
studia 12 tomost.indb 327
2010-04-12 10:27:02
328
Stanisław Rogowski
kadencji, jej przepisy stwarzały spójną płaszczyznę prawnoustrojową do uchwalenia ordynacji wyborczej oraz przeprowadzenia wyborów, zachowując przy tym
kontrolę parlamentarną aż do pierwszego posiedzenia nowego Sejmu i Senatu.
Oparto się przy tym próbom znacznego zwiększenia roli prezydenta, które miały zostać wprowadzone w drodze fragmentarycznych zmian ustawy zasadniczej.
Pewne zastrzeżenia można mieć jedynie do art. 96; wprowadzoną tam instytucję
domicylu, można było skonstruować w sposób nieograniczający aż w takim stopniu praw i interesów emigracji.
5
Ostatnia nowelizacja nie wywołała już żadnych emocji, nie miała też zasadniczego znaczenia dla ustroju Państwa. Pozytywnym elementem jest jednak fakt,
iż uchwalona została na 78 posiedzeniu Sejmu, niemal w ostatnich dniach jego
działalności, gdy uwaga wszystkich skupiona była na ostatnich próbach znacznych
zmian ustrojowych znów nasyconych treściami politycznymi oraz na bliskich już
wyborach39. Potrzeba jej uchwalenia wynikała z wymogu dostosowania konstytucyjnej zasady udzielania przez Polskę azylu do przepisów prawa międzynarodowego40. Aktualne dotąd brzmienie przepisu art. 88 Konstytucji, o charakterystycznej
dla ujęcia tego problemu w latach 50-tych treści i formie: Rzeczpospolita Polska
udziela azylu obywatelom państw obcych prześladowanym za obronę interesów
mas pracujących, walkę o postęp społeczny, działalność w obronie pokoju, walkę
narodowowyzwoleńczą lub działalność naukową, zastąpiono sformułowaniem:
Obywatele innych państw i bezpaństwowcy mogą korzystać z prawa azylu na
zasadach określonych ustawą41.
39
Mowa tu o nieudanych próbach uchwalenia zasadniczych, nie tylko dla najbliższej przyszłości
ustaw konstytucyjnych: o wydawaniu przez Radę Ministrów rozporządzeń z mocą ustawy (druk nr
1060), o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej (druk nr 1148) wg projektów rządowych oraz ustawy konstytucyjnej o takim samym tytule wg
projektu Sejmowej Komisji Konstytucyjnej (druk nr 1154).
Chodziło tu o ratyfikowaną przez Polskę 2 września 1991 r. Konwencję o Statusie Uchodźców
z 28 lipca 1951 r. wraz z protokołem dotyczącym statusu uchodźców z 31 stycznia 1967 r. Por. druk
sejmowy nr 1071 z 7 września 1991 r. , zawierający projekt zmiany Konstytucji autorstwa Sejmowej
Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych.
40
41
Dz.U. nr 119, poz. 514. Inaczej niż poprzednie nowelizacje, ta weszła w życie po upływie 14 dni od
dnia ogłoszenia.
studia 12 tomost.indb 328
2010-04-12 10:27:02
Nowelizacje konstytucji z 22 lipca 1952 r. w latach 1989–1991 329
6
Na koniec kilka wniosków ogólniejszej natury:
• liczba nowelizacji ustawy zasadniczej uchwalonych w tak krótkim czasie stanowi odzwierciedlenie dynamiki przemian politycznych i gospodarczych w pierwszym okresie transformacji systemowej w Polsce;
• wybór takiej właśnie metody wprowadzania zmian konstytucyjnych wynikał
także z praktyki licznych nowelizacji sprzed 1989 roku, lecz przede wszystkim
z zaakceptowanej niemal przez wszystkie siły polityczne, w każdym razie obecne przy Okrągłym Stole oraz w parlamencie czerwcowym, zasady ciągłości konstytucyjnej państwa mimo krytycznej oceny Konstytucji z 22 lipca 1952 r. oraz
okoliczności politycznych jej uchwalenia i funkcjonowania;
• akceptacja ta była możliwa ze względu na przyjęty w pierwszej połowie 1989 r.
ewolucyjny model przemian systemowych oraz bliski – tak wówczas sądzono
– moment uchwalenia nowej Konstytucji; stąd też wynikało założenie – nie zawsze konsekwentnie realizowane – wprowadzenia minimalnych zmian do tekstu nowelizowanej ustawy zasadniczej;
• zasadnicze znaczenie miały dwie pierwsze nowelizacje, kwietniowa – która
stanowiła wyłom w kształcie ustrojowym Polski jako państwa socjalistycznego
oraz grudniowa – wprowadzająca przełomowe zmiany ustrojowe stanowiące
początek III Rzeczypospolitej;
• kolejne nowelizacje nie miały już tak przełomowego znaczenia, chociaż trzy
z nich: z 8 marca i 27 września 1990 r. oraz z 19 kwietnia 1991 r. w istotny sposób
modyfikowały polski system ustrojowy;
• u podstaw większości nowelizacji leżały przede wszystkim przyczyny polityczne, tylko dwie z nich posiadały głównie uwarunkowania ustrojowe: ustawa
z 8 marca stanowiła dopełnienie i konsekwencję reaktywowania samorządu
terytorialnego, spełniając wtórną rolę w stosunku do podstawowych założeń
reformy samorządowej zawartej w ustawach zwykłych, natomiast ustawa z 18
października wynikała z ratyfikacji umowy międzynarodowej;
• przepisy noweli kwietniowej były niemal identyczne z porozumieniami Okrągłego Stołu, Sejm IX kadencji nie miał więc – także zgodnie z dotychczasową
praktyką polityczną – niemal żadnych możliwości wpływu na ich treść mimo
pewnych starań i krytyki takiego stanu rzeczy. Natomiast pozostałe nowelizacje były wynikiem działalności politycznej ugrupowań obecnych w parlamencie
a przede wszystkim prac legislacyjnych prowadzonych zwłaszcza przez Sejm;
• dążenie do zmian ustrojowych widoczne w Sejmie i w Senacie mogło zakończyć się powodzeniem dzięki dużej aktywności i poziomowi merytorycznemu,
studia 12 tomost.indb 329
2010-04-12 10:27:02
330
Stanisław Rogowski
zwłaszcza w zakresie materii prawno-ustrojowej, sporej części parlamentarzystów, a także udziałowi ekspertów;
• również te względy pozwoliły w ogromnej większości przypadków uniknąć
wpływu uwarunkowań czysto politycznych na treść nowelizacji, co przyczyniło
się do stworzenia w okresie przejściowym spójnych ram konstytucyjnych niehamujących dalszych reform;
• jak się okazało, większość zasad i rozwiązań ustrojowych zawartych w nowelizacjach znalazło odzwierciedlenie w uchwalonych w 1992 r., a zwłaszcza
2 kwietnia 1997 r., ustawach zasadniczych, co potwierdzałoby zarówno logikę
ewolucyjnej drogi przemian ustrojowych w Polsce, jak i kierunek, a także poziom nowelizacji uchwalonych w latach 1989–1991.
studia 12 tomost.indb 330
2010-04-12 10:27:02
studia 12 tomost.indb 331
2010-04-12 10:27:02
studia 12 tomost.indb 332
2010-04-12 10:27:02
Was this manual useful for you? yes no
Thank you for your participation!

* Your assessment is very important for improving the work of artificial intelligence, which forms the content of this project

Download PDF

advertisement